1 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd64d613b95ea27e2b6c49b03a4487d.pdf d085a440972b0437aac5de5a5c4bbc3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1417 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.187-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X X X V I I : 1993, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Michał Buchowski, Wojciech J. Burszta, O założeniach interpretacji antropo­ logicznej, P W N , Warszawa 1992, ss. 128 Antropolog czy etnograf polski z zainteresowaniem bierze do ręki książ­ kę, zapowiadającą określenie teoretyczno-metodologicznych podstaw nauki, której często zarzucano w Polsce nikłą świadomość teoretyczną i faktyczne ograniczanie się do opisowych badań konkretnego wycinka rzeczywistości historycznej (przeważnie kultury ludowej), którym nie przyświecały na ogół żadne ambicje teoretyczne. Wysiłek podjęty przez Michała Buchowskiego i Wojciecha J. Bursztę zasługuje na uwagę, gdyż autorzy poruszając się na najwyższym szczeblu metanauki, starają się, jak sami piszą, przeprowadzić analizę poznawczych i interpretacyjnych możliwości antropologii, pojmując tę ostatnią przede wszystkim jako naukę o społeczeństwach odmiennych od tego, w jakim funkcjonuje antropolog. Jest to świadome wprowadzenie przez autorów pewnego ograniczenia - antropologia bowiem zajmuje się wszystkimi społeczeństwami ludzkimi, zarówno tymi, których współczynniki humanistyczne są całkowicie odmien­ ne od tych, jakie właściwe są kulturze nowożytnoeuropejskiej (s. 5), jak też tymi, których antropologowie sami są uczestnikami. I wówczas nie przedmiot decyduje o specyfice podejścia antropologicznego, ale przyjęcie szczególnej perspektywy poznawczej i zespołu dyrektyw metod ologicznych niezależnych niejako od tego przedmiotu (do których należy zaliczyć holizm, historyzm etc). Tymczasem autorzy przeprowadzając swoistą obronę „kultury pierwot­ nej" koncentrują się na odmienności przedmiotu i z niego starają się wypro­ wadzić specyfikę podejścia antropologicznego. Stoją na stanowisku istotnej odrębności kultury pierwotnej od kultury nowożytno-europejskiej i różnice te starają się określić w terminach jednego głównie semiotyczno-strukturalnego typu interpretacji antropologicznej i przy użyciu aparatury pojęciowej wypracowanej głównie przez kulturoznawczy ośrodek poznański. Forma interpretacji antropologicznej inspirowana przez językoznaw­ stwo, semiotykę i hermeneutykę w większym stopniu niż inne typy analiz antropologicznych (funkcjonalizm, materializm kulturowy) rodzi problemy �188 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA natury epistemologicznej i skłania do refleksji nad takimi zagadnieniami jak relatywizm versus obiektywizm poznania, rola języka w kulturze i jej poznaniu, emiczna lub etyczna postawa badawcza etc. Antropologowie funkcjonaliści przystępując do badania obcych sobie kultur przyjmowali milcząco założenie, że rzeczywistość ta dostępna jest obiektywnemu po­ znaniu przy pomocy kategorii analitycznych badacza (jakkolwiek w pełni doceniali rolę znajomości tubylczego języka w odtwarzaniu kategorii pojęciowych właściwych badanym ludziom). Nie wiemy wprawdzie ile zjawisk kultury pierwotnej umknęło przez to ich uwagi, wiemy natomiast do jak znakomitych rezultatów dochodzili. Wiemy także, że posługując się właściwą sobie aparaturą analityczną mogli uchwycić wiele zjawisk pierwo­ tnego świata, których tubylcy nie byliby w stanie sobie uświadomić [!]. Przekonanie, że każda kultura zrozumiała jest jedynie w swoich własnych kategoriach, datujące się od czasów Boasa nie oznacza w praktyce przyj­ mowania skrajnego relatywizmu pojęciowego, który znalazł m.in. wyraz w koncepcjach etnonauki i antropologii kognitywnej - oba nurty określane czasem niezbyt uprzejmie jako „ostatnie tchnienie relatywizmu kulturo­ wego". Autorzy przychylając się w zasadzie do stanowiska relatywizmu pojęciowego, jakkolwiek nie skrajnie pojętego, wyrażają przekonanie, że nie jest możliwe ponadkulturowe wartościowanie poznawczych wyników badań naukowych. Ze stwierdzeniem takim trudno byłoby się zgodzić. Kultura to bowiem nie tylko rzeczywistość myślowa, składająca się z sądów normatyw­ nych i dyrektywnych, ale także obiektywna praktyka społeczna wyrażająca się w konkretnych utylitarnych działaniach i przedmiotowych wytworach, zmieniających zastaną rzeczywistość w pożądanym kierunku. Co więcej, relatywizm językowy, który w przekonaniu Sapira i Whorfa miały być podstawą relatywizmu pojęciowego nie jest z tym relatywizmem pojęciowym tożsamy. Łatwo można wykazać, że u podstaw odrębnych języków leżą te same pojęcia, których przekładalność nie nastręcza większych trudności badaczowi. Kładł na to nacisk Lévi-Strauss poszukując pod powierzchnią zróżnicowanych kulturowo form uniwersaliów w kulturze (por. także prace nowsze innych autorów np. Hortona o uniwersalnie podzielanych ideach bazowych i zróżnicowanych kulturowo - ideach wtórnych - s. 84). Gdy­ byśmy zakładali skrajny relatywizm pojęciowy - wykluczałoby to jakiekol­ wiek badania porównawcze i formułowanie uogólnień dotyczących kultury ludzkiej. Fakt, że niektórzy ludzie wyróżniają sześć stron świata, a nie cztery, nie odróżniają lewej strony od prawej czy wyróżniają tylko dwa rodzaje kolorów, nie oznacza, że w innych sferach formułowane przez nich pojęcia nie będą tożsame z naszymi. Poza tym sam fakt, że potrafimy te różnice sformułować, a także zaakceptować świadczy o tym, że gdzieś tam w naj­ głębszych podstawach myślimy podobnie. Spór pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem poznania wydaje się więc w dużej mierze pozorny. To co zawdzięczamy relatywizmowi, to przede wszystkim liberalność postaw i poszerzająca perspektywę poznawczą otwar- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 189 tość na inne sposoby myślenia i wzory życia, która nie wyklucza obiekty­ wizmu poznania, wręcz przeciwnie wzmacnia go i pogłębia. Przyjęcie skrajnej postawy relatywistycznej wykluczałoby też stosowanie interpretacji rozumiejącej w klasycznym diltheyowskim rozumieniu - tak postulowanej zarówno przez funkcjonalistów jak i później fenomenologicz­ nie nastawionych etnologów. W jej miejsce autorzy proponują tzw. interpretację humanistyczną, jako najbardziej odpowiedni i budzący najmniej wątpliwości typ interpretacji możliwy do zaakceptowania przez antropologię. Według definicji Kmity: „Interpretacja humanistyczna czyli przyporządkowanie sensu podjętej czynności jest [...] odmianą teoretycznego wyjaśniania faktu podjęcia czyn­ ności imputującego (trafnie bądź nietrafnie) danemu podmiotowi pewną społecznie akceptowaną wiedzę łączącą daną czynność z jej preferowanym rezultatem, ów preferowany rezultat identyfikuje się z sensem czynności". (Kmita 1987, s. 265). Interpretacja humanistyczna nie jest więc równoznaczna z interpretacją rozumiejącą - zakłada bowiem widzenie faktów poprzez odmienny typ wiedzy i wartości aniżeli ten, który jest udziałem badacza. Autorzy czerpią więc obficie z dorobku kulturoznawstwa, zapożyczając zarówno wypracowaną przez tę szkołę aparaturę pojęciową, jak i niektóre pomysły teoretyczne. Kulturoznawstwo w Polsce, odmiana filozofii kultury pretenduje do przyjęcia roli, jaką w antropologii anglosaskiej pełniła i pełni antropologia społeczna i kulturowa, w antropologii francuskiej - antropolo­ gia strukturalna, w Rosji - szkoła semiotyczna w Tartu (Kmita 1985, s. 5). Powierzchowny czytelnik prac kulturoznawczych uderzony byłby zapew­ ne swoistym żargonem naukowym wprowadzonym przez tę szkołę. Przy bliższej analizie okazuje się jednak, że ten na pozór wysoce formalny i sztucz­ ny język służy precyzacji wielu podstawowych dla humanistyki pojęć, wery­ fikacji dawnych teorii i formułowaniu nowych, których definiowanie bez pomocy tego języka byłoby zapewne trudniejsze (jakkolwiek nie niemo­ żliwe!). Tak też jest zapewne z „kulturą typu magicznego" - koncepcją zaproponowaną przez autorów omawianej pracy. Kulturoznawcy traktują kulturę jako rzeczywistość myślową, której kwintesencję stanowią sądy (przekonania) normatywne i dyrektywalne, (a więc reguły, zasady i wartości z jednej strony, przepisy i instrukcje z drugiej), które odkrywa się poprzez ustalenie semantyki rekonstruowanych pojęć - semantyki właściwej przedstawicielom badanej kultury, opatrywanej na ogół komentarzem wyrażonym w języku badacza. Jest to badanie kultury w pierwszym rzędzie jako systemu komunikowania przy czym funkcję komunikacyjną pełni nie tylko (jakkolwiek przede wszystkim) język, ale również inne dziedziny kultury jak obyczaj, mit, rytuał, sztuka... Zdaniem kulturoznawców możliwy jest podział kultury na: sferę praktyki techniczno-użytkowej, która determinuje materialną bazę funkcjonowania społeczeństwa, sferę praktyki symboliczno-komunikacyjnej, która zapewnia �190 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA społeczną współpracę, komunikację i integrację oraz praktykę światopo­ glądową waloryzującą inne formy i typy działalności, w której da się wyróż­ nić trzy historyczne warianty: magiczny, religijny i filozoficzno-religijny. Wymienione dziedziny praktyki społecznej tworzą hierarchiczną struk­ turę funkcjonalną, w której prymat praktyki techniczno-użytkowej, łagodzo­ ny jest przez waloryzujące ją (podobnie jak praktykę symboliczno-komunikacyjną) przekonania światopoglądowe. Rzecz w tym, że wyodrębnienie wszystkich tych sfer kultury i praktyki społecznej nie stanowi problemu w odniesieniu do kultury nowożytno-europejskiej, okazuje się natomiast problemem, gdy przystępujemy do analizy kultury pierwotnej. Autorzy przeprowadzając „ o b r o n ę " wprowadzonej przez siebie kon­ strukcji teoretycznej, jaką jest pojęcie „kultury typu magicznego", określają ją jako synkretyczno-kulturową, co oznacza, że nie da się tam (przynajmniej na poziomie świadomości tubylców) wyraźnie oddzielić sfery techniczno-użytkowej od komunikacyjnej i światopoglądowej. Tubylcy nie potrafią wyraźnie odróżnić czynności użytkowych od symbolicznych i światopoglą­ dowych. Ich świadomość społeczna ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie. Autorzy polemizują w zasadzie ze znanymi stwierdzeniami Malino­ wskiego, że tubylcy wyraźnie odróżniają czynności magiczne do technicz­ nych, przypisując im inny rodzaj skuteczności. Powołują się na Leacha, który pisał o Malinowskim: „Byłoby znacznie lepiej, gdyby utrzymywał, że Europejczycy, tak samo jak Trobriandczycy niezdolni są do rozróżniania obydwu kategorii. Pragnąć udowodnić, że Trobriandczycy dzikimi nie są, usiłował im narzucić taką precyzję klasyfikacji, jaka normalnie wymagana jest tylko od profesjonalnych logików" (Leach 1957, s. 129). Mówiąc, że świadomość społeczna tubylców ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie, nie usiłują bynajmniej autorzy wskrzesić dawno już przebrzmiałej koncepcji Levi-Bruhla, że umysł człowieka pierwotnego jest całkowicie pogrążony w mistycyzmie, że nie odróżnia on świata realnego od własnych fantasmagorii, nie umie tworzyć powiązań przyczynowo-skutkowych i wyciągać poprawnych wniosków z doświadczenia. Mówiąc o świado­ mości synkretycznej autorzy chcą podkreślić, że wszystkie niemal czynności w kulturze pierwotnej mają charakter wieloaspektowy i wielofunkcyjny - po­ siadają nie tylko cel praktyczny, ale integrujący społecznie - komunikacyjny, są też w określony sposób waloryzowane światopoglądowo-mistyczno-religijnie. Niemal każda czynność posiada tam charakter rytuału i tak jest pojmowana. Trobriandczyk wie, wprawdzie, że przy pomocy samej magii nie można uprawiać ogrodów, jednakże ta uprawa, nierozerwalnie spleciona z rytuałem, ma dla niego sens przede wszystkim magiczny. Działając ra­ cjonalnie wierzy jednak równocześnie w magiczną moc swoich słów oraz interwencję duchów przodków i sił nadprzyrodzonych. Nie trzeba oczywiście udowadniać, że jest to typ myślenia nieobcy przed­ stawicielom kultury nowożytnoeuropejskiej - rangę mistycznej waloryzacji �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 191 wielu działań współczesnego człowieka potwierdza ciągła obecność w jego życiu obrzędów i praktyk religijnych (prezydent Wałęsa w czasie swojej wizyty w Jerozolimie wsunął w Ścianę Płaczu karteczkę z życzeniem do Pana Boga w języku polskim, wychodząc z założenia, że Pan Bóg zna język polski i relatywizm pojęciowy nie stanowi dla Niego problemu), myślenie magiczne obecne jest w języku reklamy, propagandy, przemówień, deklaracji politycz­ nych, etc. Przesadne jest oczywiście twierdzenie Leacha, że Europejczyk, podobnie jak trobriandczyk nie rozróżnia tych dwóch sfer myślenia, różnica bowiem polega właśnie na tym, że współwystępowaniu tych dwóch typów działań w obydwu typach społeczeństw towarzyszy odmienny stopień świadomości tego faktu. To właśnie mieli na myśli autorzy omawianej książki mówiąc o kulturze typu magicznego". Teza o integralności poszczególnych sfer życia: techniczno-uży tkowej, symboli czno-komunikacyjnej i światopoglądowej w kulturze pierwotnej nie byłaby oczywiście czymś nowym - był to fakt wielokrotnie obserwowany i potwierdzany przez wielu badaczy antropolo­ gów (funkcjonalistów przede wszystkim, ale także i innych), novum nato­ miast stanowi odniesienie tej zasady również do myślenia pierwotnego. Zasadniczą tezą, jaką stawiają autorzy odnośnie myślenia pierwotnego (Rozdział I I : „ M o w a magiczna a język nowożytny") jest to, że człowiek pierwotny w większym stopniu niż człowiek cywilizowany posługuje się tzw. mito-logiką, która polega na ciągłym przekształcaniu związków metonimicznych w metaforyczne i odwrotnie. W przeciwieństwie do struktualistów w rodzaju Leacha czy samego Lévi-Straussa, twierdzą oni, że człowiek pierwotny nie jest jeszcze w stanie odróżniać tych dwóch typów związków: przedmiotowo-metonimicznych i symboliczno-semantycznych czyli metaforycznych. Metoni­ mia zakłada faktyczny (przedmiotowy) związek pomiędzy znaczącym a ozna­ czanym (na zasadzie przyległości - część zastępuje całość), metafora - oznacza związek symboliczny, w którym związek pomiędzy znaczącym a oznaczanym jest nie tylko czysto kulturową konwencją, ale i abstrakqa. Zgodnie z teorią Malinowskiego język w kulturze pierwotnej pełni przede wszystkim funkcję pragmatyczną. Oznacza to, że jego funkcja symboliczna nie jest jeszcze przez tubylców rozpoznawana. Słowo znaczy coś tylko o tyle, o ile można go zastosować i wywołać przez nie jakiś stan rzeczy, natomiast nie znaczy nic, jeśli nie wiąże się z jakimś działaniem i ma służyć jedynie wyrażeniu myśli mówiącego. Malinowski stał na stanowisku, że najpierw ukształtowało się czynne (pragmatyczne) zastosowanie języka - dźwięk na tym etapie nie jest jeszcze symbolem - jest ściśle powiązany z rzeczą którą oznacza, następnym etapem jest rytualne zastosowanie języka - gdzie słowo działa na rzecz, ale równocześnie rzecz wyzwala słowo w ludzkim umyśle i wreszcie trzecim etapem jest powstawanie mowy narracyjnej, w której symbol odrywa się od oznacza­ nego stanu rzeczy i staje się konwencją. Dopiero w tym ostatnim stadium wykształca się semantyka, można mówić o metonimii i metaforze oraz o langue (systemie znaków) i przeciwstawnych parole - mowie jednostkowej. �192 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Autorzy tak piszą na ten temat: „Mówienie - myślenie typu czysto magicznego charakteryzuje także swoisty synkretyzm polegający na tym, że mowa magiczna zarówno symbolizuje to do czego się semantycznie odnosi, jak też pozostaje z symbolizowanym stanem rzeczy w stosunku przedmiotowometonimicznym - wpływa nań podmiotowo lub jest jego częścią (w sensie fizycznym)", (s. 35). Wyrażając to prościej - chodzi o to, że tubylec wypowiadając jakieś słowo nie tylko uświadamia sobie jakąś rzecz, ale stara się również na nią oddziaływać. Następuje identyfikacja słowa z rzeczą, stąd wiara w realną siłę sprawczą słowa, czyli jakbyśmy powiedzieli inaczej w magiczną moc słowa. Słowo wyraża nie tylko istotę rzeczy, ale sama rzecz jest w słowie zawarta. G. van der Leeuw w Fenomenologii religii pisze: „Nie wiemy nic o począt­ kach języka. Jest jednakże prawdopodobne, iż najpierwotniejszy język skła­ dał się ze słów pragnienia i afektu. Wywoływano lub likwidowano sytuacje i okazje" (van der Leeuw 1978). Tej funkcji, jak się zdaje nie utracił, przynajmniej częściowo, również język nowożytny. W całej sferze uczuć, literaturze i poezji, czy też w bardziej prozaicznych przejawach życia publicznego - polityce i propagandzie, ta funkcja języka jest wciąż obecna. Nieprzypadkowo, antropolog Andrzej Waligórski zatytułował jedną ze swoich prac Język sugestii, magii i propagan­ dy we współczesnym społeczeństwie brytyjskim (notabene była do dysertacja doktorska, napisana pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego). Nato­ miast puste słowa, ten twór nowożytnego języka, o których również pisze G. van der Leeuw (s. 39), są niekiedy istotnie trudną do wykorzenienia plagą. Rozdział I I I nosi tytuł „Rites de passage" i przywołuje od razu na myśl znaną i głośną w antropologii pracę van Gennepa. Autorzy precyzują w nim pojęcie rytuału, definiując go jako zestandaryzowane, pozatechniczne dzia­ łanie społeczne, które należy odróżnić od ceremonii (czyli właśnie owej skonwencjonalizowanej etykiety). Ta ostatnia nie posiada bowiem owej wa­ loryzacji magiczno-światopoglądowej. Te ustalenia terminologiczne pełnią ważną funkcję - pozwalają na od­ powiednie klasyfikowanie i rozróżnianie określonych form zachowań spo­ łecznych. Wydaje się jednak, że bardziej słuszne byłoby objęcie pojęciem rytuału również owych „rytuałów" świeckich czyli ceremonii i innych form skonwencjonalizowanego zachowania się, pozwoliłoby to bowiem na uchwy­ cenie interesującego zjawiska „rytualizacji" niektórych form zachowań pozareligijnych i pozamagicznych, poprzez odrywanie się tych zachowań od ich pierwotnej motywacji i funkcjonowania na zasadzie „rytuału" właśnie czyli pustej etykiety lub konwencji. Waga badań nad rytuałem wiąże się z tym, że stanowią one niejako kondensację relacji społecznych i przekonań stając się bogatym źródłem informacji o społeczeństwie. Arnold von Gennep podzielił, jak wiemy rytuał przejścia na rytuały separacji {rites de separation), które oddzielają jednostkę od jej dawnego �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 193 statusu, rytuały marginalne {rites de marge), które służą celebracji zmiany i rytuały włączenia {rites de agrégation), które włączają jednostkę wraz z jej nowym statusem do nowej grupy społecznej. D o obrzędów przejścia zaliczył van Gennep wszelkie obrzędy związane z cyklem życiowym jednostki - na­ rodzinami, dzieciństwem, dojrzewaniem, narzeczeństwem, małżeństwem i śmiercią, oraz obrzędy doroczne. Koncepcję swoją traktował jako heury­ styczną, jako nawet rodzaj olśnienia, które pozwoliło mu na odkrycie uni­ wersalności występowania sacrum i profanum w życiu ludzkim i stałego mieszania się (kontaminacji) tego co społeczne z tym co nadprzyrodzone. Koncepcja rytuałów przejścia pozwoliła mu także ukazać stadialność egzystenqi ludzkiej, która znajduje właśnie odbicie w rytuałach wspomagających przejście z jednej grupy wiekowej do drugiej, z jednej pozycji społecznej do drugiej. W społeczeństwach pierwotnych rytuały te mają sakralny charakter. W związku z tym pozostaje interesujący problem - dlaczego rytuały przejścia powszechnie obecne w życiu człowieka pierwotnego znikają lub raczej tracą na znaczeniu w społeczeństwach cywilizowanych? Twórca tzw. „szkoły z Manche­ ster" Max Gluckman próbuje dać odpowiedź następującą. W społeczeństwach pierwotnych, gdzie obserwować można wielofunkcyjność działań ludzkich oraz zjawisko wielorakości i niezróżnicowania ról społecznych, jakie jednostka pełni w stosunku do innych jednostek i grup społecznych, obrzędy służą właśnie oddzieleniu i zaznaczeniu ról tam gdzie nie są one formalnie rozdzielone. W społeczeństwach cywilizowanych natomiast role są wyraźnie rozdzielone i zdefiniowane w praktyce społecznej, stąd nie zachodzi konieczność obrzędowe­ go ich rozdzielania. Zróżnicowanie życia świeckiego prowadzi do spadku roli rytuału i mistycznej etykiety (s. 62). Ranga rytuałów w społeczeństwie pier­ wotnym wiąże się także z szeregiem innych funkcji, jakie pełnią one w życiu społecznym, umacniają i kodyfikują strukturę danego społeczeństwa, ustanawia­ ją i umacniają pewne normy i wartości, pełnią funkcję edukacyjną stając się ważnym i uznanym środkiem transmisji wiedzy i treści kulturowych z pokolenia na pokolenie, rozładowują konflikty i napięcia, wyrażają ludzkie pragnienia i emoqe, poza tym dzięki rytuałowi i związanym z nim wierzeniami dostarczają pewnego modelu uniwersum pełniąc zatem funkcję poznawczą. Koncepqa rytuałów przejścia, tak b e 2 d i t o ś n i e skrytykowana przez Maussa (który wyraził pogląd, że jedynym „osiągnięciem" van Gennepa było stwierdze­ nie występowania we wszystkich zjawiskach - początku, środka i końca) w przedstawieniu autorów staje się zagadnieniem frapującym i wielowątkowym, mogącym stać się źródłem inspiracji dla wielu nowych i ciekawych interpretaqi zjawisk życia społecznego. Nic też dziwnego, że wątek ten powraca w pracach wielu antropologów współczesnych - na gruncie neostrukturalizmu brytyjskiego rozwijają go między innymi Mary Douglas, Edmund Leach, Victor Thurner. Wszystkim tym autorom chodzi, najogólniej rzecz biorąc, o zdefiniowanie sytuaqi, które w społecznym odczuciu określane są jako niebezpieczne, nadzwyczajne, wyjątkowe, obwarowane zakazami i nakazami, posiadające cechy dwóch sytuacji jakościowo odmiennych (s. 59). �194 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Rozdział V: „Rola danych lingwistycznych w podmiotowym rekonstruo­ waniu kultury" - podnosi kwestie poruszane już wyżej znaczenie dla huma­ nistyki tzw. podmiotowego badania kultury i jak sam tytuł wskazuje roli języka w tego typu badaniach. Tzw. podmiotowa antropologia dążąca do odtwarzania tubylczej wizji świata i tubylczych wyobrażeń o świecie w ter­ minach oryginalnych ich semantyki społecznej musi uwzględniać rangę języ­ ka jako najlepszego środka wnioskowania o istnieniu i organizacji tubyl­ czych pojęć i brać pod uwagę problem przekładalności kulturowych pojęć w aspekcie międzykulturowym. Na ogół jednak mimo tendencji relatywi­ stycznych przeważa stanowisko, że przezwyciężenie trudności związanych z przekładem jest zadaniem możliwym i wykonalnym - jednym z ważniej­ szych zadań, jakie stoją przed antropologami. Nowej antropologii, która doceniając w pełni rolę językowo-kulturowych uwarunkowań prowadzonych badań i osiąganych wyników, nie neguje całkowicie ich obiektywnej prawo­ mocności, proponują autorzy nadać nazwę „antropologia sceptyczna". Rozdział V I : „ N a t u r a i kultura w perspektywie strukturalistycznej" to interesujący szkic ukazujący koncepcje twórcy strukturalizmu antropologicz­ nego poprzez pryzmat osiowej dla jego rozważań opozycji pomiędzy naturą a kulturą. Wszystkie badane i preferowane w badaniach strukturalistycznych zjawiska, takie jak: język, pokrewieństwo, klasyfikacje, mit, totemizm, mu­ zyka, sztuka analizuje Lévi-Strauss jako pewne struktury myślowe unifiku­ jące porządek natury i kultury w koherentny system myślowy. Przeciwień­ stwo natury i kultury da się w jego przekonaniu sprowadzić do trzech podstawowych opozycji: 1) uniwersalność versus partykularność, 2) spon­ taniczność versus normatywność oraz 3) bezwzględność contra względność (s. 107). Natura jest uniwersalna, spontaniczna, samowyjaśnialna (tzn. bez potrzeby odwoływania się do kultury). Kultura jest czasowo i przestrzennie zrelatywizowana, regulowana za pomocą ustanowionych norm i wyjaśnialna przy pomocy kategorii zaczerpniętych z natury. Szczegółowe znaczenie dla powstania kultury ma wykształcenie się ustanowionych norm - one to bowiem w pierwszym rzędzie pozwalają odróżnić zachowania kulturowe od biologicznych. Pierwszym wyrazem przekroczenia progu natury przez człowieka jest pojawienie się zakazu kazirodztwa i jego inwersji w postaci reguł egzogamii. Zakaz kazirodztwa jest o tyle paradoksalny, że przynależy zarówno do porządku natury jak i kultury - z jednej strony zgodnie z prawami natury zakazuje pewnych typów stosunków biologicznych, z drugiej uruchamia wymianę matrymonialną, która jest zjawiskiem czysto kulturowym. W świadczeniach matrymonialnych, podobnie zresztą jak w języku, którego powstanie uważa Lévi-Strauss za dalszy krok w przekroczeniu przez człowieka progu natury, przejawiają się trzy podstawowe struktury ludzkiego myślenia: 1) wymóg Normy jako Normy (chodzi o podkre­ ślenie właściwej umysłowi ludzkiemu tendencji do wprowadzenia porządku w chaos natury), 2) zasada wzajemności (w myśl której każde świadczenie �195 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musi zostać zrównoważone przeświadczeniem, co prowadzi do różnych form wymiany), 3) syntetyczny charakter daru (który syntetyzuje i integruje spo­ łecznie ludzi). Do. wymiany kobiet i informacji dodaje Lévi-Strauss jeszcze trzeci typ powszechny w społeczeństwie ludzkimi - wymianę dóbr i usług pomiędzy jednostkami i grupami. Wspomniane tu podstawowe struktury logiczne ludzkiego umysłu są wcześniejsze od wszelkiej działalności kulturowej (a więc zakazu kazirodz­ twa, reguł egzogamii etc.). Lévi-Strauss stoi na stanowisku pierwszeństwa struktury wobec praxis. Stąd jego zdanie: „natura jest prekulturą i subkul­ turą równocześnie" traci swoją pozorną sprzeczność, gdyż oba te porządki zostały wyprzedzone i przeciwstawione przez „Logikę" wyprzedzającą wszel­ kie ludzkie myślenie (s. 119). Stąd już tylko jeden krok do kreacjonistycznego stanowiska (często zarzucanego Lèvi-Straussowi), poszukującego pierwotne­ go „Sensu" istnienia kierującego zarówno porządkiem natury jak i kultury. Struktura w tym przypadku to narzucający się ludziom niejako od zewnątrz sposób porządkowania pojęć natury i kultury. Warstwa informacyjna pracy jest istotnie imponująca - świadczy nie tylko o erudycji autorów (także w zakresie najnowszej literatury przed­ miotu), ale też o ich kulturze filozoficznej. Wymaga jej zwłaszcza semiotyczno-strukturalny typ interpretacji antropologicznej, jaką przyjęli oraz intere­ sujące ich najbardziej zawiłe, niejednokrotnie metanaukowe problemy epistemologiczne. Jest to typ refleksji rzadko podejmowany w polskiej literatu­ rze etnograficznej. Stanowi on pewne novum pozwalające wznieść się ponad podziały i wewnętrzne spory pomiędzy poszczególnymi szkołami i kierun­ kami, poszerzając niepomiernie ogólnometodologiczną świadomość osób zajmujących się antropologią. Osobną sprawą jest kwestia języka - zbyt hermetycznego, by praca wartościowa i interesująca (zawierająca także propozycje własnych interpre­ tacji) mogła zdobyć szerszy krąg czytelników i wyjść poza wąskie grono specjalistów. Pragmatyczna, afektywna funkcja języka (w sensie powodowa­ nia pożądanych stanów) ma, jak się okazuje, również niebagatelne znaczenie w nauce. LITERATURA K m i t a J. 1985 Kultura i poznanie; W a r s z a w a . 1987 Interpretacje, [w:] Filozofia i nauka. Zarys encyklopedyczny, Warszawa. Leach E. 1957 The Epistemological ture. Evaluation van Background to Malinowski's of Work of Malinowski, Empiricism, [w:] Mon and Cul­ R . F i r t h (ed.), L o n d o n , der L e e u w G . 1978 Fenomenologia religii, W a r s z a w a . Barbara Olszewska-Dyoniziak �196 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Czesław F.obotycki, Etnografia wobec kultury współczesnej, 1992, ss. 125 UJ, K r a k ó w Kultura ludowa to dziś nie funkcja miejsca zamieszkania, to pewien określony typ reakcji kultowej właściwy przedstawicielom różnych warstw i grup społecznych. Myśl tę można uznać za przesłanie recenzowanej tu książki Czesława Robotyckiego, budzącej moje mieszane (choć ogólnie pozytywne) uczucia: od zainteresowania ciekawym, samodzielnym i orygi­ nalnym zarysowaniem koncepcji antropologii w dobie współczesnej do pew­ nego zdziwienia przykładami niektórych szczegółowych analiz, zwłaszcza w ostatniej części pracy. Autor, obok Z. Benedyktowicza, L . Stommy, R. Tomickiego, J.S. Wasi­ lewskiego należy do tych etnografów polskich, którzy pozostają pod bezpo­ średnim wpływem strukturalistycznych i postrukturalistycznych kierunków w etnologii, zwłaszcza zaś nawiązują do osiągnięć moskiewsko-tartuskiej szkoły semiotycznej. Niełatwy typ analizy, jaki narzuca strukturalistyczne ujmowanie kultury, znalazł u wspomnianych etnografów interesujące roz­ winięcie wzbogacone własnymi propozycjami analizy. Autor omawianej pracy nie powiela gotowych schematów, nie przytacza sprawozdań z cudzych myśli, starając się zarysować własną wersję tego, co rozumie przez interpretację antropologiczną i przedstawia własną próbę jej konkretyzacji. Istotę tej interpretacji określa np. w zdaniu: „Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Antropolog zadaje sobie na ogół pytanie, jak ta pierwsza istnieje w drugiej i odpowiedź na to pytanie stanowi właśnie interpretację antropologiczną (s. 108), lub wyko­ rzystując wypowiedź Ludwika Stommy: [...] etnologia nie jest nauką o kul­ turach chłopskich. Etnologia nie jest nauką o kulturach egzotycznych ludów. Etnologia nie jest też nauką o innych kulturach nieelitarnych. Etnologia jest nauką o wewnętrznych mechanizmach wszystkich kultur. Domeną etnologii są więc zjawiska zbiorowe mające charakter nieuświadomiony, przejawiające się na zewnątrz pod postacią, jak to wyliczał Edward B. Tylor: „wiedzy, wie­ rzeń, sztuki, moralności, prawa i obyczajów", czyli działań, umiejętności i przeświadczeń, których interpretacje, o ile w ogóle są podejmowane przez członków danej społeczności - przybierają z reguły formę wtórnych racjo­ nalizacji lub odwołań do mitycznych ad initio. Pod pojęciem wewnętrznych mechanizmów kultury rozumieć należy zarówno prawdziwościowe struk­ tury tzw. pamięci kulturowej, wyznaczającej ogólne ramy transmisji kultury jak też ich uchwytne czasowo realizacje (kombinacje poszczególnych opo­ zycji i mediacji, braudelowskie koniunktury) ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości kulturowej barwną mozaiką konkretnych jednostek empirycz­ nych (mitemy, zdarzenia) (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski 1977). Pod stwierdzeniem, że etnologia jest nauką o wewnętrznych mechani­ zmach kultur podpisałby się dziś każdy współczesny etnolog czy antropolog, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 197 w tym także i przede wszystkim antropolog-funkcjonalista. Ale w ujęciu Stommy i Robotyckiego owe wewnętrzne mechanizmy kultury rozumiane są w określonym sensie - dotyczą powiązań na poziomie myśli nieuświadomio­ nej i symbolicznej. Dlatego miejsce realistycznego, pozytywnego opisu, jakim posługiwała się etnografia tradycyjna zajmuje dziś luźniejsza interpretacja w formie eseju łączącego w sobie zarówno wymogi naukowe, jak i swobodne skojarzenia należące do sfery sztuki. Wraz z tym zmienia się także przedmiot opisu - nie będzie to już ogół zobiektywizowanych wytworów i działań ludzkich lecz te sfery kultury, które w myśleniu potocznym uchodzą za zabobony, przesądy, myślenie magiczne i mityczne (s. 7). Jednym słowem świat symbolicznych znaczeń, które tworzą ludzie na różnych poziomach i w różnych sferach życia, a których interpretacja i właściwe czy ponowne odczytanie staje się naczelnym zadaniem antropologa kultury. Jak pisze Jacques Derrida: „nie istnieją fakty lecz tylko milcząca wielość sensów każdego zdarzenia" (1992, s. 22). To stanowisko dekonstruktywizmu, a także postmodernizmu, najnowszych dziś prądów w humanistyce znajduje wyraźne odbicie w poglądach autora i typie analiz, jakie prze­ prowadza. Snując rozważania nad istotą antropologii w dobie współczesnej roz­ poczyna autor od wyraźnego rozróżnienia podejścia etnograficznego od antropologicznego. Pierwsze, przynajmniej w warunkach polskich, zrodziło się głównie z zainteresowań etnografów polskich ludem i folklorem, którym to badaniom przyświecały w dużej mierze cele patriotyczne. Elementy fol­ kloru warstwy chłopskiej uważano za przejaw, zalążek, pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej. W warunkach rozbiorów badania nad kulturą ludową służyć miały podtrzymywaniu świadomości narodowej stąd upo­ wszechnił się romantyczny model tej kultury i do dziś mówi się o niej (choć tradycyjna kultura ludowa nie ma już współcześnie empirycznego odpowied­ nika) w dość wysokich rejestrach narodowych. Od strony teoretycznej w interpretowaniu owej kultury ludowej mieściły się różne paradygmaty teoretyczne: ewolucjonizm, szkoła kulturowo-historyczna, funkcjonalistyczna, historyczna etc, co dawało w rezultacie eklek­ tyczny schemat interpretacji bazujący na pozytywistycznych i realistycznych założeniach teoriopoznawczych, w których brakowało pogłębionej koncepcji człowieka, systemowego ujęcia kultury, w którym w ogóle nie było mowy 0 rozważaniach nad kulturą jako tekstem, znaczeniem czy symbolem (s. 19). Pojęcie antropologii, które nie ma w Polsce dalekich tradycji, wiąże autor z tym ostatnim właśnie typem rozważań, wyrażając przekonanie, że inter­ pretacja antropologiczna to interpretacja w kategoriach znaczenia, znaku 1 symbolu. Deklaruje się tym samym autor jako przedstawiciel modnej w ostatnich latach w antropologii polskiej orientacji, jak już wskazywaliśmy, akcentujących silne powiązania z moskiewsko-tartuską szkołą semiotyków rosyjskich i estońskich. Stanowisko to bazuje na założeniu, że kultura to �198 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „wielopoziomowy" i „wielojęzyczny" system semiotyczny, w obrębie które­ go stale odbywa się wewnętrzny dialog i który można tłumaczyć w jego własnych kategoriach tzn. bez odwoływania się do rzeczywistości zewnętrz­ nej wobec kultury tzn. np. do czynników biologicznych, społecznych, czy psychologicznych. Można jednym słowem tłumaczyć kulturę przez kulturę w języku mitu (obrazowym i symbolicznym) sztuki (projekcyjnym i od­ twarzającym) i nauki (modelowym). Kultura ludowa nie może być charak­ teryzowana jedynie przez czynnik społeczny, gdyż nie jest właściwością jedynie warstwy chłopskiej. Kultura „typu ludowego" może być właściwa mieszkańcom miast - robotnikom, inteligentom, warstwom elitarnym stano­ wi bowiem typ reakcji kulturowej w kategoriach myślenia mitycznego i sym­ bolicznego. Dlatego gdy dziś mówimy w etnografii o wymiarze społecznym w bada­ niach nad kulturą, rozumiemy przez to na ogół myślenie w kategoriach „swój", „obcy", jako podstawowych kategoriach służących identyfikacji w różnych konfiguracjach grupowych. W świetle nowej koncepcji kultury ludowej zmienia się także pojęcie folkloru - nie jest on już tylko wytworem chłopskiej kultury tradycyjnej. Dawniej można go było zdefiniować jako stan izolacji świadomościowej charakterystyczny dla kultur zamkniętych. Ale czy w dobie komunikaqi masowej zniknęły warunki do wytwarzania się folkloru? Na pewno nie. Pozostaje bowiem myślenie stereotyp we, życzeniowe, myślenie w kategoriach wartości, które tworzy nowy folklor wielkich społeczności zurbanizowanych i zindustrializowanych. Owo odczytywanie sensów zbiorowych reakcji, nowych symboli, znaczeń przypisywanych różnym fragmentom otaczającej nas rzeczywistości, pozostanie więc domeną antropologa, co pozwoli mu się zmierzyć z kulturą współczesną. Dzięki temu, mimo że antropologia stanowić zaczyna w coraz większym stopniu naukę pogranicza, naukę interdyscyplinarną, co autor w ciągu swych wywodów wielokrotnie i z całym naciskiem podkreśla, zachowuje ona jednak wciąż odrębny przedmiot i nie grozi jej, jak to prognozowano w latach powojennych kres i całkowite wchłonięcie przez socjologię. Można jednak w tym miejscu zauważyć, że o ile dopuszcza się inne od proponowanego przez autora paradygmanty uprawiania antropologii (np. socjologizujący, czy funkcjonalistyczny) można powiedzieć, że antropolog pozostaje wciąż najbliższy socjologowi. Jest on jednak socjologiem szczegól­ nego typu - po pierwsze preferuje obserwację uczestniczącą i swobodny nieskategoryzowany wywiad w stosunku do metod ilościowych i badań ankietowych, ujmuje kulturę zawsze całościowo jako system zależności (czy to strukturalnych czy funkcjonalnych) i odkrycie ich wewnętrznych powią­ zań uważa za podstawowy cel swojej analizy, podczas gdy socjologowie mieli tendencję do fragmentaryzacji rzeczywistości, rozczłonkowywania jej na ele­ menty policzalne, które stanowiły jedyną przesłankę do budowy teorii, po trzecie antropolog widzi kulturę zawsze w ścisłym powiązaniu z podłożem �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 199 historycznym, podczas gdy socjolog nie uważa historii za jedyny i najistot­ niejszy czynnik kształtujący i wyjaśniający kulturę danego społeczeństwa. Te trzy różnice wyznaczyły specyficznie antropologiczną perspektywę poznaw­ czą w badaniach nad kulturą, łączącą w sobie historyczny, holistyczny i relatywistyczny punkt widzenia, przy czym relatywizm ten stosowany bywa raczej w odniesieniu do całości kultury (etos, styl, konfiguracja kultury) aniżeli do jej wewnętrznych podziałów. Przyjęta przez autora opcja teoretyczna bazuje na zawężonym, ideacyjnym rozumieniu kultury. Jest to rozumienie kultury jedno z możliwych, a na jego ograniczenia wskazywał sam Edmund Leach, główny kontynuator, ale także i krytyk koncepcji Levi-Straussa w Wielkiej Brytanii. Uważa on, że owe struktury idei, główny przedmiot badań strukturalistycznie zorientowa­ nych antropologów nie stanowią przecież niezależnego zjawiska lecz do­ stosowane są zawsze do warunków ekonomicznych i politycznych danego społeczeństwa. Ich zróżnicowanie w obrębie kultury jest nie tylko wyrazem wewnętrznych mechanizmów dokonujących się na poziomie samej kultury (będących funkcją wewnętrznych intelektualnych treści człowieka), ale jest także funkcją uwarunkowań społecznych. Owa tendencja do jednostron­ nego, men tali stycznego ujmowania zjawisk, której towarzyszy niejednokrot­ nie ignorowanie społecznego i realnego wymiaru rzeczywistości, która cechu­ je współczesną naukę bywa też przedmiotem krytyki. Niektórzy uważają, że analiza jedynie świata symbolicznych znaczeń (czy w języku - reguł gier językowych: Sprachspiel) nie może niczego wyjaśniać i może stanowić za­ ledwie interesującą rozrywkę intelektualną dla tych, którzy się nią zajmują, nie wnosząc nic nowego ani do nauki, ani do życia praktycznego. Ze stanowiskiem takim trudno byłoby się zgodzić - pasjonującą jest bowiem sprawą wiedzieć jak to się dzieje, że dana rzecz może przekazywać informacje inne od tych, jakie zawarte są w niej samej, czyli komunikować o czymś, co jest zawarte poza nią. Rozwój semiotyki - nauki o znakach, który można uznać za jedno z największych osiągnięć intelektualnych X X wieku nie tylko może w przyszłości doprowadzić do wypracowania ogólnej teorii wyjaśniającej działanie umysłu ludzkiego, ale prawidłowe odczytywanie znaków niewątpliwie przyczyni się do pogłębiania zrozumienia między ludźmi. Dlatego koncepcja antropologii zarysowana przez autora wydaje się być interesująca, choć nie całkiem do zaakceptowania w szczegółowych roz­ wiązaniach (o czym za chwilę), a także całkowitym odwrocie od tendencji pozytywistycznych i postpozytywistycznych, za którym autor się opowiada. Chcąc określić charakter współczesnej antropologii jako dyscypliny autor podkreśla jej: 1) imperializm tematyczny, 2) interdyscyplinarność, 3) empiryczny charakter, 4) interpretacyjność. �200 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Antropologa interesuje współcześnie każdy przejaw ludzkiego życia, o ile da się go ująć w kategoriach znaczenia. Ów imperializm zakresowy wynika z pogranicznego charakteru antropologii, a także obserwowanego ostatnio procesu antropologizacji nauk humanistycznych. Przeżywając kryzys ant­ ropologia wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologicz­ ne z innymi dyscyplinami, dostarczając różnego rodzaju argumentów, które ze względu na te cechy antropologii, o których pisaliśmy wyżej okazały się atrakcyjne dla przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych. Sama jed­ nak nie dookreśliła ściśle swojego zakresu, stąd mówi się dziś częściej o „in­ terpretacji antropologicznej" niż o „antropologii" i trwają ciągle spory o to czy jest ona dziś nauką czy sztuką. Często określa się antropologię jako sztukę interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w kategoriach znaczenia, mitu, kultury (s. 25). Stąd suchy pozytywny opis ustępuje miejsca esejowi 0 swobodnych skojarzeniach literackich. Jedno tylko pozostaje bez zmian - konsekwentnie empiryczna podstawa antropologii. Najpierw fakty, potem interpretacja. W tym empirycznym podejściu upatruje właśnie autor siłę tej dyscypliny. W pewnym miejscu określa autor swoje stanowisko następująco: „Przy­ jęta przez mnie postawa badawcza polega w wielu wypadkach na «grasowa­ niu» po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zjawisk już analizowanych z innych punktów widzenia" (s. 7). Osobiście nie mam nic przeciwko „grasowaniu" w nauce, o ile robi się to w sposób inteligentny (daleko bardziej podejrzane z moralnego punktu widzenia jest np. grasowanie na cudzych nieszczęściach), wydaje mi się jednak, że należałoby raczej powiedzieć, iż podczas gdy dawny etnograf czy antropolog mając wyraźnie wyodrębniony przedmiot badań, jakim była kultura określonego typu „prostszego" społeczeństwa (chłop­ skiego czy prymitywnego) czuł się zobligowany do opowiedzenia się po stronie takiej czy innej szkoły etnologicznej, obecnie, gdy przedmiotem jego rozważań staje się kultura współczesna, musi być przede wszystkim humanistą poruszającym się swobodnie w polu badawczym innych dy­ scyplin, wykazując znajomość ich teorii, metod i wyników, bowiem inter­ dyscyplinarność jest w ogóle cechą nauki X X wieku. Nie sposób sobie wyobrazić współczesnego etnologa-strukturalisty, który by nie znał osiągnięć językoznawstwa, filozofii, psychologii, w dużej mierze także historii sztuki 1 literaturoznawstwa. Spośród trzech możliwych linii rozwojowych, jakimi mógł przebiegać rozwój antropologii: 1) pogłębienia znaczenia jednej z istniejących szkół, 2) powstania nowej szkoły o wiodącym znaczeniu, 3) rozwoju w kierunku współpracy interdyscyplinarnej, trzecia z tych dróg wydaje się zyskiwać współcześnie coraz bardziej na znaczeniu. Nie oznacza to jednak, że an­ tropolog „grasuje" jedynie na zdobyczach innych nauk dopowiadając niekie­ dy swoją interpretację. Wręcz przeciwnie, wnosi on do tych nauk własne koncepcje teoretyczne i metodologiczne, własny zasób pojęć i wyraźnie �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 201 wydzieloną problematykę badawezą. Autor to zresztą sam doskonale ukazu­ je w dalszych partiach książki, gdzie rozpatruje antropologiczne możliwości interpretacji zagadnienia narodu oraz twórczości popularnej. W pierwszym przypadku antropolog styka się przede wszystkim z historykiem i socjolo­ giem, w drugim z historykiem sztuki i literaturoznawcą. Problematyka narodu to typowa problematyka pogranicza - jest ona przedmiotem dociekań historyków, socjologów, etnologów, literaturoznawców, historyków sztuki, gdyż znajduje ona odbicie w literaturze, folklorze, sztukach plastycznych, publicystyce etc. Najogólniej rzecz biorąc naród ma swój aspekt społeczny, kulturowy i językowy - w każdej z tych sfer etnolog mógłby wyznaczyć odrębną dla siebie problematykę badawczą. Rozpatrywanie narodu musi uwzględniać ponadto trzy socjologicznie różne poziomy uczestnicwa: państwo, naród i grupę etniczną (s. 36). Na gruncie państwowym dokonuje się identyfikacja formalno-prawna, na poziomie narodu świadomościowo-emocjonalna, na poziomie grupy etnicznej - emocjonalna. Problematyka grup etnicznych stanowiła tradycyjną problematykę et­ nologii (regionalizmy, instytucje mniejszościowe i religijne) i może stanowić punkt wyjścia dla rozważań nad narodem - uchwycenia zjawiska niejako w mikroskali, gdzie ściera się pojęcie ojczyzny prywatnej i ideologicznej, wyraźnie rysuje się zagadnienie tożsamości w kategoriach: swój - obcy. Na wyższym poziomie analizy, gdy mówimy już o narodzie jako pewnej wspólnocie ideologicznej wyrażającej się w poczuciu tej wspólnoty, ogólnie można powiedzieć, że podczas gdy socjologa interesuje bardziej społeczny wymiar istnienia narodu (typy więzi narodowej, charakter elit narodowych, świadomość narodowa, ideologie, programy, deklaracje) o tyle antropologa interesuje mityczny wymiar narodu. Może on go rozpatrywać na trzech poziomach: 1) przez wskazanie na zmityzowany charakter wiedzy o kulturze ludowej jako wartości narodowej; 2) przez ukazanie sposobów użycia i funkcjonowania znaków więzi narodowej; 3) przez ukazanie pewnych mitologicznych zabiegów wobec tradycji na­ rodowej (dzieła sztuki, prace naukowe, język propagandy, zabiegi zmierza­ jące do ożywienia folkloru etc). Przykładem takiego znaku więzi narodowej, szeroko analizowanym przez autora był np. krzyż z kwiatów, układany na Placu Zwycięstwa w Warszawie ku czci Stefana Wyszyńskiego od czerwca 1981 do czerwca 1983, wzbudza­ jący sentymenty i uczucia narodowe Polaków. Nie wnikając w całą bogatą problematykę narodu w wymiarze interdys­ cyplinarnym zarysowaną przez autora w rozdziale 3, skoncentruję się tu na jednym zagadnieniu - różnicy w podejściu historyka i socjologa do tej problematyki. Jest to przykład instruktywny, gdyż potwierdza moją tezę, że antropolog nie tylko dopowiada interpretację do zagadnień analizowanych �202 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA już z innych punktów widzenia, ale wypracowane przez niego kategorie pojęciowe stanowią w określeniu istoty problemu wkład być może najważ­ niejszy. Autor znakomicie tę kwestię ukazuje wprowadzając rozróżnienie pomiędzy historią (która jest domeną historyka) i tradycją (którą zajmuje się etnolog). Choć obie te kategorie służą opisywaniu przeszłości, to jednak należą do różnych porządków opisu: historia opisuje fakty w języku nauki, tradycja wyraża interpretację przeszłości w języku mitu. Tradycja jest w wię­ kszym stopniu wywołana emocjami, nie potrzebuje tak jak historia racjo­ nalnych uzasadnień. Należąc do podstawowych kategorii analitycznych et­ nografii nadaje inny, subiekywny sens historii. Składa się ona z trzech aspektów: przedmiotowego (dziedzictwo), czynnościowego (przekaz treści) i podmiotowego (postawa wobec przeszłości). Ten ostatni jej aspekt wydaje się najważniejszy zwłaszcza w świetle interesującego nas tu problemu narodu. To dzięki tradycji tworzy się zbiorowa autoświadomość i stereotyp własnej grupy. Nie ma jednej historii lecz jest ich tyle, ile jest paradygmatów okre­ ślających sposób widzenia świata. Tradycja należy więc do mitycznego po­ rządku świata - tworzone przez nią teksty pomijają, gubią lub przekształcają fakty historyczne w swoich całościowych interpetacjach przeszłości (s. 44). Dlatego powinny być przedmiotem analizy metakulturowej, jako fakty, które oderwały się od swojego obiektywnego podłoża i uległy procesowi mityzacji. Taki jest wkład antropologów do rozumienia historii, która j u ż jako zapis dziejów przeżyła się. Jest nauką o problemach masowych i ich transformacjach, a nie o faktach (s. 42). Na przykładzie Śląska autor ukazuje właśnie ów proces przenikania się historii i tradycji, będący rezultatem m.in. pewnych mitologizujących zabie­ gów dokonywanych zarówno przez stronę polską, niemiecką, jak i społecz­ ność międzynarodową. W wyniku tych zabiegów wytworzyły się trzy po­ stawy emocjonalne wobec tradycji Śląska: postawa ideologiczna - polegająca na nachalnym udowadnianiu polskości Śląska nawet za cenę fałszowania podręczników historii i niszczenia zabytków architektury niemieckiej. Dalej - postawa heroiczna, akcentująca moralny aspekt walki z niemczyzną - Nie­ miec przedstawiany jest jako wróg i obcy, a takie ogólnoeuropejskie wartości jak: praca, rodzina, wierność, religia przyporządkowane są jedynie swojskiej, własnej kulturze śląskiej. Podkreśla się jej ludowy charakter, który był zawsze synonimem poczucia wspólnoty narodowej i słowiańskiej etc. Wresz­ cie istnieje trzecia postawa wobec przeszłości, którą autor określa jako nostalgiczną - najczęściej spotykaną w literaturze pięknej, która eksponuje pamięć ojczyzny prywatnej, fascynagę oryginalnością śląskiego obyczaju łączącego w sobie elementy polskie i niemieckie. Postawa ta określa Śląsk jako „małą ojczyznę" ludzi nastawionych na codzienność i pracę, odznacza­ jących się specyficznym poczuciem humoru i fatalistycznym sposobem w i ­ dzenia świata (s. 80-81). Rozdział 4, w którym rozważane są zagadnienia twórczości popularnej, gdzie antropolog styka się z historykiem sztuki i literaturoznawcą przede �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 203 wszystkim, przynosi najpierw interesujące rozważania na temat folkloru społecznych protestów, do którego wytworzenia dały asumpt wydarzenia w Stoczni Gdańskiej z sierpnia 1980. Formy sztuki ludowej: poezja, pieśni, hasła, symbole, sztuka plastyczna, zrodziły się jako reakcja na tę niecodzien­ ną sytuację - powstała w wyniku tego sztuka „a vista" - spontaniczna, niecyzelowana, mająca wszelkie znamiona sztuki ludowej. Na tym przy­ kładzie można było obserwować naocznie swoiste procesy kulturotwórcze zmierzające do „przywrócenia autentyczności i wagi ludzkim słowom i ges­ tom, czy też szerzej rytuałom, twórczości i moralności. Przywrócenia obycza­ jowi swoiście polskiego charakteru" (s. 76). „Struktury reakcji kulturowych tkwią w nas głęboko i tłumione wybuchają niekiedy w miejscach i chwilach nieprzewidzianych" (s. 77). O ile do tego momentu rozważania autora nie budzą najmniejszych sprzeciwów, stanowią przykład analiz interesujących i niebanalnych, o tyle podawane w następnym paragrafie przykłady analizy otoczenia wizualnego mogą wywoływać pewne zdziwienie u etnografa przyzwyczajonego do reali­ stycznego sposobu interpretacji. Autor rozważa w nich przykłady takich peryferyjnych elementów otocze­ nia wizualnego jak: instrukcja posługiwania się śpiworem ze zdjęciem wpólleżącej, brzydkiej i tłustej, pozbawionej wdzięku kobiety, ulotkę zachęcającą do pracy w M P K z wizerunkiem gładko uczesanego młodzieńca z narzu­ coną niebieską chustą z frędzlami, rzeźbę ogrodową z okolic Zalipia koło Dąbrowy Tarnowskiej przedstawiającą chłopca, trzymającego w rękach na­ czynie i karmiącego siedzącego mu na ramieniu ptaka z rozpostartymi skrzydłami, dalej - kalendarz ścienny z życzeniem kupiony u kominiarza, etc. Pomijając dobór tych zupełnie peryferyjnych elementów otoczenia wizu­ alnego, pewne opory wywołuje sposób ich analizy w kategoriach historii sztuki wysokiej, a więc poszukiwanie analogii do motywów, jakie znaleźć można w dziełach znanych malarzy, takich jak: Giorgiono, Tycjan, Cousin - przedstawiających Venus - italską boginię rozkoszy, piękną i pełną wdzię­ ku, która rzekomo miała być prototypem owej brzydkiej, tłustej baby z in­ strukcji posługiwania się śpiworem. Natomiast chłopiec z plakatu zachęcają­ cego do pracy w M P K to analogia do znanych schematów portretowych Artura Durera, Diego Silvy Velasqueza, itp. w odniesieniu do każdego z analizowanych przykładów. Historia sztuki pomogła autorowi w analizie wybranych przedmiotów odkryć schematy ikonograficzne, które uległy daleko idącym przekształ­ ceniom. W związku z tym nasuwają się tu antropologowi nieprzywykłemu do tak śmiałych i odległych interpretacji pytania, czy wybrane przedmioty można nazwać nie tylko sztuką w ogóle, ale nawet kiczem i czy interpretowanie ich w terminach historii sztuki wysokiej jest w ogóle uprawnione? Tradycyjna twórczość ludowa miała swoją niezaprzeczalną wartość artystyczną - łatwą do uchwycenia przez artystę - malarza, rzeźbiarza, czy �204 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA znawcę - historyka sztuki. Stosowanie analizy estetycznej do tego typu sztuki było jak najbardziej uzasadnione, jakkolwiek najczęściej analizowana ona była w swoich własnych ludowych kategoriach. Autor staje po pierwsze na stanowisku współczesnej estetyki, w której występuje tendencja do niewprowadzania kategorycznego rozróżnienia na sztukę wysoką i niską (czyli kicz), po drugie, strukturalistycznego stanowis­ ka, które Lévi-Strauss wyraził w znanym cytacie: „znajdując upodobanie w swoim odosobnieniu artysta hołubi iluzję być może płodną, lecz przywilej, jakiego sobie udziela nie jest realny. Kiedy wierzy, że tworzy dzieło oryginal­ ne, odpowiada on twórcom z przeszłości i teraźniejszości, rzeczywistym, bądź wyobrażonym. Czy jest się tego świadomym czy nie, nigdy nie kroczy się samotnie drogą tworzenia (Lévi-Strauss 1985, s. 87). Odniesienie owych przedmiotów do dziel sztuki wysokiej pozwoliło auto­ rowi, w jego przekonaniu, ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, będące śladem, echem zaledwie dawnych stylów i epok. Usprawiedliwienia dla tego typu wniosków można by szukać, w moim przekonaniu, głównie w socjologii. W świetle teorii opadu kulturowego (który to proces wzmógł się ostatnio dzięki kulturze masowej) przenoszenie takich schematów jest wysoce prawdopodobne. Dzięki kulturze ma­ sowej różnym albumom, reprodukcjom, fotografiom, reklamom, plakatom, których treść osiada w zbiorowej wyobraźni, wytworzył się rodzaj „wy­ obrażeniowego zaplecza" potocznej świadomości (s. 83), które może znaleźć odbicie nawet w tego rodzaju peryferyjnych, pozbawionych estetycznej war­ tości wytworach. Także teza bazująca na historii sztuki, potwierdziła się przez socjologię*. Lévi-Strauss zaszczepił w antropologii odwagę interpretacyjną, która zapuściła już głębokie korzenie w umysłach antropologów i dużo wody upłynęło od czasu, gdy mój mistrz Profesor Andrzej Waligórski, zdeklaro­ wany zawolennik funkcjonalizmu w czasach, gdy idee Lèvi-Straussa dopiero zaczęły przenikać do Polski, zwykł mawiać o Lèvi-Straussie: „on ma gorąco pod kapeluszem". Dziś tę żartobliwą wypowiedź można zinterpretować jako historyczną, stwierdziwszy tylko, że była ona przejawem swoistego folkloru, jaki swego czasu wytworzył się w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ, a który, co z wielkim żalem należy stwierdzić, zniknął już bezpowrotnie. Gdy Waligórski zauważył w czasie wykładu wystający ze stołu gwóźdź, który rozerwał mu marynarkę, od razu zadał pytanie - jaka jest tego funkcja? Dziś * M o ż n a jednak również z a u w a ż y ć , że taka, a nie inna forma wizualna omawianych elemen­ t ó w tłumaczy się po prostu poprzez ich funkcję, nie zaś w terminach historii sztuki, ani socjolo­ gicznej teorii opadu kulturowego. N a przykład młodzieniec w chuście z frędzlami reklamującej pracę w M P K to jeden z faktycznie zaobserwowanych m ł o d y c h ludzi wracających z wojska, którzy kupują sobie takie właśnie chusty i zbierają na nich podpisy k o l e g ó w , a większość z nich poszukuje właśnie pracy i dlatego bierze się ich do reklamy. „ A r t y s t a " nie miał tu najprawdopodobniej żadnych skojarzeń z motywami sztuki wysokiej i do analizy tego elementu wizualnego otoczenia wystarczyłaby zapewne po prostu analiza socjologiczna. �205 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musiałby ustąpić i zadać pytanie - jakie jest tego znaczenie? Tak oto zmieniają się paradygmaty w nauce. Dowcip ten to tylko przypomnienie starych, dobrych czasów - w niczym nie umniejsza on walorów interesującej pracy Robotyckiego. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z., R o b o t y c k i Cz., S t o m m a L . , T o m i c k i 1977 Antropologia kultury w Polsce - pojęcia, R., W a s i l e w s k i J . S . inspiracje. Materiały do słownika, „Polska Sztuka L u d o w a " , t. 10, z. 1 D e r r i d a J. 1992 Pismo filozofii, K r a k ó w . Lévi-Strauss 1985 C. Drogi masek, L ó d ź . Barbara Olszewska-Dyoniziak Thomas Rhys Williams, Cul tur al Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1990, ss. 434 Znajomość amerykańskich, brytyjskich lub innych obcojęzycznych pod­ ręczników antropologii kultury jest w Polsce znikoma. Trochę wiedzy na ten temat zaszczepił studentom polskim i swoim uczniom Profesor Andrzej Waligórski. Jego losy życiowe sprawiły, że przez szereg lat miał bezpośredni kontakt z antropologią brytyjską, uczestnicząc w seminariach Bronisława Malinowskiego w London School of Economics, pisząc pod jego kierunkiem pracę doktorską i uczestnicząc w zainicjowanych przez niego badaniach afrykańskich (wśród plemienia Lu o z Kenii w* latach 1946 - 1948; Waligórski 1969). W Polsce przez długi czas za odpowiednik antroplogii kultury uważano etnografię czy etnologię. A przecież to nie to samo. W jednym ze swoich artykułów określiłam etnografię jako „opis ludów", antropologię zaś jako „naukę o człowieku" (Olszewska - Dyoniziak 1993). Pierwszej z nich przy­ świecały cele opisowe, kolekcjonerskie, często ideologiczne i patriotyczne (podtrzymywanie świadomości narodowej, gdyż przez długi czas w wieku XDC i później kulturę ludową uważano za pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej), druga stawiała sobie zawsze cele nomotetyczne, zmie­ rzając do odkrycia praw rządzących rozwojem i funkcjonowaniem kultury ludzkiej. Tak szeroko i ambitnie zarysowany przedmiot antropologii zaczyna 1 1 Por. Olszewska-Dyoniziak 1976. A r t y k u ł stanowi przegląd i t y p o l o g ważniejszych, g ł ó w n i e v r brytyjskich i amerykańskich, p o ć ? e z n i k ó w antropologii kultury. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA się upowszechniać w Polsce dopiero w ostatnich latach. Teraz dopiero można obserwować pierwsze sygnały zaszczepienia na grunt polski tego modelu uprawania antropologii, jaki już dawno ugruntował się w antropologii zachod­ niej. Wszystko to jednak stanowi zaledwie początek. Stąd też w dalszym ciągu rysuje się potrzeba uprzystępnienia Polakom zdobyczy antropologii zachodniej, nie tylko przez tłumaczenie dzieł wybitniejszych antropologów lecz również poprzez popularyzację ukazujących się na Zachodzie podręczników antropolo­ gii. To ostatnie zadanie jest o tyle ważne, że Amerykanie (podobnie jak Brytyjczycy i częściowo także Niemcy) doszli do perfekcji jeśli chodzi o eleganc­ ję, przejrzystość, przystępność, adekwatność i merytoryczną poprawność w przedstawianiu podręcznikowej wiedzy. Można zaryzykować twierdzenie, że właściwy dla kultury zachodniej szacunek dla człowieka, przejawiający się w trosce o formalną i funkcjonalną doskonałość oferowanych mu wytworów i urządzeń, wyraził się także w tej dziedzinie. Podręczniki te dalekie są od chaotycznego i niechlujnego stylu niektórych opracowań, opartych na wyrywko­ wym materiale i przypadkowej literaturze - właściwy jest im ład i metodyczność w przedstawianiu przemyślanego, opartego na wszechstronnej erudycji materia­ łu, poprawne klasyfikaqe i pogłębione uogólnienia. Same w sobie podręczniki te przyczyniają się nie tylko do przedstawiania stanu wiedzy antropologicznej, ale także do jej rozwoju. Nie bez znaczenia jest także forma wydania i szata graficzna. Warto pofatygować się do Biblioteki Jagiellońskiej czy którejś z innych bibliotek naukowych, by zobaczyć jak został np. wydany podręcznik Williamsa A . Havillanda (1981) - śródtytuły, wyeksponowane w tekście na osobnym tle hasła i terminy, odpowiednio dobrane ilustraqe, wszystko to stwarza wrażenie przejrzystości, przystępności, ułatwiając odbiór i za­ chęcając do lektury. D o tego typu podręczników należy też niewątpliwie omawiana tu praca Thomasa Rhys Williamsa. Nawiązuje ona do najlepszych tradycji podręcz­ ników amerykańskich, zamykając w sobie ogrom trudu autora. Nie przypad­ kowo więc autor uznał za stosowne, dedykując książkę swojej żonie i synom, usprawiedliwić się, że tyle czasu musiał im zabrać z rodzinnego życia, by napisać to dzieło. Sądząc po rezultacie, był to jednak wysiłek opłacalny. Podręcznik składa się z czterech części i czternastu rozdziałów. Część I , zatytułowana „Rozwój kultury" obejmuje następujące rozdziały: 1. Era łow­ ców, 2. Intensywne zbieractwo i rolnictwo, 3. Rozwój cywilizacji. Część I I zatytułowana „Badanie współczesnych kultur" zawiera rozdziały: 4. Bada­ nie kultury, 5. Analiza faktów kulturowych. W części I I I , zatytułowanej „Życie społeczne i kulturowe ludzi" znajdują się rozdziały: 6. Wkraczanie w świat: niemowlęctwo, dzieciństwo, wiek młodzieńczuy, 7. Socjalizacja 2 3 2 Niemal w tym samym czasie ukazały się ostatnio w Polsce aż trzy podręczniki antropologii kultury, patrz: Brozi 1992; Nowicka 1991 oraz Olszewska-Dyoniziak 1991. 3 P r z e t ł u m a c z o n o j u ż n a język polski prawie wszystkie ważniejsze prace C . Levi-Straussa oraz w i ę k s z o ś ć prac B . Malinowskiego. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 207 i osobowość, 8. Język i komunikacja, 9. Wzory adaptacji do środowiska. 10. Organizacja życia społectznego: pokrewieństwo, ugrupowania krewniacze i małżeństwo. 11. Porządkowanie życia społecznego: kontrola społeczna, prawo, polityka, państwo. Koncepcja świata nadprzyrodzonego: nadnaturalizm i religia. 13. Zmiana kulturowa. Część I V , zatytułowana „Antropologia wobec przyszłości" składa się z jednego rozdziału. 14. Antropologowie i ich praca badawcza. Całość kończy Epilog: „Przyszłość antropologii" oraz słow­ nik ważniejszych terminów antropologicznych, indeks autorów i indeks te­ matyczny. Układ treści jest dość typowy dla wielu podręczników antropologii. Nie ma w książce natomiast osobnego rozdziału poświęconego szkołom i kierun­ kom antropologii; stanowiska te jednak manifestują się w toku prezentacji poszczególnych zagadnień. Najczęściej cytowanymi autorami wydają się być Bronisław Malinowski i George Murdock, ale bynajmniej nie funkcjonalizm Malinowskiego stanowi przesłanie tej książki. Już powierzchowna lektura tego obszernego, bo liczącego 434 strony podręcznika skłania do wniosku, że autor przychyla się do stanowiska neoewolucjonistycznego, przyjmując raczej przyrodniczy model antropologii aniżeli humanistyczny (ang. science i humanities). Część I pracy to szczegółowy opis przebiegu ewolucji kulturowej począw­ szy od paleolitu trwającego od ok. 4 milionów lat do 12000 lat n.e., poprzez okres mezolitu (ok. 15000-8000 lat n.e.) aż do neolitu (ok. 8000-4000 lat n.e.) oraz okresu powstawania wielkich (ok. 4000-450 lat n.e.). Dla każdego z tych okresów autor omawia podstawowe techniki wytwarzania narzędzi, wyodrębniając na ich podstawie określone kręgi kulturowe czy okresy (kore­ spondujące zazwyczaj z odpowiednimi typami środowisk geograficznych) - dla paleolitu będą to okresy: szatoperoński, oryniacki, grawetański, soluterański, magdaleński. Odpowiednie regionalne tradycje odnaleźć można w epoce mezolitu i neolitu: kulturę natufską w Jordanii i Izraelu, kartumską w Północnej Afryce, archaiczną w Ameryce Północnej i maglemowską regio­ nalną tradycję w Europie. Autor przedstawia nie tylko najbardziej typowe dla tych okresów narzę­ dzia i techniki ich wytwarzania, ale również formy organizacji społecznej, techniki wychowywania dzieci i niemowląt, podział pracy według płci, po­ czątki budownictwa, formy współżycia w małych grupach etc. Konkluduje, że dzięki wszystkim tym urządzeniom ludzie byli w stanie nie tylko przetrwać w trudnych warunkach, ale rozwijać sukcesywnie coraz to wyższe formy życia (udomowienie roślin i zwierząt), pozwalające im na przeżycie we wszystkich niemal typach środowisk. Rewolucja neolityczna uświadomiła ludziom jak dalece ich intelektualne możliwości i społeczno-kulturowe urzą­ dzenia pozwalają w istotny sposób zmieniać dotychczasowy tryb życia na bardziej bezpieczny, dostatni, zapewniając większą ilość wolnego czasu na zajmowanie się innymi zajęciami aniżeli te, które są bezpośrednio związane z walką o codzienne przeżycie (s. 57). �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W rozdziale 3 ,,Rozwój cywilizacji" autor omawia proces powstawania cywilizacji w konkretnych regionach (południowa Azja, Egipt, kultury śród­ ziemnomorskie, Indie, Chiny, cywilizacja Andyjska etc). Dowodzi to, jak sądzę, że opowiada się za tezą multilinealnej ewolucji. Nawoływanie do uwzględniania w rozwoju kultury przede wszystkim techniczno-środ o wiskowych zmiennych jest także widoczne w rozdziale 9, ukazującym wzory adaptacji do środowiska. Według danych zebranych przez Murdocka odno­ śnie 563 kultur ludzkich, 63% (356 kultur) ludzkości opiera swą egzystencję na produkcji żywności (rolnictwo), 37 % (207 kultur) żyje natomiast lub żyło głównie ze zbieractwa, łowiectwa lub rybołówstwa. Typy gospodarki są jak najściślej skorelowane z typami środowisk geograficznych. Wyjaśniając typy gospodarki i wzory adaptacji ludzi do środowiska antropologowie przyjmują na ogół 5 podstawowych typów interpretacji: 1) ewolucyjną, 2) ekologiczną, 3) marksistowską i neomarksistowską, 4) materializmu kulturowego, 5) formalnej ekonomii. Interpretacja ewolucyjna operuje takimi koncepcjami jak: „adaptacja", „zwyczaj", „ e w o l u g a " zapożyczonymi z biologii i zmodyfikowanymi tak by mieściły w sobie rolę i wpływ kultury. Niektóre wyjaśnienia ewolucyjne obejmują też koncepcję energii czy systemu energetycznego (mowa tu o koncepqi Leslie White'a) zaczerpniętej z fizyki i inżynierii. Wyjaśnienia ekologiczne poszukują związków pomiędzy społecznymi i kulturowymi przejawami życia ludzi, a środowiskiem naturalnym. W tym typie wyjaśniania ludność danego regionu traktowana jest jako , jednostka biologiczna" podporządkowana takim samym „prawom", jakim podlegają również inne istoty zwierzęce żyjące w tym środowisku. Cechy środowi­ ska naturalnego uważane są w tym typie interpretacji za istotny czynnik w kształtowaniu i ukierunkowywaniu życia społecznego i kulturowego. Wyjaśnienie marksistowskie przyjmuje, że warunki materialnego życia ludzi stanowią „ostateczną determinantę" wszystkich pozostałych dziedzin kultury i społeczeństwa. W ortodoksyjnej myśli marksistowskiej owe wa­ runki materialnego życia ludzi określane są jako „infrastruktura" inaczej „baza". Wszystkie inne formy kultury i społeczeństwa określane są jako „superstruktura" czyli inaczej „nadbudowa". Według koncepcji marksistow­ skiej wszystkie polityczne, religijne wychowawcze i społeczne instytucje kul­ tury kształtowane są bezpośrednio przez infrastrukturę i pozostają pod jej bezpośrednią kontrolą . Wyjaśnienie materializmu kulturowego opiera się w zasadzie na wykorzysta- ' niu koncepcji marksistowskiej, z włączeniem jednak do niej elementów demo­ grafii i ekologii , które w istotny i zasadniczy sposób tę teorię modyfikują. 4 5 4 D z i ś wiadomo, że stosunki produkcji m o g ą leżeć poza d o m e n ą samej gospodarki, w szerszej strukturze społecznej, którą na szczeblu pierwotnym s t a n o w i ą np. stosunki pokrewieństwa, a gos­ podarka jawi się j a k o jeden z a s p e k t ó w (niekoniecznie d o m i n u j ą c y czy determinujący, a nade wszystko niekoniecznie wyjaśniający) systemu społecznego; por. Godelier 1972, s. 93-95. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 Wyjaśnienie formalnej ekonomii nawiązuje do tzw. „neoklasycznej" teorii ekonomicznej opartej na koncepcjach logiki formalnej i matematyki (tzw. teoria ogólnej równowagi). Bazuje ona na idei, że wybory ekonomiczne ludzi zmierzają zawsze do maksymalizacji zysków, co odnosi się także do społeczeństw plemiennych. Stąd niektórzy antropologowie przychylają się do stanowiska, że reguły formalnej ekonomii mogą mieć również zastosowanie do analizy prymitywnych systemów gospodarczych. Określa się tych uczo­ nych jako „formalistów" i przeciwstawia ich „substantywistom" tzn. tym antropologom, którzy uważają, że zasady rządzące gospodarkę pierwotną są tak diametralnie różne od tych, jakie rządzą gospodarką społeczeństw wyżej rozwiniętych, że nie można ich zrozumieć przez zastosowanie reguł analizy wypracowanych przez formalną ekonomię. Nie sposób oczywiście przybliżyć w tym miejscu czytelnikowi treści wszystkich rozdziałów omawianego podręcznika. Każdy z nich stanowi osobną, bogatą w treść rozprawkę, opartą na obszernej literaturze przed­ miotu. Odsyłając zatem czytelnika do szczegółowej lektury interesujących go rozdziałów, zatrzymamy się tutaj na jednym z nich, ale o znaczeniu węz­ łowym, dotyczącym typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów (Rozdział 5 „Analiza danych kulturowych"). Ewa Nowicka (1991) w swoim podręczniku wyodrębnia trzy podstawowe typy wyjaśniania właściwe antropologii: 1) genetyczne czyli przyczynowe, 2) teologiczne czyli funkcjonalne, 3) kontekstowe czyli strukturalne. Można dyskutować czy jest to klasyfikacja rozłączna, ale zostawmy na razie ten problem. W świetle koncepcji autora omawianego podręcznika typów takich jest więcej. Wyróżnia on bowiem aż siedem typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów. Zanim przejdziemy do bliższego ich omówienia, zacznijmy od przytoczenia sformułowanej przez autora definicji antropologii. Pisze on: „Antropologowie kulturowi zmierzają do formułowania twier­ dzeń ogólnych, odnośnie cech wspólnych dla wszystkich kultur, w ciągu całego okresu trwania kultury ludzkiej, opartych na zrozumieniu kultury jako całości raczej aniżeli na badaniu wybranych jej dziedzin" (s. 103). Oczywiście definicja ta jest wyrazem przyjęcia określonej opcji epistemologicznej i teoretycznej, której autor w dalszych wywodach nie przestrzega konsekwentnie. 5 Marvin Harris uzupełnia teorię m a r k s i s t o w s k ą o teorię wzrostu ludności Malthusa oraz koncepcje woluntarystyczne, uwzględniające w większym stopniu niż to czynił marksizm twórczą rolę c z ł o w i e k a w kształtowaniu dziejów ludzkich. Samo istnienie walk klasowych u w a ż a za niewystarczający czynnik przeobrażeń - konieczne są do tego nowatorskie osiągnięcia w dziedzinie technologii, b ę d ą c e dziełem myślących ludzi, gdyż jedynie one zdolne są przełamać kryzysy demograficzno-ekonomiczne wynikające ze wzrostu ludności i kurczenia się z a s o b ó w ś r o d o w i s k a naturalnego. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA M o ż n a się z nim jednak zgodzić, że cechą podejścia antropologicznego jest badanie zjawisk ludzkiego świata w wymiarze: 1) transkulturowy 2) transtemporalnym i 3) holistycznym. Termin „transkulturowy" w ujęciu autora oznacza, że antropologowie zmierzają głównie do badania uniwersalnych czy wspólnych cech w kul­ turach ludzkich. I tutaj nasuwają się wątpliwości - termin „transkulturowy" może bowiem oznaczać coś zgoła przeciwnego, że antropologowie usiłują uchwycić niepowtarzalne, unikatowe cechy konkretnych kultur. Przyjmując takie a nie inne rozumienie terminu transkulturalny autor odcina się od postaw relatywistycznych. Termin „trantemporalny" oznacza, że antropolog bada kulturę ludzką na przestrzeni całego okresu jej istnienia, stąd odwoływanie się do danych archeologicznych uważa on za niezbędny etap swej pracy badawczej. Ta głęboka chronologiczna perspektywa pozwala bowiem poznać warunki wzrostu, stabilności i przemian kultury oraz osadzić każdą badaną kulturę w historycznym kontekście ogólnego, historycznego rozwoju. I wreszcie termin „holistyczny" odnosi się do orientacji, która traktuje wszystkie dziedziny kultury jako równie ważne dla istnienia i funkcjonowa­ nia całego systemu kulturowego. Oznacza to, że nawet badając pojedynczue aspekty kultury (strukturę społeczną, język czy religię) antropolog musi mieć zawsze na uwadze ich związki z wszystkimi pozostałymi dziedzinami kultury. Są to konstatacje zupełnie oczywiste dla współczesnego antropologa, wy­ chowanego w duchu tradycji funkcjonalistycznej. Przejdźmy do zaproponowanej przez autora klasyfikacji typów wyjaś­ niania antropologicznego. Są to kolejno: 1) analiza w terminach „emic-etic" 2) etnonauka 3) analiza struktur głębokich 4) analiza interpretacyjna 5) podejście konceptualne 6) podejście korelacyjne 7) podejście kontekśtualne A d . 1. Analiza w terminach „emic-etic" sprowadza się do uchwycenia rozbieżności pomiędzy tym co ludzie mówią, myślą i czują, a tym co jest obserwowane przez antropologa jako faktyczne zachowanie. Jeśli tubylec np. informuje badacza, że w jego plemieniu „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a w parę godzin później antropolog obserwuje, że ten sam mężczyzna uderzył żonę tak silnie, aż wypadła przez drzwi swojego bambusowego domku i upadła ciężko na ziemię - wówczas mamy do czynienia z tą rozbieżnością, o którą chodzi (przypadek zanotowany przez autora w 1960 roku w plemieniu Dunsanów na Borneo). Tubylec przekazał antropologowi stwierdzenie pewnego stanu idealnego, w któryr zeczywiście wierzył. Antropolog zaobserwował i dokonał stwierdzenia stanu realnego w zasadniczy sposób rozbieżnego ze stwierdzeniem tubylca i ideą tkwiącą w jego umyśle. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 211 Wedlug Marvina Harrisa, który właśnie wprowadził do antropologii terminy „emiczny" i „etyczny", odniesienie do siebie tych dwóch sfer faktów jest sprawą zasadniczej wagi w badaniach antropologicznych: pozwala bo­ wiem na uzyskanie bardziej pełnego i adekwatnego obrazu kultury - opis „emiczny" ukazuje, w jaki sposób tubylcy widzą i konceptualizują swój świat kultury, opis „etyczny" ukazuje, jak faktycznie przebiegają zachowania kulturowe badanych ludzi. Ukazanie kontrastu pomiędzy tym co „idealne", a tym co „realne" winno zatem stanowić główny problem badawczy an­ tropologa. Sam Harris uważa podejście „etyczne" za bardziej płodne nauko­ wo ponieważ pozwala ono na wyjaśnienie owego „emicznego Universum", a nie tylko jego rejestrację. Z wyjaśnieniem „etycznym" wiąże się jednak również ryzyko - dwaj różni badacze prowadzący badania tej samej kultury w tym samym lub różnym czasie mogą dojść do całkowicie różnych wniosków w jej opisie i ocenie; autor podaje szereg takich potwierdzonych przykładów. Na sposób interpretacji obserwowanych danych może wpływać bowiem płeć, wiek, narodowość czy przynależność kulturowa badacza. A d . 2. Idea analizy „emiczno-etycznej", zaproponowana przez Marvina Harrisa została zakwestionowana przez zwolenników tzw. „nowej etno­ grafii" utożsamianej często z „etnonauką" lub „etnolingwistyka". Wierzą oni, że prawdziwe naukowe badanie kultury winno koncentrować się jedynie na opisie stanu idealnego tzn. analizie sposobu, w jaki członkowie danej kultury myślą, czują czy konceptualizują swój świat. Tylko tubylcze „teorie kultury" się liczą i mogą prowadzić do formułowania wniosków wolnych od etnocentrycznych uprzedzeń i zniekształceń wynikających z ukształtowanych przez tradycję euroamerykańską schematów myślowych (Charles Frake -jeden z pierwszych agitatorów etnonauki). Stąd przedstawiciele etnonauki zwracając się do metod lingwistycznych zmierzających do odtworzenia poznawczej „ m a p y " badanego społeczeństwa, wierzą w możliwość dotarcia do logicznego fundamentu kultury, który będzie można wyrazić w języku matematycznym, logiki formalnej i teorii zbiorów. A d 3. Analiza danych kulturowych w terminach „struktur głębokich", zainicjowana przez Lèvi-Straussa, bazuje na założeniu, że człowiek wyposa­ żony jest od urodzenia w pewne przekazywane biologicznie wzory myślowe, które leżą u podstaw wszelkich operacji myślowych człowieka. Analogicznie do zaprogramowanego matematycznie komputera ukierunkowują one myśl ludzką i nadają jej ogólny kształt. W przekonaniu Levi-Straussa odkrycie, ujawnienie tych „głębokich struktur" jest pierwszoplanowym zadaniem an­ tropologa. „Umysł" ludzki jest więc, jego zdaniem, źródłem wszystkich form kultury i społeczeństwa. Owe elementarne struktury myślowe zorganizowane są na zasadzie binarnych opozycji: męskie - żeńskie, prawe - lewe, wysoki - niski, dobry - zły, jasny - ciemny etc. Levi-Strauss wydaje się przyjmować założenie, że te podstawowe, sformalizowane cechy ludzkiego myślenia są takie same u wszystkich ludzi niezależnie od czasu i miejsca, w którym oni �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA żyją. Obserwowane różnice kulturowe są zawsze wtórnym odbiciem zespołu owych podstawowych, długotrwałych i niezmiennych struktur myślowych. Jest to stanowisko w zasadniczy sposób odmienne od tego, jakie przyjmują przedstawiciele etnonauki - odkrycie poznawczej organizacji właściwej danej kulturze, które jest ostatecznym celem etnonauki, dla Levi-Straussa stanowi zaledwie wstęp do odkrycia tego co się za nią kryje, a co jest powszechne, wspólne i uniwersalne w ludzkim myśleniu. A d 4. Wreszcie wyodrębnić można czwarty typ analizy zaproponowany przez Clifforda Geertza - tzw. „podejście interpretacyjne". Bazuje ono na założeniu, że działalność ludzka przebiega w sposób „stochastyczny" (prawdopodobny, przypadkowy) tzn., że wydarzenia kulturowe są przypad­ kowe raczej aniżeli przebiegają według ustalonych i niezmiennych sekwenq i . W stochastycznym modelu kultury większość zachowań kulturowych postrzegana jest jako zachowania nowe, innowacyjne i odrębne, nie mające swojego odpowiednika w żadnym innym miejscu i czasie. Badacza in­ teresuje przede wszystkim ich wyjątkowość i niepowtarzalność raczej aniżeli związek z ustalonymi regułami określającymi wszelkie przeszłe i przyszłe działania. A d 5. Podejście, które określa autor jako „konceptualne" dotyczy rodza­ j u danych, jakie antropolog zbiera w terenie i zakłada, jak się zdaje fakt, że może on się skoncentrować na rejestrowaniu jedynie jednego konkretnego zespołu faktów, z pominięciem lub zignorowaniem innych. A b y przybliżyć, na czym polega istota tego podejścia wprowadza autor klasyfikację faktów kulturowych na siedem podstawowych grup: a) do pierwszej grupy należą fakty składające się na „idealny" obraz kultury, tzn. tubylcze poglądy, opinie, odzwierciedlające ich sposób myślenia i odczuwania, ich sposób widzenia własnej kultury; b) druga grupa faktów odzwierciedla „realny" obraz kultury i obejmuje faktycznie zaobserwowane przejawy zachowań; c) trzecią grupę faktów stanowią obiekty materialne takie jak narzędzia, broń, środki transportu, domostwa, przedmioty sztuki i codziennego użytku, udomowione zwierzęta etc; d) czwarta grupa faktów składa się z trwałych zapisów takich jak filmy, notatki, taśmy, dotyczących języka, zachowania czy też innych „realności" takich jak np. rozmiary populacji, gęstość zalud­ nienia, rozrodczość czy stopień umieralności; e) piątą grupę faktów stano­ wią wszelkie formy zapisu właściwe badanym kulturom - ryty, piktografy (obrazkowe symbole), malowidła, które umacniają własne zapisy antropolo­ ga i pozwalają na ustalenie sekwencji pewnych znaczących wydarzeń w kul­ turze. Przykładem tego typu danych kulturowych mogą być pisane sprawo­ zdania dotyczące migracji czy ważniejszych zmian politycznych (podboje, nowi przywódcy, etc). Przykładem tego typu faktów mogą być różnego rodzaju symboliczne przedmioty - jak np. pasy i sznury z czerwonych, białych i purpurowych muszli, jakie Morgan zaobserwował u Irokezów, a które stanowiły symbole pewnych ważniejszych religijnych i politycznych wydarzeń, f) Szóstą grupę faktów stanowią wszelkie zaobserwowane kon- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 213 trasty pomiędzy kulturą „realną", a „idealną" tzn. porównanie tego co ludzie czują, myślą i rozumieją z tym co faktycznie robią. Ten typ kulturo­ wych danych wskazuje na specjalne mechanizmy obronne wykorzystywane przez ludzi - takie jak: racjonalizacja, projekcja, sublimacja, represja etc. Ilustracją tego może być podawany już powyżej przykład rozbieżności po­ między stwierdzeniem tubylca z plemienia Dunsanów, że „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a faktycznie zaobserwowanym przez autora wypadkiem silnego uderzenia przez tego samego mężczyznę jego żony. W późniejszej rozmowie na ten temat mężczyzna ów stwierdził: „jesteś w błędzie - ty tego nie widziałeś"; g) Siódmy rodzaj faktów zbieranych przez antropologów kulturowych to pisane notatki i komentarze oparte na wiedzy i zrozumieniu badanej kultury przez antropologów, które zazwyczaj byłyby niezrozumiałe dla członków badanego społeczeństwa. Antropolog np. wie, że grupy społe­ czne opisywane przez Tikopijczyków jako „paito", przez Nuerów jako „thok dwiel", przez Kaczinów z Birmy jako „ a m y u " czy przez Chińczyków jako „tsung-tsu" to ten sam identyczny rodzaj grup, które on sam określiłby jako „patrylinealne grupy descendencji". Takie techniczne terminy stanowią pewien skrót myślowy, wykorzystywany przez antropologa dla uporząd­ kowania i zorganizowania wielkiej liczby informacji, jakie uzyskuje on bada­ jąc daną kulturę. A d 6. Analiza korelacyjna znana jest w antropologii od samego zarania dyscypliny. W 1989 roku Edward Burnett Tylor zebrał dane porównawcze dotyczące form zawierania małżeństwa i form pokrewieństwa spotykanych w różnych kulturach ludzkich. Użył on terminu „przyleganie" (adhesioń) na określenie faktu, że pewne formy zachowania wydają się skorelowane z pewnym określonym typem kultury. Stwierdził np. że w kulturach w których występuje matrylinealna forma descendencji, spotyka się na ogół zwyczaj unikania teściowej. Zwrócił tym samym uwagę na fakt, że pomiędzy poszczególnymi elementami kultury mogą istnieć całkowicie nieoczekiwane związki. Analiza korelacyjna wymaga znajomości dużej liczby kultur, stąd jej zastosowanie przez długi czas było ograniczone. Na wielką skalę tego ro­ dzaju-badania porównawcze zaczęto dopiero prowadzić w 1943 roku przy Uniwersytecie w Yale. Najpierw dotyczyły one 150 kultur, w 1957 już 565 kultur, w 1967 - 862 kultur, w 1980 liczba przebadanych kultur wynosiła już 1100 kultur. Badania tego typu prowadzone są w ramach organizacji zwanej „ H u m a ń Relation Area Files" ( H A R F ) działającej już nie tylko przy Uniwersytecie w Yale, ale również w dwudziestu innych ośrodkach uniwer­ syteckich w Stanach Zjednoczonych i zagranicą. Na podstawie danych zbie­ ranych przez H A R F można dokonywać wszelkich możliwych korelacji po­ między różnymi formami zachowań kulturowych a typami kultury, z który­ mi są powiązane. W 1943 roku np. Horton badał związek pomiędzy nasile­ niem alkoholizmu a typem kultury, w 1945 roku Ford badał związki pomiędzy typem kultury a przyrostem naturalnym. Murdock badał specjalne �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA stosunki, jakie zachodzą pomiędzy terminologią pokrewieństwa a: 1) regu­ łami descendencji, 2) regułami zawierania małżeńsw, 3) regułami rezydencji, wykorzystując próbę 85 kultur przebadanych przez H A R F i 165 kultur, do których dane zebrał sam. Jego prace na ten temat uważane są za równie ważne osiągnięcie, co znacznie wcześniejsza praca Tylora.W 1953 roku John Whiting i Irving Childe badali związki pomiędzy typami opieki nad dziećmi a zachowaniem dorosłych w 75 kulturach ludzkich. Gwałtowny wzrost stosowania metody korelacyjnej nastąpił w momencie zastosowania komputerów do badań antropologicznych, które umożliwiły dokonywanie wielkiej liczby skomplikowanych korelacji. Analiza korelacyjna krytykowana była głównie przez Bronisława Mali­ nowskiego (1931) i Edwarda Sapira (1934) za traktowanie kultury jako zbioru izolowanych i niepowiązanych ze sobą wewnętrznie elementów. Wynikiem tej krytyki było m.in. wprowadzenie w ostatnich trzech deka­ dach do analizy korelacyjnej analizy wieloczynnikowej badającej zależność nie tylko pomiędzy dwoma zmiennymi, ale starającej się uchwycić związek pomiędzy wieloma zmiennymi przy pomocy matematycznych współczyn­ ników korelacji. A d 7. Krytyka atomistycznego traktowania kultury i ewolucjonistycznych założeń o jednakowości postępu dla wszystkich kultur ludzkich doprowadziła do powstania w ramach antropologii tzw. kontekstualnego wyjaśniania zjawisk. Początek dały idee i badania Franza Boasa, jednakże pełne rozwinięcie metoda ta znalazła w szkole funkcjonalnej A.R. Radcliffee-Browna i B. Malinowskiego. Boas stwierdził, że każda kultura winna być traktowana jako równorzędna w stosunku do innych i winna być rozumiana jedynie w swoich własnych terminach. Zaczął traktować poszczególne kultury jako „unikalne całości" wyjaśnialne jedynie w termi­ nach unikalnej historii przez jaką przeszedł dany lud. Założenie to określa­ ne jest obecnie jako kulturowy relatywizm. Przez wyjaśnianie kontekstualne możemy więc rozumieć odniesienie każdego obserwowanego przejawu ludzkiego zachowania do owego niepowtarzalnego kontekstu w jakim jest osadzona dana kultura. Ale analiza kontekstualna może być też rozumiana głębiej. W latach 30-tych i 40-tych zaczęto krytykować idee skrajnie pojętego relatywizmu poszukując wspólnych podstaw kultury, które mogłyby być podstawą do prowadzenia badań porównawczych. Bronisław Malinowski za takie uniwersalne podstawy kultury uważał potrzeby ludzkie. Przekraczają one granice kulturowe i stanowią podłoże wyłaniania się we wszystkich kulturach ludzkich takich samych jej uniwer­ salnych aspektów (gospodarka, system władzy, system kontroli społecznej, system edukacyjny, religijny, sztuka, etc), które różnią się jedynie w szcze­ gółach ich realizacji. Założenie o istnieniu wspólnych podstaw dla wszy­ stkich kultur złagodziło więc ideę relatywizmu, ale jej całkowicie nie przekreśliło. W latach 50-tych ów relatywizm w złagodzonej formie wyraził się w stanowisku traktującym każdą kulturę jako „cybernetyczny system �RECENZJE r OMÓWIENIA 215 sprzężeń zwrotnych", co zakłada, że zmiana w jednej części systemu znajduje swoje reperkusje w innych częściach systemu i wpływa na cha­ rakter jego całości. Podsumowując można więc powiedzieć, że metoda kontekstualna bazuje na trzech podstawowych założeniach: 1) założeniu o całościowym charak­ terze kultury, 2) założeniu o wspólnych podstawach kultury oraz 3) założe­ niu relatywizmu kulturowego, ale raczej w jego metodologicznym aniżeli ideologicznym rozumieniu. Oznacza to, że ów relatywizm nie jest pojmowa­ ny w sposób skrajny, zakładający że poszczególne kultury mogą być badane jedynie w swoich własnych terminach, ale traktuje się tę ideę jako użyteczne narzędzie analityczne dla wyjaśnienia skomplikowanych niekiedy problemów życiowych na jakie napotykają badani ludzie, a które związane są z lokal­ nymi warunkami ich życia, co nie oznacza negowania występowania cech wspólnych w różnych kulturach (Kluckhohn). Wyjaśnienie kontekstualne to zatem nie tylko wyjaśnianie w terminach unikalnej historii danego społeczeństwa, ale również wyjaśnianie systemowe przez odniesienie danego zjawiska do kultury pojmowanej jako całość współ­ zależnych i wzajemnie powiązanych elementów. Metoda kontekstualna za­ tem zakłada, że można porównywać ze sobą jedynie kultury jako całości, a nie pojedyncze, wyrwane z kontekstu kulturowego elementy. Jednym słowem ten sam element spotykany w różnych kulturach może mieć w każdej zupełnie inne znaczenie, dlatego niedopuszczalne jest atomistyczne traktowa­ nie go jako samodzielnej i niezależnej jednostki badań. Współwystępowanie tylu uzupełniających się lub wręcz alternatywnych metod analizy w antropologii świadczy o tym, że wciąż jeszcze mimo przeszło stuletniego rozwoju jest ona nauką młodą poszukującą coraz to nowych, bardziej precyzyjnych, doskonalszych i adekwatnych sposobów opisu i metod wyjaśniania rzeczywistości kulturowej. Jednakże fakt ist­ nienia wielości uzupełniających się czy alternatywnych metod jest także dowodem prężności dyscypliny i tkwiących w niej potencjalnych możliwości rozwojowych. Skoncentrowaliśmy się tutaj na bardziej szczegółowym przedstawieniu tylko jednej z proponowanych przez autora klasyfikacji, ale o znaczeniu podstawowym. Podręcznik w nie obfituje, każdy właściwie rozdział przynosi nowe, indywidualnie przez autora wprowadzone sposoby porządkowania materiału, świadcząca o tym, jak dalece gruntowna i przemyślana jest wie­ dza, którą reprezentuje. W rozdziale 7: „Socjalizacja a osobowość" przytacza np. tablicę porząd­ kującą różne teorie „kultury i osobowości" (s. 164): I . Antropologia psychoanalityczna: a) ortodoksyjna - Freud, Roheim, Ferenci; b) neofreudowska - Fromm, Erikson, Bettelheim. I I . „Kultura i osobowość" a) „konfiguracjonizm" - Benedict, Mead, Hallowell; �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA b) „podstawowa osobowość" - Kardiner, Linton, D u Bois, Mead, Galdwin i Sarson; c) „charakter narodowy" - Kluckhohn, Mead, Beteson, Hsu, La Barre; d) „korelacyjno-międzykulturowa" - Whiting, Spiro, Levine. I I I . Antropologioa kognitywna a) „prymitywna mentalność" - Tylor, Levi Brühl, Boas, Lévi-Strauss; b) „rozwojowa" - Tyler, Cole, Pirce-Williams; c) „etnosemantyczna" - Conklin, Frake, Kay, Berlin. I V . Struktura społeczna i osobowość a) „materializm kulturowy" - Marks, Engels, Bucharin, Harris b) „pozycjonalizm" (układ pozycji społecznych) - Vehlen, Weber, Merton; c) „symboliczny interakcjonizm" -- G.H. Mead, H . Blumer, E. Gofïman. Systematyzacje tego typu odsłaniają zapewne czytelnikowi polskiemu nieuświadamiane lub w niedostatecznym stopniu uświadamiane problemy i rozróżnienia. Powinno to zachęcić do lektury. Na koniec przytoczmy charakterystyczne zdanie, jakie wypowiedział autor w podsumowaniu ostatniego rozdziału: „Dowiadujemy się od antro­ pologów, że w trudnych okresach i sytuacjach ludzie myślą jasno, uczą się szybko i dobrze i wykorzystują swoją górnolotną wyobraźnię, odwagę i zdol­ ności do pokonywania, rozwiązywania i przezwyciężania w praktyczny spo­ sób trudności związanych z problemami, jakie niesie życie" (s. 388). Nie znaczy to oczywiście, że inne świadectwa historii ludzkiej - z jej straszliwymi i krwawymi wojnami, przejawami gwałtu i bezsensownego okrucieństwa (dodajmy tu głodu, nędzy, chorób i innych nieszczęść) - powinny być z tego opisu wyłączone. Ale mimo to wnioski autora są optymistyczne. Od okresu ok. 4 milionów lat przed n.e., gdy ludzkość liczyła zaledwie kilka tysięcy osób, żyła na krańcach przyrodniczego świata zdominowana przez silniejsze, szybsze i bardziej zwinne stworzenia, istoty ludzkie jako gatunek doszły do pozycji dominującej na kuli ziemskiej, rozrastając się do miliardów jednostek i wypełniając każdą ekologiczną niszę naszej planety. Choć wielu ludzi w ciągu tej długiej historii żyło w nędzy i braku pewności jutra oraz sensu swojego istnienia, to jednak w ostatecznym rozrachunku 300 000 pokoleń ludzi wyszło zwycięsko z tego trwającego 4 miliony lat pochodu. Optymizm autora jest budujący, ale czy w pełni uzasadniony? W tym pozytywistycznym modelu nauki, jaki prezentuje omawiana praca, brakuje jak się zdaje miejsca na bardziej ogólną refleksję filozoficzną dopuszczającą wątpliwości, niepewność, brak jednoznacznych roztrzygnięć w ocenie tego co słuszne czy pewne w historii ludzkości i możliwe do realizacji w per­ spektywie jej dalszego rozwoju. Ale może lepiej być optymistą, gdyż na zasadzie samospełniającej się przepowiedni, optymizm ten może okazać się twórczy, pozwalając na rozwiązanie większej ilości problemów w sposób pozytywny. �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Brozi K.J. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1, Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin. Godelier M. 1972 Haviland Rationality and Irrationality in Economies, New Y o r k . Monthly Review Press. W. 1981 Cultural Anthropology, N e w Y o r k , wyd. 3. Nowicka E. 1991 Świat kultury - Świat kulturowej, człowieka, systematyczny wykład problemów antropologii Warszawa. Olszewska-Dyoniziak B. 1976 Antropologia społeczna 1991 Człowiek 1993 „Opis jako przedmiot nauczania, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 20, z. 1. - kultura - osobowość. ludów" i ,,Nauka Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a k ó w . o człowieku", czyli etnografia i antropologia kultury, „ L u d " , t. 75, P o z n a ń . Waligórski 1969 A. Społeczność afrykańska rykańskiego plemienia Luo, w procesie przemian, 1890, 1949. Studium wschodnioaf- Warszawa Barbara Olszewska-Dy oniziak Andrzej Pośpiech, Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlach­ ty wielkopolskiej z XVII wieku. Studia i Materiały z Historii Kultury Mate­ rialnej, t. L X I V , Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Letter Quality, Warszawa 1992, ss. 143 Inwentarze ruchomości jako masowe źródło do różnych dziedzin historii kultury materialnej zaczęto wykorzystywać dopiero w ostatnich dziesięcioleciach w związku z rozwojem nowoczesnej aparatury obliczeniowej. Uprzednio były one przytaczane pojedynczo lub w niewielkich zespołach rzadko dochodzących do kilkuset pozycji. Andrzej Pośpiech wykorzystał w sumie dwieście inwentarzy wielkopolskiej szlachty, co stanowi dwie trzecie odnalezionych dzięki kwerendzie wiejskiej rejestrów. Porównawczo sięgnął on do 50 pośmiertnych spisów ruchomości szlacheckich z terenu województwa ruskiego. Ta niewielka ilość przebadanego materiału pozwoliła autorowi na szczegółową analizę życiorysów znacznej części zmarłych właścicieli ruchomości, ich upodobań i wyboru w zakresie posiadanych przedmiotów. Zagadnienie to poruszył nawet w osob­ nym artykule o Stanisławie Kurowskim, zmarłym w 1651 r. (Pośpiech 1989). Trzy inne artykuły omawiają zagadnienia szlacheckiej zamożności na podstawie inwentarzy wielkopolskich, majątek osobisty szlachcica wielkopolskiego, oraz miejsce ubioru w analizowanych spisach (Pośpiech 1981, 1986, 1992). Warto podkreślić szczególny wkład autora do historii polskiego ubioru narodowego na skutek jego ustalenia dotyczącego szybkiego r ozp o wszechni ani a się kontuszy w drugiej połowie X V I I w. Moda kontuszowa stała się strojem ubożejącej szlachty wielkopolskiej. �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zachodnioeuropejskie badania nad inwentarzami ruchomości szły do­ tychczas raczej w kierunku bardziej masowego wykorzystywania tego źródła, nie unikając także ich krytycznej analizy. Należy tu przytoczyć przynajmniej zbiory referatów z dwóch międzynarodowych konferencji w Wageningen w Holandii (patrz: Pr o ba te inventories..., 1980) i w Bernie (Inventaires..., 1988). Zaowocowały one wzmożonymi badaniami zwłaszcza we Francji i na wyspach Brytyjskich. Lektura licznych już opracowań nasuwa uwagę, że wykorzystywanie inwentarzy ruchomości przez histo­ ryków gospodarczych przynosi więcej ważnych ustaleń w zakresie okre­ ślania poziomu życia różnych warstw społecznych w danym kraju (należy tu wspomnieć o M . Baulant 1985, 1989), a także poziomu rolnictwa, czy budownictwa, aniżeli w dziedzinie odzieży. Uwagę tę nasuwają dwie większe prace Daniela Roche o odzieży ludności Paryża i o kulturze pozorów czyli historii odzieży we Francji w X V I I i X V I I I w. W pracach tych przytaczano wiele danych statystycznych o stanie posiadania gar­ deroby przedstawicieli różnych warstw ludności miejskiej, ilości posia­ danych okryć, spodni, spódnic czy bielizny. Jednakże bez materiałów ze źródeł ikonograficznych i zachowanych zabytków te dane są tylko suchym wyliczaniem pożytecznym dla dalszych badań historyka ubiorów (Roche 1981, 1989). Wstępne wyniki badań Johna Styles dotyczących północnej Anglii w X V I I I w. musiałyby być w przyszłości także oparte na szerszym tle porównawczym (Styles 1992). W naszej części Europy jedynie moja książka o ubiorze narodowym wykorzystuje ponad pięć tysięcy inwentarzy ruchomości (Turnau 1991). Na Węgrzech, w Słowacji, w Czechach, w Rosji i na Białorusi przytacza się tylko niewielką część posiadanych inwentarzy. Na tym tle porównawczym książka Andrzeja Pośpiecha jest przede wszystkim analizą źródłoznawczą wielkopolskich inwentarzy szlacheckich ruchomości. Autor zna dotychczasowe krytyki źródłowe. Wykazuje on doskonałą znajomość badanego środowiska, co ułatwiła mu praca dok­ torska o szlacheckim handlu ziemią i przemianach struktury majątkowej w powiecie kaliskim (Pośpiech 1989). Jego szczegółowa analiza zawartości poszczególnych inwentarzy, wraz z układami rodzinnymi, ma ogromne znaczenie źródłoznawcze. Pod tym względem książka musi być starannie wykorzystywana przez dalszych badaczy nie tylko w Polsce, co ułatwi obszerne streszczenie angielskie. Najważniejsze ustalenia dotyczą czasu sporządzania inwentarza i motywów tego postępowania. Selektywność zapisu jest sprawą oczywistą; nie warto było opisywać mało wartościowych przedmiotów. Jednakże autor stwierdził, że niekiedy drobiazgowość redakqi nie była związana z wiarygodnością przekazu. Czasem zresztą i sami twórcy inwentarzy nie ukrywali ich braków, a nawet celowych pominięć. Roz­ patrując te zagadnienia w szerszej skali chronologicznej można by dodać jeszcze zmiany cen poszczególnych mobiliów np. odzieży lub bielizny, które wobec tego nie były wyliczane ze względu na niską wartość w sto- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 sunku do kosztowności, sreber stołowych lub mebli. Już w ciągu X V I I I w. zaczyna się obserwować to zjawisko mimo gwałtownie rosnących liczb pozostawionych spisów. Autor chciał zbadać szlachecki świat przedmiotów na podstawie dro­ biazgowej analizy dwustu inwentarzy. Z jego rozważań wyziera rozczaro­ wanie, że tego dokonać nie zdołał. W inwentarzach pomijano wiele przed­ miotów, które nie warte były wyliczenia ze względu na cenę i stopień zużycia, nie były sporną częścią majątku i wreszcie mogły być pominięte świadomie dla zmniejszenia masy spadkowej. Na podobne trudności na­ trafiłam w swej pracy przy wykorzystywaniu także analizowanych przez autora spisów. Dlatego mogę stwierdzić, że żaden inwentarz nie oddaje w pełni stanu posiadania mobiliów zmarłego szlachcica czy mieszczanina. Pamiętać należy, że spisywano rzeczy znajdujące się w pozostawionym przez niego majątku i mieszkaniu. Część cenniejszych przedmiotów mogła być ukryta bądź wyniesiona. Utrudnia to jednak najbardziej analizę szczegółowego stanu posiadania zmarłych. Zagadnienie to najbardziej pasjonowało autora omawianej książki. Przy korzystaniu z wielu tysięcy spisów wybiera się tylko określone typy przedmiotów charakteryzuj ące użytkowanie ich przez przedstawicieli określonych grup społecznych czy środowisk. Dla przykładu mogę stwierdzić, że w analizie tak szlacheckich, jak mieszczańskich spisów ruchomości w niewielkim stopniu interesowałam się liczbą kaftanów czy okryć wierzchnich a w znacznie większym ich typem, a więc: czy były to kontusze, kiereje czy giermaki. Badacz różnych typów mobiliów interesuje się dotacją ich występowania i zmianami mody na pewne formy. D o tego celu przesunięcie nawet o kilka lat daty sporzą­ dzania inwentarza nie odgrywa tak znacznej roli wobec znacznie ważniej­ szego braku, jakim jest wiek właściciela ruchomości, którego niemal nigdy nie uwzględniano. Także nie istniała tu możliwość świadomej zmiany tych mobiliów. Sporządzająca inwentarz rodzina nie miała wyraźnych powodów do nazywania delii kontuszem, a nieznajomość tych ubiorów była mało prawdopodobna. Natomiast szczegółowa i doskonale przedstawiona kryty­ ka źródłowa inwentarzy szlachty wielkopolskiej dokonana przez Andrzeja Pośpiecha stanowi ważny argument w dyskusji nad publikowaniem poje­ dynczych spisów. Inwentarze są źródłem masowym i wyciąganie wniosków z jednego lub kilku spisów wyrwanych z kontekstu chronologicznego, społecznego i geo­ graficznego dla przedstawienia pewnych typów ruchomości nie jest uzasad­ niona i należałoby publikować tylko znaczne zespoły lub też zrezygnować z druku. Także wyciąganie wniosków tylko z tego typu źródła bez znajo­ mości szerokiej bazy porównawczej w zakresie danego typu mobiliów nie pozwala na bardziej ogólne ustalenia. Nie podoba mi się komercyjny raczej tytuł omawianej książki. Analiza inwentarzy ruchomości nie jest pułapką dla badacza, który krytycznie roz­ patruje każdy przekaz źródłowy. Doskonale napisana książka Andrzeja �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Pośpiecha pomaga w krytycznej analizie tego coraz szerzej wykorzystywane­ go źródła. Praca ta wnosi nowe ujęcia tak do metodologii źródeł histo­ rycznych jak do obrazu mentalności szlachty wielkopolskiej X V I I w. Pod­ kreślenie we wnioskach skromnego standardu życia tej szlachty zwalcza wiele utrwalonych stereotypów myślenia o tej warstwie społecznej. Przybliża zara­ zem te inwentarze, które, jak zaznaczono, nie są tylko „omnium rerum mobilium" lecz raczej „omnium rerum nobilium". LITERATURA Baulant M. 1985 Un dossier: La personne âgée dans la société Briarde aux XVI le et XVI Ile siècle, „ A n n a l e s de D é m o g r a p h i e Historique", s. 283-302. 1989 L'appréciation du niveau de vie. Une problème, une solution, Histoire et Mesure", t. 4, nr 3-4, s. 267-302. Inventaires 1988 Inventaires après-décès économique et et ventes des quotidienne e meubles. e XIV -XIX Apport siècle, à une histoire de la M. Baulant, vie A . J . Schuurman P. Servais (eds), Louvain-la Neuve. Pośpiech 1981 A. Majątek osobisty ruchomości szlachcica z XVII w świetle wielkopolskich pośmiertnych inwentarzy wieku, „ K w a r t a l n i k Historii Kultury Materialnej", r. X X I X , nr 4, s. 463-482. 1986 Miejsce ubioru w wielkopolskich pośmiertnych inwentarzach szlacheckich XVII wieku, „ K w a r t a l n i k H K M " , r. X X X I V , nr 3, s. 443-449. 1989b Majsterkowicz do badań polskiego, 1989a w kont uszu ( Szlachecki osobowości), pośmiertny [w:] Szkice z dziejów Srebrna XVII jako źródło społeczeństwa „ S t u d i a i M a t e r i a ł y z Historii Kultury Materialnej", t. 61, s. 177-190. Majętności na sprzedaż. Szlachecki handel ziemią w powiecie kaliskim w latach 1580-1655, 1992 inwentarz mobiliów materialnego bytowania łyżka — probierz w.), [w:] Nędza szlacheckiej i przemiany struktury majątkowej Wrocław. zamożności? {Przykład i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza Wielkopolski po wiek XX, materiały Sesji zorganizowanej przez I H K M P A N 20-22 maja 1991 r., Warszawa 1992, s. 151-162. Probate 1980 Probate inventories. A new source for the historical study of wealth, materiał culture and agricultural development, A . van der Woude, A . Schuurman (eds.), Wagenin¬ gen, „ A . A . G . Bijdragen", t. 23. R o c h e D. 1981 Le peuple de Paris. Essai sur la e culture populaire au XVIII siècle, Paris, s. 164-201. 1989 La culture des apparences. Une histoire du vêtement e XVII -XVIII e siècle, Paris. Styles J. 1992 The consumption of clothing in the north of England in the eighteenth century, A n g l o D u t c h C o n f é r e n c e on Textile History, Tilburg. T u r n a u I. 1991 Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. Irena Turnau �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 221 Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, I , Towarzystwo Gruzińsko-Polskie, Warszawa 1991. Wydany został pierwszy numer nowego pisma poświęconego historii stosunków gruzińsko-polskich. Być może problematyka ta nie jest tak istot­ na dla naszego kraju, jak chociażby stosunki z naszymi sąsiadami. Prace zamieszczone w piśmie są jednak interesującym uzupełnieniem dziejów na­ szych kontaktów ze Wschodem, zarówno Azją, jak i wschodnią częścią Europy. Czytelnik polski znajdzie tu wiele informacji, z których najciekaw­ sze wydają się być te dotyczące licznych, jak się okazuje, nieraz zaskakują­ cych kontaktów między obu narodami. Słowo wstępne, podpisane przez Komitet Redakcyjny, przedstawia krótki zarys historyczny ponad pięćsetletnich już kontaktów gruzińsko-pol­ skich. Historię tę tworzyły kolejne fale emigracji polskiej docierające na Kaukaz, oraz emigranci z Gruzji, którzy osiedlili się na ziemiach polskich. Zeszyt zawiera m.in. artykuły poświęcone twórczości Szoty Rustawelego, niektórym aspektom historii politycznych stosunków z początków X X w., misji wojskowo-dyplomatycznej Tytusa Filipowicza w Tbilisi, a także „Ty­ godnikowi Polskiemu" - czasopismu, które w 1918 r. przez krótki okres ukazywało się w Tbilisi. Poza tym w piśmie są dokumenty dotyczące ogłoszenia niepodległości Gruzji w 1918 r. oraz ciekawe wspomnienia o kilku bardziej znanych Gruzinach mieszkających w Polsce w okresie międzywojennym. Stosunkom polsko-gruzińskim poświęcono dotąd w Polsce niewiele pub­ likacji. Tym większe znaczenie ma więc pismo poruszające tę tematykę. Wydaje się, że powinno ono nie tylko znaleźć odbiór wśród czytelników zafascynowanych Kaukazem lub Gruzją, ale także - u osób zainteresowa­ nych historią Polski i związków naszego kraju ze Wschodem. Dagnoslaw Demski „Przegląd Wschodni. Historia i wspóteesność Polaków na Wschodzie", z. 1^1:1992 W styczniu 1993 r. członkowie Redakcji „Przeglądu Wschodniego" i Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim zorganizowali uroczyste spotkanie połączone z dyskusją o kierunkach polskiej polityki wschodniej. Uczest­ niczyli w nim m.in. naukowcy, przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagrani­ cznych, działacze towarzystw polonijnych i inne osoby zainteresowane - najogólniej mówiąc - sprawami Polaków na Wschodzie. Zgodnie z za­ mierzeniem organizatorów, spotkanie to było jednocześnie szczególnym sposobem zamknięcia i podsumowania rocznej obecności Pisma na rynku �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wydawniczym. Jako że wszelkie rocznice są zwykle okazją do dyskusji i przemyśleń - pozwolę sobie na kilka refleksji. Cztery Zeszyty, jakie ukazały się w pierwszym roku działalności Redakcji „Przeglądu", poświęcone są - zgodnie z przyjętymi założeniami - szeroko ujętej problematyce historycznej, poczynając od X I V w. po współczesne losy Polaków na Wschodzie. Ów Wschód przy tym, to nie tylko tzw. Kresy lecz obszar daleko bardziej rozległy (geograficznie i semantycznie) rozciągający się od obecnych wschodnich granic Polski po Sachalin i Mandżurię. Od paru lat dzieje i różne formy działalności Polaków na Wschodzie (pogranicznym, kresowym, Dalekim i syberyjskim) znajdują się w centrum uwagi dużej części społeczeństwa polskiego. Budzą także spore zainteresowa­ nie naukowców. Jest to zrozumiałe. Prz;ez ostatnie dziesięciolecia bowiem wszystko to, co miało związek z Polakami mieszkającymi przede wszystkim na terenach b. ZSRR traktowano jako tzw. tematy polityczne, objęte surową cenzurą. Był to fragment historii, którą próbowano skazać na zapomnienie. Będące wynikiem określonych zmian politycznych, jakie miały miejsce w ostatnich latach, runięcie murów, którymi odgradzano zwłaszcza minione półwiecze historii Polaków na ziemiach b. ZSRR - przede wszystkim od świadomości młodego, ,,pokolumbowego" pokolenia - spowodowało istny zalew publikacji ukazujących losy Polaków w wymiarze jednostkowym, rodzinnym, społecznym, państwowym. Nadszedł czas ujawniania dokumen­ tów archiwalnych, opatrzonych dotychczas napisem „ściśle tajne" i wyjaś­ niania tzw. białych plam, obejmujących nie tylko okres obecnego stulecia lecz także wiele faktów z minionych epok. Wobec swoistej mody na sprawy wschodnie, zwłaszcza zaś na losy Polaków (w tym: bliskie współczesności) oraz wielości istniejących i przygotowanych do druku publikacji, a także znacznego zakresu prowadzonych obecnie badań naukowych - „Przegląd Wschodni" stoi przed trudnym zadaniem sprostania niemałej konkurencji i pozyskania szerokiego grona stałych czytelników. Od jego redaktorów i współpracowników przede wszystkim zależy też czy zdołają - jak czynili to dotychczas - przyciągnąć autorów, którzy mają coś nowego do powiedzenia i utrzymać dobry poziom Pisma. Wydane w pierwszym roku istnienia 4 Zeszyty „Przeglądu Wschodniego" są dobrą wizytówką. Mam nadzieję, że kolejne roczniki będą równie in­ teresujące i bogate w nowe treści, informacje o odkryciach naukowych, prowadzonych badaniach i nasuwających się spostrzeżeniach, uzupełniając wciąż jeszcze - moim zdaniem - niedostateczną (mimo wielości publikacji, audycji radiowo-telewizyjnych, a także odzywających się co jakiś czas gło­ sów, ubolewających, iż nastąpiło przesycenie tego rodzaju tematyką) wiedzę naszego społeczeństwa o Polakach na Wschodzie. Należy podkreślić, że karty tej księgi polskich losów znaczone są nie tylko problemami bolesnymi, dramatycznymi, rysującymi się czarną, mroczną kre­ ską w ludzkiej pamięci. We wschodnim wątku naszych dziejów - zwłaszcza jeśli spojrzeć nań w tak rozległym planie czasowym, jak czynią to twórcy �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 „Przeglądu" - nie brakuje jasnych, barwnych stronic. Są one reprezentowane np. przez różne formy twórczości. Mówienie o nich uważam za konieczne, jeśli chce się ukazać prawdziwy, pełny, zróżnicowany obraz historii i współ­ czesności. Ten właśnie mniej znany i eksponowany wątek przewija się bardzo wyraźnie na kartach „Przeglądu". Tematyka poszczególnych Zeszytów jest najczęściej różnorodna. Teksty napisane przez historyków, znawców sztuki, literatury, architektury, filolo­ gów, etnologów i przedstawicieli innych dyscyplin łączy natomiast przeważ­ nie wspólny obszar geograficzny. Stosunkowo najbardziej zróżnicowany tematycznie i „przestrzennie" jest Zeszyt 1. Zamieszczone w nim teksty dotyczą bowiem wybranych zagadnień historyczno-politycznych, narodowościowych, literatury, architektury i in.; niejednorodny jest też obszar zainteresowań poszczególnych autorów. Zeszyt ten otwiera bardzo ważny, moim zdaniem, artykuł Stefana Kieniewicza pt. „Kresy. Przemiany terminologiczne w perspektywie dziejowej". Równie istotne jak sprawy terminologii i ich zwiąsiku z najważniejszymi wydarzenia­ mi historycznymi, które objęły obszar Kresów są - nie zaznaczone w tytule, a znakomicie uwypuklone w artykule sprawy świadomościowe, zmieniają­ cych się postaw, odczuć i skojarzeń. Zeszyt 2 poświęcony jest przede wszystkim Polakom na Syberii w X I X w.: dziejom powstańców, zesłańcom. Problematyka historyczna spla­ ta się tu z opracowaniami na temat różnych form twórczości artystycznej (literatury, malarstwa, rysunku i in.), jakie rozwijały się na terenie Syberii. Artykuły zamieszczone w Zeszycie 3 łączy wspólny obszar - Litwa. Zakres prezentowanych tu zagadnień jest bardzo szeroki: od wybranych problemów historycznych i dziejów szlachty polskiej po współczesne prze­ miany narodowościowe, kwestie etniczne (ujęte przez historyków oraz - widziane oczyma dzisiejszych mieszkańców Wileńszczyzny) i sprawę kul­ tury religijnej wsi polskiej. W Zeszycie 4 dominuje „problematyka ukraińska". Obok artykułu pre­ zentującego współczesne przemiany narodowościowe na Ukrainie omawiane są tam również m.in. rozmaite formy kultury artystycznej mieszkańców Lwowa związane z życiem muzycznym, twórczością literacką, architekturą. Stałym działem Pisma są „Dokumenty i Materiały". Można w nim znaleźć m.in. unikalne najczęściej materiały archiwalne, informacje o zawar­ tości wybranych archiwów, nie publikowanych pracach zmarłych już naj­ częściej badaczy, fragmenty kronik, listów, dzienników, dokumenty urzędo­ we i in. Publikacja tego typu materiałów ma nie tylko znaczenie poznawcze, lecz także znakomicie uzupełnia i poszerza wiodącą tematykę poszczegól­ nych Zeszytów. W każdym Zeszycie znajduje się także dział Recenzji, w którym omawia­ ne są wydawnictwa związane bezpośrednio z tematyką poruszaną na łamach „Przeglądu". Pozostałe działy pisma to: „ K r o n i k a " oraz „In Memoriam". Mają one przede wszystkim charakter dokumentalno-informacyjny. �224 RECENZJE I O M Ó W I E N I A Lista autorów, którzy publikowali dotychczas w „Przeglądzie Wschod­ n i m " jest długa. Obok badaczy polskich, reprezentujących różne dyscypliny nauki, znajdują się na niej również nazwiska zagranicznych współpracow­ ników pisma. Dzięki nim przed polskim czytelnikiem otwierają się np. nie dostępne dotychczas archiwa. Udział badaczy spoza Polski może też mieć niemałe znaczenie w przypadku dyskusji o problemach wymagających wielo­ stronnego, obiektywnego oglądu. Należą do nich właśnie sprawy Polaków na Wschodzie oraz wszelkie kwestie etniczne, zagadnienie kształtowania się stosunków międzysąsiedzkich, oceny niektórych wydarzeń historycznych itp. Z pewnością kolejne Zeszyty „Przeglądu" otworzą się szerzej na taką dysku­ sję. W jakimś stopniu wymusi je też nie tylko określona sytuacja historyczno-polityczna lecz także - rozwój badań prowadzonych w Polsce i poza jej granicami, dotyczących m.in. szeroko rozumianych kwestii etnicznych, kon­ taktów i wpływów kulturowych. Na odkrycie, zbadanie i opracowanie czeka też jeszcze wiele faktów i zagadnień należących np. do sfery kultury ludowej, religii, działalności artystycznej i in. Z pewnością - zgodnie z istniejącą już tradycją - informacje o nich będą nadal zamieszczane w Piśmie. Bardziej zróżnicowany stanie się też zapewne obszar stanowiący wspólne tło pub­ likowanych artykułów i materiałów. Myślę, że Redakcja „Przeglądu Wschodniego", zamykając pierwszy rok swej działalności, ma wiele powodów do zadowolenia. W tym miejscu chciałabym też życzyć Jej kolejnych, interesujących roczników i poszcze­ gólnych Zeszytów oraz coraz większej liczby znakomitych autorów i wier­ nych czytelników. Iwona Kab z Ińska-Staw arz Krystyna Chabros, Beckoning Fortune. A Study of the Mongoł dalalga ritual. Asiatische Forschungen, Bd 117, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1992, ss. 316, 11 i l . czarno-białych Książka znanej mongolistki Krystyny Chabros przyciąga uwagę nie tylko treścią. Jej wielkim walorem jest bowiem także precyzyjna i logiczna kom­ pozycja tekstu oraz niezwykle staranna edycja. Istnieją okoliczności, w których człowiek odwołuje się do pomocy „sił wyższych", ucieka do nadzwyczajnych środków i zabiegów, modli się lub po prostu komunikuje swe życzenia, oczekiwania, w nadziei na ich spełnienie. Dzieje się tak przede wszystkim w różnorakich sytuacjach przełomowych w życiu człowieka, świata przyrody, kosmosu, w biegu czasu... Są one najczęściej związane z faktycznym, jak w przypadku choroby, lub symbolicznym zagrożeniem życia, trwałości grupy i/lub szeroko rozu­ mianego środowiska. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 225 Jedną z form komunikowania ludzkich pragnień są rytuały i właściwe dla nich zachowania. Należy do nich m.in. mongolski rytuał „przywoływania", „przywracania" pomyślności, stanowiący zasadniczy przedmiot rozważań Autorki prezentowanej tu książki. Beckoning Fortune jest rezultatem wielo­ letnich prac gabinetowych oraz badań terenowych, które K . Chabros prze­ prowadziła w latach 1988-1989 wśród Chałchasów i Ojratów mieszkających w ajmaku Uws i kobdoskim. Na podstawie tej pracy Autorka uzyskała doktorat. Generalnie rzecz biorąc, dalalga polega na wykonywaniu ruchów okręż­ nych prawą ręką lub obiema dłońmi (na wysokości klatki piersiowej albo łona) przy czym jako rytualny rekwizyt występuje tu np. dekorowana strzała lub jej symboliczne ekwiwalenty: rozgałęziony kij, przednia noga owcy i in. Istotnym elementem rytuału jest też m.in. spalanie ziół oraz/lub zwierzęcej sierści albo kości, wspólna uczta uczestników ceremonii, recytowanie oko­ licznościowych tekstów (jak wyjaśnia Autorka, są to raczej inkantacje niż modlitwy skierowane do określonych bóstw). K . Chabros zwraca uwagę na trzy podstawowe elementy rytuału: 1) gest przywoływania pomyślności, 2) towarzyszące mu okrzyki ąuruil, qurui\ i 3) cel analizowanego zachowania. Omawia także znaczenie kontekstu, w którym występuje rytuał dalalga. Są to m.in. dwa okresy cyklu rocznego: jesienny i wiosenny. Należy przy tym zauważyć, że dalalga wiąże się zawsze z przełomowymi etapami wspomnia­ nych pór roku - ich początkiem, środkiem lub końcem. W cyklu dobowym natomiast czasem, w którym organizuje się dalalga jest np. moment poprze­ dzający zachód słońca, gdy dzień zmienia się w noc. U pasterzy czasowy kontekst rytuału związany jest ściśle z kalendarzem podstawowych prac i rytmem koczowania. U rolników natomiast wyznacza go najczęściej czas zakończenia żniw (może to być również ostatni miesiąc jesieni). K . Chabros wskazuje przy tym na istotne różnice między rytuałem wiosennym i jesien­ nym, jak też na zasadnicze odrębności cechujące obie pory roku. Dalalga odbywa się nadto po polowaniach, podczas niektórych obrzędów przejścia, jest także elementem zabiegów leczniczych oraz ceremonii ofiarnych (składa­ nia ofiar przeznaczonych dla owoo, gospodarzy wód, bóstw opiekuńczych, Nieba, gór, władcy ognia, Gesera i in.). Są to zawsze momenty o szczegól­ nym, sakralnym znaczeniu dla wspólnoty, rytuał dalalga zaś - jak podkreśla Autorka - jest związany z cyrkulacją życia i śmierci. Szczególne znaczenie ma spalanie określonych obiektów podczas rytuału dalalga. (Wiosną np. jest to m.in. sierść wielbłądzia, pochodząca z szyi i górnej części nóg, jesienią zaś - kość piersiowa antylopy). Mongołowie przypisują tym zabiegom określone funkcje magiczne. Wiosną oczekują, iż dzięki dalalga zostaną powtórzone typowe dla tej pory zjawiska (topnienie śniegów, narodziny zwierząt), jesienią zaś - spodziewają się akumulacji występujących wówczas w obfitości dóbr. Istotne dla skuteczności rytuału jest przede wszystkim uwolnienie energii witalnej, życiodajnych sił; za ich siedlisko uważa się m.in. właśnie obiekty spalane podczas dalalga. �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Wskazanie na udział dalalga w procesie uwalniania energii, uaktywniania jej dla kreacji (a może raczej: re-kreacji) różnych form życia uważam za niezwykle ważne. Zagadnienie związku między zachowaniami rytualnymi a uaktywnianiem życiodajnej energii, przekazem sił witalnych na różnych piętrach Universum było już sygnalizowane w literaturze mongolistycznej (patrz np.: Bawden 1985; Hamayon 1991, 1992a,b; Kabzińska-Stawarz 1991, s. 88-89, 118; 1992) nie zostało ono jednak dotychczas omówione w wyczer­ pujący sposób. Książka K . Chabros wnosi tu wiele nowego, znakomicie wyjaśniając znaczenie dalalga. Uzupełnia też dotychczasowy stan wiedzy o udziale zachowań rytualnych w utrzymaniu i przemieszczaniu zasobów życiodajnej energii. Tłumaczy tym samym ich rolę w utrwalaniu podstaw egzystencji Natury w różnych przejawach jej istnienia. Autorka analizuje związki dalalga z obrzędami przejścia oraz ich wy­ stępowanie w takich sytuacjach zmiany jak: ubój zwierząt, odjazd panny młodej do domu teścia, wyjazd syna do wojska, choroba, śmierć itp. W ta­ kich właśnie momentach następuje m.in. wyłączenie jednostki ze wspólnoty rodzinnej, a zarazem utrata cząstki potencjału energetycznego grupy, prze­ mieszczenia jej do innego, „obcego" świata, naruszenie dotychczasowej sta­ bilizacji. W tych przypadkach rytuał ma za zadanie przywrócenie stanu równowagi. Temu celowi służy też dalalga występujący np. po narodzinach dziecka, a więc w sytuacji wejścia nowego członka rodziny do rodu ojca przy jednoczesnym, symbolicznym odłączeniu od matki, a zarazem - przywróce­ nia matce praw członka określonej wspólnoty. Podobne znaczenie dla stałe­ go obiegu energii, przemieszczania jej potencjału, ma - jak trafnie zauważa Autorka - dalalga organizowany przez myśliwych. Szczególną rolę rytualną pełni mięso (głównie owcze). Jest ono spożywane przez uczestników dalalga. Naczynie z mięsem przykłada się także do ciała na wysokości piersi. Dla współczesnych Mongołów mięso jest przede wszystkim nośnikiem energii. W przeszłości natomiast prawdopodobnie przypisywano mu również rolę symbolicznego łącznika między żywymi i zmarłymi. Związek ten nie został jednak dostatecznie wyjaśniony ani w dotychczasowych opracowaniach, ani też w recenzowanej pracy. Autorka stwierdza, że inwokacje wygłaszane w czasie rytuału są skierowane do gór, których władców (duchy opiekuńcze) uważa się za konceptualizację przodków. Można więc przyjąć, iż duchy przodków są obecne także w czasie dalalga. K . Chabros ma dobre przygotowanie etnograficzne, przede wszystkim jednak jest językoznawcą. Połączenie tych dyscyplin daje interesujące rezul­ taty w jej pracach. Przykładem jest m.in. Beckoning Fortune. Przedmiot analizy lingwistycznej stanowi tu np. okrzyk ąurui towarzyszący rytuałowi dalalga i występujący u różnych grup mongolskojęzycznych a także ture­ ckich. Autorka podaje przykłady tłumaczenie tego okrzyku i wskazuje na różne możliwości jego interpretacji, m.in. jako „obcy świat", albo „chodź, zbierz się". Sama jednak, jak się zdaje, podobnie jak większość badaczy, skłania się ku koncepcji, iż termin ąurui jest nieprzetłumaczalny. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 227 Qurui pełni także określone funkcje magiczne. Służy przywołaniu po­ myślności przez jednoczesne zwalczanie zła (jak wykazały moje badania, podobną rolę pełni np. okrzyk uuxai\ wznoszony przez łuczników i widzów po każdym celnym strzale podczas zawodów sezonowych). Wiele miejsca w omawianej pracy zajmują teksty inwokacji wygłaszanych w różnych sytuacjach rytualnych, w których kontekście występuje dalalga (s. 210-289). Autorka wykorzystuje przede wszystkim istniejące publikacje, podając transkrypcję przytaczanych tekstów, ich tłumaczenie na angielski oraz komentarz. Z niejasnych dla mnie powodów nie wspomina natomiast 0 efektach własnych badań, nie przytacza też materiałów, które najprawdo­ podobniej zebrała podczas prac terenowych. Analizując znaczenie gestu dalalga K . Chabros odwołuje się m.in. do koncepcji sformułowanej przez J.S. Wasilewskiego (1978), opartej w dużej mierze na materiale mongolskim. Zgodnie z tą koncepcją, ruch okrężny (obrotowy) wykonywany - jak w przypadku dalalga - w kierunku „ze słońcem" służy podtrzymaniu życia i łączy uczestników ceremonii z przod­ kami, ustanawia więc rytualną więź między dwoma cyklami: energii życiowej 1 związku międzypokoleniowego istniejącego w ramach określonego lineażu. Służy też nawiązaniu kontaktu z „Supernaturą", z „innym wymiarem", w najszerszym znaczeniu zaś - powoduje pożądany ruch świata, kosmosu. Wiele uwagi poświęcono w pracy znaczeniu rekwizytów używanych pod­ czas dalalga: strzały, kija (i przywiązywanych do nich przedmiotów, np. monet, woreczków z gotowanym ziarnem), mięsa, liny, skóry zwierząt, naczyń i in. Kije i liny traktowane są przy tym jako nośniki energii, naczynia zaś - jako jej zbiorniki. Zdaniem Autorki, o kluczowej obecności strzały w rytuale można mówić tylko w odniesieniu do jego zlamaizowanej wersji (lamajski rytuał będący odpowiednikiem mongolskiego dalalga wyrasta z ko­ lei prawdopodobnie z bon i praktykowanych w nim zabiegów z użyciem „wróżebnych strzał". Typowo mongolskim rekwizytem jest natomiast roz­ gałęziony kij. M o i m zdaniem, informacja ta powinna być podana na począt­ ku, nie zaś - jak to uczyniła Autorka, dopiero na s. 159-160. We „Wstępie" bowiem (s. 1), wskazując znaczenie terminu dalalga oraz zbliżonego doń buyan kesig K . Chabros pisze: ,,this name derives from the gestures which the officiant makes; holding some ritual object, typically a decorated arrow, he describes circles with it in the air" [podkr. moje - I.K-S]. Stwierdziwszy. brak mongolskich i szamańskich korzeni omawianego rytuału, zwłaszcza zaś - zapożyczenie strzały, K . Chabros dochodzi do wniosku, iż w takim przypadku badanie znaczenia tego rekwizytu wniosłoby niewiele do wiedzy o rytuale (s. 177). Wydaje mi się jednak, że taki wniosek jest zbyt pochopny. Autorka wyjaśnia wprawdzie, że wiedza pasterzy mon­ golskich w tym zakresie jest niewielka (powołują się oni na tradycyjną obecność dalalga i strzały w ich rodzimej kulturze) pojawia się jednak - jak sądzę - szerszy problem, dobrze znany etnologom. Otóż, posiadanie wiedzy o genezie badanych zachowań, znajdującej potwierdzenie w faktach �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i źródłach historycznych, jest obowiązkiem badacza, nie należy jej jednak wymagać od informatorów. Ich widzenie rzeczywistości i sposoby jej inter­ pretowania, choć nierzadko różne od tzw. obiektywnej prawdy historycznej, są nie mniej ważne dla zrozumienia badanej kultury niż realne fakty. Uwa­ żam też, że Autorka zbyt rzadko oddaje głos swoim informatorom, stosun­ kowo często natomiast przytacza prace innych badaczy, wykorzystując je przede wszystkim jako szerokie tło porównawcze. Takie operowanie materia­ łem nie jest oczywiście błędem ani powodem do czynienia zarzutów i nie ma większego znaczenia dla prezentowanych wniosków. Moja uwaga dotycząca bardzo wyraźnej, nieuzasadnionej - jak myślę - przewagi cytatów z prac już publikowanych (w wielu przypadkach dobrze znanych) nad materiałem tere­ nowym, pochodzącym „z pierwszej ręki", wynika być może przede wszyst­ kim z osobistego stosunku do tego typu materiałów, będących przecież szczególnie żywym źródłem tworzonym przez badaczy, oraz przekonania o ich wartości naukowej. Nie bez znaczenia są też w tym przypadku oczeki­ wania wobec Autorki, która informuje o swoim pobycie w terenie, budząc tym samym nadzieję, iż zechce się podzielić z czytelnikami większą częścią przeprowadzonych tam wywiadów i zanotowanych obserwacji. Przytoczenie oryginalnych wypowiedzi informatorów nie tylko znakomicie uzupełniłoby analizę rytuału, lecz także ukazałoby sposób postrzegania określonych zja­ wisk i zachowań przez osoby reprezentujące badaną kulturę. Książka K . Chabros zawiera obszerną bibliografię, liczącą 251 pozycji (uwzględniono w niej prace wydane do 1990 r.). Z przyjemnością odno­ towałam, iż Autorka często odwołuje się do efektów badań uczestników ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii i wykorzystuje zgromadzone przez nich materiały. Dotyczą one nie tylko dalalga lecz także wielu innych zachowań występujących w kulturze mongolskiej, w tym m.in. - ich znaczenia symbolicznego. Można natomiast żałować, że omawiana praca jest tak oszczędnie ilustrowana, choć trzeba jednocześnie przyznać, że zamieszczone w niej rysunki i fotografie ukazują najważniejsze zachowania rytualne, dobrze uzupełniając podane w tekście informacje, będące przed­ miotem analizy. Beckoning Fortune zainteresuje zapewne przede wszystkim mongolistów. Myślę jednak, że można ją również polecić wszystkim tym, którzy zajmują się problemem zachowań rytualnych i ich znaczenia. Nie tylko ze względu na treść lecz także jako przykład rzetelnej, drobiazgowej i wyczerpującej analizy wybranego zagadnienia. Dogłębnie analizowany przez K . Chabros rytuał, podobnie jak sam termin dalalga, kryje bogactwo symboliki, ukazy­ wane stopniowo przez Autorkę. Odgrywa on złożoną rolę społeczno-kulturową, ważną zarówno z punktu widzenia pomyślności pojedynczego człowieka, jak i większych grup społecznych. Znaczenie omawianego rytuału przekracza jednak wymiar ludzki, ziemski, dalalga bowiem - jak wykazano w recenzowanej pracy - łamie wszelkie granice czaso-przestrzenne, służąc tworzeniu doskonałej całości. �229 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Bawden C R . 1985 Vitality and death in the Mongolian dichtung, Hamayon 1991 Helden­ R. Le Chamane matériaux 1992a epic, [w:] Fragen der mongolischen t. 3. Asiatische Forschungen 91, Wiesbaden» s. 9-24. ,joue" sibériens, et gagne ou Vact ion rituelle chamanique, sur la base de [w:] Destin de rituell. Revue du College de..., s. 65-77. Le jeu de la vie et de la mort, enjeu du chamanisme sibérien, „ D i o g e n e " , n r 158, s. 63-77. 1992b Postface, „ D i o g e n e " , nr 158, s. 151-160. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1991 Games of Mongolian 1992 M c w przyrodzie Shepherds, Warszawa. nie ginie, „Etnografia Polska", t, 36, z. 1, s. 135-159. Wasilewski J.S. 1978 Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. Iwona Kabzińska-Stawarz Alice Sórkózi, Political Prophéties in Mongolia in the 17-20th Centuries, Akadémiai Kiadó, Budapest 1992, ss. 165 Procesy zachodzące we współczesnym świecie dowodzą niezbicie, że żyjemy w czasie wielkiego przełomu. Jeśli wierzyć astrologom - dokonujące się na naszych oczach wydarzenia są wynikiem specyficznego układu planet. Znając ten układ można było przewidzieć dużo wcześniej współczesne konflikty, wojny, zmiany układów społeczno-politycznych, klęski ekolo­ giczne i in. Odkrywanie przyszłości, tak poprzez obserwację mapy Nieba, jak i rozmaite wróżby, przepowiednie, interpretacje snów i in. fascynowało ludzkość niemal od kolebki. Jak słusznie podkreśla we „Wstępie" do swej książki A . Sarkózi, literatura profetyczna jest prawie tak stara jak ludzkość. Tworzyły ją niemal wszystkie kultury świata. Dzieła tego typu znane są także Mongołom i od lat stanowią przedmiot badań Autorki. Większość tekstów reprezentujących tę część literatury mongolskiej nie ukazała się jednak do tej pory drukiem, nie została ujęta w formie odrębnej monografii, aczkolwiek niektórzy mongoliści (m.in. W. Heissig, Ch. Bawden, A . G . Sazykin i in.) wskazywali na naukowopoznawcze znaczenie tego rodzaju źródeł i bogactwo zawartych w nich treści. A . Sarkózi włożyła wiele trudu w wydobycie, opracowanie i uporząd­ kowanie materiałów źródłowych reprezentujących mongolską literaturę pro­ fetyczną X V I I - X X w., znajdujących się m.in. w kolekcji Węgierskiej Akade­ mii Nauk oraz w bibliotekach zachodniej Europy i Petersburga. W omawia­ nej tu pracy zaprezentowała jednak tylko 13 spośród ponad 170 ksiąg profetycznych, dokonując transkrypcji tekstów mongolskich i ich tłumacze­ nia na język angielski, opatrując je także odpowiednimi przypisami. Dotyczą �230 / R E C E N Z J E I OMÓWIENIA one przede wszystkim warstwy językowej. Stosunkowo mało jest nato¬ miast w komentarzach odniesień do szerszego tła historyczno-kulturowego. Wszystkie teksty zamieszczone w omawianej książce zostały opracowane niezwykłe starannie. Tłumaczenia są przejrzyste, choć - jak zwykle w takich przypadkach - można się spodziewać, że językoznawcy będą się spierać 0 niektóre interpretacje. Oddzielny rozdział poświęcony został zagadnieniu synkretyzmu, przede wszystkim wyraźnym wpływom indo-tybetańskim i chińskim na mongolską literaturę profetyczną. Odpowiednie teksty egzemplifikują jej nurty, wywo­ dzące się z tych dwóch wielkich kręgów cywilizacji. Przeważają przy tym zdecydowanie prace o tybetańskim rodowodzie. Przepowiednie odnoszą się do konkretnych osób (np. władców), określają też mniej lub bardziej szczegółowo przyszłość ludzkości. Wizje poszczegól­ nych autorów, dotyczące końca świata są, najczęściej katastroficzne. Przebija z nich jednak optymistyczne przesłanie dla tych, którzy postępują godnie 1 wytrwają w wierze do końca. Niektóre teksty podają np. ogólną charak­ terystykę kolejnych lat i miesięcy, zwracając uwagę na niebezpieczeństwa grożące ludzkości w tym czasie. Autorstwo przepowiedni przypisuje się konkretnym postaciom historycznym lub bóstwom. Zawsze jednak ich źród­ łem jest Niebo, które objawia swą wolę za pośrednictwem wybranych, powołanych do tego celu osób. Lektura poszczególnych tekstów jest zajmująca. Zainteresują one, jak sadzę, nie tylko mongolistów, znawców języka, literatury itp., lecz także np. badaczy historii Mongolii. Są także znakomitym źródłem do badania men­ talności społeczeństwa mongolskiego, zwłaszcza warstw pozostających w bezpośrednim kręgu oddziaływania dworu i klasztorów. Iwona Kabzińska-Stawarz Svod etnograficeskich ponjatij i terminov. Narodnye znanija. Folklor. Narodnoe iskusstvo, vyp. 4, B.N. Putilov, G. Strobach (red.), Moskva 1991, ss. 166, nib. 1 Przygotowana w kooperacji Instytutu Etnografii im. N . N . Mikłucho-Makłaja A N SSSR z Centralnym Instytutem A N G D R (przed połączeniem obu niemieckich państw) czwarta już edycja Svoda etnografićeskich ponjatij i terminov (zob. rec. cz. 2 w: „Etnografia Polska", t. 36:1992, z. 1, s. 215-217) stanowić może doskonały materiał wprowadzający do aktualnej wciąż dyskusji nad charakterem i miejscem badań etnograficznych we współ­ czesnej myśli humanistycznej; w tym konkretnym przypadku w odniesieniu do trzech powiązanych ze sobą, ale i samodzielnych sfer kultury: wiedzy ludowej, folkloru i sztuki ludowej. Pytanie bowiem o kierunki, granice �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 231 podstawowych zadań badawczych w obrębie tych trzech dyscyplin, odpowia­ dających im pojęć i terminów nie uzyskało jak dotąd zadowalającego oświet­ lenia, a zróżnicowane postawy przejawiają się tak w ogólnoteoretycznym, jak i metodologicznym planie oraz konkretnej praktyce badawczej. Intencją obecnego tomu stała się więc próba przybliżenia dyskusyjnych kwestii i pro­ pozycji ustaleń pozwalających na osiągnięcie najkorzystniejszych rozwiązań badawczych w wybranych sferach kultury ludowej. Ważną rolę w wypeł­ nieniu tego przesłania odgrywa część wstępna opracowana przez czołowych badaczy: rosyjskiego - B.N.Putiłowa i niemieckiego - G. Strobacha. Jej charakter informacyjno-postulatywny uzasadnia metodę i dobór materiałów części zasadniczej - słownikowej, rysuje kontekst, krąg problemów i meto­ dologiczne przesłanki europejskiej myśli etnograficznej. Wyróżnione dyscy­ pliny mieszczą się bowiem, zdaniem autorów, od dawna w polu etnogra­ ficznego poznania rozpatrywane przez pryzmat „etnicznej specyfiki" bądź jako leżące poza bezpośrednią rzeczywistością etnograficzną, traktowane jako „źródło" zamykające w sobie informacje, materiały, przetransponowa­ ne świadectwa różnych aspektów ogólnych. W konstatacjach odwołujących się do badań wiedzy ludowej najistotniej­ sze wydaje się dostrzeżenie i wyeksponowanie „dwoistości wiedzy" charak­ terystycznej dla archaicznego stadium świadomości pierwotnej, a tym samym idei nierozdzielności wiedzy „praktycznej" i mitologii, rytuału, „irracjonal­ nych działań". Putiłow i Strobach słusznie podkreślają konieczność umac­ niania interpretacji działalności ludzkiej jako całościowego systemu, w ob­ rębie którego, pierwotnie, w przeszłości, procesy technologiczne korelowały z uniwersalnym mitycznym systemem, tym samym jakakolwiek działalność sankcjonowana była nie tylko realnymi potrzebami, ale i rytuałem. Zasada jedności widzenia świata (modelu świata) występująca w społeczeństwie pierwotnym i długi czas przejawiająca się w tradycyjnych społecznościach determinować powinna charakter postępowania badawczego, który uwzględ­ niałby również specyficzną osobliwość procesu poznania: brak podziału na „naturalne" i „ponadnaturalne" (świat prezentuje się wyłącznie na poziomie realności), brak występowania kryterium prawdziwość - fałszywość; tutaj „reguły" (jako jedna z gałęzi wiedzy) są logiczne jak logiczny jest model świata zabezpieczający pomyślność jego nosicieli, niemożność rozdzielania ani przeciwstawiania „praktyczności" i „ideologiczności" (należy mówić o uniwersalnym charakterze korespondencji pomiędzy tworzoną rzeczą, bu­ dową ludzkiego ciała, społeczną organizacją kolektywu i wyobrażeniami o budowie kosmosu). Właściwe przyjmowanie jedności, nierozdzielności związków semantycz­ nych, światopoglądowych, genetycznych, funkcjonalnych należy, zdaniem autorów, do jednego z ważnych zadań badawczych, podobnie jak poświę­ cenie większej uwagi gałęziom słabo spenetrowanym: ludowej geografii i to­ pografii, hydrografii, zoologii i botanice, technologii różnych procesów. Szczególne miejsce uzyskuje badanie ludowej wiedzy ekologicznej. Wśród �232 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA postulatów badawczych pozostaje również analiza tworzenia się i funkcji ludowej wiedzy w jej historycznym rozwoju w różnych społecznych forma­ cjach aż do czasów obecnych oraz pytania o formy i funkge wiedzy ludowej w warunkach zmian cywilizacyjnych, a także zwrócenie uwagi na etniczną specyfikę różnych obszarów wiedzy, które może dać rezultaty wyłącznie przy szczegółowym opisie materiałów, ich systematyzacji, poznaniu historyczno-genetycznych aspektów w kontekście jednej kultury tradycyjnej etosu. Tutaj konieczne wydaje się skojarzenie z obszernymi badaniami porównawczymi ukierunkowanymi w stronę typologii, określenia ogólnych prawidłowości historycznych determinujących ludową wiedzę, jej miejsce w dorobku ludz­ kości. Potrzeba opracowania dotyczy również problemu zróżnicowania form wiedzy ludowej i sposobów ich ochrony, przekazu wyrażania, kontekstu sytuacyjnego jak również ważności czynników różnicujących - płci, wieku, charakteru specjalizacji, momentów społecznych. Wpółczesne miejsce wiedzy ludowej w badaniach etnograficznych wyznacza więc swoiste ,,prawo dopeł­ nienia" między dwiema nierozdzielnymi sferami tradycyjnej rzeczywistości, ale i pozostałymi działami ludowej kultury, tworząc z nimi spójny system. Zależności te chyba najmocniej uwidaczniają się w badaniach folkloru, na co również zwrócili uwagę Putiłow i Strobach. Skrótowy rys ewolucji tego kluczowego pojęcia (począwszy od J. Thomsa), głównie w rosyjskiej myśli badawczej posłużył autorom m.in. do słusznej krytyki orientacji filologicznej, która ustaliła się w folklorystyce rosyjskiej już od końca lat dwudziestych - początku trzydziestych naszego wieku. Folklor jako „ustna poetycka twórczość ludowa", „sztuka słowa", czyli artystyczne wyrażenie tradycyjnej wiedzy i wyobrażeń stanowiących jego osnowę światopoglądową został więc „wypreparowany" z naturalnej sfery swego bytu, tj. środowiska etnograficz­ nego, pozostając w obrębie metodologii literaturoznawczej. Wśród negaty­ wów takiej orientacji (pozytywy były i są niezaprzeczalne) właśnie oderwanie od naturalnego podglebia w decydujący sposób zmieniało jego status, po­ zbawiając go znacznych obszarów tradycyjnego materiału kultury duchowej oraz organicznych związków z różnymi sferami sztuki tradycyjnej (muzyki, tańca, teatru i in.). Konieczność badań synkretycznych, rozwijania koncepqi jedności folklorystycznego i etnograficznego podejścia do folkloru dostrzegali niektórzy tylko uczeni rosyjscy (D.K. Zielenin, L I . Tołstoj, O . M . Frejdenberg, W.J. Propp, P.G. Bogatyriew), choć koncepcja ta w obec­ nym czasie zdobywa sobie coraz większe uznanie. Bardziej jednak niż stosu­ nek folklorystyki do etnografii interesuje autorów sytuacja odwrotna - relaq a etnografii do folkloru, usamodzielnienie się folklorystyki, „filologizaqa" badań sprawiły, że dzisiejsza etnografia odnosi się do folkloru jako do samodzielnego obszaru kultury (podobnie jak w odniesieniu do literatury czy muzyki), którym jakoby rządziły inne zasady. W efekcie tego podejścia w obrazie tradycyjnej kultury badanej przez etnografów jest on programowo pomijany, bądź tylko sygnalizowany. Autorzy krytycznie odnoszą się do tematu, szczególnie popularnego w najnowszych badaniach etnograficznych, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 233 ujmującego „folklor jako etnograficzne źródło". Ich zdaniem, podobne po­ dejście skrajnie zawęża i zubaża folklor jako zjawisko kultury, niewiele wnosząc do eksploracji etnograficznych. Najwłaściwsze byłoby przyjęcie założenia o całościowym charakterze świata etnosu i folklorze pozostającym jego naturalnym składnikiem. Wyprowadzony z tych przesłanek najbar­ dziej efektywny kierunek badań polegałby na poznaniu folkloru w kon­ tekście tradycyjnej kultury ludowej, wskazaniu na genetyczne, semantyczne, strukturalne i funkcjonalne związki faktów folklorystycznych z innymi zjawiskami rzeczywistości etnograficznej. Tu najnowsze badania rosyjskie - W.J. Proppa, E . M . Mieletinskiego, G.W. Ciwjana, W . N . Toporowa, N . I . Tołstoja, W.W. Iwanowa, SJ. Niekljudowa, E.S. Nowik, A . K . Bajburina, B . N . Putiłowa i in. - wyraźnie wskazują na produktywność tej orientacji. Zatem nałożenie się zadań folklorystycznych i etnograficznych pozwala dotrzeć do głębokich warstw folkloru, które określają właśnie jego fenomen, dostrzec specyficzny język i rządzące nim wewnętrzne reguły. Jednocześnie weryfikacji wymagają niektóre ustalenia dotąd nie poddawane w wątpliwość: chociażby formuła „sztuka słowa", która rozpatrywana z pozycji estetyki literaturoznawczej, bez podkreślenia ludowego pojmowania tej kategorii, doprowadziła do pozostawienia poza zasięgiem zainteresowania folklorys­ tyki form nierzadko trudno uchwytnych, „ulotnych", które ze swej natury, funkcjonalności, łączności z modelem świata powinny doń przynależeć. Su­ rowej krytyce poddają również autorzy koncepcję, zrodzoną jeszcze w latach trzydziestych w nauce rosyjskiej - pojmowania folkloru jako twórczości ludowej, czyli sztuki ludzi pracy, która w praktyce przejawiała się w uzna­ waniu ideologicznych stereotypów oraz akceptacji zjawisk nie odpowiadają­ cych socjologicznym kryteriom ludowości ani wyższym potrzebom estetycz­ nym. Zjawiska te egzystowały wyłącznie dzięki swej socjalnej przynależności. Kolejne pytanie wymagające rozpatrzenia, zdaniem autorów informacyjno-postulatywnej części edycji, dotyczy społecznej natury folkloru, a tym samym poszerzenia pola przedmiotowego folklorystyki o obszary społecznie jej przynależne, gdzie „kultura folklorystyczna" funkcjonowała na równi ze środowiskiem wsi lub osiedla robotniczego, a więc o środowiska miejskie z ich zróżnicowaną stratyfikacją socjalną, rzemieślnicze (każdy typ profesjonalno-kulturowej specyfiki), młyny, armię, flotę, katorgę, więzienie, miej­ sca zsyłek, szkoły, bursy, klasztory itp. 2'właszcza dzięki jedności folklory­ stycznego i etnograficznego podejścia do oralnej kultury tradycyjnej rezul­ taty naukowe mogą być znaczące. Opcję tę obserwujemy także w badaniach międzynarodowych. W nauce niemieckojęzycznej (w znacznym stopniu i międzynarodowej) dominuje koncepcja pojmowania folkloru „sensu largo" (wg rozróżnienia J. Burszty), a uwagę badaczy, oprócz obszarów wykracza­ jących poza ustną tradycję poetycką (obyczaje, muzyka, tańce, gry) przycią­ gają również związki tradycji ustnej z różnymi formami tradycji pisanej, przetransponowanymi i zasymilowanymi zgodnie z ludowymi kanonami. Punkt ciężkości międzynarodowych badań przesuwa się też ku problemom �234 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA recepcji tradycji historycznych we współczesnej rzeczywistości oraz w stronę nowych form, zjawisk i funkcji przy zmieniających się społeczno-kulturo­ wych uwarunkowaniach. Ostatni z komponentów tytułowej triady - sztuka ludowa - zaprezen­ towany został również w duchu informacyjno-postulatywnym dominującym w całej edycji. Autorzy przede wszystkim dostrzegają istotną i cenną zmianę, jaka dokonała się w ostatnich latach w tym obszarze badań, poświadczającą też generalną tendencję wyznaczoną dążeniami do odkrycia i poznania spe­ cyfiki etnicznej we wszystkich sferach kultury tradycyjnej - badanie sztuki ludowej w jej głębokich, etnicznych związkach. Tak z punktu widzenia ogólnej metodologii i teorii, jak i w wytyczaniu praktycznych dróg badań istotny pozostaje problem etnograficznego podejścia do sztuki jako przed­ miotu poznania i jego odniesień do historii sztuki, oczywiście przy pod­ stawowym założeniu - ukazania „etnicznej specyfiki", ale też „odrzuceniu „estetycznego nihilizmu" (S.W. Iwanow), niedocenianiu szczególnego arty­ stycznego wyra™ dzieł, przejawiającego się poprzez znaczenia etniczne, etniczno-genetyczne i funkcjonalne. Na plan pierwszy wysuwa się zatem poznanie związków dzieł i form sztuki ludowej z całokształtem życia etosu, z jego wyobrażeniami (modelem świata), w szczególności z mitologią, rytua­ łem, funkcjami praktycznymi i poznawczymi. Stąd ważny pozostaje szczegól­ ny zwrot ku semantyce, odsłanianiu złożonej symboliki, ku mikroelementom technicznej strony twórczości w zakresie: sztuk plastycznych, form dekoracyjno-użytkowych, artystycznej obróbki metalu, ornamentyki, tkactwa, hafciarstwa, plecionkarstwa, itd. Zarysowuje się też specyficzna rola badań wczesnych form i stadiów sztuki ludowej przynosząca cenny materiał dla poznania osobliwości etnicznych i etnokulturowych procesów naszych cza­ sów (zwłaszcza w zakresie niektórych już zanikłych form kultury deter­ minujących również antropologiczne typy tradycyjnych społeczności). Myśl główna przyświecająca etnograficznej orientacji w badaniu sztuki ludowej, jak również pozostałych przywoływanych tu dziedzin, zawiera się w pojmowaniu ich przejawów jako elementów dynamiki życia etnosu wto­ pionych w procesy egzystengi przez swój związek z rytuałem oraz inne praktyczne funkcje. Ta orientacja przyświeca też przywoływanym w książce terminom i pojęciom, dzięki czemu słownik ten może być percypowany na kilku poziomach: od ogólnej deskrypcji zjawisk do głębokich odniesień mityczno-rytualnych. Należy mocno zaakcentować również inną myśl wio­ dącą książki, wynikającą z wymienionego wyżej założenia, iż w kontekście tradycyjnego modelu życia etnosu, w ogólnym obszarze jego kultury owe trzy dziedziny tworzą nierozszczepialną całość ze względu na ich związek z praktyką i określającym ją światopoglądem, ich funkcjonalne ukierun­ kowanie, charakter semantyki i ześrodkowanych w nich informacji o historii etnicznej i specyfice etnosu. W tym świetle jako jedno z najistotniejszych zadań współczesnej etnografii jawi się przełamanie izolacji w poznawaniu ukazanych dziedzin - postulat badań kompleksowych. O pełnym powodze- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 235 niu wskazanego stanowiska świadczą hasła słownikowe (79) opracowane przez znanych z kompetencji naukowych badaczy rosyjskich i niemieckich, wsparte reprezentatywną, międzynarodową bibliografią. Omawiane kom­ pendium wiedzy świetnie odpowiada zwłaszcza potrzebom zorientowanych antropologicznie folklorystów, których interdyscyplinarne obserwacje wy­ magają głębokiego osadzenia w złożonej i wielopoziomowej rzeczywistości etnograficznej. Takie spojrzenie przynieść może właśnie pożądane efekty badawcze, choć wymaga ono dużej sprawności intelektualnej badającego. Jego próbą są np. następujące hasła: mit, poznanie mitologiczne, czas mitologiczny, mitologiczna kosmogeneza i socjogeneza, model kosmiczny, symbol, symbolika, dające podstawy światopoglądowe wszystkich etnograficzno-folklorystycznych faktów. Na uwagę zasługują też takie hasła ogólne jak: książka popularna, kalendarz, karnawał, teatr ludowy, ku­ kiełkowy, maski, etnometeorologia, medycyna ludowa, metrologia oraz wiele innych bazujących na źródłach wschodniosłowiańskich, europejskich i pozaeuropejskich, istotnych dla badaczy polskich w perspektywie komparystycznej, ale przede wszystkim ze względu na preferowaną metodę kompleksowego oglądu. Obecna edycja „Zbioru pojęć i terminów etnogra­ ficznych" to zatem rodzaj klucza do szczegółowych eksploracji, w których wszystkie elementy etnograficzno-folklorystycznego bricolage pozostają wo­ bec siebie w trwałym związku. Anna Brzozowska-Krajka Dominique Cardon, Guide des teintures naturelles. Plantes - Lichens - Champingons - Mollusquies et Insectes, Delachaux et Niestlé, Neuchâtel - Paris 1990, ss. 400, 49 tablic barwnych; współpraca przy wyborze ilustracji: Gaétan du Chatenet Autorka tej podstawowej pracy z zakresu farbiarstwa barwnikami natu­ ralnymi sama wypróbowała działanie znacznej części omawianych surow­ ców. We „Wprowadzeniu" wyjaśniła jednak, iż nie zdołała uwzględnić nie­ których surowców występujących sporadycznie w afrykańskich i amerykań­ skich dżunglach i używanych tylko przez niektóre plemiona. Miała też trudności z wyborem omawianych roślin farbiarskich. W założeniu autorce chodziło przede wszystkim o ukazanie barwników szerzej stosowanych w farbiarstwie na przestrzeni dziejów. Część z tych roślin miała także znaczenie lecznicze. D . Cardon przytoczyła wyjaśnienia z zakresu teorii światła i re­ akcje chemiczne spotykane w farbiarstwie oraz omówiła przygotowanie surowców włókienniczych do przyjęcia farby. Chodzi tu o różne typy zapraw i stosowanie barwników kadziowych. Autorka scharakteryzowała następnie typy barwników (z podziałem na roślinne i zwierzęce oraz - wedle kolorów �236 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i ich odcieni). Podręcznik ukazuje praktyczne recepty farbiarskie. Wykorzy­ stano tu doświadczenia badawcze autorki, zdobyte podczas przygotowy­ wania jej tezy doktorskiej o technologii średniowiecznego sukiennictwa w Langwedocji, Katalonii i na Balearach. Należy podkreślić niezwykłą konsekwencję układu omawianej książki. Nie można było przyjąć łatwiejszego układu słownikowego, dobry indeks ułatwia też znalezienie określonych barwników. Tablice barwne zawierają niezwykle staranne przerysy omawianych materiałów farbiarskich, ułatwiając ich identyfi­ kację w razie trudności terminologicznych. Praca, oprócz części wstępnej, zawiera omówienia barwników roślinnych i zwierzęcych. Barwniki mineralne natomiast, mimo ich wczesnego użytkowania przez człowieka, nie należą do tematyki książki (dotyczy ona bowiem tylko naturalnych środków farbiarskich). W wewnętrznym podziale na rozdziały autorka omówiła zielone rośliny barwiące na czerwono, co na język chemii przekłada się jako barwniki chinonowe. Z bardziej znanych wymieniła krokosz i różne typy marzanny. Przyjęła często stosowany podział wewnętrzny w charakterystyce barwników (w książce ma on odniesienia do barwnych tablic). Po opisie barwnika i ustaleniach terminologicznych podano miejsce upraw i występowania zwierząt, których części są używane do celów farbiarskich, informacje o czasie zbioru, zasadach wydobywania barwnika, uzyskiwanych barwach i ich zastosowaniach. Omawiano też obszernie zastosowanie barwników od starożytności do współ­ czesności, wraz ze skalą produkcji przemysłowej. W kolejnych rozdziałach autorka skoncentrowała się na sposobach bar­ wienia na żółto roślinami zawierającymi flawony oraz roślinach barwiących od czerwieni do czerni, zawierających antocyjany. Do najbardziej znanych z tej grupy barwników roślinnych należy kampesz. Nie wszystkie barwniki żółci są natomiast flanoidami; wymienia się tu szafran i kurkumę. Ogromna grupa barwników pozwalających uzyskać błękit zawiera indygo, do najdawniej używanych należy urzet. Rośliny zawierające taninę barwią na różne odcienie beżu, szarości, czerni i brązu. Można tu wymienić różne typy dębowych galasówek i kory, a także kasztanowce, winorośl, granatowieć, sumak i niektóre gatunki liści herbacianych. Barwniki uzyskiwane z grzybów i porostów były zawsze mniej znane ze względu na trudności ich wykorzystania na skalę przemysłową. Autorka omawia ich kwasowy skład chemiczny, wskazuje także na obecność chino­ nów. (Wiele z tych barwników można było badać na południu Francji). Wśród barwników zwierzęcych, z których uzyskiwano poszukiwane od­ cienie czerwieni i fioletu, z najsławniejszą purpurą tyryjską, D . Cardon wy­ mienia różne rodzaje mięczaków i owadów. Autorka przytacza także staro­ żytne przepisy farbiarskie Pliniusza i Witruwiusza podkreślając, że podobne odcienie czerwieni można było uzyskać z barwników roślinnych. Barwy karmazynu, szkarłatu i cynobru pozyskiwano natomiast z owadów zawiera­ jących barwniki antrachinonowe. Obok różnych typów kermesu i koszenili autorka dała staranne omówienie czerwca zwanego polskim (wykorzystano �237 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA tu prace Z. Roweckiego i H . Wernerówny, wydawców dzieł Breyniusa i von Bernitza). Podkreśliła znaczenie czerwca i kermesu z Armenii zwracając uwagę, że nie wytrzymały one konkurencji amerykańskiej koszenilii. Dobrze wydana książka jest podstawowym podręcznikiem barwników naturalnych i łączy znakomitą znajomość historii farbiarstwa ze współczesną wiedzą chemiczną i techniczną. Irena Turnau Le costume populaire provençal. Rode de basso Prouvenço, Yves Fattori (ed) Musée des Arts et Traditions Populaires de Moyenne Provence, Edisud, Aix-en Provence 1990, ss. 223, ryc. 437, w tym barwnych 320 + 17 tablic wykrojów Książka ta jest pracą zbiorową 10 autorów pod ogólną redakqa i ze znacznym wkładem autorskim Yves Fattori. Ubiór prowansalski oznaczał się wyjątkową oryginalnością i bogactwem rozwiązań zdobniczych.Zarazem zachowała się bogata ikonografia sięgająca co najmniej X V I I I w. oraz za­ bytki muzealne ukazujące także ubiór roboczy chłopów, co stanowi wielką rzadkość. Te ostatnie zostały opublikowane w wydanej wcześniej książce Michela Biehna, dotyczącej tej tematyki. Ukazano tam mianowicie wieś­ niaczki w codziennych ubiorach. W końcu X V I I I w. noszono koszulę z za­ kasanymi do łokcia rękawami, kaftan karako z drukowanego perkalu z du­ żym dekoltem osłoniętym chustką zawiązaną na szyi. Spódnica do kostek była ocieplana pikowaniem na bawełnie. Na nią wkładano drugą spódnicę z drukowanego perkalu, drapowaną podciągnięciem z przodu i fartuch. Ubiór ten nie uległ zmianie w I ćwierci X I X w. Ocieplana pikowaniem spódnica była częściowo osłonięta fartuchem z kieszeniami, gorset nie miał rękawów, a koszulę osłaniano przy szyi chustką z barwnego drukowanego perkalu . Ten typ odzieży roboczej nie przypominał mody miejskiej, a cha­ rakterystyczny ubiór dwuczęściowy był łatwiejszy do wykonania w domu. Omawiana książka ukazuje odzież roboczą i chłopów i pasterzy. Autorzy Le costume... dali systematyczny opis wszystkich części odzieży kobiecej i męskiej, noszonej przez chłopów, rzemieślników i najzamożniejszych przedsiębiorców. Zajęto się także akcesoriami, takimi jak: parasole, koronki, hafty i guziki, oraz technikami krawieckimi. Słowniczek objaśnia terminologię kostiumologiczną w języku prowansalskim. Na wyjątkową uwagę zasługuje zespół wyobrażeń ikonograficznych pochodzących z ob­ razów wotywnych z X V I I I i X I X w. Ukazują one cudowne ocalenia żeglarzy, 1 1 Michel Biehn, En jupon piqué Laflïtte, b.m. 1987. et robe d'indienne. Costumes provençaux, É d i t i o n s Jeanne �238 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rybaków, wnętrza mieszkalne z łożami chorych tak chłopskie jak mieszczań­ skie o różnym stopniu zamożności. W tej bogatej ikonografii uderza charak­ terystyczny ubiór o szczególnej rozmaitości nakryć głowy a więc męskich kapeluszy o różnych kształtach i fantazyjnych czepków damskich. Ubiór ten nie ulegał poważniejszym zmianom od końca X V I I I do co najmniej pierwszej połowy X I X w. Zanalizowano szczegółowo przekształcanie się roboczych fartuchów, które w X V I I w. ulegały stale znacznemu rozszerzeniu dla lepszej ochrony reszty ubioru. Obie książki dobrze się uzupełniają i przedstawiają wyjątkowo interesujący przykład archaicznych ubiorów ludowych, niezależ­ nych od panującej mody miejskiej. Irena Turnau Marie Mercie, Sophie Charlotte Capdevielle, Voyages autour d'un cha­ peau, Éditions Ramsay de Cortanze, Paris 1990, ss. 208, ryc. 216, w tym barwnych 36 Książka ta z pozoru wygląda na popularnonaukową. Jednakże przy staranniejszej lekturze okazuje się, że jest to sumienne opracowanie historii nakryć głowy z obszernym słowniczkiem oraz znakomitymi ilustracjami. Autorki rozpoczynają od znalezisk prehistoryeznyeh w Europie, następnie uwzględniają tradycyjnie Egipt, Grecję i Rzym. Obszerny rozdział o Galii i średniowieczu od V - X V w. przynosi informacje z Francji i innych krajów Europy zachodniej. Dalszy podział przyjmuje tradycyjne chronologie kostiumologii francuskiej a więc okres renesansu, siedemnastego stulecia, panowania Ludwika X V i X V I . Dalej omawia się okres od Dyrektoriatu do Restauracji, drugiego Cesarstwa i końca X I X w. Opracowanie kończy obszerne omówienie zmiennych mód nakryć głowy w X X w. wraz z uwzględ­ nieniem wielkich domów mody i ich wzorów. Opracowanie to może być pożyteczne przy ustalaniu terminologii wszel­ kich akcesoriów mody zachodnioeuropejskiej. Można też wykorzystywać ustalenia słownikowe (kilkaset haseł). Hasłowym określeniem wszelkich form nakryć głowy jest w tej książce kapelusz. Brak natomiast różnorodnych dodatków tego typu do europejskich strojów ludowych, które miały wyjąt­ kowo silny charakter znakowy informujący o stanie cywilnym, płci, wieku i statusie społecznym właściciela. Jednakże tematyka akcesoriów oficjalnej mody zawsze była bardziej atrakcyjna dla szerszego kręgu odbiorców. Nie­ liczne informacje o nakryciach głowy tak wieśniaków jak przedstawicieli obcych w danym społeczeństwie grup etnicznych przynoszą fragmentaryczne dane do historii ubiorów ludowych. Irena Turnau �239 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Maria Cristina Masdea, Angela Carola Per rotti, Napoli - Firenze e Ritorno. Costwni popolari del Regno di Napoli nelle Collezioni Borboniche e Lorenesi, Guida Editori, Napoli 1991, ss. 233, ryc. 200 + 36 tablic barwnych Jest to katalog wystawy ukazującej zbiory ogromnej kolekcji ikonografii ubiorów ludowych ze znacznej części zachodnich Włoch od Neapolu do Florencji wraz z 11 regionami. Różnice w ludowej odzieży z końca X V I I I i X I X w. ukazano w opracowaniach jedenastu autorów, nie mających cha­ rakteru opisu katalogowego lecz będących omówieniem syntetycznym licz­ nych ilustracji. Ten układ sprawia, że otrzymujemy opracowanie przed­ stawionej ikonografii a nie jedynie wprowadzenie do katalogu wystawy. Ujęcie to ma znaczniejsze walory informacyjne. Widać z niego, że zarówno szeroko pojęte regiony królestwa Neapolu, jak sąsiadujących z nim wysp, a także Lukki i okolic Florencji miały wyodrębnione przynajmniej odświętne ubiory. W niektórych z nich przytaczano ikonografię z najstarszych włoskich albumów pochodzących z X V I w. Pojęcie ubioru ludowego potraktowano szeroko. Wykorzystano materiały z tak licznych w X V I I I w. wedut miejskich i przedstawienia odzieży rybaków w nadmorskich okolicach. Opracowanie Elisy Miranda o strojach mieszkańców okolic Bari i Otranto ukazuje porów­ nawczo inny region Włoch. Książka ta przynosi nieznane dotychczas materiały przechowywane w prywatnych kolekcjach. Pozwolą one na opracowanie w przyszłości atlasu strojów ludowych różnych ziem włoskich. Dotychczas zagadnienie to było rzadko poruszane w literaturze przedmiotu. W ostatnim okresie opubliko­ wano wprawdzie kilka katalogów wystaw ubiorów z poszczególnych regio­ nów, jednakże rzadko miały one bardziej syntetyczny charakter. Irena Turnau Ritratti di Carnia tra '600 e '800. Dalia Donazione Ciceri. Costumi e tessuti nella tradizione Tolmezzo, Museo Carnico delie A r t i Popolari „Michele Gortani", b.m. 1990, ss. 95, ryc. 68 +barwnych 36 Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum w Karnii na północy Włoch ukazuje duży zbiór prowincjonalnych portretów i innych obrazów z X V I I i X I X w. przedstawiających mieszczan i chłopów z podgórskiego regionu. Ikonografia ta została omówiona w dwóch wprowadzających artykułach Gilberto Ganzera i Attiliany Argentieri Zanetti. W sumie ukazano szerzej 40 portretów, które następnie przedstawiono w obszerniejszym katalogu zawierającym kilkadziesiąt zabytków ikonograficznych i 16 dokumen­ tów dotyczących historii omawianej kolekcji. Książka ta stanowi znako­ mity materiał porównawczy nie tylko do historii tego odciętego od obcych �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wpływów regionu Włoch, lecz do odzieży podgórskich regionów Europy X V I I - X I X w. Portrety prowincjonalnych malarzy ukazują charakterystycz­ ne twarze mieszczan i chłopów przypominające swym ostrym realizmem portrety sarmackie Polski, Węgier czy Słowacji. Zarazem analiza przed­ stawionych ubiorów ukazuje bardzo powierzchowne wpływy tak francuskiej mody tego okresu, jak jej ludowej wersji z innych regionów Włoch. Męskie ubiory świadczą o nieco większym wpływie tej mody przynajmniej w spod­ niach do kolan przy prosto krojonych kaftanach i kołnierzach koszul za­ miast halsztuków. Większa rozmaitość cechuje odzież kobiet, rzadziej opusz­ czających swe miejsce zamieszkania Noszą one różne czepki, chustki lub szale misternie zawiązywane na głowach, gorsety na haftowanych koszulach i fartuchy na długich spódnicach. Należy zaobserwować wczesne rozpow­ szechnienie się drukowanych płócien lub perkali, z których szyto fartuchy. Dzieci ubierano podobnie jak dorosłych jeszcze w X I X w. Irena Turnau IISITfDT IRC^FOIOGII I El!:0!i *f Polskiej Akademii Nauk Z A K Ł A D ETNOLOGU A l . Solidarności 105» 00-140 W a r s z a w a te!. 2 0 - 2 8 - 8 1 do 8 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85e7942de382ce22e17f9cdf767f0393.pdf 07d61fff1e9dfb025c9ea0758419cdb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1416 Title A name given to the resource Anna Zambrzycka-Steczkowska (1931-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.181-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E К R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zambrzyeka-Steczkowska (1931-1993) W dniu 4 maja 1993 r. zmarła w Krakowie prof, dr hab. Anna Zambrzy­ eka-Steczkowska. Odeszła od nas niespodziewanie, w pełni sił twórczych. Etnologia, której poświęciła całe swoje życie, była Jej największą pasją, pasją, którą potrafiła natchnąć wielu, i która zaowocowała bogatym i nie­ zwykle interesującym dorobkiem naukowym. Urodziła się 22 lipca 1931 r. w Wilnie, w rodzinie o tradycjach zesłańców syberyjskich, z których pochodziła Jej matka, z domu Starczewska, a którzy do I wojny światowej mieszkali w Tomsku. Okres ostatniej wojny spędziła we Lwowie. Po jej zakończeniu osiedliła się wraz z rodzicami we wsi Zagorzyce, w powiecie miechowskim, a następnie w Szczecinie, gdzie w 1949 r. zdała maturę. W 1950 r. rozpoczęła w Krakowie studia wyższe w b. Studium Historii Kultury Materialnej Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, uzyskując w 1955 r. stopień magistra z zakresu etno­ grafii, na podstawie pracy pt. „Rzemiosło wiejskie na Podhalu", napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jeszcze jako studentka, �182 NEKROLOGI w 1954 г., została zatrudniona w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie powstały Jej pierwsze wnikliwe prace naukowe, w tym również praca doktorska pt. „Uwarunkowania pozycji społecznej rzemieślnika wiejskiego (na przy­ kładzie wybranych wsi kotliny nowotarskiej)". Na podstawie tej pracy, której promotorem był prof. Mieczysław Gładysz, a recenzentami - profeso­ rowie: Kazimiera Zawistowiez-Adamska i Władysław Kwaśniewicz, Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniu 23 czerwca 1972 r. nadała Jej stopień doktora nauk humanistycznych. Po blisko dwudziestoletniej pracy w Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 1972 r. dr A. Zambrzycka została zatrudniona w Katedrze Etnografii Sło­ wian UJ, z którą współpracowała już wcześniej konsultując prace magi­ sterskie i prowadząc instruktaż terenowych praktyk studenckich. W dniu 26 czerwca 1981 r. uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie pracy pt. „Zwyczajowe formy współżycia społecznego (Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opol­ skim)", której recenzentami byli profesorowie: Józef Burszta, Mieczysław Gładysz i Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Pracę tę wyróżniono nagrodą I I I stopnia Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. We wrześniu 1981 r. Profesor Zambrzycka została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii Słowian UJ i funkcję tę pełniła do 1987 г., rezygnując z niej na własną prośbę z powodu złego stanu zdrowia. W dniu 1 czerwca 1991 г., na podstawie całości dorobku naukowego i dydaktycz­ nego została powołana przez Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na sta­ nowisko profesora nadzwyczajnego, a 3 listopada 1992 r. otrzymała z rąk Prezydenta RP tytuł profesora nauk humanistycznych. W dniu 14 kwietnia 1993 r. Katedra Etnologii UJ wystąpiła z wnioskiem o nadanie Profesor Zambrzyckiej Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski. Karierę naukową Profesor Zambrzyckiej kształtowały wybitne osobisto­ ści polskiej etnologii, począwszy od prof. Kazimierza Moszyńskiego poprzez innych przedstawicieli tzw. krakowskiej szkoły etnograficznej, jak profe­ sorowie: Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz uczona wielkiej miary prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska z Łodzi. Dogłębne prace badawcze, konsekwentnie realizowane zamierzenia i wzorowy warsztat naukowy zaowocowały wypracowaniem własnego stylu pracy i podejścia do podejmowanej problematyki. Zawsze przywiązywała dużą wagę do poprawności metodologicznej badań tereno­ wych, które prowadziła w różnych regionach kraju, w tym również na niełatwym i wymagającym od badaczy dużej wiedzy i odpowiedzialności Śląsku Opolskim. Jeden z elementów wnikliwego podchodzenia do podej­ mowanych zagadnień stanowi wykorzystywanie we własnych badaniach taksonomicznej metody typologizacji zjawisk kulturowych. Prowadząc do­ głębne badania terenowe, najczęściej na podstawie opracowanych przez siebie kwestionariuszy i ankiet, umiała zjednywać sobie mieszkańców, a na- �NEKROLOGI 183 wiązane z nimi kontakty przeradzały się nieraz w długoletnie i szczere przyjaźnie. Umiała bowiem okazać wdzięczność swym informatorom za wspólnie podejmowany trud i ukazać wartość ich tradycji kulturowych. Początkowo podstawowym nurtem zainteresowań było rzemiosło wiej­ skie, które rozpatrywała m.in. z punktu widzenia jego miejsca w strukturze społecznej i gospodarczej wsi, pozycji rzemieślnika i jego oceny przez miesz­ kańców wsi na tle systemu wartości właściwego danemu układowi kulturo­ wemu. Tym rozważaniom poświęciła dwie książki: Rzemiosło we wsi roboť niczo-rolniczej. Na przykładzie wsi Owsiszcze w powiecie raciborskim (Opole 1971) oraz Rzemieślnik w społeczności rolników (Wrocław 1974; wyróżniona w konkursie im. W. Rzymowskiego) oraz liczne artykuły w jęz. polskim i obcym, a także referaty na konferencjach w kraju i za granicą. Drugim, również ważnym nurtem zainteresowań naukowych stały się zwyczajowe formy współżycia społecznego. W pracy swej, opartej również na własnych materiałach terenowych zebranych na Śląsku Opolskim, prze­ prowadziła wnikliwą analizę stosunków międzyludzkich i określiła rodzaje kręgów społecznych, w których realizowane były wzajemne kontakty pomię­ dzy mieszkańcami. Zwróciła m.in. uwagę na rolę sąsiedztwa, poczucie po­ krewieństwa między mieszkańcami wsi i jego społeczno-kulturowe kon­ sekwencje, współdziałanie gospodarcze i rozpowszechnioną w rolnictwie tradycyjną formę odrobku. Swoje rozważania, oparte nie tylko na wnikli­ wych badaniach empirycznych, lecz także na materiałach archiwalnych i bogatej literaturze przedmiotu, przedstawiła w dwóch monografiach: Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi (Opole 1967), Zwyczajowe formy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim (Kraków 1980) oraz kilku artykułach, z których: Próba za­ stosowania jednej z metod taksonomicznych w typologii zjawisk etnograficz­ nych (Prace Etnograficzne UJ, z. 7:1974) został wyróżniony I I nagrodą na Konkursie Asystentów UJ. Dalsze zainteresowania Profesor Zambrzycka skierowała na ważki pro­ blem kultury symbolicznej, związany z pojęciem daru. Swą koncepcję trak­ towania daru jako kategorii kultury, niewątpliwie pionierską w etnologii polskiej, rozwinęła w artykułach i wypowiedziach, jak пр.: Społeczna i kul­ turowa funkcja daru (Prace Etnograficzne UJ, z. 10:1977), O możliwości analizy wymiany darów (Prace Etnograficzne UJ, z. 18:1983), Pojęcie daru jako kategorii kultury (Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 28:1988/1991), Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej (wspólnie z M . Maj, „Etnografia Polska", t. 28:1985, z. 1). Problematyką tą potrafiła zainteresować etnologów w Polsce i w innych ośrodkach uniwersyteckich (Belgrad, Bratysława, Lund, Praga, Zagrzeb), czego efektem była wydana pod redakcją naukową Profesor Zambrzyckiej praca zbiorowa: Kulturowa funkcja daru (Prace Etno­ graficzne UJ, z. 25:1988), jak też liczne referaty wygłaszane na między­ narodowych konferencjach w kraju i za granicą. �184 NEKROLOGI W tym ogólnym przeglądzie nie można pominąć prac z dziedziny me­ todologii i historii etnologii. Jedną z ostatnich opracowanych przez prof. Zambrzycka publikacji zbiorowych była wydana w jęz. angielskim praca: In Search of Paradigm (Kraków 1992), w której poza Wstępem {W po­ szukiwaniu paradygmatu) znajduje się Jej artykuł: Czas wspólnoty: dar z oka­ zji narodzin dziecka w tradycji ludowej. Wspólnie z prof. Leszkiem Dzięglem zredagowała zbiorową pracę pt. Problemy metodologiczne etnografii (Wro­ cław 1989). Profesor Zambrzycka wniosła też duży wkład w dziedzinę informacji naukowej. Brała bowiem udział w przygotowaniu do druku bibliografii kultury ludowej Karpat i Śląska, a w 1985 r. wydała Przegląd bibliografii etnograficznych. Jest równie autorką haseł: „rzemiosło wiejskie" oraz „współpraca gospodarcza", opracowywanych do tworzonego „tezaurusa" polskiej kultury ludowej. Niezwykle cenna i pionierska w skali etnologii polskiej była realizacja projektu polskiej Sekqi Badania Kultury Ludowej w Karpatach, powołania w 1983 r. w Katedrze Etnografii Słowian UJ banku danych o źródłach archiwalnych, odnoszących się do kultury ludowej Kar­ pat (zob. E. Duszeńko-Król, K. Heller: „Prokeš" - baza danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, „Etnografia Pol­ ska", t. 32:1988, z. 2, s. 95-119). Fundusze na ten cel pochodziły począt­ kowo z Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, następnie projekt „Prokes" został zatwierdzony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej wraz z funduszami na jego realizację w 1991 г., co świadczy o docenieniu wagi tego przedsięwzięcia. Na uwagę zasługuje także nawiązana w 1988 r. współpraca z prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, mająca na celu przy­ gotowanie wspólnego opracowania na temat świadomości żydowskich tradyqji kulturowych u mieszkańców Wieliczki koło Krakowa. Do tego wydaw­ nictwa Profesor Zambrzycka przygotowała dwa artykuły: Mit początku oraz Ci, o których przekazano wspomnienia. Praca dydaktyczna w Uniwersytecie Jagiellońskim stanowiła ważny roz­ dział życia Profesor Zambrzyckiej. Pracę tę traktowała z dużą odpowiedzial­ nością i oddaniem. Niewątpliwie była ona Jej wielką pasją. Wymaga­ jąca, ale i wyrozumiała, oczekiwała od studentów zaangażowania umysło­ wego w pracę, inwencji, krytycyzmu i poprawności metodologicznej. Starała się, aby kierowane przez Nią prace magisterskie były dobrze udokumen­ towane, w miarę możności odkrywcze i interesujące, a z czasem inspirujące nawet do dalszych badań. Była promotorem ponad 30 prac magisterskich, recenzentem 6 prac doktorskich, 2 habilitacyjnych oraz promotorem 1 pracy doktorskiej. Całym sercem oddana młodzieży Profesor Zambrzycka poświęcała jej zawsze wiele czasu i troski, w tym również jako kierownik Katedry Etno­ grafii Słowian UJ w trudnym czasie stanu wojennego, starając się o powrót internowanych studentów na studia i pomagając im w znalezieniu pracy. �NEKROLOGI 185 Zawsze wykazywała niezależność intelektualną, podejmując w tym czasie wiele odważnych inicjatyw i zlecając m.in. wykłady osobom nie znajdującym gdzie indziej zatrudnienia. Podkreślenia wymaga fakt, iż w okresie pełnienia przez siebie funkcji kierownika Katedry, obok zajęć dydaktycznych i wielu prac administracyj­ nych, podejmowała wiele cennych inicjatyw, organizując różnego rodzaju konferencje naukowe, współpracę z zagranicznymi ośrodkami uniwersyte­ ckimi (jak np. w Belgradzie, Bratysławie, Kolonii, Lund, Paryżu, Pradze i Zagrzebiu) oraz redagując liczne wydawnictwa naukowe. Warsztat badawczy, który z takim uznaniem podkreślali recenzenci Jej prac, stale doskonaliła i poszerzała. W 1972 r. prof. Za wistowi cz-Adamska, oceniając Jej pracę doktorską napisała: „rzadko się zdarza recenzować pracę tak rzetelną i opracowaną z takim nakładem pracy i z takim poczuciem odpowiedzialności". Ta odpowiedzialność za słowo, sumienność, skrupulat­ na dokumentacja, wewnętrzna dyscyplina i kompetencja cechuje cały Jej dorobek naukowy, sygnowany również nazwiskiem: Zambrzycka-Kunachowicz. Obejmuje on 70 pozycji, w tym 5 publikacji zwartych, 8 prac zbioro­ wych pod Jej redakcją, 32 rozprawy i artykuły oraz 25 recenzji i not recenzyjnych, nie licząc kilku pozycji oddanych ostatnio do druku. Swoją postawę wnikliwego, konsekwentnego i odpowiedzialnego za sło­ wo badacza akcentowała nie tylko w publikacjach, ale także w wystąpieniach na konferencjach w kraju i za granicą oraz licznych zebraniach naukowych. Brała bowiem czynny udział w pracach takich organizacji naukowych, jak: Komitet Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1982-1987 jako członek Prezydium), Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach przy w/w Komitecie, Komisja Etnograficzna przy Komitecie Słowianoznawstwa PAN, Komisja Słowianoznawstwa oraz Komisja Etnograficzna Oddziału Krakowskiego PAN. Jako przewodnicząca, od 1991 г., tej ostatniej Komisji (od 1984 r. zastępca przewodniczącego) wykazała wiele inicjatyw i zainaugurowała interesujący cykl odczytów dotyczących etnologii miasta Krakowa. Zapraszała z referatami nie tylko znanych w Krakowie naukow­ ców, przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych, ale także umożli­ wiała wystąpienia młodym, początkującym etnologom, zachęcając ich w ten sposób do dalszej pracy. Profesor Zambrzycka zdążyła jeszcze przygotować do druku pierwszy tom wydawnictwa pt. Przestrzenie kulturowe Krakowa z napisanym przez siebie „Wstępem". Była członkiem licznych stowarzyszeń, takich jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Podhalańskie Towarzy­ stwo Przyjaciół Nauk i inne, a także wchodziła w skład Redakcji Naukowej czasopisma „Etnografia Polska" i „Ethnologia Slavica". Bogaty dorobek naukowy, interesujące i nowatorskie stawianie wielu problemów zapewniły Profesor Zambrzyckiej trwałą pozycję w etnologii polskiej, a także międzynarodowej. Zrobiła dla naszej dyscypliny bardzo wiele, ale chciała i mogłaby zrobić więcej. Miała bowiem jeszcze tyle planów �186 NEKROLOGI naukowych i pomysłów badawczych. I chyba dlatego robiła wrażenie osoby śpieszącej się, tak jakby zdawała sobie sprawę, że może nie zdążyć. Pra­ cując bez wytchnienia zawsze jednak znajdowała czas dla innych, dla przyjaciół, studentów, kolegów. Znalazła go też, aby na trzy miesiące przed śmiercią odwiedzić w Warszawie niezwykle cenioną przez siebie i lubianą prof. Annę Kutrzeba-Pojnarową. Jedną z godnych podkreślenia cech prof. Zambrzyckiej była umiejętność słuchania rozmówcy. Umiała też cieszyć się szczerze sukcesami naukowymi innych. Te rzadkie dary oraz poczucie humoru, życzliwość, rzetelność i sumienność zyskiwały Jej wielu oddanych przyjaciół. Niezliczone ich grono, wraz z uczniami i ko­ legami - etnologami oraz przedstawicielami innych dyscyplin naukowych, żegnało Ją w dniu 11 maja 1993 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nad grobem przemawiali: z ramienia Uniwersytetu Jagiellońskiego, pro­ jektor prof. Bolesław Ginter, dziekan Wydziału Historycznego - prof. Maciej Salomon i kierownik Katedry Etnologii - prof. Leszek Dzięgiel. Pisząca te słowa, zabierając głos w imieniu Pracowni Etnologii PAN w Kra­ kowie, podkreśliła długoletnie związki zmarłej z ówczesnym Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, w którym po­ wstawały Jej pierwsze, zawsze dogłębne i odkrywcze prace. Śmierć osoby tak oddanej swojej dyscyplinie naukowej, a przy tym pełnej życzliwości dla kolegów i uczniów, jest niepowetowaną stratą dla nas wszystkich. Straciliśmy wybitnego badacza, doskonałego wykładowcę i orga­ nizatora oraz inicjatora wielu ważkich przedsięwzięć naukowych, a przede wszystkim wypróbowanego i serdecznego przyjaciela. Zofia Szromba-Rysowa * We wspomnieniu wykorzystano: Ocenę Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego U J działalności dydaktyczno-wychowawczej prof. A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej; oceny profeso­ rów: W. Kwaśniewicza i M . Paradowskiej dotyczące dorobku naukowego wyż. wym. oraz recenzję pracy doktorskiej napisaną przez prof. К. Zawistowicz-Adamską. W tym miejscu pragnę podziękować Panu prof dr. hab. Janowi Steczkowskiemu za informacje i udostępnione mi materiały. Autorem fotografii prof A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest Jerzy Rys. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc4e5b95b61377a42dd9a268fc03d677.pdf 592c6e656fbb1cfe1f605301da2a3ea9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1415 Title A name given to the resource "13 grudnia" albo "Co Autor chciał powiedzieć?" / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeuf, Arnold; Ziółkowski, Mariusz S. Sadowski, Robert M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 A R N O L D L E B E U F , M A R I U S Z S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI (Zakład Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii UW, Warszawa) „13 G R U D N I A " A L B O „ C O A U T O R C H C I A Ł P O W I E D Z I E Ć ? " Motto: ,,(...) badaczy wmawiających kulturze ludowej totalną nieznajomość astronomii określił van Gennep jako ,,uważających chłopów europejskich za głupszych niż są, niż kiedykolwiek byli". Można się obawiać, czy złośliwe to określenie nie pasuje chwilami do J.S. Bystronia. Nie tylko zresztą do niego." [Stomma 1976:120] W ostatnim tomie „ L u d u " (t. 75) ukazał się tekst autorstwa Pana dr hab. Ludwika Stommy pt. „Odpowiedź na artykuł z „Etnografii Polskiej" t. 35, 1991, z. 1" będący odpowiedzią (?) na nasz tekst „13 grudnia czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie". Nieco wcześniej, na łamach Polskiej Sztuki Ludowej wypowiadali się w tej sprawie Państwo Krystyna i Krzysztof Piątkowscy w artykule pt. „Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej „polemice""; ich argumentacja, choć obszerna jeśli chodzi o objętość, w kwestii meritum sprawy jest niezwykle bliska wywodowi L . Stommy, przeto z przyczyn oczywistych skoncentrujemy się na odpowiedzi tego ostatniego. Tekst naszego Szanownego Oponenta jest znakomitym przykładem pole­ miki z gatunku: „Dziad mówi „owies", baba rzecze „hreczka"...", albowiem zasadnicze materii pomieszanie dotyczy kwestii całkiem podstawowych, a to: - Jakie były nasze zasadnicze zar2;uty, przedstawione w wymienionym wyżej artykule polemicznym, dotyczącym, przypomnijmy, rozprawy doktor­ skiej L . Stommy (oraz jej wersji książkowej) i , co za tym idzie, jakiego rodzaju argumentów i dowodów oczekiwaliśmy od naszego Znakomitego Kolegi dla rozwiania tychże wątpliwości i zastrzeżeń? W zasadzie cała merytoryczna (?) część kontrargumentami L . Stommy streszcza się w następującym jego stwierdzeniu: „Znane we wszystkich językach europejskich przysłowie „Św. Łuca dnia przyrzuca" pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniami naukowej astronomii. Pytany, co sądzi �168 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI o tym paradoksie, odpowiadał zawsze profesor Włodzimierz Zonn: czym innym jest astronomia wzorami zobiektywizowana, czym innym zupełnie świadectwo naszych zmysłów. Któż nie widział Słońca, które tańczy, mruga, zatrzymuje się nad horyzontem, a przecież matematyka tego nie potwierdza... Tak więc punktem wyjścia było dla mnie pytanie, czy mogli chłopi widzieć na niebie astronomię nieastronomiczną. W odpowiedzi poleca mi trio udanie się do świątyni abstrakcji astro-matematycznej, jaką jest planetarium. Czyż trzeba lepszego dowodu niezrozumienia, o co w ogóle w mojej pracy chodziło? (Stomma 1992:224). Cytowany fragment wyraźnie wskazuje, że Pan Profesor L . Stomma nie bardzo już sobie przypomina swoje młodzieńcze prace tudzież poglądy. Skoro jednak zdecydował się zabrać w tej sprawie głos, tedy nie od rzeczy będzie przypomnienie mu po raz wtóry zasadniczych tez jego własnej roz­ prawy doktorskiej. Aby nie być posądzonymi o przeinaczenia, posłużymy się dość obficie cytatami ze wspomnianej Rozprawy tudzież jej wersji książ­ kowej. Mamy nadzieję, że Czytelnicy zechcą nam wybaczyć tę nieco uciąż­ liwą procedurę, jednakże ewolucja poglądów naszego Znakomitego Kolegi na sens i cel jego własnych poczynań badawczych zaszła tak daleko, że tylko bezpośrednie odwołanie się do jego tekstów daje jakiś w miarę wymierny punkt orientacyjny. Cóż, pamięć ludzka jest zawodna, na szczęście choć „ verb a volant", to ,,scripta manent". Czego więc chciał L . Stomma dowieść, podejmując rozprawę na temat: „Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego..."? Tego, że: „Polska kultura ludowa dokonała spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodne były z solarnym kalendarzem azymutowym, a więc ludową obserwacją Słońca (miejsc wschodów i zachodów) i jej interpretacją. (Stomma, 1976:112-113, 1981:77-78). Jako się rzekło, pogląd to nie nowy, ba, powszechnie akceptowany (w tym przez piszących te słowa); cała oryginalność tezy Stommy polegała na tym, że przesuwał On okres tej „solaryzacji świąt chrześcijańskich" (lub „chrystianizacji pogańskich świąt solamych") o co najmniej 2 wieki, na przełom X V I i X V I I wieku, czyli po wprowadzeniu tzw. reformy gregoriań­ skiej kalendarza chrześcijańskiego. Zdaniem L . Stommy rytuał pogański był jeszcze wówczas wystarczająco silny dla spowodowania takiej zmiany świąt, a „obserwacja ludowa" była bardzo precyzyjna, przeto kultura ludowa natychmiast zareagowała na przesunięcie w kalendarzu ważnych zjawisk astronomicznych o pełne 10 dni (Stomma, 1976:92-148, 1981:64 i n.; 83 i n). Rzecz jasna, udowodnienie tak postawionej tezy miałoby kolosalne wprost znaczenie dla historii kultury średniowiecznej i nowożytnej, historii Kościoła w Polsce itd. Wywód swój rozpoczął L . Stomma od ostrej krytyki poglądów J.S. Bystronia i innych badaczy, zdaniem których proces „solaryzacji" mi al istotnie miejsce na ziemiach polskich, z tym że przebiegł o kilka wieków wcześniej: „A poza tym, to badaczy wmawiających kulturze ludowej totalną nieznajomość �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 169 astronomii określił van Gennep jako „uważających chłopów europejskich za głupszych niż są, niż kiedykolwiek byli." Można się obawiać, czy złośliwe to określenie nie pasuje chwilami do J.S. By stronia. Nie tylko zresztą do niego. Popularne wśród badaczy jest wszakże również uznawanie przysłów od­ noszących się do dnia 13.XII za przeżytek kalendarza juliańskiego. Według tego rozumowania wszystkie rzeczone przysłowia powstać by musiały w latach 1286-1415, kiedy to kalendarz juliański wyprzedził rzeczywisty kalendarz słoneczny o 7,5-8,5 dnia, a więc data 13.XII odpowiadała astronomicznemu terminowi zimowego przesilenia dnia z nocą. Przez następne natomiast 6-7 wieków tępa inercja chłopów kazała im powtarzać powiedzonko, nie weryfikując go nigdy empirycznie." (Stomma 1976:121). Tu pojawia się więc Święta Łucja, której święto (13 grudnia) zbiegało się w X I V wieku (z grubsza rzecz biorąc) z przesileniem zimowym. Ale takie wytłumaczenie związku tego i innych świąt chrześcijańskich z ruchem Słońca cofało znów całą sprawę „solaryzacji świąt" głęboko w Średniowiecze, było więc L . Stommie na nic. Dla udowodnienia swej tezy pragnął on bowiem dowieść, że dzień „Świętej Lucy" odpowiadał jakiejś szczególnej pozycji Słońca nie gdzieś w X I V wieku, lecz ponad 200 lat później, w nowym kalendarzu gregoriańskim, w którym astronomiczne przesilenie wypadało już nie 13, a 21 grudnia. Co więcej, musiałaby to być taka „sytuacja słoneczna", która uzasadniałaby trwałość porzekadeł w rodzaju tylekroć cytowanego „Święta Łuca dnia przyrzuca" . I właśnie w poszukiwaniu takich argumentów L . Stomma sięgnął do astronomii. Obecnie zaś twierdzi, że „nie o to w mojej pracy chodziło" (Stomma 1992:224). No więc o co? Mamy chyba prawo zapytać, dlaczego nasz Szanowny Kolega, tak zdecydo­ wanie manifestujący dziś swą niechęć do wszelkiej „abstrakcji matematycz­ nej", w swej Rozprawie (i książce) odsyłał Czytelników właśnie do suchych tabel astronomicznych zamiast mówić im o własnych obserwaqach Słońca „tańczącego" na tle złocistych łanów (lub ośnieżonych pól, zależnie od pory roku), pisał bowiem: „Niestety, nie mamy możliwości zaproszenia cię, Czytelniku, do wspólnej obserwacji w terenie. Spróbujmy więc odtworzyć wyniki, jakie taka obserwacja musiałaby przynieść, analizując tabele zmian terminów wschodów i zachodów Słońca. Oto np. dane dla miasta stołecznego Warszawy z przełomu grudnia i stycznia 1928..." (Stomma 1981:68-72). Po czym na poparcie swych wywodów zamieścił w Rozprawie 10 tabel (tak: dziesięć) astronomicznych, z których reprodukujemy jedną, tytułem przykładu (rye. 1). 1 1 Data 13 grudnia oraz szereg innych, np 2/3 luty, ma zresztą inne, poza słonecznymi, astronomiczne asocjacje, a mianowicie z obserwacją ruchu Księżyca w wieloletnim cyklu. To min, te związki (obok solarnych) zadecydowały o przetrwaniu wątków „astronomicznych" w tradycjach ludowych (i nie tylko ludowych) związanych ze Świętą Łucją czy Matką Boską Gromniczną. Jeden z piszących te słowa poświęcił temu tematowi kilka artykułów i obszerną monografię (Lebeuf, 1987, 1990). �170 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI TABELA XIII dzień LXII. 2.XII. 3.XII. 4.XII. 5JCII. 6.XII. 7.XIL 8.XII. 9.XII. 10.XIL ll.XII. 12.XII. 13.XIL 14.XII. 15.XII. 16.XII. 17.XIL 18JKII. 19.XII. 20.XII. 21.XII. 22JUI. 23JCII. 24.XII. 25.XII. 26.xn. 27.xn. 28.XII. 29.XII. 30.XII. 3 LXII. LI. 2.1. 3.1. 4.1. 5.1. 6.1. wschód (godz.) 721 ? 23 zachód (godz.) 28 1 5 15 27 wschód (różnica) zachód (różnica) łącznie różnica -1 —2 -1 -1 -1 -1 0 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + 1 0 0 + 1 +1 0 +1 +1 0 + 1 + 1 +1 + 1 +1 + 1 + 2 +1 +1 -2 -3 -2 -2 -2 -2 -1 -2 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 0 0 -1 0 0 +1 0 0 +1 0 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 + 1 +2 ? 24 1 5 26 __1 7 25 1 5 25 7 27 1 5 2S 7 28 -1 —2 -1 -1 —2 -1 -1 -1 -1 729 7 31 7 32 7 33 734 735 736 737 738 739 74O 74I 7 41 743 743 743 744 744 744 745 74S 15 15 24 24 24 1 5 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 24 22 24 24 24 _1 24 _ 1 24 -1 -1 -1 24 24 24 25 25 26 24 28 29 1 29 1530 745 15 15 15 5 31 32 33 745 I534 74S 15 15 15 745 74S 744 -1 26 745 745 -1 -1 25 745 745 _1 24 35 37 38 1539 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + 1 Ryc. 1. Jedna z tabel w rozprawie doktorskiej L . Stommy wraz z fragmentem komentarza „Analizując tabelę XIII i opierając konsekwentnie jedynie przesłanki opartymi na obserwacji (sposób 2) uznać musimy istnienie dwóch (empirycznych) momentów przesileń: 1) wschodu i 2) zachodu Słońca, których dopiero rezultatem jest całkowite „zwycięstwo dnia nad nocą". „Przesilenie" to wypada wtedy, gdy punkt wschodu i odpowiednio zachodu Słońca znajdzie się w najbardziej na południe wysuniętym miejscu horyzontu (w tabeli XIII odpowiadają im środkowe punkty okresów wyznaczonych serią zer, zawartych między ostatnią różnicą ujemną, a pierwszą dodatnią)." (Stomma, 1976:99-100) Jeśli „astronomia matematyczna" nie miała żadnego związku z rzeczy­ wistością badaną przez L . Stommę, nie bardzo rozumiemy, dlaczego zadał on sobie daremny trud poświęcenia 2 z 5 rozdziałów swej Rozprawy spekula- �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 171 q"om astronomicznym na temat „kalendarza azymutowego" (rozdziały I V i V), opartym na analizie wspomnianych tabel, licznym odwołaniom do wzorów na refrakcję, azymut, tablice Snellena itp., w rodzaju takiego choćby ładnego passusu: „Długość cienia rzucanego przez gnomon w południe danego dnia zależna jest od wysokości /Z/ Słońca w tym momencie. Zależność ta opisywalna jest / nie uwzględniając oczywiście rozmiarów kątowych Słoń­ ca I najprostszym wzorem: X—a.ctg Z , gdzie a = wysokość gnomonu, zaś X = długość rzucanego przezeń cienia. Wysokość Z obliczyć możemy z kolei znając szerokość geograficzną miejsca obserwacji /V/ i wartość deklinacji Słońca danego dnia /Y/. Wówczas Z= 90°-V Podsumowując uzyskamy równanie: X=a-ctg (90°-V+Y) Przy proponowanym pomiarze różnica długości cienia dla kolejnych dni czerwcowych wynosiłaby jednak przeciętnie ok. 1 mm, a dla okresu 14.VI-2.VII. ok. 0,5mm." (Stomma 1976:95). I tak przez dwa rozdziały. Skoro było to merytorycznie bez znaczenia dla wywodu należy domniemy­ wać, że Autor zamieścił inkryminowane partie dla celów dekoracyjnych lub magicznych, jak bowiem wiadomo, szczególną siłę mają zaklęcia wypowia­ dane w możliwie niezrozumiałym dla Wiernych języku. Szanowny Panie Kolego, litości! Skoro dla Pana obecnie nawet planeta­ rium, do którego uczęszczają uczniowie szkoły podstawowej, jest „Świątynią abstrakcji astro-matematycznef\ to po co epatował Pan Czytelników takimi choćby wypowiedziami?:" Wzór/vide rozdział IV, s. 99/ cos m = —sin Y: cos V obarczony jest otóż oczywistym warunkiem cos^l, z którego wynika: cos V^sin Y. Maksymalna wartość kąta deklinacji wynieść może + / — 23°27'/ sin = 0,397949/, a więc kąta V/ cosinus o tejże wartości/: 65°33' (tak w tekście - uwaga Cytujących). Innymi słowy szerokość geograficzna 66°33' czyli koła podbiegunowe, wyznaczają teoretyczną granicę stosowalności obserwacji wschodów i zachodów Słońca. Prócz granicy teoretycznej istnieje również granica praktyczna, wyznaczona możliwościami oka ludzkiego. Średnia dzien­ na zmiana azymutu winna, - by proces stał się powszechnie i dokładnie obserwowalny bez użycia przyrządów optycznych, - przekraczać 18'20", przy czym optymalne warunki obserwacji zapewnione są, gdy sięga ona 25'30"/vide: rozdział IV, gdzie wielkości te podano w zaokrągleniu/" (Stomma 1976:132). Rzeczywiście, robi to wrażenie bo chyba to miał Autor na myśli mówiąc o „astronomii wrażeniowej". I szalenie to wszystko odkrywcze, szkoda tylko że, jak Pan sam twierdzi, zupełnie niepotrzebne (akurat w tym przy­ padku całkowicie się z Panem zgadzamy). Po lekturze Rozprawy nie mamy żadnej wątpliwości, że się Pan na astronomii zupełnie nie zna (zainteresowanych odsyłamy do szczegółowej analizy tej części wywodu L . Stommy w naszym poprzednim artykule), ale w takim razie nie trzeba było sięgać po argumenty z dyscypliny Panu obcej (a może po prostu wybrać sobie inny temat na Doktorat?). To nie my �172 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI zaatakowaliśmy Pana znienacka na obcym Panu gruncie astronomii, to Pan sam, z dużym rozpędem i tupetem na pole to wszedł. Teraz zaś, poza uporczywym powoływaniem się na osobistą znajomość ze śp. prof. Włodzimie­ rzem Zonnem, nie znajdujemy w Odpowiedzi najmniejszej nawet próby obalenia naszych argumentów, w których wykazaliśmy całkowitą błędność wspomnia­ nych wyżej astronomicznych spekulacji, rozpisanych na ok. 25% całości rozprawy. Bardzo dobrze rozumiemy tę sytuację. Nie mogąc w żaden sposób podważyć naszej krytyki w tej materii, nasz szanowny Oponent zastosował procedurę opisaną w Argumencie 35 „Erystyki" A . Schopenhauera. Z jednej strony próbuje On pomniejszyć znaczenie tej partii swego wywodu, która jest ewidentnie błędna („to nie o to chodziło"), co jest jednak nieco karkołomne przy wspomnianych wyżej proporcjach, więc przy okazji, przez ciągłe odwoły­ wanie się do znajomości z Prof. Zonnem, usiłuje on zasiać u mniej zorientowa­ nych w sprawie Czytelników wątpliwość co do zasadności naszych zarzutów. Nie wątpiliśmy ani przez chwilę w twierdzenie L . Stommy, który powiada ,,(...) rodzina moja blisko była z Zonnami związana, co umożliwiało mi stały i nieskrępowany do profesora dostęp (...)" (Stomma 1992:223). Pozwalamy sobie atoli wątpić w to, żeby nawet student I roku astronomii opowiedzieć mógł ówczesnemu mgr. L . Stommie tego rodzaju, mówiąc dosadnie, bzdury, jakie zawarte są we wzmiankowanych astronomicznych rozdziałach Rozprawy; jest to raczej efekt nieuważnej lektury przez samego L . Stommę popularnych podręczników „Astronomia dla geografów" oraz „Orientaqa terenowa - podrę­ cznik harcerski", wielokroć w Rozprawie cytowanych (np. Stomma, 1976:96 i nn). Ponadto nie jesteśmy specjalnie przekonani co do możliwości pośmiertne­ go konsultowania przez Profesora Włodzimierza Zonna (zmarłego 28 lutego 1975 r.) błędnych obliczeń dotyczących „obserwatorium w Skordiowie", odkrytego jakoby, wg relacji samego L . Stommy, w maju 1975, ani też całkowicie błędnej argumentacji astronomicznej zawartej w ostatecznej wersji doktoratu, obronionego w czerwcu 1976 r., czyli w 16 miesięcy po śmierci Profesora Zonna. Wobec tego stwierdzenia Autora: „Chciałbym w tym miejscu złożyć najgłębszy hołd pamięci ś.p. prof Włodzimierza Zonna, który był łaskaw służyć mi swoją pomocą, konsultując astronomiczne partie niniejszej pracy." (Stomma 1981:64), uznać należy za pewną „nadinterpretację faktów". Przynaj­ mniej tak sądzą piszący te słowa, z których jeden (R.S.) miał zaszczyt być tegoż Profesora Zonna studentem. Ówczesny mgr L . Stomma, w swej Rozprawie wykpiwał m.in. J. Bystronia, M . Gładyszowa i K . Moszyńskiego, zarzucając i m niedocenianie ścisłości ludowej wiedzy astronomicznej, a teraz Profesor Stomma reaguje alergicznie na wszelką wzmiankę o astronomii. Wtedy Doktorant z wielką swadą interpretował wzory i tabele astronomiczne, zaś teraz twierdzi, że nie miały one żadnego znaczenia dla jego rozprawy. Każdemu wolno zmienić poglądy, na tym polega między innymi przecież uprawianie nauki. Ale nie polega ono na uporczywym przekonywaniu wszystkich o własnej nieomylno­ ści, przez chowanie się za plecy zmarłych Autorytetów. �13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ' 173 Przejdźmy teraz do kwestii sławetnego „obserwatorium z palików w Skordiowie", które w całym wywodzie L . Stommy zajmuje bardzo poczes­ ne miejsce. Jak bowiem sam pisze: „(...) łatwo było zamarzyć o czymś więcej, 0 czymś namacalnie dosłownym, o kropce nad i. A gdyby tak udało się odnaleźć kogoś, kto prowadzi jeszcze obserwacje miejsc zachodów i wschodów, lub choćby o kimś takim bezpośrednią i wiarygodną relację... (Stomma 1981:93). No i „szczęście uśmiechnęło się wreszcie w Skordiowie" gdzie to, w maju 1975 r., L . Stomma miał spotkać informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego, który miał jeszcze „od przed wojny" takie właśnie „obserwatorium z kij­ k ó w " (Stomma 1976:136-137; 1981:96~99) W naszym tekście polemicznym ustaliliśmy, co następuje: 1. Opis w Rozprawie nie odpowiada sytuacji terenowej gospodarstwa S. Kostrzanowskiego, albowiem przy podanych przez L . Stommę (jakoby przez niego samego pomierzonych) odległościach, tworzące obserwatorium paliki musiałyby znajdować się na gruntach sąsiedniej wsi Michałówka, należących do innego gospodarza. 2. Odnaleziony przez nas informator L . Stommy, Stefan Kostrzanowski 1 jego Rodzina (syn i synowa), stanowczo zaprzeczyli istnieniu takiego „obserwatorium z palików". 3. Mieszkający w Skordiowie gospodarze., m.in. Józef Zoruk, u którego kwaterowała część grupy terenowej L . Stommy, dobrze pamiętają same 2 2 L . Stomma pisze: „Tak się też składa, iż w rozlicznych przypadkach pretendują chłopi, iż kalendarzowa ich wiedza wysnuta jest z obserwacji miejsc wschodów i zachodów słońca na horyzoncie. Szanowne trio przyznało, że wspomina o tym Moszyński, co świadczy jedynie o braku znajomości bibliografii, gdyż informacji podobnych z terenu całej Europy jest bardzo wiele i nie stanowią dla nikogo ani sensacji ani zaskoczenia. W każdym razie twierdzi trio że w Skordjowie nie mogło się to zdarzyć." (Stomma, 1992:224). Szanowny Panie, „kpi Pan czy o drogę pyta?" Pisaliśmy przecież wyraźnie: „teza o istnieniu podłoża pogańskiego w niektórych świętach chrześ­ cijańskich (...) jest nienowa, a jej uzasadnienia szukać można choćby w samej praktyce na­ wracania. (...) tematowi temu poświęcona jest obszerna literatura..." (Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991 :194). Kilka wybranych pozycji zacytowaliśmy tamże (przyp. 2 i Bibliografía), tytułem przykładu. Ale to przecież Pan sam, w odniesieniu do obserwacji Słońca na horyzoncie, przytacza (dla obszarów sąsiadujących z Polską) jako jedyny poświadczony przykład, ten właśnie znany K . Moszyńskiemu z informacji z „drugiej ręki", a dotyczący „Karpat Ruskich" w końcu X I X w.! Do tego Informatorka Moszyńskiego podała niezbyt precyzyjny opis a, co najważniejsze, bez dat dziennych! Pisze Pan dalej: „Mogła J. Cieszyńska (Informatorka K . Moszyńskiego - przypomnienie Cytujących) odnaleźć „kalendarz z kijów", a my - czyż mamy być gorsi?" (Stomma, 1981:96). Oznacza to, że odwołuje się Pan właśnie do tego konkretnego przykładu sprzed ok. 80 lat, a nie żadnego nowszego świadectwa znanego Panu z literatury. Mimo to napisaliśmy, że odkrycie podobnego kalendarza było „teoretycznie możliwe" (Lebeuf et al., loc. dt). Każdy badacz terenowy zgodzi się jednak, że odkrycie po 80 latach od ostatniej poświadczonej wzmianki (do tego nieprecyzyjnej i „z drugiej ręki") dowolnego wytworu kulturowego (a już szczególnie takiego, który bezpośrednio zahacza o kwestię trwałości pogań­ skich elementów w kulturze duchowej) byłoby sensacją wymagającą ze strony Odkrywcy niezwykle starannego opisu i dokumentacji. Jeśli zaś ktoś tu jest niezbyt zorientowany w lite­ raturze przedmiotu, to raczej nie my. �174 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI badania, ale absolutnie nie przypominają sobie istnienia takiego „zespołu palików" ani tym bardziej ich odkrycia przez L . Stommę. 4. Brak jakiejkolwiek dokumentacji terenowej dotyczącej tego sensacyj­ nego przecież znaleziska. Poza wymiarami podanymi w cytowanym fragmen­ cie Rozprawy, L . Stomma nie podał ani planu (choćby szkicowego), ani zdjęcia, ani nawet tekstów wywiadów z S. Kostrzanowskim. Nasze poszuki­ wania, w tym również zwrócenie się do Autora o udostępnienie danych terenowych, spełzły na niczym. 5. Gdyby nawet ten zespół palików istniał, to przy podanych przez L . Stommę wymiarach nie mógłby on spełniać sugerowanej przez niego funkcji obserwacji Słońca w okresie przesilenia grudniowego. D o zarzutu podanego w p. 5., dotyczącego, przypomnijmy, tego że przy odległościach rzekomo osobiście przez Doktoranta pomierzonych w terenie tzw. „Palik A " znajdowałby się 15 metrów za daleko, żeby m ó c wskazywać jakąkolwiek pozycję Słońca na horyzoncie, L . Stomma nie ustosunkowuje się w ogóle, wychodząc ze słusznego jak się zdaje założenia, że o tabliczce mnożenia, twierdzeniu Euklidesa i innych ponurych „abstrakcyjno - mate­ matycznych" kwestiach część humanistycznie zorientowanych osób woli raz na zawsze zapomnieć z chwilą otrzymania dyplomu maturalnego (a często znacznie wcześniej...). Przy takim założeniu można zasadnie domniemywać, że mało kto zwróci uwagę na taki drobiazg jak 15-metrową niezgodność w pomiarach przy deklarowanej przez Autora pięcio-centymetrowej dokład­ ności tychże (sic! - Stomma 1976:136-137). L . Stomma poświęca za to nieco uwagi kluczowej kwestii Informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego oraz niezgodności sytuacji parceli z opisem zawartym w Rozprawie: „Dwa są na to dowody: primo topografia odtwarzana po piętnastu latach, kiedy zmienił się nawet układ zabudowy wsi, nie mówiąc już o krzewach, zielskach (...) (Stomma 1992:224). A skąd to Pan Profesor Stomma wie, jak dalece zmienił się układ wsi? Porównanie sytuacji terenowej parceli nr 253 i jej otoczenia (co zrobiliśmy w 1989 i 1991 r.) z planem katastracyjnym oraz m a p ą w skali 1:10000, sporządzonymi w początku lat 70-tych, dowodzą rzeczy wręcz przeciwnej, a mianowicie braku zmian, poza faktem o którym pisaliśmy, że dom pp. Kostrzanowskich jest w ruinie. Natomiast nie zmienił się najważ­ niejszy element: granica między wsiami Skordiów i Michałówka (patrz p. 1), a więc gdyby Obserwatorium rzeczywiście istniało, to paliki musiałyby znajdować się u sąsiada p. Kostrzanowskiego. Parafrazując jedno z celniejszych stwierdzeń naszego Szanownego Oponenta: „Pokażcie mi chłopa pol­ skiego, który, gdy mu sąsiad paliki na polu wbija, bliżej się nie zainteresuje i ani kłonicą pogoni..." Oj, przydałaby się Panu Profesorowi może nawet nie praktyka terenowa, do której odbycia nas zachęca, ale choćby obejrzenie filmu „Sami swoi"... O sprawie wywiadu z p. Kostrzanowskim L . Stomma wypowiada się z nieco szczególnym poczuciem humoru: „W komisariacie policji okłada policjant pałką mumię egipskiego faraona. - No i jak tam? - pyta go posterun- �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 175 kowy. — Wszystko w porządku — przyznał się. (...) wywiad z 85-letnim wieśniakiem, który nie przypomina sobie, co mówił szesnaście lat temu. Ale oczywiście, mumia faraona też się przyznała." (Stomma 1992:223-224). Jeśli właściwie pojęliśmy sens użytej przez Pana Profesora metafory, to należy rozumieć, że podaje Pan w wątpliwość: 1 - aktualny stan władz umysłowych Informatora, których osłabienie miałoby nastąpić z powodu naturalnych procesów, wynikających z nieu­ błaganego upływu czasu. 2 - użytą przez nas procedurę badawczą, którą był Pan łaskaw porów­ nać do „okładania pałką". Jak się odbył wywiad z Rodziną Kostrzanowskich, o tym każdy zainte­ resowany może się sam przekonać, albowiem poza opublikowanym przez nas streszczeniem istnieje pełne nagranie, zdeponowane w Katedrze Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (dokładne refe­ rencje podaliśmy w naszym artykule polemicznym). Warto jednak może uściślić jedno: p. Kostrzanowski nie twierdzi, że nie pamięta, on wręcz stanowczo zaprzecza istnieniu na terenie swej dawnej posiadłości obserwatorium, którego opis figuruje w Rozprawie L . Stommy. Jeśli przeczenie to wynika, jak sugeruje L . Stomma, ze starczej amnezji, to należałoby jeszcze wytłumaczyć, dlaczego dotknięty jest nią 40-letni, urodzony w Skordiowie, syn p. Stefana, Mieczysław Kostrzanowski? Zwła­ szcza że, jak pisze L . Stomma, chodziłoby tu nie o kilka wbitych naprędce palików, lecz o relikt istniejący od „przed wojny" (Stomma 1976:136). Dlaczego nie pamiętają o tym sąsiedzi Kostrzanowskich ze Skordiowa, przypominający sobie za to znakomicie inne, w tym i dość pikantne, szczegóły pobytu w 1975 r. grupy badawczej kierowanej przez L . Stommę? Czyżby w Skordiowie zapanowała epidemia amnezji, i to na dodatek ukierunkowana na jeden tylko temat ? W dalszej odpowiedzi na nasze wątpliwości L . Stomma odwołuje się do „zdrowego rozsądku" Czytelników, przedstawiając taki oto wywód: „gdy­ bym rzeczywiście premedytował naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nieskończenie głupio? Bo pomyślcie Państwo tylko: podaję nazwiska i dokładne namiary informatorów, do czego bynajmniej nie byłem zobowiązany (sic!!! - podkreślenie Cytujących); przeprowadzam badania wspólnie z kilkunastoma studentami — potencjalnymi świadkami przestępstwa; opisuję wszystko w popu­ larnej książce dostępnej astronomom i wszelkim innym zainteresowanym; refe­ ruję wielokrotnie rzecz poza granicami kraju i to w obecności cytowanych przez trio autorytetów, (...) badania w Skordiowie prowadzone były w ramach prac tzw. grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, których uczestnicy musieli złożyć ory­ ginały wywiadów w Katedrze, bo inaczej nie zaliczono by im po prostu roku, etc, etc." (Stomma 1992:223-224). Poza dość nowatorskim stwierdzeniem, 3 3 Swoją drogą tego rodzaju stwierdzenia i porównania, których w tekście Pana Profesora jest więcej, dużo mówią o Jego stosunku do ludzi, wśród których pracował... �176 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI że badacz terenowy nie jest zobowiązany do podawania źródeł swych infor­ macji , reszta wywodu brzmi z pozoru przekonująco, ale może po kolei: - Interesuje nas nie cała działalność grupy laboratoryjnej L . Stommy w chełmskiem, której głównym przedmiotem badań była zresztą wcale nie astronomia, lecz obrzędy rodzinne, ale tylko te wywiady, które dotyczą bezpośrednio „Obserwatorium z palików" w Skordiowie. - Z cytowanej wypowiedzi L . Stommy wynikałoby, że wywiady te ro­ bili studenci, którzy powinni byli złożyć je do archiwum Katedry. Ale przecież w swej pracy doktorskiej L . Stomma opatruje całą część dotyczącą p. Kostrzanowskiego sygnaturą M W „Materiały Własne", oddzielając je wyraźnie od materiałów sygnowanych K E (Katedra Etnografii), złożonych do archiwum Katedry. Więc kto w końcu odkrył „Obserwatorium z pa­ lików": L . Stomma czy jego studenci? I gdzie są materiały z prac te­ renowych, skoro nie ma ich L . Stomma, mimo że sam twierdził inaczej w swym doktoracie? Jak wspominaliśmy, parokrotnie przeszukiwaliśmy Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , korzystając z pomocy pracow­ ników Katedry, zwracaliśmy się też osobiście ( M Z ) do L . Stommy o udostęp­ nienie materiałów skordiowskich. Wszystko bez rezultatu. Teraz, aby rzecz całą wyświetlić ostatecznie, zwróciliśmy się oficjalnie, drogą pisemną, do Dyrekcji Katedry z prośbą o ustalenie stanu faktycznego zasobów Archi­ wum. Otrzymaliśmy również pisemną odpowiedź, którą reprodukujemy in extenso w Aneksie za zgodą nadawcy, Kierownika Katedry, p. prof. dr hab. Zofii Sokolewicz. W piśmie tym czytamy m.in.: „pragniemy uprzejmie poin­ formować, że materiały z badań prowadzonych przez Ludwika Stommę w Sko­ rdiowie w maju 1975 nie zostały przez niego złożone w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego'' (ibid). Informator zaprzecza, materiałów nie ma, pozostaje więc tylko sprawa domniemanych „świadkówprzestępstwa", czyli kilkunastu studentów, uczes­ tniczących w badaniach terenowych. Zastanowiło nas już kilka lat temu, że poza L . Stommą nie mogliśmy zlokalizować nikogo, kto widziałby wspo­ mniane „Obserwatorium z palików" w terenie tj. w Skordiowie, kto poma­ gałby L . Stommie np. w pomiarach taśmą metryczną znaleziska, kto uczest­ niczyłby w wywiadzie ze Stefanem Kostrzanowskim. itp. Wszystkie zapytane przez nas o to osoby przypominały sobie prezentaqe tego sensacyjnego przecież odkrycia(?) z referatów L . Stommy w Warszawie, w kilka miesięcy po badaniach terenowych. Po ukazaniu się ponad półtora roku temu naszego tekstu polemicznego oczekiwaliśmy, że odezwie się ktoś, kto znałby sprawę 4 4 Panu Profesorowi pomyliły sie chyba pewne podstawowe kategorie informacji: otóż o ile rzeczywiście w niektórych ankietach na tzw. „tematy światopoglądowe" można nie publikować danych Respondenta, to zasada ta nie dotyczy ustalania istnienia lub nieistnienia obiektów materialnych, w tym przypadku „obserwatorium z kijków". Czy gdyby Pan Profesor znalazł np. chałupę z X V I I wieku, to też „nie byłby zobowiązany" do podania jej lokalizacji? �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 177 z autopsji terenowej. Nie zgłosił się nikt, co było tym dziwniejsze, że część ówczesnych studentów pracuje obecnie w zawodzie, z tego niektórzy na Uniwersytecie Warszawskim, a o naszych poszukiwaniach było, przynajm­ niej od 1988 roku, dość głośno. N o cóż, w myśl porzekadła „Nie chce G ó r a do Mahometa, musi Mahomet do G ó r y " , sami zabraliśmy się do poszuki­ wań uczestników badań terenowych w Skordiowie. Dysponowaliśmy od­ nalezioną w Archiwum Katedry listą imienną osób, które brały w nich udział. Udało nam się skontaktować z 7 osobami . Z przeprowadzonych rozmów wyłania się następujący obraz: - Grupa laboratoryjna pracująca w Skordiowie w maju 1975 (w dwóch turach) liczyła co prawda 20 osób, ale znakomita większość prowadziła badania nad obrzędowością rodzinną, szukając m.in. reliktów tradycji „ius primae noctis" (w ramach obrzędów weselnych). Natomiast „astronomią", czyli poszukiwaniem śladów „kalendarza azymutowego" zajmowały się, po­ za samym L . Stommą, 2-3 osoby (jedna zrezygnowała z tego tematu w trak­ cie badań). - O postępie w pracach „podzespołu astronomicznego" Rozmówcy nasi nie byli w trakcie pobytu w Skordiowie informowani. Dwoje spośród nich podało, że L . Stomma uznał badania w tej materii za zbyt trudne, aby mogła je prowadzić cała grupa. - Jeden z naszych Rozmówców uczestniczył w pracach tegoż podzespołu. Podkreślił, że badania nad tematem „astronomicznym" szły bardzo opornie, ilość uzyskiwanych (przynajmniej przez niego) informacji była niewielka. - Żadna z zapytanych osób (w tym członek „podzespołu astronomicznego") nie była świadkiem odkrycia „Skordiowskiego Obserwatorium" ani też nie potrafi wskazać nikogo, kto twierdziłby, że był tego faktu naocznym świadkiem. - Informację o odkryciu „Obserwatorium" otrzymały po zakończeniu badań, w Warszawie, na jesieni 1975 r. lub w początkach 1976 r., na tzw. „podsumowaniu grup laboratoryjnych". Jedyną osobą, która odkrycie to referowała, był sam L . Stomma. Tak w rzeczywistości wygląda sprawa rzekomych „kilkunastu naocznych świadków" skordiowskiego Odkrycia... W swej odpowiedzi Pan dr hab. L . Stomma oburza się: ,,(...) gdybym rzeczywiście premedytowal naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nie­ skończenie głupio?" (loc. cit.) Nasz znakomity Kolega jest stanowczo zbyt skromny: to było przecież całkiem zręcznie pomyślane. Zwracaliśmy np. uwagę na zastanawiającą zbieżność daty „odkrycia obserwatorium" w po­ siadłości Pana Stefana Kostrzanowskiego (maj 1975) ze sprzedażą gospo­ darstwa i przeprowadzką tegoż S. Kostrzanowskiego ze Skordiowa pod 5 5 Lista uczestników wspomnianych badań w Skordiowie oraz spisane teksty rozmów z Osobami, z którymi się skontaktowaliśmy, do wglądu w Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, sygn. M-22, oraz w Archiwum Zakładu Antropologii H i ­ storycznej Instytutu Archeologii UW. �178 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI Nowogard Szczeciński (lipiec 1975). Przypadek? Jeśli tak, to trudno przypu­ szczać, aby L . Stomma, prowadzący badania w maju, na ok. półtora miesią­ ca przed przeprowadzką, nie był zorientowany w tak zasadniczych planach życiowych Rodziny Kostrzanowskich, skoro wiedzieli o tym nawet jego studenci! . Przeprowadzka oznaczała przecież w sposób oczywisty zniszcze­ nie wszelkich materialnych śladów po „obserwatorium" i zarazem wyjazd na drugi kraniec Polski wiekowego już wówczas (66 lat) Informatora. I to do tego jedynego, w kwestii tak fundamentalnej jak „obserwatorium z pali­ ków", które było, wg. słów samego L . Stommy, „kropką nad i " całego wywodu zaprezentowanego w Rozprawie. Przecież gdyby nie przypadek (patrz nasz poprzedni tekst) i parę zastanawiających niekonsekwenqi w opi­ sie terenowym, pewnie nigdy nie pojechalibyśmy do Skordiowa, a wtedy, co warto podkreślić, za lat kilkadziesiąt opis „Obserwatorium z palików" wszedłby do kanonu szacownych dokumentów terenowych o równie niepod­ ważalnej wiarygodności, jak np. dane K . Moszyńskiego! Samo wykazanie całkowitej błędności astronomicznej części wywodu L . Stommy czy sprzecz­ ności w rzekomych pomiarach (patrz 15-metrowy „błąd") niewiele by dało. Alergia na matematykę jest u znacznej części humanistów zbyt silna, o czym Profesor Stomma doskonale wie, sądząc po zastosowanej w Odpowiedzi praktyce, którą Francuzi określają eleganckim mianem „Noyer le poisson", a która to ma nieco bardziej dosadny polski odpowiednik w porzekadle o „odwracaniu kota ogonem" Dowodem na skuteczność przyjętej przez naszego Kolegę taktyki jest to, że, jak słusznie sam zauważa, trzeba było aż 16 lat, aby dociec prawdy. No cóż, udowodnienie fałszerstwa w sprawie sławetnego „Człowieka z Piltdown" zajęło ponad pół wieku... Obawiamy się, że może teraz minąć sporo czasu, nim skądinąd bardzo obiecujące badania archeo- i etnoastronomiczne odzyskają w polskim środowisku naukowym wiarygodność. L . Stomma zarzuca nam, że sugerujemy, iż w badaniach w Skordiowie „wyssał on wszystko z palca". A czy mógłby nam wskazać jeden choćby fakt, który by do takiej konkluzji nie prowadził? Pisze również: „po co by mi to było, skoro i bez części astronomicznej nie traciła praca na wartości, a już w każdym razie wypełniała wszelkie warunki stawiane przewodom doktorskim (...) " (Stomma 1992; 223). „Wypełniała wszelkie warunki" przy błędności 1/4 wywodu, wynika­ jącemu stąd brakowi dowodu na główną postawioną w Rozprawie tezę i , oględnie mówiąc, mało wiarygodnych badaniach terenowych? Nie nam zresztą w materii przyznawania stopni naukowych wyrokować, w każdym razie u nas, z astronomii i pracy terenowej, miałby ówczesny Pan Magister dwóję. Problem zresztą nie w czyimś tytule naukowym, i nie zajęliśmy się tą sprawą po to, aby go kwestionować (jako się rzekło, nie nasza to sprawa) 6 6 Informację tę uzyskaliśmy od dwóch naszych Rozmówców, patrz przypis 5. �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ' 179 ani też z podpuszczenia „określonych kół i sił", jako to przejrzyście zasuge­ rowali Państwo Piątkowscy (swoją drogą, skąd my znamy to ładne posądze­ nie?). Sprawa jest poważniejsza niż czyjś, nawet profesorski, „amour propre" i „image". Jak wiadomo, etno i archeoastronomia należą do najprężniej rozwijających się gałęzi nauk antropologicznych, czego dowodzi liczba publikacji czy odbywających się coraz częściej, w tym również w Europie środkowej i południowej, konferencji naukowych. Nie sięgnę­ liśmy do pracy L . Stommy z zamiarem, że użyjemy potocznego wyrażenia, „przyłożenia m u " z takich czy innych powodów, lecz traktując j ą jako najbardziej aktualne kompendium wiedzy na temat podobnej klasy badań na obszarze Polski. Nawet po ustaleniu błędności astronomicznej części wywodu wierzyliśmy w rzetelność opisu badań terenowych, a stwierdzoną niekonsekwenqę w układzie palików traktowaliśmy początkowo na korzyść Autora, zakładając że po prostu przez niedopatrzenie przeoczył on wprost sensacyjną konsekwencję swego odkrycia: mianowicie przetrwanie w pol­ skiej kulturze ludowej reliktów tradycji skomplikowanych obserwacji Księ­ życa o genezie sięgającej być może czasów tzw. „kultur megalitycznych". Inną możliwością, jaką zakładaliśmy, to ta, że mógł on trafić na efekty działalności lokalnego miłośnika astronomii (Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991:207-208). Dopiero konfrontacja z sytuacją w Skordiowie rozwiała nasze złudzenia, w tym i to dotyczące wiary w rzetelność pracy terenowej niektórych Kolegów oraz ich stosunek do tak zwanej „etyki zawodowej". Utrata złudzeń zawsze napawa smutkiem. Przynajmniej tych, którzy działal­ ność naukową traktują nie tylko w kategoriach mniej lub bardziej błyskot­ liwego felietonu... Skoro o publicystyce mowa, na zakończenie jeszcze jedna kwestia. Pisze L . Stomma: „O ukazaniu się „polemiki" trójki Panów dowie­ działem się przez przypadek, dzięki warszawskim przyjaciołom. Przedtem zanieśli już oni tekst do redakcji codziennych gazet. W trosce o dobro nauki oczywiście..." (Stomma 1992:225). Nie wiedzieliśmy, że redakcja „ E t n o ­ grafii Polskiej" zaliczana jest przez Pana Stommę do „codziennych gazet", a jako żywo nikt inny tekstu od nas nie otrzymał. Jeśli zaś jakieś czasopis­ mo wykorzystało opublikowany przez „Etnografię" nasz artykuł, dowodzi to tylko tego, że środowisko naukowe nie funkcjonuje w izolacji, do czego sam L . Stomma, felietonista poczytnego tygodnika „Polityka", niewątpliwie się przyczynił. A że nie przysporzył sobie tym widać samych przyjaciół, to już nie nasz problem ani wina... LITE RATURA L e b e u f A. 1987 Des évêques et des ourses, w: „Ethnologia Polona", vol. 13 : 257-274. 1990 „Les yeux de Sainte Lucie: une allégorie astronomique dans la cathédrale de Saint Lizàer de Couserans", Thèse de doctorat, Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris (Lille- microfiches 0742/11170/91). �180 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI L e b e u f A . , Z i ó ł k o w s k i M., S a d o w s k i R. 1991 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1:193-216. P i ą t k o w s k a K., P i ą t k o w s k i K. 1993 Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej «polemice», „Polska Sztuka Ludowa", R. X L V I I , nr 1 (220): 77-79. Stomma L. 1976 „Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego", rozprawa doktorska, Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, (maszynopis). 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa. 1992 Odpowiedź na artykuł z „Etnografii Polskiej" t. 35, 1991, z / , „Lud", t. 75:223-225. ANEKS (pismo Kierownika Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) Dr Mariusz Ziółkowski ZAKŁAD ANTROPOLOGII HISTORYCZNEJ W odpowiedzi na Pańskie pismo z dnia 30 kwietnia 1993 roku pragniemy uprzejmie poinformować, że materiały z badań prowadzonych przez Ludwika Stommę w Skordiowie w maju 1975 roku nie zostały przez niego złożone w Archiwum Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytytetu Warszawskiego. W maszynopisie jego pracy doktorskiej wspomniane wyżej materiały sygnowane są znakiem „MW" - materiały własne autora. W publikacji książkowej natomiast nie ma żadnego odniesienia do archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Warszawskiego. Pragniemy także dodać, że w spisie informatorów z badań prowadzonych w tym okresie przez Pana Stommę (maj 1975) znajdującego się w posiadaniu archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury U W nie występuje nazwisko K O S T R Z A N O W S K I . Kierownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej prof. dr hab. Zofia Sokolewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/160cbc2be09834dd2baa1fee691c6371.pdf 4e31916d144b8f3dcfb9adf4fda7077c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1414 Title A name given to the resource Po co nam samounicestwienie? / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.165-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 PO CO N A M SAMOUNICESTWIENIE? W pierwszym zdaniu wypowiedzi Po co nam antropologia?, zamieszczonej w „Etnografii Polskiej", t. 36:1992, z. 1 i opublikowanej w dziale Artykuły, prof. S. Szynkiewicz napisał: „W końcu maja 1992 r. odbyło się posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN o charakterze samounicestwiającym". Zarzut poważny, tym bardziej, że dotyczy spotkania zespołu stanowiącego wyłonioną przez wybory reprezentację środowiska etnologicznego. Wymaga więc odpowiedzi. Uznaję oskarżenie to za bezpodstawne. Nie znajduje bo­ wiem podstaw ani w przebiegu posiedzenia, ani też w jego następstwach. Zebranie Komitetu w dniu 29 maja 1992 r. poświęcone zostało dyskusji na temat: „Etnologia i antropologia. Teoretyczne i praktyczne problemy wzajemnych relacji", poprzedzonej wprowadzeniami prof. A. Posern-Zieliń­ skiego i dr. W. Burszty. W posiedzeniu, obok członków Komitetu, uczest­ niczyli zaproszeni goście, wśród nich prof. S. Szynkiewicz. Celem dyskusji było przeanalizowanie sytuacji etnologii w okresie intensywnych kontaktów z nauką światową i wybór najkorzystniejszej dla dyscypliny strategii działa­ nia. Większość dyskutantów wypowiedziała się za takim postępowaniem, które pozwoli na zbliżenie etnologii do antropologii kulturowej i społecznej przy zachowaniu i rozwoju dorobku i tradycji etnologii europejskiej, w tym przede wszystkim polskiej. W tekście prof. S. Szynkiewicza znajdujemy dwa główne stwierdzenia. Pierwsze z nich dotyczy terminologii. Terminy „etnologia" i „antropologia" są synonimami - wszędzie poza Wielką Brytanią. Drugie dotyczy rodzaju odrębności między antropologią, a etnologią. Są to różnice szkół, a nie dyscyplin. Nie zamierzam w tym miejscu szerzej wypowiadać się na temat zaprezentowanych poglądów. Są, moim zdaniem, jednostronne i nie ułatwia­ ją zrozumienia złożoności rozwoju oraz charakteru naszego kierunku badań. Kierują ponadto uwagę na drugoplanowe jednak sprawy nazewnicze i spory o to, czy jakiś zespół założeń i towarzysząca mu praktyka badawcza jest jeszcze szkołą czy już oddzielną dyscypliną. Moim obowiązkiem jest nato­ miast zaprotestowanie przeciwko sposobowi, w jaki prof. S. Szynkiewicz głoszenie swoich poglądów łączy z oceną posiedzenia Komitetu. �166 ZBIGNIEW JASIEWICZ Wartość dyskusji polega na tworzeniu możliwości przedstawiania róż­ nych ujęć przedmiotu rozważań i formułowania różnych propozycji. W trak­ cie dyskusji, która wywołała irytację prof. S. Szynkiewicza, zaproponowano m.in. zastąpienie nazwy „etnologia" nazwą „antropologia kulturowa". I co z tego? Przecież pogląd wyrażony w dyskusji nie ma jeszcze mocy obowią­ zującej, należy do rzeczywistości dyskusji. Mówienie raczej o odrębnościach między antropologią i etnologią, a nie o bliskich związkach między nimi potrzebne było z kolei po to, aby lepiej zrozumieć specyfikę okresu otwarcia i koniecznych zmian. Żaden z wyrwanych z kontekstu dyskusji jej aspektów i fragmentów nie upoważnia do całościowej jej oceny. Prof. S. Szynkiewicz widzi etnologów jako żyjących w mrocznym, nie­ przyjaznym dla nich świecie, poddanych stresom i sięgających po zabiegi magiczne. Nie odpowiada mi tego rodzaju polemika pełna pretensji, na granicy insynuacji. Znowu pojawia się uogólnienie, przypisywanie tym razem całemu środowisku imputowanych mu cech. Gdzie tu miejsce na dostrzeżenie zróżnicowania tak w poglądach i postawach etnologów, jak i w sytuacji etnologii? Nie dziwi zatem to, że krytyka nie interesują nieco jaśniejsze punkty na obrazie etnologicznego świata. Takie choćby jak ciągle duża popularność studiów etnologicznych, możliwość utrzymania czasopism, in­ teresujące książki i interesujący młodzi badacze, atrakcyjność etnologów jako partnerów w badaniach kompleksowych, a w dziedzinie organizacyjno¬ -prawnej odparcie zakusów likwidatorskich wobec etnologicznych pełnych studiów magisterskich, potwierdzone Uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 r. oraz przyznanie prawa, po kilkunastu latach, do doktoryzowania i habilitowania z zakresu etnologii. Parafrazując tytuł, pod jakim ukazała się wypowiedź prof. S. Szynkiewicza, można by zatem zapytać: - Po co nam potrzebne samounicestwienie? Zbigniew Jasiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de3ff8c77143c60aa5e180529b6097f8.pdf db107a1d5abe66c40e1d4d7a9fe8c396 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1413 Title A name given to the resource Współzawodnictwo w sytuacjach granicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.93-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ II IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) W S P Ó Ł Z A W O D N I C T W A W SYTUACJACH G R A N I C Z N Y C H * Część I WPROWADZENIE W archaicznych czy też pierwotnych koncepcjach procesów, jakim pod­ lega świat i sam człowiek znaczące miejsce zajmują - jak wiadomo - idee walki, współzawodnictwa i zmiany, połączonej m.in. z wahaniami stanu równowagi, z wiecznym umieraniem i odradzaniem się, przekraczaniem granic (widzialnych i symbolicznych), ustanawianiem nowego porządku, itp. Tego typu zjawiska są przede wszystkim charakterystyczne dla przełomo­ wych momentów w życiu człowieka i Natury. Można je porównać do przekraczania progu, za którym zaczyna się nowy etap egzystencji, kolejny okres cyklu rocznego, nowy porządek społeczny. Owe progi i zachowania służące ich pokonaniu (przybierające najczęściej formę działań obrzędowych, choć nie jest to regułą), powodujące nową organizację rzeczywistości, okre­ ślam tutaj terminem: „sytuacja graniczna" (por. też np. koncepcję liminal situation Turnera, 1969). Jedną z form zachowań, występujących bardzo często, aczkolwiek nie zawsze obowiązkowo, w sytuacjach granicznych są współzawodnictwa. Mówiąc o tego typu zachowaniach można używać pojęcia: „sport", „dyscy­ pliny sportu" (tj. biegi, skoki, rzuty, wyścigi, podnoszenie ciężarów i in.). Termin „współzawodnictwa" wydaje m i się jednak właściwszy, kładzie bowiem akcent na charakter określanych przy jego pomocy działań i oddaje ich istotę (por. uwagę Frédérica dotyczącą sumo, zgodnie z którą „sport" jest pojęciem zachodnim i zaadaptował się w Japonii stosunkowo późno; Frédéric 1988, s. 207). * Artykuł jest częścią przygotowywanej obecnie do druku monografii pt. „Współzawodni­ ctwa w kulturach ludów Azji". Z tego względu prezentowane tu materiały dotyczą głównie społeczności zamieszkujących kontynent azjatycki. Mam jednak nadzieję, ze wiele wniosków opartych na tym materiale i sformułowanych przeze mnie tez może mieć ogólniejszy charakter. �94 IWONA KABZIŃSKA- STA WAR Z Jak wiadomo, różne rodzaje współzawodnictw występują nie tylko w spo­ łeczeństwie ludzkim. Są one bowiem również obecne w świecie zwierząt. Badacze wskazują przy tym na podobieństwo pewnych zachowań, a jedno­ cześnie - na wspólne człowiekowi i zwierzęciu popędy, w których zachowa­ nia te mają korzenie (na ten temat patrz np. Groos 1896, 1899; Piasecki 1922, 1928, ponadto - Eibl-Eibesfeld 1987, s. 93-106; Morris 1974, zwł. s. 196-247, i in.). Z naśladownictwa zwierząt wywodzone są też m.in. początki azjatyc­ kich sztuk walki (patrz np. Tokarski 1984, s. 154-156; 1989, s. 150-158 i in.). Tylko człowiek jednakże - w odróżnieniu od zwierząt - nadał współzawodnictwom znaczenie symboliczne, uczynił je tematem twórczości epickiej, elementem obrzędów, wierzeń, magii, za pomocą której próbuje kształtować rzeczywistość i wpływać na bieg wydarzeń, oczekując pożądanych efektów. Według J. Huizingi zaś, we współzawodnictwach (zaliczanych przez autora do form zabawy) należy szukać źródeł kultury - w tym również wojny i rozmaitych dyscyplin wiedzy, np. prawa (Huizinga 1985). Współzawodnictwa mogą występować w kontekście obrzędów, np. ro­ dzinnych i dorocznych, określanych najczęściej w literaturze jako obrzędy przejścia. Organizuje się je również w innych sytuacjach przełomowych dla danej grupy, nie mających charakteru takiego obrzędu: po zwycięstwie w kampanii wojennej, podczas epidemii chorób, klęsk ekologicznych, i in. Stanowią one także formę powszedniej (1;j. nieświątecznej) rekreacji. Przed­ miotem tego artykułu są jednak przede wszystkim zawody związane z sytuaq ą graniczną, obrzędami i świętem, które - by posłużyć się np. sformułowa­ niem E. Leacha, wyznacza moment między dwoma interwałami czasowymi (szerzej patrz; Leach 1961, s. 124-136), według R. Caillois zaś, jest antrak­ tem, w czasie którego zawieszony zostaje dotychczasowy porządek świata (Caillois 1973, s. 143). Artykuł składa się z dwóch części. W prezentowanej tu części I skoncen­ trowałam się na udziale zawodów w symbolicznym akcie wyznaczania i prze­ kraczania granic oraz ustanawiania nowego porządku. W części I I ukazana zostanie magiczna funkcja współzawodnictw i ich związek z ofiarą. Trudno jednak mówić o tych zagadnieniach bez odniesienia do symboliki. Większość społeczeństw ma własny kalendarz świąt i obrzędów, w któ­ rych kontekście mogą występować współzawodnictwa. Należą do nich zwła­ szcza przełomowe momenty oznaczające koniec jednego, a zarazem początek następnego etapu w życiu jednostki, rodziny, w cyklu kalendarzowym, rocz­ nym, gospodarczym, i in., wyznaczane przez przenikający się świecki i religij­ ny porządek rzeczy. Należy jednak podkreślić, że nie wszędzie i nie zawsze przełomowe wydarzenia o dużym znaczeniu społecznym i związane z nimi obrzędy, święta itp. wymagają organizacji zawodów. Różnie jest też po­ strzegany stosunek poszczególnych społeczeństw do sportu i wychowania fizycznego. Według Thomasa np., Hindusi są ludźmi poważnymi i sport oraz inne gry nie cieszą się u nich taką popularnością, jak na Zachodzie (Thomas 1975, s. 60). W The New Conquest of Central Asia (1932, s. 129) znajduje- �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 95 my wzmiankę o tym, że Chińczycy odnoszą się do wszelkich form ćwiczeń fizycznych z dużo mniejszą uwagą niż np. Mongołowie i po prostu nie rozumieją sportu. (Opinie tego typu bywają jednostkowe i nie zawsze znaj­ dują potwierdzenie w innych źródłach, patrz np. Auboyer 1968, s. 224; Sacred Book... 1885). Uważa się też, że Żydzi - „naród księgi" nie rozwinęli zamiłowania do sportu . Sprawność fizyczną ceniły sobie natomiast nie­ zwykle ludy Syberii. Zachęta do stałego treningu, dzięki któremu człowiek stawał się nie tylko dobrym zawodnikiem, ale przede wszystkim zwiększał swoje szanse na przetrwanie w trudnych warunkach klimatyczno-przyrodniczych, była jednym z podstawowych elementów systemu wychowania. Czukcze np. ujęli tę ideę w formie przysłowia, które mówi: „Jeśli nie masz nic do roboty - dźwigaj kamienie, skacz i biegaj" (Istorija i kultura ćukćej 1987, s. 211). Analiza materiałów informujących o występowaniu różnych dyscyplin sportu w tzw. kulturach tradycyjnych i współcześnie prowadzi do wniosku, że związek tego typu zachowań z czasem zmiany utrzymuje się niezależnie od przeobrażeń obejmujących same formy zawodów lub charakter kon­ tekstu. Współcześni syberyjscy hodowcy reniferów np. urządzają wyścigi zwierząt, zapasy i zawody łucznicze, wyścigi łod. i , przeciągają linę, biegają na nartach itp. podczas uroczystości zamykającej sezon łowiecki, noszącej dziś nazwę „święta sławy ludzi pracy", podobnie jak czynili to np. w X I X w., z tej samej okazji w czasie tzw. święta niedźwiedzia. Karakałpacy - wzorem swych przodków, urządzają wyścigi baranów i walczą o skórę kozła po zakończeniu zbiorów bawełny [syntetyczne ujęcie zagadnienia zmian zacho­ dzących współcześnie w obrzędowości dorocznej np. ludów mieszkających na terenach b. ZSRR znajdziemy m.in. w pracy Tulcewej (Tulceva 1985), Saburowej (Saburova 1977) i in.] Można jednak mówić o stopniowym ubożeniu i zanikaniu dawnych tradycji oraz zmianie znaczenia i funkcji zarówno współzawodnictw, jak też właściwego dla nich kontekstu czasowo-sytuacyjnego. Procesy zmian w tej dziedzinie nie są przy tym charakterystyczne wyłącznie dla X I X - X X stulecia, ani nawet czasów nam współczesnych. Wskazuje na to chociażby wypowiedź jednego z jakuckich informatorów W. Sieroszewskiego, zanotowana przez tego badacza pod koniec X I X w., a dotyczącą święta kumysu (ysyech) : „Każdy mógł urządzać sobie ysyech, tj. uroczyste picie kumysu w kole swych sąsiadów, swego rodu; ale głównych ysyechów w roku było 2: mały na wiosnę, kiedy zazieleniły się łąki i duży w połowie lata, na który do niedawna schodziły się tłumy z całego ułusu 1 2 1 Za zwrócenie uwagi na tę cechę kultury żydowskiej serdecznie dziękuję p. dr Oldze Goldbergowej. Jej również zawdzięczam informację o tym, że dzieci żydowskie z dzielnicy ortodoksyjnej w Jerozolimie do dziś nie umieją kopać piłki, ani nie mają rowerków, gdyż jest to sprzeczne z tradycyjnym wychowaniem. Sieroszewski wyjaśnia, że niektórzy badacze piszą nazwę święta przez a (ysyach). On jednak zawsze słyszał a mocno pochylone (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 66). Dodam tu, że w literaturze etnograficznej spotykamy obie formy pisowni, częściej jednak, jak mi się wydaje, występuje termin ysyach. 2 �96 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i nawet z innych ułusów. - Niegdyś ludzie lubili się bawić, lubili wesołość [...]. Jedli, pili, skakali, bawili się, mocowali, tańczyli. [...] Teraz ysyechy ustają. Kobył Jakuci coraz mniej doją, kumysu nie kwaszą, starych zwycza­ jów nie przestrzegają. Bogactwo ich rozsiało się, stada zmalały, wszystkich ogarnęła chciwość pieniędzy. Któż więc teraz zechce nakarmić taką ilość ludzi, kto może bez bydła zebrać tyle co trzeba mleka i kumysu? Nie ma też batyrów, szermierzy, ochotników do zapasów i skoków. Zniknęli ludzie dawni, dzielni, bogaci i szczodrzy." (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 66-67). * * * Bibliografia prac, w których można znaleźć informacje o różnych for­ mach współzawodnictw występujących w kulturach poszczególnych ludów Azji tworzy obszerną listę nazwisk i tytułów. Jest to jednak obfitość pozorna. Przydatność większości prac do nowoczesnych badań sportu, mieszczących się w nurcie współczesnej antropologii, okazuje się bowiem najczęściej niewielka. Ich autorzy, wywodzący się głównie z mającego znakomite osiągnięcia grona historyków sportu i kultury fizycznej, kon­ centrują się jednak zazwyczaj na drobiazgowej prezentacji reguł zachowań i zasad organizacji zawodów oraz dziejach poszczególnych dyscyplin, po­ mijając problem znaczenia symboliczno-komunikacyjnego, które - moim zdaniem - jest ogromnie ważne dla zrozumiena istoty związku współ­ zawodnictw z kontekstem rytualnym. Trzeba też przyznać, że niezwykle rzadko wypowiadają się na temat sportu sami antropolodzy czy etnolodzy. Zwróciłam na to uwagę w jednym ze swych artykułów (Kabzińska-Stawarz 199lb). Tymczasem dla pełnego zrozumienia znaczenia współzawodnictw występujących w kontekście obrzędowym i określenia ich roli społeczno-kulturowej ważna jest nie tylko informacja o różnych szkołach walki, stylach i technikach, dystansie wyścigu, wielkości boiska, odległości, w jakiej mają się znajdować zawodnicy w poszczególnych fazach gry itp., lecz również poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o pozatechniczne, a także pozaludyczne funkcje i cele tych zachowań . W kulturach ludów Azji spotykamy wiele form współzawodnictw. Bada­ jąc je wkraczamy na różne poziomy. Na najbardziej ogólnym można mówić generalnie o zawodach i poszczególnych dyscyplinach: wyścigach, skokach, zapasach, lucznictwie i in. W ramach każdej z tych dyscyplin istnieje jednak szereg szczegółowych rozwiązań obejmujących m. in. charakter rekwizytów, rodzaj kostiumów, zasady doboru uczestników, sposoby organizacji ruchu, gesty, słownictwo i inne elementy tworzące określoną formę zachowań. 3 3 Z drugiej strony znawcy technik sportu zarzucają zawodowym historykom, że ci „nie przywiązują zbyt wielkiego znaczenia do rozróżnienia subtelności szkół walki". Dodają też, że „z prostych wzmianek [np.] o zapasach trudno wnioskować o szczegółach [...]" (Miłkowski 1987, s. 51). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 97 Wyścigi np. mogą być organizowane z udziałem koni, wielbłądów, reniferów, psów, baranów i in. zwierząt, uczestniczą w nich także ludzie. Na terenach Azji spotykamy poza tym wyścigi łodzi, sań, wozów i in. Zróżnicowany jest dystans zawodów, a co za tym idzie - czas ich trwania. Trasa biegnie w linii prostej lub po kole, niekiedy zaś uczestnicy muszą wykonać dodatkowe zadania (np. jak najszybciej osiodłać konia, zaprząc go do wozu lub pokonać określoną trasę trzymając w rękach duże naczynie napełnione jedzeniem). Liczy się czas zwycięzcy lub tylko kolejność na mecie. Przykładem we­ wnętrznego zróżnicowania jednej dyscypliny sportu/formy współzawodnictw są też np. różne style zapasów, rodzaje skoków, rozmaite szkoły tzw. wschodnich sztuk walki i inne. Te szczegółowe rozwiązania mogą stanowić odrębny przedmiot badań. Jedna z metod prowadzących do pełniejszego zrozumienia znaczenia współzawodnictw i pozwalających na uzupełnienie dotychczasowego stanu wiedzy polega na zgromadzeniu informacji - przede wszystkim w trakcie badań terenowych - o sposobach postrzegania tego typu zachowań przez osoby reprezentujące poszczególne społeczeństwa i kultury. Z różnych po­ wodów zbieranie materiałów terenowych i pozyt kiwanie nowych źródeł do prowadzonych przeze mnie prac musiałam ograniczyć do obszaru Mongolii. Badania te zaowocowały m.in. szeregiem artykułów i monografią gier pas­ terzy mongolskich (Kabzińska-Stawarz 1987, 1988, 1991a i in.). Pozwoliły m i również spojrzeć dość szeroko na zagadnienie współzawodnictw, a ich efekty i zdobyte doświadczenia okazały się przydatne w dalszych studiach. Dzięki pracom nad miejscem i rolą współzawodnictw w kulturach ludów Azji sformułowałam szereg ogólniejszych wniosków, dotyczących m.in. funkcji i znaczenia tego typu zachowań. Niektóre z nich przedstawiam w tym artykule. Zanim jednak przejdę do prezentacji różnych form współzawod­ nictw chciałabym zwrócić uwagę na to, że mimo widocznych różnic i faktu występowania na rozległych, tak bardzo odmiennych kulturowo obszarach Azji, mają one wiele cech wspólnych. Łączy je m.in. podobieństwo peł­ nionych funkcji, znaczenia oraz treści przekazywanych za pomocą odpo­ wiednich środków symbolicznych. W Y Z N A C Z A N I E G R A N I C I USTANAWIANIE NOWEGO PORZĄDKU Wyścigi Jedną z najbardziej popularnych w Azji form zawodów, występujących w różnorodnych sytuacjach granicznych, są wyścigi zwierząt. Wystawia się do nich najczęściej zwierzęta, które mają zasadnicze znaczenie dla gospo­ darki, a zarazem zajmują ważne miejsce w obrzędach i wierzeniach ludo­ wych. D l a mieszkańców Azji Centralnej, Indii, a także np. Jakutów zwierzę­ ciem o takich szczególnych właściwościach jest przede wszystkim koń, dla �98 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ większości ludów Syberii - renifer i pies. Warto dodać, że zwierzętom tym (podobnie jak np. wielbłądowi, baranowi, kozłu, bykowi i in.) przypisywana jest najczęściej rola mediatora, pośrednika między określonymi obszarami wszechświata, społecznością żywych i zmarłych, i in. Łączy się z nią zdolność przekraczania granic czaso-przestrzennych. W określonych sytuacjach (np. obrzędowych) zwierzęta pełniące funkcje mediacyjne stają się także sym­ bolem zmiany. Wspomniane tu właściwości decydują także - według mnie - o znaczeniu wyścigów, w których wymagany jest udział określonych rodzajów zwierząt. Mówiąc o znaczeniu wyścigów należy również wziąć pod uwagę m.in. charakter rekwizytów oraz pewne szczególne zachowania zawodników, wynikające z odpowiednich reguł. Dla ilustracji odwołam się do wyścigów organizowanych przez Kirgizów z okazji rocznicowych wypominków ku czci zmarłych. Najważniejsza wydaje się tu ostatnia faza zawodów. Jak podaje Simakow, w chwili w której zwycięski koń przekraczał metę - z ust sędziów i widzów padał okrzyk: „on złamał żałobną flagę!" W tym momencie jeździec podjeżdżał do flagi (znajdującej się obok jurty zmarłego) i wyrwaw­ szy ją z ziemi łamał na części, a następnie wrzucał do ogniska, na którym gotowało sie jedzenie dla uczestników obrzędu. Flaga symbolizowała duszę zmarłego, a jej kolor pozwalał określić jego wiek. Czerwień odpowiadała osobie młodej, czerń - człowiekowi w wieku średnim, biel zaś była symbolem człowieka dojrzałego, starca. Zniszczenie flagi oznaczało zakończenie okresu żałoby dla wdowy i krewnych zmarłego. Kończył się też niebezpieczny dla żywych okres działania jego ducha. (Simakov 1984, s. 141-142; podkr. moje - I.K-S.). W niektórych przypadkach wyrażenie „on złamał flagę żałobną" miało wyłącznie znaczenie symboliczne. Odnosiło się np. do zwycięzcy pojedynku na piki, choć w czasie tych zawodów czynność łamania flagi żałobnej de facto nie miała miejsca. Symbolem końca żałoby było też u Kirgizów złamanie oszczepu i spalenie go w ogniu. Czynił to mężczyzna cieszący się największym autorytetem w rodzinie zmarłego albo grupa bliskich krewnych. Złamanie flagi lub oszczepu wyznaczało jednocześnie koniec pewnego etapu w życiu grupy, do której należał zmarły: wyłącza­ no go ze świata żywych, jego krewnych zaś przyjmowano ponownie do społeczności, której część stanowili, kończąc okres żałoby i właściwych dla tego stanu zachowań. Zawodnik, który złamał i spalił flagę żałobną (lub oszczep) spełniał więc zadanie o fundamentalnym znaczeniu dla dalszego funkcjonowania reprezentowanej przez siebie wspólnoty. Przywracał jej stan równowagi zachwiany przez śmierć jednego z jej członków i ustanawiał nowy porządek . 4 4 Przykłady zachowań sankcjonujących zmianę poprzez złamanie określonego obiektu spotykamy nie tylko w kontekście obrzędów przejścia. Kidanie i Mongołowie łamali np. strzałę podczas składania przysięgi (Vorob'ev 1981, s. 33). Dla Kidanów, Tangutów, Tybetańczyków i in., złamanie strzały było też znakiem zawarcia pokoju (Kyćanov 1968, s. 77). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 99 Wyłączanie zmarłego ze wspólnoty żyjących nie jest na ogół aktem jednorazowym lecz następuje w kilku etapach, poczynając od obrzędu pogrzebowego poprzez serię wypominków, przypadających najczęściej u po­ szczególnych ludów na 3, 7, 40 lub 49 dzień od śmierci, półrocze i kolejne rocznice. (Interesująca jest przy tym powtarzalność wspomnianych terminów w różnych kulturach). Moment organizacji kolejnych wypominków zwią­ zany jest m.in. z wierzeniami o wędrówce duszy (ducha) zmarłego. Jest ona przeważnie przedstawiana jako podróż do „tamtego świata". W czasie tej wędrówki zmarły musi pokonać rozmaite przeszkody ( = kolejne granice). Towarzyszy mu zwierzę, które należało do niego za życia i zostało po­ chowane wraz z nim. U Jakutów np. mężczyźni odbywali swą symboliczną podróż w zaświaty konno, kobiety zaś - na krowie lub cielęciu. U tureckich i mongolskich ludów Azji Centralnej rolę przewoźnika mężczyzn pełnił najczęściej koń, kobiet - wielbłąd, zmarłym dzieciom natomiast towarzyszył baran. W wierzeniach ludów Syberii duch zmarłego przeprowadzany był bezpieczną drogą przez renifera. Istniały oczywiście lokalne warianty po­ chówków zwierząt i ludzi (najbardziej znane są przy tym pochówki z koniem, występujące w Azji Centralnej co najmniej od epoki scytyjskiej; szerzej na ten temat patrz np. Kuzmina 1977; Nesterov 1990; Tryjarski 1991, s. 199-205 i in.). Według niektórych badaczy, np. M . Eliade, koń jest mitycznym obrazem śmierci. Stąd jego szczególna rola w obrzędzie pogrzebowym, gdzie nie tylko przenosi zmarłego na tamten świat, lecz także symbolizuje przejście z jednego poziomu na inny, z jednego świata do drugiego. Wspomniana symbolika może być jednak rozpatrywana znacznie szerzej, np. w odniesieniu do praktyk szamańskich i obrzędów inicjacyjnych młodych mężczyzn, gdzie śmierć ma charakter symboliczny. K o ń pełni tu rolę pośrednika, łącznika między świa­ tem żywych i zmarłych (Eliade 1974, s. 466-470). Szczególna rola konia w obrzędzie pogrzebowym polega m.in. na jego udziale w symbolicznym akcie odseparowania zmarłego, wyłączenia go ze społeczności żyjących poprzez objeżdżanie trupa, mogiły, krewnych lub przedmiotów identy­ fikowanych ze zmarłym. Sens tego zachowania pozwala nam jednocześnie zrozumieć znaczenie wyścigów. Zwyczaj wielokrotnego, ceremonialnego objeżdżania grobu (aż do wyczerpania sił koni) potwierdzony został m.in. dla starożytnych ludów Azji Centralnej i Chin (patrz np.: Bićurin 1950, t. 1, s. 216, 230; Roux 1963, s. 166, i in.). Według E. Tryjarskiego np. „cere­ monialne objeżdżanie grobu dało początek konnym zawodom i grom, orga­ nizowanym już po pogrzebie, ale niejako ku czci zmarłego" (Tryjarski 1991, s. 209). Materiały zebrane przez współczesnych badaczy potwierdzają, iż wspomniany zwyczaj zachował się u niektórych ludów do początku naszego wieku, acz w nieco zmienionej, czy może - uproszczonej formie. Zmiany polegają przede wszystkim na ograniczeniu liczby kręgów do trzech, co z kolei nie powoduje nadmiernego zmęczenia zwierząt. U Osetyńców np. w dniu pogrzebu jeźdźcy konni okrążali nieboszczyka trzykrotnie, �100 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ podczas wypominków zaś - objeżdżano grupę płaczących kobiet oraz odzież stanowiącą własność zmarłego (Kaloev 1984, s. 78). Kirgizi okrążali miejsce, gdzie zbierali się uczestnicy obrzędu pogrzebowego i wypominków (Simakov 1984, s. 78). Także np. Jakuci w dniu pogrzebu trzykrotnie objeżdżali zmar­ łego ,,ze słońcem" (Djakonova 1975, s. 58) . Zarówno Kałojew, jak i Simakow informują przy tym, że wspomniane zachowania poprzedzały organiza­ r e wyścigów. Wskazuje to na istniejącą współzależność między tą formą zawodów a zwyczajem objeżdżania mogił, pozwalając zarazem wnioskować o znaczeniu wyścigów. W jednym z hymnów Rigwedy, głoszącym chwałę konia wyścigowego, czytamy o zwyczaju trzykrotnego obwodzenia konia przeznaczonego na ofiarę „ p o drodze bogów" (Rigweda 1989,1,162, s. 196). We wszystkich podanych tu przypadkach zachowań okręgi zakreślane przez zwierzę nie tylko tworzą drogę, po której ofiara trafia do bogów, lecz także służą nawiązaniu kontaktu między światem ludzkim i boskim, znosząc zarazem (czasowo) istniejące między nimi granice. Godne uwagi wydają mi się słowa hymnu mówiące o świątecznym przy­ braniu konia oraz o spętaniu go sznurem. W niecodziennym kontekście czynność wiązania zwierzęcia sznurem ma znaczenie symboliczne. Jest jed­ nym ze sposobów informowania o sytuacji granicznej. Materiały etnograficzne z przełomu X I X i X X w. również wskazują, że koń uczestniczący w wyścigach obrzędowych, organizowanych w sytuacjach granicznych, poddawany był różnym zabiegom. Co ciekawe, polegały one także przede wszystkim na wiązaniu włosia i końskiego tułowia. Czynności te traktowane są najczęściej przez badaczy jako zabiegi dekoracyjne. Tym­ czasem, co potwierdziły m.in. badania przeprowadzone przeze mnie wśród pasterzy mongolskich, ich funkcje są o wiele bardziej złożone. Wiązanie końskich grzyw i ogonów służy bowiem nie tylko dekoracji i zaspokojeniu estetycznych potrzeb uczestników zawodów (tak konia, jak i człowieka!). Jak wskazują np. zanotowane przeze mnie wypowiedzi Mongołów - wyjaśniają­ ce, że „koń musiał być ładny w święto" lub „musiał wiedzieć, że to święto" - wspomniane zabiegi miały także istotne znaczenie symboliczno-komunikacyjne (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 199la, s. 99) . U Chewsurów np. w wyścigach organizowanych obowiązkowo w 2-3 dniu po śmierci członka rodziny (albo podczas wypominków, t j . w sześć lub s 6 5 W Mongolii np. jeszcze do niedawna podczas obrzędu składania ofiar na owoo prak­ tykowany był zwyczaj trzykrotnego objeżdżania tego kamiennego usypiska przez jeźdźców konnych przed rozpoczęciem wyścigów towarzyszących ceremonii ofiarnej. Być może i to zachowanie wywodzi się z dawnego zwyczaju objeżdżania grobu lub zmarłego, owoo pełniło bowiem pierwotnie funkcję mogiły, grobowca. Cytowane w tym artykule wypowiedzi pasterzy mongolskich pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam uczestnicząc w pracach ekspedycji etnograficznej PAN do Mongolii. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Tam też przechowywane są reprodukowane tu fotografie z Mongolii. 6 �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 101 Ryc. 1. Charakterystyczny sposób wiązania grzywy i ogona konia wyścigowego, Mongolia. Fot. S. Szynkiewicz osiemnaście miesięcy od tej daty) uczestniczył koń wskazany przez rodzinę zmarłego, zwany „koniem jego duszy". W roli jeźdźca występował zawsze doskonały zawodnik - krewny lub inna osoba wytypowana przez orga­ nizatorów. D o końskiego siodła przywiązywano odzież należącą do zmar­ łego oraz torbę z butelką wódki. Grzywę zaplatano w warkocze i zwią­ zywano kolorowymi wstążkami, zwierzę natomiast przewiązywano wąskim pasem materiału zdobionym frędzlami, w kolorze ciemnoczerwonym (rza­ dziej - czarnym). Pas przechodził przez grzbiet zwierzęcia, wiązano go zaś na jego brzuchu. Czasem używano pasa należącego do kobiety. Element żeńskiego stroju pojawia się także w kostiumie jeźdźca, który obwiązywał głowę kobiecą chustą lub szalem (Elaszwili 1968, s. 105-108). Autor podaje czysto praktyczne wyjaśnienie tych zachowań. Według niego bowiem, pas którym przewiązywano konia umożliwiał jeźdźcowi utrzymanie równowagi podczas jazdy po stromych zboczach gór, zapewniając mu bezpieczeństwo. Obwiązanie głowy miało natomiast zapobiegać przeziębieniu lub urazom. Elaszwili nie dostrzega symbolicznego znaczenia pasa oraz czynności po­ legającej na przewiązaniu nim końskiego tułowia. Jak sądzę, w kontekście �102 IWONA K A BZIŃ SKA - STA WA R Z obrzędu pogrzebowego symbolizuje ona sytuację zmiany, a zarazem oznacza izolację zmarłego od społeczności żywych. Użycie odzieży kobiecej przez mężczyznę, podobnie jak jej szczególne połączenie z koniem, wskazuje przy tym dodatkowo na odwrócenie dotychczasowego porządku i obowiązują­ cych wartości, na stan chaosu (wywołany przez śmierć). Następuje tu swoista wymiana ubrań - czynność ta zaś uważana jest (m.in. przez Caillois, 1973, s. 150) za znak zamętu, naruszenia ładu społecznego i kosmicznego. Same kobiety natomiast pojawiają się w końcowej sekwencji wyścigu organizowa­ nego przez Chewsurów, kiedy to odbierają „konia zmarłego" na mecie i zajmują się nim dopóki nie wypocznie. Szczególną rolę kobiet w obrzędzie pogrzebowym, podobnie jak wykorzystanie ich odzieży w tego rodzaju sytuacjach, można uzasadnić przypisywanym powszechnie kobiecie sym­ bolicznym związkiem ze śmiercią, w której tkwi ziarno nowego życia. Na związki te trafnie wskazał m.in. L.V. Thomas pisząc, że „wyobrażenie śmierci przywołuje w wielu kulturach wartości kobiece; dlatego też trup identyfikowany jest często z płodem lub dzieckiem" (Thomas 1991, s. 62). Na baczniejszą uwagę zasługuje, moim zdaniem, informacja mówiąca 0 tym, że węzeł pasa, którym przewiązano „konia duszy zmarłego", znaj­ dował się na brzuchu zwierzęcia. Wskazuje to - jak sądzę - na kierunek jazdy konia (reprezentującego w wyścigu obrzędowym zmarłego) w dół, do pod­ ziemi itp., a ponadto (podobnie jak węzeł chustki lub szala zawiązanego na głowie jeźdźca i ulokowanego na potylicy) - na odwrócenie zwykłego, codziennego porządku. W wielu społecznościach Azji rozmaitym zabiegom, polegającym głównie na czynności wiązania, poddawano włosie końskie. U ludów turecko-mongolskich np. zawiązywano ogony koni wyścigowych w węzeł lub przewiązy­ wano je kolorowymi nićmi, wstążkami, rzemieniami itp. Grzywę konia wiązano zaś w ten sposób, by włosy sterczały do góry tworząc charaktery­ styczny czub (lub, jak to określali np. pasterze mongolscy: „pędzelek"), zaplatano ją w warkocze, wplatano w nią sznurki, kawałki materiału itp. Wspomniane zabiegi występują nie tylko w kontekście obrzędów po­ grzebowych i wypominków lecz - jak można wnosić z informacji zawartych w literaturze - są również charakterystyczne dla innych obrzędów przejścia, sytuacji granicznych. Kirgizi np. przewiązywali grzywy oraz zawiązywali w węzeł ogony koni biorących udział w wyścigach oraz w zawodach polegających na walce jeźdźców konnych na piki. Pojedynki te urządzano przede wszystkim z okazji wypominków, ale także m.in. podczas wesela 1 obrzędu obrzezania (Simakov 1984, s. 47-59). Autor podkreśla, że węzły były mocne i szczelne. Wskazuje on wprawdzie na komunikacyjne znacze­ nie węzłów, informując, iż w przeszłości praktyka zawiązywania ogonów koni wyścigowych oznaczała stan wojennego alarmu i gotowość do walki (tamże, s. 84), nie analizuje natomiast znaczenia tego rodzaju zabie­ gów występujących na przełomie X I X i X X w. w określonym kontekście obrzędowym. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 103 Ryc. 2. Uczestniczka wyścigu na koniu; zauważ „pędzelek'* na końskiej grzywie, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz Jak wynika z moich badań, Mongołowie przewiązywali grzywy i ogony koni biorących udział w wyścigach z okazji dorocznych uroczystości ofiar­ nych, zwanych owoo t ach ich, przypadających na początek lub przełom okresu letnio-jesiennego. J. Kler informuje natomiast, że Mongołowie Ordosu podczas Nowego Roku okrywali konia kolorową tkaniną i wiązali pięknie haftowany materiał na czole zwierzęcia (Kler 1947, s. 21). Węzeł znajdował się w przedniej, górnej części głowy konia. Taka lokalizacja węzła nasuwa przypuszczenie, że poza symboliką granicy i informacją o sytuacji przejścia, przekazywany był jednocześnie komunikat o pożądanym kierunku organizacji wszelkich działań - ku przyszłości, zgodny z ideą okresu noworocznego. W sytuacji granicznej znaczenie symboliczno-komunikacyjne ma też za­ pewne umieszczenie węzła, nici, rzemienia, wstążek itp. w środkowej części grzywy i ogona. Ze spektakularnym przykładem tego typu zabiegów spoty­ kamy się m.in. u Tuwińców, którzy przycinali grzywy koni uczestniczących w wyścigach do połowy, zostawiając długie włosy na karku, ogony końskie �104 IWONA KABZIŃSKA STAWARZ natomiast zaplatali po środku, podczas gdy ich część górna i dolna pozo­ stawała luźna (Sambuu 1978, ryc. na s. 32). Zawiązany w węzeł na czas obrzędu/święta ogon konia, zapleciona w warkocze lub przewiązana wstążkami grzywa stają się szczególną od­ mianą kostiumu, który - podobnie jak ubranie noszone przez człowieka w sytuacjach świąteczno-obrzędowych - ma znaczyć m.in. niecodzienność kontekstu. Według E. Leacha np., szczególny ubiór noszony od początku w czasie obrzędów podkreśla istnienie granic społecznych. Zakładanie lub zdejmowa­ nie specjalnych strojów w trakcie obrzędu służy natomiast zaznaczeniu zmiany statusu (Leach, Greimas 1989, s. 62). Sądzę, iż twierdzenie to można rozszerzyć, odnosząc je chociażby do wspomnianych tu swoistych form kostiumu koni uczestniczących w wyścigach obrzędowych. Można przy tym mówić nie tylko o społecznych - jak chce Leach, lecz bardziej uniwersalnych granicach, o istnieniu i przekraczaniu których informuje ubiór świąteczny. Symboliczne znaczenie zabiegów polegających na wiązaniu końskich grzyw i ogonów w niecodziennych sytuacjach łączy się zapewne z powszech­ nymi w Azji wierzeniami w szczególną moc końskiego włosia. Przypisuje się mu zwłaszcza rolę mediatora, łącznika między dwoma światami (patrz np. Lipec 1982, s. 223; Michąjlov 1980, s. 164, Revunenkova 1985 i in.). Zgodnie z zasadą pars pro toto, w czasie obrzędów np. włosy reprezentują samo zwierzę, są jego symbolicznym zamiennikiem. Zasada ta stosowana jest m.in. podczas ceremonii ofiarnych. Wstążki wplatane we włosy koniom wyścigowym lub używane do prze­ wiązywania grzyw i ogonów zwierząt miały najczęściej różne odcienie czer­ wieni. W sytuacjach obrzędowych barwa ta, asocjowana z krwią, życiem, ożywianiem, ma znaczenie magiczne. Można ją zarazem uznać za symbol zmiany. Rzadziej spotykamy wstążki, nici lub kawałki materiału w kolorze białym. Białe szarfy przywiązywali np. do końskich grzyw Buriaci. Konie uczestniczyły w wyścigach z okazji święta ku czci zajanów - duchów przod­ ków, uważanych m.in. za twórców kowalstwa. Białe nakrycia głów nosili też dwaj spośród dziewięciu jeźdźców (Sandżeev 1980, s. 112) . W innych sytua­ cjach świąteczno-obrzędowych natomiast Buriaci, podobnie jak np. Mon­ gołowie, Tuwińcy i in., wiązali włosy koniom uczestniczącym w wyścigach wstążkami w kolorze czerwonym. Możemy tu jednak mówić wyłącznie o zewnętrznych różnicach barw. Z punktu widzenia symboliki bowiem oby­ dwie barwy mają wiele cech wspólnych, a nawet można je uważać za tożsame . W przypadku omawianych tu zabiegów biel, podobnie jak czer­ wień, symbolizuje nie tylko zmianę, lecz także - początek, źródło życia itp. 7 8 7 Młodzieńcy grający te role uważani byli za potomków białych kowali. (Autor uczestniczył w obchodach wspomnianego święta w jednej z wiosek guberni irkuckiej w 1926 r.). Tożsamość symboliki bieli i czerwieni występuje np. w wierzeniach buriackich. Zwraca na to uwagę m.in. Gałdanowa (Galdanova 1987, s. 16-19). 8 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 105 Występujące podczas współzawodnictw kawałki materiału (wstążki, pasy, chustki, ręczniki i in.) służyły rozmaitym celom. Były obiektem walki lub stanowiły np. nagrodę dla zwycięzcy . Dużą popularnością cieszyły się różne rodzaje walk o chustkę u ludów tureckich Azji Centralnej (patrz np.: Brusilovskij 1959, s. 127; Gunner, Rachimgulov 1949, s. 79; Simakov 1984, s. 176; Tulceva 1985, s. 82 i in.). U Tatarów czepieckich zaś podczas święta sabantuj, związanego z siewem zbóż jarych, przedstawiciele rodu męża walczyli o ręcz­ niki należące do młodych mężatek (Urazmova 1977, s. 96-97). Prawdopo­ dobnie ręczniki i chustki - stanowiące nagrodę dla zwycięzcy wyścigów - reprezentowały w zawodach samą kobietę . Współzawodnictwom przypisywano znaczący udział w kreowaniu nowe­ go porządku społecznego. Od ich wyniku bowiem mogło np. zależeć zawar­ cie małżeństwa między określonymi osobami. Przykładem współzawodnictw, których wynik decydował o przyszłości dwojga ludzi są - spotykane zwłasz­ cza na terenach Azji Centralnej - wyścigi jeźdźców konnych, zwane „pogo­ nią za dziewczyną". Według niektórych autorów, zawody te były niegdyś przede wszystkim częścią obrzędu weselnego (patrz np. Omurzakov, Sagalaev 1981, s. 16). Materiały etnograficzne, m.in. dotyczące Kirgizów, wska­ zują jednak, iż „pogoń za dziewczyną" występcwała również m.in. w kon­ tekście świąt religijnych, np. w przeddzień muzułmańskiego ramadanu (patrz np. Simakov 1984, s. 175). Prowadzi to do wniosku o ich szerszym związku z sytuacją zmiany, przekraczaniem umownych i rzeczywistych granic. Znaczenie „pogoni za dziewczyną" pozwala nam m.in. zrozumieć infor­ macja zamieszczona we „Vsemirnoj Illjustracii" (nr 354: 1875, s. 383-386). Wynika z niej, że w zawodach brało udział kilku jeźdźców, a ten, który dogonił dziewczynę - miał prawo ożenić się z nią (podkr. moje - I.K-S.). Zgodnie z regułami zawodów, dziewczyna musiała dojechać do słupa, wy­ znaczającego połowę dystansu i wrócić na miejsce, z którego rozpoczął się wyścig. Jeżeli któremuś z mężczyzn udało się pochwycić ją do tego momentu - wywiązywała się walka, mająca nierzadko dramatyczny przebieg. Mężczyz­ na szarpał dziewczynę za odzież, ona zaś oganiała się od napastnika bijąc go dotkliwie ciężkim batem, zwłaszcza jeśli nie zamierzała zostać jego żoną. Jak podaje Simakow, u Kirgizów w czasie walki dziewczyna próbowała zrzucić czapkę z głowy chłopca, a uderzenia bata nierzadko przecinały mu twarz (Simakov 1984, s. 176-177). Informacje uzyskane przez Simakowa również potwierdzają bezpośredni związek między rezultatem zawodów a zawarciem małżeństwa. Wspomniany autor podaje też, że w przypadku porażki mło­ dzieńca rodzicom dziewczyny płacono okup w bydle lub pieniądzach (tamże, 9 10 9 W Mongolii np. pasem jedwabnego materiału (chadag) nagradzano zarówno najlepszego jeźdźca, jak i konia. Chustka jako symboliczny ekwiwalent kobiety występuje często w obrzędach zawierania małżeństwa (patrz np.: Abdalla 1989, s. 134-135; Tulceva 1985, s. 82; Valichanov 1985, t. 2, s. 75 i in.). 1 0 �106 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ s. 177). Niektórzy autorzy informują, że zadanie uczestnika wyścigu polegało nie tylko na schwytaniu uciekającej dziewczyny. Musiał on także dotknąć jej piersi (patrz np.: Divaev 1907, s. 11; Levśin 1832, s. 119; Schuyler 1876, s. 42; Simakov 1984, s. 176). W ten sposób potwierdzano prawo mężczyzny do zawarcia małżeństwa z uczestniczką zawodów. Dodatkowo jeszcze - jak wynika z informacji wspomnianych autorów - przypieczętowywano je poca­ łunkiem oraz spędzeniem wspólnej nocy. Wyścigi - „pogoń za dziewczyną" odbywały się w różnych fazach obrzędu zawierania małżeństwa. Lewszin np. informuje, że wyścigi i inne gry miały miejsce po nocy poślubnej, jeśli okazało się, że dziewczyna jest dziewicą lub gdy młodzi wiedzieli, że przestała nią być przed ślubem za sprawą młodego. W przeciwnym przypadku oddalano ją do domu ojca, żądając innej córki lub - zwrotu kałymu (Levśin 1832, s. 106). Według Abramzona (1978, s. 107) zawody organizowano podczas przyjazdu narze­ czonego do domu dziewczyny oraz przed jej wyjazdem do domu męża. Walichanow natomiast pisze, że „pogoń za dziewczyną", w której uczest­ niczyli tylko narzeczeni, urządzano podczas odjazdu swatów, po uprzednim poczęstunku i obdarowaniu ich prezentami (Valichanov 1985, t. 2, s. 75). Interesujący wariant wspomnianych tu zawodów występował w począt­ kowej fazie obrzędu weselnego u Kazachów. Od zawodników wymagano m.in., by zerwali chusteczkę przymocowaną lekko do lewego rękawa ubrania uciekającej dziewczyny na wysokości przedramienia (patrz np. Gunner, Rachimgulov 1949, s. 79) albo też schwytali zawodniczkę za chustkę, lub inną część odzieży (Brusilovskij 1959, s. 127). Żaden ze wspomnianych autorów nie podaje jednak, czy rezultat zawodów miał wpływ na zawarcie małżeństwa. Jak przypuszczam, „pogoń za dziewczyną" utraciła z czasem swoje znaczenie weryfikacyjne stając się zachowaniem o znaczeniu symbolicznym - szczególną formą wyrażenia społecznej akcep­ tacji dla zawartego małżeństwa, a także - po prostu rozrywką. Biegi Równie ważną jak wyścigi z udziałem zwierząt, a jednak znacznie słabiej eksponowaną w literaturze formą współzawodnictw występujących w sytuaqach granicznych są b i e g i . Według niektórych badaczy, należą one do najstarszych rodzajów zawodów, poprzedzając m.in. pojawienie się wyści­ gów konnych (patrz np.: Simakov 1984, s. 143). Stwierdzenie to jest tak oczywiste, że wydaje się truizmem. Znacznie ważniejsze od kwestii genezy jest jednak - moim zdaniem - podobieństwo symboliki i obrzędowej roli wyścigów zwierząt oraz biegów z udziałem człowieka. Zwraca przy tym uwagę fakt, że obie formy współzawodnictw występują najczęściej nie tylko w tym samym kontekście obrzędowym, łączy je bowiem również bliskość czasowa. Przykładem mogą być m.in. wyścigi koni i biegaczy organizo­ wane w Tybecie podczas Nowego Roku w tym samym miejscu i czasie �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 107 Ryc. 3. Jeźdźcy mongolscy Fot. S. Szynkiewicz oraz na jednakowym dystansie. Jak informuje Bell (1968, s. 278-280) ru­ maki biegły bez jeźdźców, pilnowane przez jadących za nimi mężczyzn, by się nie rozpierzchły. Zdarzało się przy tym, że konie zajmujące ostatnie miejsca w wyścigu znajdowały się wśród biegaczy . Z badań Urazmowej wynika natomiast, że podczas święta sabantuj biegi odbywały się w po­ bliżu mety wyścigów konnych. Rozpoczynano je, gdy konie wyścigowe oddaliły się znacznie od miejsca startu (Urazmova 1977, s. 96). Niektóre informacje wskazują na daleko idącą tożsamość uczestników zawodów: konia i człowieka. W jednym z rozdziałów mongolskiego zbioru praw, pochodzącego z X V I I I w., dotyczącego organizacji wyścigów, mówi się np. o przyznawaniu zwycięstwa jeźdźcowi, którego koń padł przed metą, jeśli zawodnik zdołał dobiec do tego miejsca (Chalcha Dżirum 1956, s. 78-79). Podobnie u Kirgizów, jeśli jeździec dosiadający konia, który padł przed ukończeniem wyścigu, przybiegł na metę przed innymi - zostawał uznany za zwycięzcę. W odróżnieniu od Mongołów jednak musiał on przy­ nieść ze sobą końską uzdę lub głowę odciętą koniowi na miejscu upadku (Simakov 1984, s. 83). 11 ii o wyścigach koni bez jeźdźców w Tybecie informuje też np. Cybikow (1975, s. 125). Zwyczaj ten występował również m.in. u Kirgizów (Simakov 1984, s. 82). �108 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Obrzędowy kontekst, w jakim wy­ stępowały biegi u ludów Azji jest bar­ dzo szeroki. Tworzą go bowiem róż­ norodne sytuacje związane ze zmianą w życiu człowieka, począwszy od wczesnego dzieciństwa, a skończywszy na wypominkach, a także - przełomo­ we momenty cyklu rocznego i kalen­ darzowego oraz gospodarczego. Spektakularnym przykładem związ­ ku biegów z obrzędem przejścia, które­ go bohaterem jest małe dziecko, są m.in. zawody organizowane przez Kirgizów i Kazachów. Jak podaje np. Dżumagułow, gdy dziecko stawiało pierwsze kro­ ki, rodzice zapraszali gości (dzieci w wie­ ku 7—12 lat) do udziału w biegach zwa­ nych „rozcinaniem pęt". Dziecku zawią­ zywano nogi barwną nitką i stawiano je na mecie. Zwycięzca biegu przecina! nici, za co otrzymywał nagrodę (Dżumagulov 1959, s. 84). Według dokładniejszych informacji Simakowa, do związania nóg dziecka używano dwóch mocnych nici w kolorze białym i czarnym. Zwycięzca Ryc. 4. Pierwsze kroki, Mongolia przecinał je nożem podanym przez Fot. S. Szynkiewicz któregoś z krewnych dziecka (otrzy­ mywał go wraz z niewielką nagrodą). Uczestnikami biegu były nie tylko małe dzieci , lecz także osoby reprezentujące różne grupy wieku: starsze dzieci, młodzież, dorośli i starcy. Za każdym razem zwycięzca na nowo przecinał nici pętające nogi dziecka i otrzymywał nóż oraz nagrodę. Kirgizi wierzyli, że w wyniku tych zabiegów dziecko szybko nauczy się chodzić (Simakov 1984, s. 152). Jest jednak wielce prawdopodobne, że zawody miały również znaczenie symboliczne. Czynność przecięcia nici („pęt") może bowiem symbolizować przejście od niemowlęcej nieporadności do okresu pewnej samodzielności, której cechą jest m.in. umiejętność chodzenia. Sankcjonuje też wyłączenie dziecka z grupy niemowląt i włączenie go do kolejnej pod­ grupy wiekowej. W mitologiach i wierzeniach ludów Azji przecięcie nici (włosów, sznura itp.) jest interpretowane jako symboliczne otwarcie drogi od śmierci do życia (patrz np. Nekljudov 1977, s. 220, 223 i in.) ma więc również związek z szeroko rozumianą sytuacją graniczną. 12 1 2 Z informacji zebranych przez Simakowa wynika, że w zawodach uczestniczyły dzieci w wieku od 5 do 8 lat, podczas gdy Dżumagułow pisze o 7-12-latkach. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 109 Przykładem połączenia zawodów z kontekstem obrzędowym, dla którego charakterystyczna jest czynność cięcia, przecinania, są m.in. biegi z udziałem młodych mężczyzn organizowane z okazji narodzin i obrzezania syna. O tego typu zachowaniach występujących np. u Turkmenów, pisze np. Samojłowicz (Samojlović 1909, s. 1,8) . Pasterze mongolscy natomiast urządzali biegi podczas podstrzyżyn. Ceremonii tej poddawano dzieci w wieku 3 i 5 lat. Uczestnikami biegu z tej okazji były 7-12-latki, a więc osoby reprezentujące kolejną podgrupę wiekową. Według moich informatorów, nie brały one udziału w samym rytuale ścinania włosów, czynność tę powierzano bowiem jedynie dorosłym uczestnikom obrzędu. Pasterze nie potrafili wyjaśnić związ­ ku wspomnianych biegów z podstrzyżynami, ani ich znaczenia. M o i m zda­ niem, symbolizowały one - podobnie jak obcięcie włosów - zmianę polega­ jącą na osiągnięciu przez dziecko kolejnego etapu rozwoju i przekroczenie granicy między określonymi podgrupami wieku. Biegi występują nie tylko w kontekście obrzędów, w których postacią centralną jest dziecko. Są one bowiem również np. elementem wypominków (ma to miejsce m.in. u Kirgizów; Simakov 1984, s. 143) lub wesela (przy­ kładem mogą być m.in. mongolscy Bajaci; Oćir, Galdanova 1992, s. 41-42). Wymienieni autorzy nie dostrzegają, jak się zdaje, symbolicznego znaczenia biegów występujących w kontekście obrzędowym. M o i m zdaniem jednak, związek tych zawodów ze zmianą, przekraczaniem granic, itp. jest oczywisty. Warto przy tym zwrócić uwagę na przykład Bajatów. Biegi należały tu bowiem do całego cyklu 10-12 współzawodnictw weselnych. Były przy tym lokalizowane nie tylko (generalnie) w ramach obrzędu przejścia, jakim jest wesele, lecz występowały na granicy dwóch faz, sekwencji, które można wyróżnić wewnątrz samego obrzędu. Trasa biegu znajdowała się pomiędzy jurtą, w której odbył się wcześniej rytuał „połączenia włosów młodych", a nową jurtą przeznaczoną dla małżonków. Uczestniczkami biegu były dwie druhny. Trzymały one w rękach czapki należące do młodych. Po dotarciu do celu - wrzucały je przez drzwi do jurty, a następnie podnosiły z ziemi i biegły, by zwrócić nakrycia głowy właścicielom. Zwycięstwo jednej z druhen oznaczało wygraną reprezentowanej przez nią strony uczestników wesela (Oćir, Galdanova 1992, s. 41). Jak już wspomniałam, bieg sytuuje się między dwoma etapami obrzędu. Poprzedza go rytuał „połączenia włosów", zwany też „połączeniem życia". Istotne znaczenie ma dokonywana podczas niego zamiana ozdób głów oboj­ ga młodych, którą można uznać za symbol zamętu i odwrócenia dotych­ czasowego porządku (jest to zgodne z zasadami obrzędu przejścia, podczas którego następuje m.in. wyłączenie jego bohaterów ze stanu, w jakim się 13 1 3 Ceremonie „przecinania pęt" nie zawsze były związane z organizacją współzawodnictw. U Kałmuków np. uczestnicy tej uroczystości naśladowali tylko ruch nożyc rozcinających więzy krępujące ruchy dziecka. Czynność ta miała mu zapewnić postępy w nauce chodzenia (Bakaeva, Gućinova 1992, s. 97). �110 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ znajdowali przed obrzędem, przejście przez fazę liminalą oraz włączenie do innego stanu, grupy społecznej itp.). Po biegu druhen następuje kolejna sekwencja wesela, tj. rozłożenie nowej jurty i przewiezienie jej do chotonu rodziców pana młodego wraz z wianem. Jak już zaznaczyłam, biegi towarzyszyły nie tylko obrzędom rodzinnym, lecz występowały również m.in. w przełomowych momentach cyklu rocznego i gospodarczego. Jakuci np. urządzali je z nadejściem lata, gdy odradzała się Natura. Reguły wymagały przy tym, by uczestnicy biegu trzymali się najpierw za ręce, biegnąc w jednakowym tempie, dopiero na komendę puszczano ręce i wówczas każdy z zawodników starał się dobiec jak naj­ szybciej do mety (D'jaćenko 1988, s. 199). Być może, we wspomnianym kontekście czasowo-sytuacyjnym ta zmienność zachowań miała znaczenie symboliczne, wyrażając charakterystyczną dla ludowych koncepcji dziejów ideę przejścia od pierwotnej, niepodzielnej jedni do późniejszego zróżni­ cowania wszelkich bytów? Na związek biegów z przełomowymi momentami cyklu gospodarczego wskazuje też m.in. przykład ludów Syberii, które organizowały zawody np. z okazji cielenia się samic, polowania na renifery, powrotu stad z letnich pastwisk i in. Uczestnicy zawodów biegali np. na nartach, czasem też trzy­ mali w rękach określone rekwizyty. Jak podają Gurwicz i Kuzakow, u Czuk­ czów i K o d a k ó w np. były to kije, laski i in.(Gurvić, Kuzakov 1960, s. 295). W sytuacjach granicznych, jak sądzę, rekwizyty te, podobnie jak same biegi, symbolizowały czas przełomu . Badacze pomijają jednak najczęściej kwestię znaczenia przedmiotów, z którymi biegają zawodnicy. Tymczasem np. infor­ macja o noworocznym biegu Tybetańczyków z glinianymi dzbankami po wodę szczęścia (patrz: Żuravlev 1961, s. 102) lub biegach z trzymaną w zę­ bach łyżką, na której leży jajko, wyścigach w workach, biegach par zawod­ ników ze związanymi nogami i in. współzawodnictwach organizowanych np. podczas obchodów święta sabantuj (patrz np. Urazmova 1977, s. 94-100) nasuwa przypuszczenie o symbolicznym znaczeniu owych rekwizytów, wska­ zując również na ich prawdopodobne funkcje magiczne. Czas zmiany, przekraczania granic, symbolizowany jest też przez sposób organizacji ruchu zawodników. Przykładem mogą być m.in. biegi po okręgu. U Czukczów np., jak informuje Wdowin, organizowano je po ceremonii ofiarnej (Vdovin 1965, s. 224). Wspomniany tu autor nie dostrzega jednak związku między zawodami i sposobem organizacji ruchu biegaczy a kontek­ stem obrzędowym, pomijając symboliczne znaczenie biegów. Według niego, są one jedynie rodzajem treningu, kształtującego odporność i wytrzymałość 14 1 4 Por. np. informację o zawodach polegających na przeciąganiu kija, występujących pod­ czas obchodów jakuckiego święta „odnowienia przyrody" (ysyach), podane przez Djaczenko (D'jaćenko 1988, s. 202), a także wzmiankę o podobnych zawodach organizowanych u Enców w czasie wesela (Dolgich 1962, s. 62). Na uwagę zasługuje zwłaszcza odnotowany przez autora fakt, iż dopiero po walce młodzi mogli odjechać do domu teścia. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 111 biegaczy. M o i m zdaniem tymczasem, można je interpretować jako sposób wyznaczania symbolicznej granicy, a zarazem obrzędowej izolacji. W niektórych sytuacjach w biegach uczestniczyły nie tylko osoby świe­ ckie, lecz także duchowni. G. Cybikow (1975, s. 13) pisze np., że buriaccy lamowie biegali na wyścigi po ogrodzie w oczekiwaniu na ceremonię przywoływania duchów opiekuńczych. Odbywała się ona na początku 5 mie­ siąca księżycowego, a jej celem było sprowadzenie duchów na ziemię. Wie­ rzono bowiem, że w tym czasie koncentrowały tu one swą działalność. Podana informacja wskazuje wyraźnie na związek zawodów z sytuacją gra­ niczną. Być może, poza prawdopodobnym w kontekście wspomnianej cere­ monii znaczeniem symbolicznym, biegi były również środkiem łączności człowieka z duchami... Wyścigi łodzi i sań Przejdźmy teraz do omówienia kolejnej formy wyścigów, jaką są w y ­ ś c i g i ł o d z i (najczęściej poruszanych wiosłami) oraz - s a ń . Pierwszy typ zawodów występuje przede wszystkim na połudr owo-wschodnich terenach Azji (w południowych Chinach, w Bengalu, na japońskiej wyspie Riukiu) a także na północy kontynentu (u Manajów, Ulczów, Niwchów i in.). Drugi jest charakterystyczny zwłaszcza dla ludów Syberii. Aby zrozumieć znacze­ nie zawodów, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę fakt, że w wierze­ niach i obrzędach wielu ludów Azji łódź i sanie występują m.in.w funkcji przewoźnika do krainy zmarłych (patrz np.: Anućin 1890, Ćesnov 1976, s. 39-45, Lipec 1982, s. 225, Litvinskij 1972, Mazin 1984, s. 63-64 i i n . ) . Podobną rolę pełnią też, jak wspomniałam, zwierzęta, których zadaniem jest np. transport zmarłych do „tamtego świata" podczas obrzędu po­ grzebowego. Łodzie występują jednak nie tylko jako środek transportu, za pomocą którego zmarli są m.in. przewożeni do swej krainy, a zarazem wyłączani ze społeczności żyjących. Wierzenia chińskie mówią np., że w określonym czasie mogą one służyć do przewozu dusz zmarłych na ziemię. Znakomi­ tym przykładem ilustrującym tego rodzaju wierzenia, a zarazem ukazują­ cym znaczenie współzawodnictw, są tzw. wyścigi smoczych łodzi. Orga­ nizowano je przede wszystkim na południu Chin. Kształt łodzi, uży­ wanych wyłącznie do obrzędowych współzawodnictw przypomina smoka, stąd też m.in., występująca głównie w literaturze europejskiej nazwa wyścigów. ; 15 1 5 Według niektórych badaczy, pogrzeby w łodziach nie występowały u ludów tureckich Azji Centralnej (patrz np.: Roux 1963., s. 150). Gdyby uznać to stwierdzenie za prawdziwe, wówczas można by przyjąć, ze obszar, na którym organizowano wyścigi łodzi byłby zbliżony do zasięgu występowania łodzi podczas obrzędów pogrzebowych. Udokumentowanie tego przypuszczenia wymaga jednak szczegółowych badań. �112 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wierzenia chińskie mówią o zmarłych, którzy udają się w łodziach do krainy śmierci i powracają stamtąd podczas świąt, by być blisko krewnych, żyć ich sprawami. Łodzie umożliwiają zmarłym przekroczenie granicy mię­ dzy „ t y m " i „ t a m t y m " światem oraz pokonanie bariery czasu. Chińczycy wierzą, że zmarli przepływają kosmiczną rzekę, przybywają zaś z miejsca, w którym słońce przechodzi do świata żywych. Wyścigi organizowano naj­ częściej w 5 dniu 5 miesiąca, choć, jak podaje np. Aijmer (1964, s. 21-27) mogły to być również inne dni tego miesiąca. Załoga łodzi składała się ze spokrewnionych ze sobą mężczyzn, miesz­ kających w jednej wiosce i będących jednocześnie krewnymi zmarłego. Pełnili oni różne role. Oprócz wioślarzy na łodziach znajdowały się np. osoby, które grały na instrumentach muzycznych, machały kolorowymi flagami i in. Uwagę zwraca przy tym jeden z elementów stroju noszonego niekiedy przez kapitana (kostium był w kolorze białym, podobnie jak flaga, którą kapitan dawał sygnały wioślarzom). Jak podaje Eberhard (1977, s. 70) lewy rękaw ubrania był o wiele dłuższy od prawego, tak że niemal dotykał ziemi. W tym przypadku różnica długości rękawów, ich asymetria, ma znaczenie sym­ boliczne, informując dodatkowo o sytuacji granicznej. Na związek wyścigów smoczych łodzi z symbolicznym pokonywaniem granic wskazuje także np. chińska nazwa zawodów: king tu, co znaczy: „walczyć i przekraczać" (szerzej patrz: Aijmer 1964, s. 12). Należy jednocze­ śnie powiedzieć, że koncepcje wyjaśniając genezę zawodów, potwierdzone m.in. dla końca X I X i początku naszego stulecia, stanowią zlepek różnych wierzeń. Jest w nich m.in. mowa o duszach zmarłych i duchach, które - jak zauważył np. S. Georgijewskij, „fantazja Chińczyków połączyła [...] z poję­ ciem smoków - władców ziemskich wód (Georgievskij 1892, s. 48). W innej koncepcji genezy wyścigów występuje natomiast postać poety Ch'u-Juana, który miał się rzucić do rzeki właśnie w 5 dniu 5 miesiąca. Sam 5 dzień 5 miesiąca uważany jest w Chinach za początek pory deszczowej. W tym czasie, np. w południowych prowincjach kraju, kończy się okres przesadza­ nia ryżu z poletek z rozsadą na poletka nawadniane. Jednocześnie od tego momentu rozpoczyna się wzrost aktywności męskiej energii yang. Niezależ­ nie jednak od treści wierzeń wyjaśniających genezę wyścigów smoczych łodzi na uwagę zasługuje powtarzalność motywu przejścia, przekraczania granic między obszarem rządzonym przez prawa życia i strefą śmierci. Z okresem zmian w cyklu rocznym i pokonywaniem symbolicznych granic łączą się wyraźnie laotańskie wyścigi łodzi. Zawody te organizowano dwa razy w roku: w sierpniu i październiku. Wierzono, że wyścigi sierpniowe spowodują przejście duchów wód z ich wodnych domów na pola ryżowe. Załogi łodzi wyścigowych płynęły wówczas od głównego biegu rzeki do jej do­ pływów. W czasie wyścigów organizowanych w październiku natomiast wio­ ślarze płynęli w odwrotnym kierunku. Duchy wód bowiem musiały powrócić z pól do swych naturalnych siedzib (Archaimbault 1960, s. 387; podkr. moje - I.K-S). Jak wynika z tych informacji, uczestnicy zawodów przekraczają �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 113 symboliczne granice pomiędzy: [1] obszarami zamieszkałymi przez duchy i przez ludzi, [2] żywiołem wodnym i ziemią, [3] środowiskiem w swej naturalnej postaci (rzeka) i środowiskiem poddanym działalności człowieka (pola uprawne). Wyścigi łodzi przy tym nie tylko symbolizują zmianę lecz uczestniczą w ustanawianiu nowego, oczekiwanego porządku. Sachalińscy Orocze np. urządzali wyścigi łodzi na zakończenie sezonu polowań na foki (Pilsudskij 1989, s. 63-64). U Ulczów, Nanajców, Giliaków i in. okazją do takich wyścigów było w przeszłości święto niedźwiedzia, obecnie jest nią tzw. święto rybaka, przypadające na okres zakończenia prac o podstawowym znaczeniu dla gospodarki (patrz np.: Smoljak 1966, s. 262; Tulceva 1985, s. 82 i in.). Mniej więcej od lat sześćdziesiątych naszego wieku oprócz wyścigów tradycyjnych łodzi myśliwskich poruszanych wiosłami oraz długich łodzi, przeznaczonych głównie do prac gospodarczych, organizowa­ ne są wówczas także świąteczne zawody motorówek. Z przełomowymi mo­ mentami cyklu rocznego i kalendarzowego związane były również m.in. wyścigi łodzi w Japonii. Urządzano je w okresie Nowego Roku oraz podczas obchodów lipcowego święta muzyki (Bauer, Carląuist 1974, s. 168; Frederic 1971, s. 185). Pomijając oczywiste powody, dla których w) ścigi łodzi odbywały się na obszarach wód, należy przypomnieć o znaczeniu samej wody. Jak wiadomo, jest ona powszechnie uważana za symbol granicy, pełni też funkcję mediato­ ra. Może to mieć istotne znaczenie dla symboliki współzawodnictw, or­ ganizowanych w środowisku wodnym w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Być może związek z symbolicznym przekraczaniem granic miały też organizowane w wodach rzek i jezior zawody pływaków, o których wspomina np. Mazaheri (1972, s. 140), nie podając jednak żadnych bliższych informacji o ich kontekście czasowo-sytuacyjnym, funkcjach itp., jak też walki w wodzie pomiędzy grupą kobiet i mężczyzn podczas święta żeglugi, o których informuje Auboyer (1968, s. 224). Jak już wspomniałam, niektóre ludy Azji przypisywały rolę podobną do tej, jaką pełnią łodzie (i np. konie) - saniom. Stąd również udział sań w obrzędach przejścia, zwłaszcza w rytuale pogrzebowym (patrz np.: Anućin 1890; Alekseev 1980, s. 200; D'jakonova 1975, s. 54-55 i in.). U wspomnia­ nych autorów nie znalazłam jednak informacji o organizacji wyścigów sań w czasie obrzędów pogrzebowych. Związek wyścigów sań (ciągnionych przez psy) z obrzędem pogrzebowym potwierdzają natomiast materiały zebrane przez W.G. Larkina u Oroczów. Wyścigi organizowano w związku z pochówkiem jednego ze zmarłych bliź­ niąt oraz podczas święta niedźwiedzia. Jak pisze Larkin, Orocze wierzyli, że bliźnięta i niedźwiedź mają tożsamą duszę, w związku z tym obrzędy od­ prawiane po śmierci bliźnięcia i podczas święta niedźwiedzia były podobne (Larkin 1964, s. 99-100). Warto również zwrócić uwagę, że zwierzętami ciągnącymi sanie w wy­ ścigu są psy. Występują tu one prawdopodobnie w przypisywanej im często �114 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ przez ludy Azji roli przewodnika do krainy zmarłych. W przypadku wspom­ nianych wyścigów symboliczne znaczenie sań i psów jako środka transportu zmarłych jest więc tożsame. Współcześnie wyścigi sań organizowane są m.in. przez mieszkańców Syberii w czasie świąt z okazji zakończenia ważniejszych prac (patrz np.: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 49) . W starożytnych Chinach zaś, jak podaje Tum Li-Ch'en (1965, s. 89), ślizgano się na saniach po zamarzniętych rzekach, jeziorach i kanałach od zimowego przesilenia do początku wiosny. Według autora, urządzanie tego rodzaju zabaw w tym okresie było wyłącznie uzależnione od wysokości temperatury powietrza i grubości pokrywy lodowej. M o i m zdaniem jednak, związek między przeło­ mowymi momentami cyklu rocznego a organizacją przejażdżek na saniach, na który wyraźnie wskazuje Tum Li-Ch'en, można również wyjaśnić asocja­ cją sań z sytuacją przejścia i ich funkcją mediacyjną. Niektóre ludy Azji przewoziły swoich zmarłych na miejsce pochówku na dwukołowej arbie zaprzężonej w zwierzę pociągowe (wielbłąda, konia). Zwyczaj ten występował m.in. u ludów ałtajskich. U Kazachów arba uży­ wana była podczas zawodów, które polegały np. na jak najszybszym zało­ żeniu uprzęży na konia i zaprzężeniu go do wozu, organizowano też wyścigi arb (Gunner, Rachimgulov 1949, s. 100, 114-115, 117). Wymienieni autorzy koncentrują się wyłącznie na opisie reguł zawodów, nie podając informacji o ich kontekście czasowo-sytuacyjnym. Nie natrafiłam natomiast na wzmianki o organizacji wyścigów arb w związku z pochówkiem lub wypominkami. 16 Skoki Przykładem współzawodnictw symbolizujących sytuację zmiany, a zara­ zem uczestniczących w symbolicznym akcie ustanawiania i przekraczania granic są s k o k i . Podobnie jak wyścigi współzawodnictwa w skokach wy­ stępują również najczęściej w kontekście obrzędów, zwłaszcza w przełomo­ wych momentach cyklu kalendarzowego. Związek ten ilustruje chińskie przysłowie, które powiada: „Przeżyć Nowy Rok, to jakby przeskoczyć prze­ paść" (Kalendarnye obyćai... 1985, s. 20). Asocjację skoków z sytuacją grani­ czną odnajdujemy też w wierzeniach, które mówią o duszy pokonującej w czterech skokach sfery niebieskie, by dostać się do raju. W misteriach szamańskich zaś ten rodzaj zachowań interpretowany jest m.in. jako rytual­ na podróż szamana (patrz np. Eliade 1988, s. 230). Być może za symboliczną podróż i sposób pokonywania granic między światem ziemskim i niebieskim, 1 6 Jak podkreślają wspomniani autorzy, sztuka powożenia (przy pomocy pojedynczych lejc) zaprzęgów składających się np. z 5 reniferów, ciągnących sanie przymocowane do kilku­ metrowego dyszla, nie jest łatwa. Opanowali ją jednak wszyscy mieszkańcy Syberii w wieku od 10 do 70 lat. (Trasa wyścigu biegnie w linii prostej lub po kole). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 115 światem zamieszkałym przez łudzi i duchy, można uznać popularne w Azji wysokie skoki połączone z przeskakiwaniem przez linę? Wydaje mi się też prawdopodobne istnienie bezpośredniego związku między misteriami sza­ mańskimi i różnymi formami współzawodnictw. Wskazuje na to przede wszystkim zewnętrzne podobieństwo wielu zachowań, jak też ich symbolika. Kwestia ta wymagałaby szczegółowego omówienia. W prezentowanym tu szkicu ograniczę się jednak wyłącznie do jej zasygnalizowania. Uczestnicy zawodów mogą skakać w dal (najczęściej do przodu), wzwyż (przez poprzeczkę lub np. - na jak największą wysokość), z rekwizytem lub bez. Skaczący na odległość wykonują przeważnie kilka skoków (3-4) spoty­ kamy jednak również bardziej rozbudowane kombinacje. U Jakutów np. zawodnicy wykonywali najpierw 11 skoków pod rząd na jednej (tej samej) nodze, następnie skakali 11 razy raz na jednej, raz na drugiej nodze, na koniec zaś - wykonywali 11 skoków obunóż ze złączonymi stopami. Skoki musiały być płynne, równomierne, bez długich przerw między nimi. Ostatnia seria wykonywana była z miejsca - w pozostałych skakano z rozbiegu. Zwyciężał zawodnik, który skoczył najdalej. Niektórzy badacze, np. Absalyamov, Govork >v i Sinyavskiy (1980, s. 60) porównują skoki jakuckie do lotu silnego ptaka. Podają też, że sami Jakuci łączą je z poetycką legendą o locie mitycznego ptaka. Rodzi się tu skojarze­ nie z tzw. magicznym lotem szamana, który interpretowany jest m.in. jako symboliczny sposób przekraczania granic czaso-przestrzennych, a zarazem - symbol zwycięstwa nad śmiercią (patrz np.: Eli ad e 1974, s. 477-482; K i m Yul-Kyu 1982, s. 19). Zawody w skokach były obowiązkowym elementem jakuckiego święta ysyach. Przypadało ono na początek lata, czas pełnego rozkwitu natury. Od tego momentu nie było już powrotu do zimowych chłodów.Wspomniany tu trójfazowy turniej skoków komponuje się przy tym w pewną całość, zgodną z zasadami obrzędu, w kontekście którego występują zawody i - samej sytuacji przejścia. Według mnie, skoki wykonywane na jednej nodze (asymetria) symbolizują stan czasowej przynależności do „tamtego świata", co w obrzędach odpowiada fazie wyłączenia. Skoki wykonywane na przemian na obu nogach byłyby odpowiednikiem sytuacji zawieszenia i fazy liminalnej, skoki obunóż zaś, to faza włączenia, przekroczenia granicy i ustanowienia nowego porządku. Sytuację graniczną, zmianę, symbolizują też, jak mi się wydaje, obrzędo­ we skoki przez kamień. Spotykamy je m.in. na niektórych obszarach Indii (np. u Zemi z North Cachar Hills). Wykonywano je z rozbiegu, po czym zawodnik wskakiwał na kamień, balansował ciałem i zeskakiwał jak najdalej (Das 1987, s. 292). I w tym przypadku możemy wyróżnić trzy fazy za­ chowań, które odpowiadają trójczłonowej kompozycji obrzędów przejścia. Das nie podaje niestety, szczegółowych informacji o obrzędowym kontekście zawodów, uniemożliwiając ich głębszą analizę. Pisze tylko, że występowały one podczas świąt i przy zwykłych okazjach (wówczas jednakże pełniły, jak sądzę, prawdopodobnie wyłącznie funkcje zabawowe, rekreacyjne). �116 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Podczas obchodów Nowego Roku w Korei dziewczęta i kobiety wyko­ nywały skoki na podpartej w środku belce. Był to rodzaj huśtawki. Gdy jedna z zawodniczek znajdowała się na górze - druga opadała na dół i odwrotnie. Urządzano również współzawodnictwa, w których zwycięstwo przypadało tej z uczestniczek, która wykonała najwyższy skok (patrz np. Osgood 1951, s. 98). U Czukczów, Koriaków i in. popularne były skoki na skórach zwierzę­ cych (np. morsa). Zawodnik stawał na dwóch zeszytych skórach (czasem dodatkowo oplecionych sznurem) a pozostali uczestnicy podrzucali go do­ póki nie upadł (patrz np.: Gurvić, KuzaJcov 1960, s. 295; Vdovin 1965, s. 227). W tym przypadku o sytuacji granicznej komunikuje obecność skór zwierzęcych, ich zszycie i obwiązanie sznurem oraz samo wykonywanie skoków. Podobna informacja przekazywana jest też np., moim zdaniem, za pomocą skoków, w których jako rekwizyt występuje kij. Spełnia on najczęś­ ciej rolę poprzeczki, przez którą skaczą zawodnicy. Niekiedy jednak - jak np. u Gruzinów - uczestnicy zawodów wykonują skoki w dal trzymając w ręku długą tyczkę (Robakidze, Elaszwili 1985, s. 148). Na szczególną uwagę zasługują skoki przez linę. Jest ona najczęściej wykonana ze splecionych ze sobą skórzanych rzemieni lub włókien roślin­ nych. Reguły wymagają np., by uczestnicy zawodów skakali jak najwyżej, unikając jednocześnie uderzeń grubym sznurem trzymanym za końce i wpra­ wianym w ruch przez dwóch innych zawodników. Ten typ współzawodnictw znany był m.in. ludom Syberii. Organizowano je na zakończenie sezonu polowań. U Ulczów i Nanajców np. urządzano zawody, których uczestnicy biegali w koło, również próbując uniknąć uderzeń liną kręconą przez jedną z osób. Skoki wykonywano obunóż lub na czworaka. Informatorzy Smoljak twierdzili np., że w dawnych czasach u Ulczów mistrzowie potrafili skakać przez linę leżąc na brzuchu, na plecach, a także podciągali się na linie ze skrzyżowanymi nogami (Smoljak 1966, s. 121). Także Bell (1968, s. 268) podaje, że w Tybecie kapitan drużyny skacząc przez linę wykonywał rozmaite dodatkowe ruchy: machał nogami i ramionami, pod­ kurczał nogi w kolanach itp., dopóki nie upadł lub nie zaplątał się w sznur. (Autor nie wspomina jednak o kontekście zawodów). Tego rodzaju za­ chowania były prawdopodobnie jednym ze sposobów komunikowania zmia­ ny, niecodziennej sytuacji itp. Lina używana przez zawodników wystę­ powałaby tu jako symbol drogi, podróży itp., służąc jednocześnie nawiązaniu kontaktu między różnymi światami i połączeniu ich w jedno. Interesujący przykład skoków przez linę spotykamy u Tybetańczyków. Wykonywano je podczas obchodów Nowego Roku, a jak pisze G. Cybikow (1975, s. 113) skakali niemal wszyscy: kobiety, dziewczęta, a także mężczyź­ ni: świeccy i duchowni. Skakano w miejscu. Same dziewczęta natomiast odbywały noworoczny spacer połączony ze skokami przez linę, podczas którego prowadziły dialog złożony z określonych pytań i odpowiedzi. Doty­ czyły one m.in. miejsca, do którego zmierzała skacząca, celu podróży i in. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 117 Na pytanie o cel skoków odpowiadano przy tym najczęściej: „Idę świętować Nowy Rok". W przytoczonym tu przykładzie wspomniana j u ż asocjacja liny z podróżą, drogą, wydaje się bardzo czytelna. W tym znaczeniu lina wy­ stępuje w wierzeniach i obrzędach wielu ludów Azji, a także poza nią (patrz np. Nekljudov 1977, s. 206). Sznur pełni też funkcję łącznika między różnymi światami. W wierzeniach Tybetańczyków występuje on np. w roli drabiny, po której duchy pokonują kolejne warstwy niebios . Za symboliczną podróż, połączoną z przekraczaniem granic, można też, być może, uznać zawody polegające na wykonywaniu skoków przez sanie. Taka interpretacja zawodów wydaje się uzasadniona. Opieram ją nie tylko na dotychczasowych rozważaniach o obrzędowej funkcji skoków, lecz także na informacji o mediacyjnej roli sań. Skoki przez sanie od lat cieszą się ogromną popularnością przede wszystkim u ludów Syberii, m.in. Czukczów, Jakutów, Ewenków, i in. Zawodnicy skaczą najczęściej przez szereg złożony z kilkunastu (np. 24) s a ń . Ze zmianą, mediacją, pokonywaniem granic itp. łączą się też skoki przez ogień. Ten rodzaj skoków spotykamy m.in. na obszarach Zakaukazia, Indii, Azji Centralnej, i in. W niektórych rejonach zair ieszkałych np. przez Turk­ menów skoki przez ogniska były elementem obchodów ostatniej środy mu­ zułmańskiego roku księżycowego, w innych - towarzyszyły one świętowaniu ostatniej środy starego irańskiego roku słonecznego, poprzedzającej nadej­ ście Nowego Roku (na ten temat patrz np. Narody Srednej Azii i Kazachstarta 1963, t. 2, s. 118). Także np. w Azerbejdżanie Nowy Rok stanowił czasowo-sytuacyjny kontekst wspomnianych zawodów (patrz np. Agaev 1985, s. 168). W Indiach zaś młodzi mężczyźni skakali przez ogniska podczas święta H o l i . Według Stevensona (1971, s. 284-285), chcieli oni w ten sposób „zademonstrować swą młodzieńczą siłę". Trudno jednak wykluczyć sym­ boliczne znaczenie tego rodzaju zachowań, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod 17 18 1 7 Wierzenia tybetańskie mówią np., że po linie-drabinie zszedł z Nieba pierwszy król Tybetu, uważany za boskiego syna i wypełniwszy polecone mu zadanie w ten sam sposób powrócił do Nieba, zabierając ze sobą sześciu następców. Jednakże ósmy król, który padł ofiarą czarnej magii, uciął ową drabinę i odtąd droga powrotu do Nieba stała się niemożliwa (Hoffmann 1961, s. 20). Jako symboliczną podróż pomiędzy dwoma poziomami wszechświata, możemy też - jak sądzę - interpretować noworoczny zwyczaj występujący w Tybecie, o którym pisze Cybikow (1975, s. 119. Według podanej przez niego informacji, trzej mieszkańcy prowincji gCang opuszczali się za pomocą liny z samego czubka pałacu Dalaj lamy na ziemię. Zauważmy, że lina łączy tu sferę sakralną, niebiańską z obszarem przynależnym człowiekowi. O archaicznej tradycji, zgodnie z którą przodkowie, herosi, legendarni królowie, szamani i inne uprzywilejo­ wane osoby, wstępują do nieba, a więc w odwrotnym kierunku, po sznurze, a także np. - po drzewie, włóczni, łańcuchu ze strzał i in., pisze też m. in. Ełiade (1988, s. 120). Sanie zwężające się z przodu ostro ku górze mają 0,5 m szerokości i tyleż wysokości. Podczas zawodów nie przylegają do siebie lecz są odsunięte tak, by zmieściły się między nimi stopy skaczących zawodników. Zawodnicy wykonują skoki obunóż, jeden po drugim, bez przerwy, lądując dokładnie na obie nogi między saniami. Po dotarciu do końca szeregu - odwracają się i znów skaczą. Zwycięża zawodnik, który wykona najwięcej skoków bez zatrzymywania się (informacja za: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 52-53). 1 8 �118 IWONA KABZIŃSKA-STA WAR Z Ryc. 5. Chustki-dary zawieszone w jurcie weselnej, Torguci, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz uwagę szczególne w tym przypadku połączenie skoków i ognia oraz charak­ ter ich świątecznego kontekstu . Wspomnę jeszcze o współzawodnictwach, w których skoki wykonywane przez zawodników miały na celu zdobycie określonych obiektów (np. chustek). U ludów tureckich Azji Centralnej np. zawody tego typu odby­ wały się przede wszystkim z okazji wesela oraz postawienia nowego domu. Informacje o walkach młodych mężczyzn o chustki znajdujemy m.in. u Samojłowicza . Wynika z nich, że zawodnicy kolejno brali rozbieg, wskakiwali przez drzwi do środka domu i wyskakiwali jeden raz w górę, próbując zerwać zawieszone w pomies2:czeniu chustki. Jeśli próba się powiodła - zawodnik otrzymywał chustkę w nagrodę (Samojlovic 1909, s. 6). Podobne zawody odbywały się też u Kazachów w czasie wesela. Według informacji podanej przez Bernsztama, mężczyźni walczyli wówczas o chustki rozmaitej wielkości, mające też różną wartość materialną, zawie­ szone w jurcie wydzielonej dla pana młodego lub na zewnątrz domu 19 20 1 9 Wiosenne święto Holf organizowane jest ku czci Kriszny i pasterek, wśród których żył on za młodu. (por. Village India 1955, s.192). Według Auboyer np., Holi to rodzaj saturnaliów, przeżytek pierwotnego rytuału płodności, którego elementem były różnorodne zachowania (gry, przedstawienia, tańce) zawierające element erotyzmu (Auboyer 1968, s. 132-133). W 1906 r. obserwował on zawody, specjalnie powtórzone dla niespodziewanych gości, które zorganizowano wcześniej podczas obrzędu z okazji postawienia nowego domu. 2 0 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 119 (rekwizyty te były darem od krewnych). Najwyżej, tj. do otworu dymniko­ wego, przywiązywano najbardziej cenne chustki (Bernśtam 1964, s. 30). Zwróćmy uwagę, że w podanych tu przykładowo opisach zachowań występują powszechnie znane symbole granicy: otwór dymnikowy jurty, drzwi (a w domyśle również próg). Nie bez znaczenia jest też związek zawodów z obrzędem przejścia, a także samo użycie chustek, które - jak już wspominałam - w sytuacjach obrzędowych mogą symbolizować kobietę. Są również asocjowane z przekraczaniem granic i ustanawianiem nowego po­ rządku. T a k ą samą funkcję symboliczno-komunikacyjną pełnią skoki. Być może, wspomniane tu współzawodnictwa, podobnie jak np. „pogoń za dziewczyną", były w przeszłości próbą, której rezultat decydował o zawarciu małżeństwa między kobietą i jednym z kandydatów do jej ręki? Współzawodnictwa weselne Uzależnienie zawarcia małżeństwa od wyników walki o dziewczynę - uczestniczącą w zawodach lub reprezentowaną przez jej symboliczny zamiennik (np. chustkę) pozwala mówić o roli współzawodnictw w ustana­ wianiu nowego porządku społecznego. U niektórych ludów Azji, m.in. mongolskich, stwierdzono występowanie całej serii (9-12) zawodów w kon­ tekście obrzędu weselnego. Jeszcze na pocz. X X w. stanowiły one istotną część obrzędu. Obecnie występują rzadko, w znacznie zubożonej formie i niepełnym zestawie, służąc przede wszystkim celom ludycznym, rozrywce. Według Wjatkiny (Vjatkina 1960.» s. 142, 215 i in.) współzawodnictwa weselne są przede wszystkim formą rywalizacji między dwoma stronami: mężczyzny i kobiety, a także ich rodami. Pożądane jest przy tym zwycięstwo mężczyzny, potwierdzające patriarchalną organizację społeczeństwa mon­ golskiego. Na uwagę zasługuje, moim zdaniem, wspomniany już opis współza­ wodnictw weselnych Bajatów, podany przez Oczka i Gałdanową (Oćir, Galdanova 1992). Pozwala on nie tylko na dokładne umiejscowienie zawo­ dów w poszczególnych fazach obrzędu, lecz również dostarcza wartościo­ wego materiału do analizy interesujących nas zachowań pod kątem ich znaczenia symbolicznego. Jak wynika z podanego opisu, jako pierwsza z serii współzawodnictw występowała „walka o nową jurtę", przygotowaną dla młodych małżonków przez rodziców i krewnych mężczyzny. Jurtę transportowano do chotonu dziewczyny, gdzie odbywała się część obrzędów, a po ich zakończeniu od­ wożono z powrotem do chotonu rodziców pana młodego, gdzie mieli za­ mieszkać przyszli małżonkowie. W walce brały udział dwie grupy: atakują­ cymi byli młodzi, silni mężczyźni na szybkich koniach, którzy reprezentowali stronę dziewczyny. Dostępu do jurty bronili natomiast mężczyźni reprezen­ tujący stronę młodego, uzbrojeni w sznury, rzemienie i kije, by odstraszać �120 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 6. Goście weselni, Torguci, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz konie i jeźdźców. Napastnicy próbowali zerwać sznury i pokrycie dachu lub ścian. Jak wynika z badań Oczira i Gałdanowej, w przeszłości wykonanie tego zadania oznaczało zerwanie umowy małżeńskiej (Oćir, Galdanova 1992, s. 38; podkr. moje - I . K-S). Dla interpretacji zachowań zawodników bardzo ważna jest symbolika zamknięcia (węzły, pas, dach, ściany). Warto też zauważyć, że broniący dostępu do jurty są wyposażeni w rekwizyty, które - oprócz celu obronnego - w sytuacji przejścia mają znaczenie symboliczne. W omawianym przy­ padku „zamknięta" jurta jest znakiem gotowości młodych i ich rodzin do zawarcia małżeństwa. Rozwiązanie pasa, sznurów, zerwanie dachu, uszko­ dzenie ścian itp. natomiast jest - jak wspomniałam - równoznacze z ze­ rwaniem umowy przedślubnej. Udział jeźdźców konnych z jednej strony i pieszych zawodników, wyposażonych w szczególny rodzaj broni - z drugiej �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 121 podkreśla przy tym dodatkowo opozycję uczestników zawodów, charak­ terystyczną jednocześnie dla samego obrzędu weselnego. Z dalszego opisu współzawodnictw weselnych Bajatów wynika, że pomy­ ślne przejście pierwszej „przeszkody" nie było jeszcze warunkiem wystar­ czającym dla zawarcia małżeństwa. Mężczyzna poddawany był bowiem kolejnym próbom. Po walce o jurtę następowała walka o dywanik. Jej rezultat nie przesądzał jednak, jak się zdaje, o losach związku. Decydujące było natomiast trzecie z serii współzawodnictw. Odbywało się ono w jurcie ojca dziewczyny. Osoby reprezentujące stronę panny młodej kładły na progu worek z koziej skóry napełniony wodą. Wchodzący do jurty mężczyzna musiał nastąpić na worek. Zachwianie się lub upadek oznaczało cofnięcie zgody na małżeństwo z wybraną dziewczyną. Do walki o nią mógł jednak wkroczyć rywal i jeśli próba z workiem wypadła pomyślnie - zostawał mężem dziewczyny. Jak widać, nie dochodziło tu do bezpośredniego starcia kandydatów. Warunkiem dopuszczenia rywala do walki była dopiero poraż­ ka jego poprzednika. W czasie obrzędu weselnego pan młody musiał jeszcze przejść wiele prób. Z informacji zawartych w cytowanym artykule nie wyni­ ka jednak, by ich rezultat miał wpływ na decyzję o zawarciu małżeństwa. Wprawdzie współzawodnictwa utraciły z czasem rangę turnieju, w którym nagrodą była ręka kobiety, można jednak mówić nadal o ich symbolicznym udziale w ustanawianiu nowego porządku. (Pewne symboliczne zachowania zawodników oraz charakter przedmiotów występujących podczas zawodów wskazują przy tym na czas przełomu, sytuację graniczną). Oczekiwano też zawsze zwycięstwa mężczyzny i osób reprezentujących jego stronę. W przypad­ ku porażki nie dochodziło jednak - jak to miało miejsce w niedalekiej przeszłości - do zerwania umowy przedślubnej, jedyną konsekwencją był wstyd i ośmiesze­ nie narzeczonego oraz jego rodziny. Aby zapobiec ewentualnej kompromitacji - pana młodego zastępował czasem w zawodach najsilniejszy i najbardziej zręczny mężczyzna z jego drużyny (patrz np. Kozlov 1947, s. 147, 152, 154). Autor informuje jednocześnie o zawodach, które odbywały się w czwartym dniu swatów, po przyjęciu kałymu przez rodziców dziewczyny. Objeżdżała ona wówczas kilkakrotnie (w kierunku „ze słońcem") jurtę narzeczonego. Przy ostatnim okrążeniu mężczyzna powinien był ściągnąć ją z konia i narzucić na zwierzę jedwabną szarfę chadag. Jeśli nie zdołał tego uczynić - przynosił wstyd domowi. Zachowania te, moim zdaniem, można interpretować jako formę akceptacji małżeństwa (połączonego z próbą sił, współzawodnictwem). Zwróćmy przy tym uwagę na sankcjonującą rolę szarfy (pasa). Materiały etnograficzne wskazują na decydujące znaczenie siły w walce 0 prawo do ożenku z dziewczyną u różnych ludów Azji. Warto tu m.in. przytoczyć informację W.W. Antropowej, dotyczącą XIX-wiecznych Koda­ ków. Z badań autorki wynika m.in., że po odpracowaniu określonego okresu u przyszłego teścia mężczyzna stawał do walki o narzeczoną. Musiał przy tym przedrzeć się przez krąg członków jej rodziny, którzy bili go 1 kopali dotkliwie, a także rozciąć odzież kobiety i mocno krępujące ją �122 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rzemienie oraz dotknąć rękoma organów płciowych wybranki. Jeżeli nie zdołał wykonać zadania - musiał szukać innej żony (Antropova 1971, s. 105). U Nganasan natomiast, jak podaje G . N . Graczewa, kandydaci do małżeństwa stawali do zawodów, polegających na przeciąganiu dziewczyny na swoją stronę. Zwycięzca sadzał „zdobycz" na sanie i u woził, przeciwnik zaś próbował mu w tym przeszkodzić, rzucając sznur i starając się ściągnąć rywala na ziemię (Graćeva 1988, s. 59). Autorka informuje, że walka prowadzona była na śmierć i życie: pojedynek mógł skończyć się zgonem jednego z rywali. D o współzawodnictw weselnych, występujących zwłaszcza na obszarach Azji Centralnej, należą m.in. zawody poLegające na przeciąganiu przedmio­ tów, które zastępują kobietę i reprezentują ją w zawodach. Przedmiotem tym jest najczęściej skóra zwierzęca (patrz np.: Abramzon 1971, s. 121; Oćir, Galdanova 1992, s. 39, 44-46; Simakov 1984, s. 150-151; Vjatkina 1960, s. 215; Żiteckij 1893, s. 22 i in.). Współzawodnictwa tego rodzaju są przeważ­ nie interpretowane jako sprawdzian sił rywalizujących stron. Wyrażają one też np. opozycję „umacniającego się układu patriarchalnego i tracącego swą pozycję archaicznego układu stosunków rodzinno-małżeńskich" (takiego zdania jest np. Abramzon 1971, s. 121). Tymczasem, jak sądzę, można je również interpretować jako symbol zawarcia małżeństwa, którego naturalną i oczekiwaną konsekwencją jest przyjście na świat potomstwa. Przytaczając perski mit o Goszap Chahum i starającym się o jej rękę Giwie, M . Składankowa w interesujący sposób interpretuje znaczenie zada­ nia polegającego na wyciągnięciu dywaniku spod siedzącej dziewczyny i ro­ zerwaniu go na pół. Czynność ta, występująca m.in. w kontekście obrzędu weselnego u współczesnych Tadżyków - jest, według tej badaczki, równo­ znaczna z rozdarciem ślubnej szaty lub przepaski (Składankowa 1989, s. 168-169). Z treści mitu wynika, że pomiędzy pierwszą próbą, jaką jest udział w wyścigach, a wyciągnięciem i rozerwaniem dywanika Goszap jest brzemienna. Pomyślne wykonanie zadania otwiera natomiast dziecku drogę na świat, stwarza warunki do jego narodzin . Spektakularnym przykładem zawodów, których rezultat zależy od siły i zręczności zawodnika, a polegających m.in. na przeciąganiu i w konsekwenq i rozrywaniu określonego obiektu jest - niezwykle popularna, zwłaszcza na obszarach Azji Centralnej - „walka o kozła". Jej uczestnikami są jeźdźcy konni. Ich zadanie polega generalnie na tym, by podnieść z ziemi tuszę zwierzęcia (najczęściej kozła) i dostarczyć ją na metę. Zawodnik musi jedno­ cześnie obronić zdobycz przed próbującymi wyrwać mu ją z rąk rywalami. 21 2 1 Kirgiscy informatorzy Simakowa natomiast wyjaśniając znaczenie zawodów określanych jako „walka o pościel" lub „walka o dywanik" twierdzili, że kobiety walczyły ze wszystkich sił. W przypadku ich porażki bowiem ludzie mówiliby: „nasza panna młoda wcześniej stała się kobietą (Simakov 1984, s. 151; podkr. moje - I. K-S). Na tej podstawie badacz dochodzi do wniosku, że zawody symbolizowały stosunki małżeńskie i noc poślubną oraz przedmałżeńską niewinność panny młodej. Były nadto symbolem męskiej siły i potencji. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 123 Badacze nie są zgodni co do genezy wspomnianych zawodów. Według Tołstowa np., ich korzenie tkwią w bitwach fratrii o tuszę zwierzęcia totemowego (Tolstov 1935, s. 13-15). Zwolennikiem tej koncepcji jest też np. Simakov (1984, s. 35, 91). Istnieją jednak przypuszczenia, że obiektem walki był pierwotnie nie kozioł, lecz wilk. Wskazywałaby na to przede wszystkim nazwa zawodów, używana m.in. przez ludy tureckie Azji Centralnej, którą można tłumaczyć jako „błękitny wilk" (funkcjonuje ona obok „walki o koz­ ła"; patrz np. Diem 1941, s. 31-38; Simakov.l984, s. 91; Karmyseva 1987, s. 237 i in.). B . U . Tutenajew np. wywodzi zawody z dawych tradycji myśliw­ skich, kiedy to po udanym polowaniu urządzano wyścigi z tuszą zabitego zwierzęcia. Zwyciężał zawodnik, który pierwszy dotarł z łupem do ailu (Tutenaev 1985, s. 146). Wspomniana tu Karmyszewa formułuje natomiast tezę, zgodnie z którą pierwowzorem „walki o kozła" było konne polo (Karmyseva 1987, s. 238). Warto tu również przytoczyć kontrowersyjną, nie znajdującą potwierdzenia w materiale etnograficznym hipotezę J. Bronowskiego. Według niego, bezgłowe zwierzę użyte w walce zamiast piłki podczas afgańskich zawodów zwanych buzkashi jest dowodem panowania jeźdźcówkoczowników nad ludami osiadłymi i zabawy prowadzonej przez nich kosz­ tem dobytku rolnika (Bronowski 1988, s. 80-87). Ryc. 7. „Bajga" albo „kok-buri" Wg Diem 1941, s. 32 Pozostawmy jednak trudną do rozstrzygnięcia dla etnologa kwestię gene­ zy „walki o kozła", koncentrując się na poszukiwaniu jej znaczenia. Uwagę zwraca przede wszystkim nieadekwatność nazwy zawodów do obiektu, o który toczy się walka. Na terenach Azji Centralnej zawody te określa się �124 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej terminem „błękitny" lub „siwy wilk". Tymczasem - jak wia­ domo - zawodnicy walczą o tuszę kozła, jagnięcia lub cielęcia. Informacja podana przez Vambery (1874, s. 280-281) wskazuje natomiast na tożsamość panny młodej i zwierzęcia występującego jako rekwizyt w zawodach, oraz „błękitnego wilka". Autor ten, pisząc o obrzędzie weselnym Turkmenów wspomniał bowiem m.in., iż panna młoda musiała ścigać się konno ze swym mężem, podczas zawodów zaś trzymała na kolanach zabite jagnię lub koźlę. Wyścig nosił nazwę „błękitny wilk". Rozbieżność między nazwą zawodów i obiektem walki staje się pozorna jeśli założymy, że „walka o kozła" miała przede wszystkim znaczenie symboliczne. Na tym poziomie rozważań zastąpienie wilka przez kozła, barana lub cielę, a także piłki (używanej np. w polo) przez zwierzę - i odwrotnie staje się możliwe i całkowicie zrozumiałe. Zauważmy bowiem, że mity i wierzenia ludów Azji Centralnej łączą wszystkie z wymienionych tu zwierząt z początkiem, słońcem, źródłem życia, przodkami; określenie wilka jako „siwy", „błękitny" wskazuje również na jego związek z niebem. Symbolika solarna przypisywana jest też piłce. Trzeba jednak dodać, że w X I X - pocz. X X w. znajomość tej niebiańsko-solarnej symboliki - zwłasz­ cza w odniesieniu do wilka i kozła - nie była powszechna. Materiały etnograficzne zebrane np. wśród Kazachów i innych ludów tureckich (oraz mongolskich) Azji wskazują nawet na obecność zupełnie przeciwstawnych treści w wierzeniach. Kozioł i wilk przedstawiani są tu bowiem jako reprezentanci „tamtego świata", symbol śmierci. U Kazachów np. kozioł ma opinię zwierzęcia złego, mówi się, że pochodzi od diabła i określa jako „diabelskie bydlę" (patrz np.: Kazachski] fol'klor... 1982, s. 61; Kubarev, Ćeremisin 1984, s. 95 i in.; z podobnymi wierzeniami zetknęłam się wśród pasterzy mongolskich). Zachowania charakterystyczne dla „walki i kozła", takie jak np.: ob­ cinanie głowy i nóg zwierzęcia poniżej kolan, podnoszenie go z ziemi przez zawodników w początkowej fazie zawodów, a także rzucanie na ziemię, pod nogi widzów, na próg domu itp. - zdają się potwierdzać jego związki ze śmiercią i „dołem". Niektóre informacje wskazują wyraźnie, że zasady za­ wodów wręcz wymagały uśmiercenia zwierzęcia w trakcie zawodów. Lewszin np. podaje, że zawodnicy, galopujący na koniach, wyrywali nogi żywemu baranowi przywiązanemu do siodła jednego z jeźdźców (Levsin 1832, s. 123). Z informacji podanej przez autora wynika, że głównym zadaniem zawod­ ników było zdobycie sławy siłacza. Tymczasem, jak sądzę, pożądana i celowa była właśnie śmierć zwierzęcia. Tylko ona bowiem mogła zapewnić od­ rodzenie życia i oczekiwaną zmianę. Nieliczne informacje przedstawiające opis „walki o kozła" wskazują natomiast na, potwierdzony przez archaiczne wierzenia, jednoczesny związek zwierzęcia z Niebem. Jak podaje Bernsztam, Turkmeni w początkowej fazie zawodów zrzucali kozła z dachu jurty na środek koła, gdzie już czekali jeźdźcy, by rozpocząć walkę (Bernstam 1964, s. 69). Z informacji podanej �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 125 przez Sorokina wynika natomiast, że zawodnicy w trakcie zawodów wy­ rzucali tuszę kozia (czarnej maści) w powietrze. Zwierzę znajdowało się na ziemi tylko w początkowej fazie gry, kiedy to jeden z zawodników, w asyście pozostałych, odcinał mu głowę (Sorokin 1886, s. 635-636). W obydwu wspomnianych tu przypadkach kozioł występuje jako łącz­ nik między światem górnym i ziemią, a także z podziemiami. Uczestniczy więc w tworzeniu jedni, zniesieniu granic czaso-przestrzennych (o koźle jako symbolu jednego początku patrz np. Ivanov 1989, s. 50). Za znak pierwotnej jedności, charakteryzującej się m.in. brakiem po­ działów społecznych można też uznać 2 a s a d ę , zgodnie z którą zawodnicy walczą o kozła indywidualnie, nie tworząc drużyn. Na ten aspekt uczestni­ ctwa zwraca np. uwagę Bronowski (1988., s. 82) pisząc o afgańskim buzkashi. Także opinia Choroszchina o zawodach, w których „bogaty i sławny staje się równy oberwańcom" (Chorośchin 1874, s. 101) wskazuje pośrednio na czasowe zniesienie różnic społecznych, informując jednocześnie o popularno­ ści zawodów wśród wszystkich warstw ludności. Wspomniany już Iwanow, pisząc o koźle jako symbolu pierwotnej jedni zwraca uwagę na to, że podobne znaczenie przypisywano koniowi. Jak już zaznaczyłam, w wierzeniach i obrzędach ludów Azji zwierzęta te występują m.in. w roli mediatorów. Wymienione tu cechy pozwalają zrozumieć i wyjaśnić znaczenie udziału koni w „walce o kozła". Na ten aspekt zawodów nie zwracano dotychczas baczniejszej uwagi. Z rozmaitych opisów zawodów wynika, że konie pełniły tu przede wszystkim rolę środka trans­ portu. Nieliczni autorzy wskazują wprawdzie, że koń narażał się na niebezpieczeństwo zranienia, złamania kończyny, a nawet śmierć w takim samym stopniu, jak człowiek (patrz np.: Chorośchin 1874, s. 101; Gunner 1957, s. 27; Terskoj 1934) - kozioł jednak przedstawiany jest niejako w opozycji do koni i ludzi. Tymczasem, moim zdaniem, konie - podobnie jako kozioł - uczestniczą w symbolicznym akcie przekraczania granic, powrotu do początku. Z punktu widzenia symboliki i znaczenia zawodów ich rany, a nawet utrata życia, podobnie jak obrażenia odniesione przez człowieka i śmierć samego kozła, są równie pożądane. Ze śmierci i znisz­ czenia rodzi się bowiem nowe życie. Zamierzona wydaje się też, podkreślana w wielu relacjach, i szokująca Europejczyków, „dzikość" zachowań zawod­ ników i ich barbarzyństwo w stosunku do kozła. Tymczasem, moim zdaniem, zachowania te są symbolem typowego dla sytuacji granicznej chaosu, zamętu poprzedzającego nastanie ładu i porządku, nowego etapu egzystencji. Znakiem ładu i zwycięstwa życia są natomiast uczty organizowane po­ wszechnie po zakończeniu zawodów. Znakiem życia jest też, być może, nagrodzenie zwycięzcy „walki o kozła" jaskrawym chałatem, odnotowane np. u Kirgizów przez Grąbczewskiego (1957, s. 38). Autor ten pisze, że najlepszy z zawodników zakładał natychmiast ofiarowany mu chałat i nosił go, by wszyscy widzieli, że to on zwyciężył i roznieśli tę wieść po stepie. �126 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Jak już wspomniałam, „walki o kozła" organizowano w czasie obrzędów przejścia. Badacze wskazują przy tym przede wszystkim na związek zawo­ dów z weselem. Towarzyszyły one jednak również innym obrzędom rodzin­ nym oraz religijnym. Warto przy tym zwrócić uwagę na interesujące różnice dotyczące obrzędowego kontekstu „walk o kozła", jakie występowały u K i r ­ gizów. Z badań Simakowa wynika, że Kirgizi południowi organizowali zawody podczas uroczystości rodzinnych (z okazji wesela, narodzin syna, a w przypadku bezdzietnych rodziców - córki, stawiania pierwszych kroków przez dziecko i in.) oraz religijnych świąt kurman ajt i orozo ajt. Kirgizi północni tymczasem urządzali „walki o kozła" także podczas dorocznych wypominków. W ocenie Kirgizów południowych było to postępowanie lek­ komyślne (Simakov 1984, s. 86). Można by zastanowić się nad przyczynami - takiej oceny. Simakow nie szuka jednak wyjaśnień. Jeśli weźmiemy pod uwagę związek zawodów z obrzędami przejścia i ich udział w symbolicz­ nym akcie przekraczania granic, to obecność „walki o kozła" w kontekście wypominków wydać się może zasadna. Interesujące byłoby jednak po­ znanie ludowych sposobów wyjaśniania związku zawodów z wypominkami (i innymi obrzędami). W relacjach dotyczących „walki o kozła" bardzo często powtarza się informacja, iż na zakończenie zawodów zwycięzca rzucał zwłoki zwierzęcia na próg domu lub pod nogi wybranych osób. W przypadku wesela osobą tą był najczęściej ojciec dziewczyny (nieżywe zwierzę ciskano też na próg jego domostwa), rzadziej - ona sama lub pan młody. Czasem rzucano też kozła pod nogi znamienitych gości. Wskazania na próg jako ten obszar prze­ strzeni, gdzie następuje zakończenie zawodów informuje o związku współzawodnictw z przekraczaniem granic. Rzucanie kozła pod nogi osób pełniących najważniejsze role w czasie obrzędu wskazuje również na związek zawodów z płodnością ; zwróćmy uwagę, że są one organizowane podczas obrzędu weselnego i poszczególnych etapów zawierania małżeńst­ wa. U Kirgizów np. zachowanie polegające na rzucaniu tuszy kozła pod nogi konia, na którym jechał pan młody (przez jeźdźca reprezentującego stronę panny młodej) występowało w fazie przekazywania kałymu. Jak pisze Simakow, mężczyzna kładł zwierzę w poprzek siodła i jechał do domu dziewczyny, gdzie rzucał je na próg (Simakov 1984, s. 149). Według Simakowa, wspomniane zachowania są jedynie wyrazem szacunku mężczyz­ ny dla dziewczyny i jej ojca, autor nie dostrzega natomiast ich znaczenia symbolicznego. Wymownym przykładem współzawodnictw, w wyniku których nastę­ puje dobór przyszłych par małżeńskich są chińskie zawody, opisane przez Graneta (1973, s. 165-174). Występowały one w przełomowych momentach cyklu rocznego i gospodarczego. Organizacja zachowań, o których infor22 2 2 Por. m.in. uwagę Czesnowa o związku nóg z chtonicznymi siłami ziemskiej płodności (Ćesnov 1989, s. 125). �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 127 muje M . Granet przypomina sytuację modelową. Życie ludzi przebiega bowiem zgodnie z klasycznymi zasadami systemu opartego na opozycji. Czas poza świętem, to zarazem czas odizolowania od siebie mężczyzn i kobiet całkowicie pochłoniętych pracą: orką pod gołym niebem w ciepłym okresie roku (mężczyźni) i tkactwem w zamkniętych pomieszczeniach w zimie (kobiety). Wiosna i jesień, stanowiące bardzo krótkie okresy przejściowe między mroźną zimą i wilgotnym, gorącym latem, to czas współprzebywania obu płci, zaprzestania prac i radosnego świętowania, połączonego z udziałem we wspólzawodnictwach, którym towarzyszą też tańce i śpiewy. Młodzież uczestniczyła w turniejach, w których jako rekwizyty występowały m.in. jaja ptasie, wybrane z gniazd również podczas zawodów, kwiaty babki, malwy, liście paproci i in. Przyjęcie kwiatu lub garści nasion przez dziewczynę było makiem akceptacji partnera i zgody na małżeństwo. Podobne znaczenie miały, jak sądzę zawody, w których jako rekwizyt występowała piłka. Organizowano je np. podczas obrzędów sezonowych u ludów Miao-tsy i Tho jeszcze na początku naszego stulecia. Granet pisze: „Jak długo dziewczyna odbija piłkę - wszystko jest do zrobienia: zalotnik ponawia więc śpiewy [...]", (Granet 1973, s. 167). Można przypuszczać, że dopiero złapanie piłki przez dziewczynę było - podobnie jak przyjęcie kwiatu lub nasion - wyrazem zgody na trwały związek. Z partnerów w zawodach ludzie stawali się partnerami na dalsze życie. Mimo widocznych różnic zewnętrznych między piłką, a kwiatem lub nasionami, wspólna jest im, jakże ważna w przypadku małżeństwa, sym­ bolika płodności. Granet zwraca uwagę na to, że współzawodnictwa, mające wyłonić nowe pary małżeńskie, rozpoczynały się w tonie zaczep­ nym. Dziewczęta w ironiczny sposób zapraszały zawodników, by następnie udawać ucieczkę przed nimi (tamże, s. 167). M o i m zdaniem, przypomina to zachowania zwierząt i ptaków w okresie godowym i turniejowe walki o samicę, występujące w świecie zwierzęcym (na temat tych walk patrz np.: Eibl-Eibesfeld 1987, s. 85n i in.). Jak zauważył np. Huizinga (1987, s. 123-124), „z pewnością nie jest przypadkowe, że rywalizacja odgrywa szczególnie ważną rolę przy wyborze narzeczonej czy narzeczonego [...]. Nieważne jest [też] w istocie, czy po­ stępowanie takie zostało przekazane jedynie w legendzie lub micie, czy też można udowodnić jego istnienie w rzeczywistym postępowaniu. Najważniej­ szy pozostaje fakt, iż istnieje wyobrażenie wyścigu o narzeczoną". Przytoczo­ ne tu przykładowo materiały dotyczące współzawodnictw są - jak myślę - wystarczającym dowodem na to, by mówić nie tylko o realnej obecności walk o dziewczynę w kulturach (w tym przypadku: ludów Azji) lecz także o zależności między rezultatem zawodów a zawarciem małżeństwa. Współ­ zawodnictwa pełnią tu rolę szczególnego sakramentu, z mocy którego zaczyna funkcjonować nowy układ społeczny. Różnorodnym próbom poddawany jest też bohater ludowych opowieści walczący o rękę kobiety. Wykonanie stawianych mu zadań wymaga nad- �128 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwyczajnych umiejętności i cech, którymi nie mógłby wykazać się zwykły człowiek. Mongolski Bujdar np. uczestniczy w zawodach trwających trzy miesiące. Z niewyobrażalną siłą rzuca on przeciwnikiem, którego wbija w ziemię, po czym wyciąga go kciukiem. Strzela z łuku, nie pozostawiając nawet szczapki wielkości wykałaczki z sześćdziesięciu wozów drewna. Wystrzelona przez niego strzała przechodzi kolejno przez chadag, otwór w kości biodrowej i ucho igielne, na koniec zaś zapala wiązkę chrustu. W jednym z baszkirskich wariantów eposu opowiadającym o dziejach Ałpamysza bohater wypuszcza strzałę o długości 5 sążni z 60-sążniowego łuku i przebija nią gruby pień drzewa. U Oguzów-Turkmenów - strzela do miedzianego garnka lub złotej biżuterii dziewczyny. Ałpamysz strzela też do złotej tykwy, a bohater I Księgi Mahabharaty Ardżuna naciąga pięciokrotnie łuk i trafia do celu strzelając przez szprychy obracającego się koła. W koreańskim micie łucznik rozstrzygający konflikt między żywiołem wodnym i ziemskim zostaje obdarowany dwoma żonami. W eposie uzbeckim natomiast, bohater pragnąc zdobyć rękę Barczin musi np. przewrócić siedem minaretów jednym nabojem wystrzelonym z broni, pokonać w walce siedemdziesięciu bohaterów, reprezentujących stronę wybranki, rozerwać rękoma jedwabny sznur upleciony z czterech pudów przędzy, zwyciężyć w wyścigach konnych trwających od czterech do czterdziestu dni, podnieść tuszę ogromnego wielbłąda i obnieść ją trzykrotnie dookoła pomieszczenia, itp. W jednym z wariantów eposu zadanie Ałpamysza polega na podniesieniu Barczin z arby i zaniesieniu jej na rękach do jurty. Mimo że Ałpamysz nie zdołał tego uczynić zostaje dopuszczony do kolejnej próby: rozwiązania trzech wierszowanych zagadek. Tym razem wygrywa i Barczin zgadza się zostać jego żoną. Ałpamysz może więc położyć rękę na jej piersi... Pewne zachowania bohaterów epickich są, jak widać, podobne do tych, które zostały potwierdzone przez etnografów badających kultury ludów Azji X I X - pocz. X X w. Prowadzą też do tego samego celu, jakim jest zawarcie małżeństwa. r POWRÓT D O POCZĄTKU. W A L K A I R E - K R E A C J A Jeden z mongolskich mitów mówi o kłótni dwóch kreatorów o to, który z nich ma większy udział w tworzeniu Ziemi. Kończy się on słowami: „wszelkie tworzenie będzie się odbywało w atmosferze sporu i wrogości, a ludzie i zwierzęta będą próbowali nawzajem się zniszczyć" (Potanin 1883, s. 223). W ten sposób człowiek odziedziczył po pierwotnych istotach skłon­ ność do kłótni, sporów i walki. Przytoczony tu fragment mitu mongolskiego wskazuje też, iż konflikty stały się warunkiem koniecznym budowania, re-kreacji i postępu. Podobne zależności między konfliktami w świecie bo­ gów, którzy już na etapie tworzenia nie byli zadowoleni z wzajemnych układów, a zachowaniami ludzi (oraz istnieniem powszechnej opozycji dobra �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H 129 i zła) występują np. w wierzeniach ludów Syberii (zwraca na to uwagę m.in. Kosko 1990, s. 40). Uosobieniem odwiecznego związku między walką i krea­ cją są często postacie bóstw występujących w wierzeniach ludów Azji. Łączą one najczęściej ideał bohaterskiego wojownika i kreatora, będącego - jak np. hinduski Indra - źródłem istnienia, płodności, dostatku oraz personifikacją energii kosmicznej i biologicznej (por. też informacje o bogu wojny, który jest często bogiem urodzaju, de Vries 1974, s. 208). Także dynamiczni, twórczy bohaterowie mitów i eposów, którzy odnoszą zwycięstwa w zawo­ dach z rozmaitymi postaciami zła, powstrzymują grożącą ludzkości zagładę i dają impuls życiu, stając się jednocześnie wzorem mniej lub bardziej świadomie przyjmowanym przez czlowieka-zawodnika. Same współzawod­ nictwa zaś są jednym ze sposobów rozstrzygania konfliktów, od których nie jest wolny ani świat ludzi, ani duchów i bogów. Na związek walki z kreacją wskazuje też np. jeden z wątków mitu ewenkijskiego opowiadającego o walce dwóch braci o Ziemię (i tytuł stwórcy). Powiada się tam, że Ziemia powstała z ziarenek piasku wy­ łowionych z dna wód przez kaczkę. Kiedy osiągnęła rozmiary dywanika, na którym mógł się położyć młodszy z braci (kreator Ekszeri) - starszy brat postanowił odebrać mu j ą siłą. Zaczął więc ciągnąć za krańce, lecz nie mógł jej wydostać spod śpiącego. Ziemia zaś rozrastała się coraz bardziej, aż w końcu przybrała obecne rozmiary (Vasilević 1959, s. 173). Przytoczony tu wątek mitu potwierdza symboliczny związek omawianych już zachowań, polegających na przeciąganiu przedmiotów z początkiem, narodzinami itp. Czas twórczych przodków R. Caillois stwierdził m.in., że tylko istoty z okresu twórczego mogą zapewnić rytuałowi pożądaną skuteczność. „Stosuje się [też] wiele środ­ ków mających na celu wskrzeszenie płodnego czasu mocarnych przodków" (Caillois 1973, s. 138) . Dla odrodzenia świata niezbędna jest bowiem aktu­ alizacja i uobecnienie mitycznej przeszłości. Według wspomnianego autora, taką wskrzeszającą moc mają m.in. tańce w maskach, udramatyzowane spektakle, malowidła na ścianach jaskiń, recytacje mitów i in. M o i m zda­ niem, do grupy tej można również zaliczyć współzawodnictwa. Niektóre materiały dotyczące współzawodnictw u ludów Azji wskazują na szczególną więź zawodników i bohaterskich przodków oraz ciągłość dawnych wzorców. W kirgiskim pojedynku jeźdźców konnych na piki np., „herold" wzywający do udziału w walce wspominał m.in. o bohaterach eposu „ M a n a s " , przed­ stawiając ich jako ideał, do którego powinni dążyć zawodnicy. Mowa „he­ rolda" zaczynała się od słów: „ M y wszyscy - rozrastający się i umacniający lud, zrodzony z jednego ojca..." (Simakov 1984, s. 48; podkr. moje, I.K-S). 23 2 3 Por. też np.: Eliade (1970, s. 92-98). �130 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 0 kontynuacji bohaterskiego wzorca i świadomym nawiązaniu do tradycji mówi też kirgiska inwokacja, głosząca: „Błogosławieni niech będą przod­ kowie, którzy pozostawili nam te gry nieustraszonych mężów" (Omurzakov, Sagalaev 1981, s. 5). Podobne przykłady znajdziemy na odległych krań­ cach kontynentu azjatyckiego, np. u Czukczów, gdzie starzec inaugu­ rujący obchody święta wygłaszał m.in. następującą orację: „Zuchy, nasi przodkowie byli zwinni, szybcy, silni i wytrwali, powinniście być tacy sami. Myśliwi nosili zwierzęta na własnych ramionach, a nie wozili na psach, powinniście być tacy sami" (Żornickaja 1975, s. 36; podkr. moje, I.K-S). Niektórzy badacze (np. D'jaćenko 1988, s. 200-201) informując o tradycyj­ nych formach współzawodnictw, używają wprost określenia: „gry przod­ ków". Podana przez tę autorkę informacja o jakuckim święcie ysyach, kiedy to m.in. organizowano współzawodnictwa skoczków, zapaśników i in., mło­ dzież zaś „zapoznawała się z tradycyjną kulturą j a k u c k ą " (tamże, s. 203) świadczy też pośrednio o dążeniu Jakutów do zachowania łączności z przod­ kami. Znakiem kontynuacji tradycji, a zarazem - zacierania granic społecz­ nych i czasowych w sytuacji świątecznej, są też - moim zdaniem - zwyczaje polegające na inicjowaniu zawodów (np. zapasów) przez starców lub najstar­ szych zawodników oraz powierzaniu byłym mistrzom funkcji sekundanta, sędziego, herolda i in. Przeprowadzone przeze mnie badania wykazały np., że Mongołowie łączą początki igrzysk, określanych jako erlin gurvan naadam, tj. „trzy gry mężów" (należą do nich: łucznictwo, wyścigi koni i zapasy) z bliżej nie określonymi przodkami. Mówią też czasem o obcym, który dawno temu pojawił się znikąd i pokazał pasterzom mongolskim, jak np. organizować zapasy. Współcześni Mongołowie organizując współzawodnictwa działają - jak twierdzą najczęściej - z mocy tradycji. Brak natomiast niepodwa­ żalnych dowodów na to, by uważali oni zawodników za wcielenie przodków lub dawnych bohaterów (aczkolwiek trudno wykluczyć istnienie tego typu związków na poziomie podświadomości). Mówiąc o źródłach „gier mężów" pasterze wskazywali najczęściej na konieczność rozstrzygania sporów „o to, czyj k o ń jest szybszy, kto jest silniejszy, kto celniej strzela". Przytoczony przez Hamayon fragment mongolskiego mitu ukazuje natomiast naadam w roli turnieju, którego wynik przesądza o zawarciu małżeństwa. Powiada się tam bowiem, że „Środkowe Niebo i jego Żona chcieli wydać córkę za mąż albo za syna Zachodniego, Białego Nieba, którego się bali, albo za syna Wschodniego, Czarnego Nieba, którego się wstydzili. Postawili i m jednak trzy warunki: zwycięstwo w zapasach, łucznictwie i wyścigach konnych. Ten naadam stał się z czasem zespołowym świętem zwanym „trzema grami mężów" (Hamayon 1983b, s. 380). Niezależnie od ludowych wyobrażeń o genezie współzawodnictw oraz świadomości współwystępowania pcw nych wzorów w dawnych opowieściach 1 w zachowaniach współczesnych zawodników można mówić o podobień­ stwie znaczenia, jakie działania uczestników zawodów i postaci z mitów, �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 131 bohaterskich eposów itp. mają dla człowieka. Jak wynika z moich badań, wspólny jest im zwłaszcza udział w ustanawianiu nowego porządku oraz w przywracaniu zachwianej równowagi (na poziomie społecznym i kosmicz­ nym). Zawodnikom, podobnie jak bohaterom, którzy mogą być dla nich mniej lub bardziej świadomie przyjmowanym wzorcem, przypisuje się po­ nadto możliwość oddziaływania na proces krążenia energii i sił witalnych na różnych poziomach kosmosu (do zagadnienia tego jeszcze powrócę). Ich zachowania pełnią także funkcje magiczne. Jedną z cech przydawanych nie tylko bogom i mitycznym przodkom lecz także niektórym postaciom historycznym, otoczonym nimbem boskości, są nadzwyczajne umiejętności władania bronią. W ludowych wizjach dziejów bogowie i przodkowie (np. założyciele państw koreańskich, Czyngis-chan i in.) są też uważani za wynalazców broni. Z drugiej strony, niektóre przedmioty tego typu same wydają się być równe bogom. Wskazują na to m.in. przytoczone przez Stuttleya (1977, s. 146) wierzenia mówiące o dzie­ więciu rodzajach broni leżącej od praczasów w wodach oceanu, istniejącej od zawsze, nie mającej początku ani końca, powstałej samoistnie, którą hinduscy bogowie znajdują w oceanicznych głębiach. O boskości niektórych rodzajów broni świadczy też jej udział w kreowaniu bytów. W japońskiej księdze Kojiki czytamy np., że zaczątkiem ziemi stała się kropla, która spłynęła z boskiej włóczni i zastygła, tworząc wyspę {Kojiki 1986, s. 171). Atrybutem boskości obdarzony jest też w Japonii miecz i łuk (por. np. Nitobe 1912, s. 121-127). Niektórzy badacze (np. Sambuu 1978; Simakov 1984; Dzorig 1960; Galindev 1977 i in.) interpretują współzawodnictwa jako „powtórzenie wo­ jennych wydarzeń". Wojna byłaby więc, według nich, pierwowzorem zawo­ dów. Podobnie interpretowane są np.,, parady jeźdźców odzianych w stroje z dawnych epok i noszących historyczną broń, znane np. z terenu Korei, Japonii i Tybetu, a organizowane głównie podczas świąt dorocznych. W ja­ pońskiej prefekturze Fukuszima np. walki jeźdźców ubranych w dawną zbroję i hełmy, odtwarzających sceny z bohaterskiej przeszłości,były częścią obchodów święta koni (11-12 lipca). Zawodnicy reprezentowali osiem są­ siednich wiosek. Elementem święta były także procesje, parady koni, pokazy ujeżdżania dzikich rumaków, wyścigi i inne gry. Według Bauer i Carląuista (1974, s. 147, 165) miały one powtarzać bohaterskie wydarzenia z dziejów dawnych wojowników. Podobne znaczenie miały też np. zawody w jeździe konnej i parady z udziałem uczestników w tradycyjnych strojach, z dawną bronią, które odbywały się w prefekturze Mie w piątym dniu maja. Wspom­ niani autorzy nie odpowiadają jednak na pytanie, jaki był cel owego „po­ wtarzania bohaterskich wydarzeń". Wspomniane tu zachowania można, być może, interpretować jako symboliczny powrót przodków (którzy raz jeszcze chcą wziąć udział w akcie re-kreacji świata) na ziemię. Gwoli ścisłości należy dodać, że niektóre formy współzawodnictw wy­ wodzone są nie z mitycznej przeszłości, lecz z wydarzeń historycznych. �132 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ D o rozwoju niektórych typów wschodnich sztuk walki przyczyniły się np. ćwiczenia wieśniaków, którym nie zezwalano na posiadanie broni. W Chi­ nach m.in., w pierwszym wieku naszej ery, chłopi ćwiczyli się w walce z cieniem, traktowanym jak wyimaginowany przeciwnik, używając wyłącz­ nie rąk, nóg i pięści. D o perfekcji doprowadzili też fechtunek kijami. Również w Japonii specjalne ćwiczenia miały służyć obronie chłopów przed atakami rabusiów. Ludność kryła się w lasach, gdzie organizowano treningi polegające na walkach angażujących nogi, ręce, pięści, skakaniu z ciężarem na plecach itp.; w roli przeciwnika występowały drzewa (Sports in Japan 1977; Wroczyński 1985, s. 72). Jak podaje Tokarski (1989, s. 31-32) zakaz noszenia broni przez pospólstwo, wydany przez szoguna Hideoshiego i wprowadzony na Okinawie w 1609 r., przyczynił się do rozwoju sztuki zadawania śmierci jednym ciosem pustej ręki. Za twórcę kendo natomiast uważany jest wędrowny samuraj, zwany Mijamoto Mussahi, który żył na przełomie X V I i X V I I w. Jako trzynastoletni chłopiec pokonał on podczas turnieju 12 najlepszych zawodników i stworzył podstawy licznych szkół walki kendo. Mussahi oparł się przy tym na ideałach zen i obok ćwiczeń techniki wprowadził medytację (Pronnikov, Ladanov 1983, s. 163-166). Skoncentrujmy się jednak na zagadnieniu symbolicznego znaczenia współzawodnictw. Organizacja współzawodnictw, będących jednym ze sposobów symbolicz­ nego powtórzenia pierwotnej walki, stanowiącej warunek re-kreacji i porząd­ kowania rzeczywistości ma szczególne znaczenie w przełomowych momen­ tach cyklu rocznego. Rolę „twórczych przodków" pełnią wówczas pojedyn­ czy zawodnicy lub całe wspólnoty społeczno-terytorialne (pozostają one przy tym najczęściej w trwałej opozycji wobec siebie i znajdują się w stałym konflikcie). Według Gordona np. (1985, s. 201) rozmaite pojedynki młodzie­ ży, walki między grupami, zmagania sąsiadujących ze sobą wsi itp. odpo­ wiadają ,,apokaliptycznej wizji przejścia czasu". Dawne tradycje mają m.in. noworoczne walki wspólnot społeczno-terytorialnych w Azji Centralnej. Jak podaje np. Tolstow, na początku każdego roku w średniowiecznej Ferganie odbywały się walki pomiędzy reprezentan­ tami władcy i wodzów. Wspomagał ich tłum widzów, którzy rzucali w prze­ ciwnika kamieniami i cegłami dopóty, dopóki jeden z zawodników nie padł martwy (Tolstov 1948, s. 282-285). Suchariewa natomiast informuje o no­ worocznych walkach z tradycyjnym przeciwnikiem - sąsiadem, jakie miały miejsce w średniowiecznych miastach Azji (Taszkiencie, Samarkandzie, Bucharze). Uczestniczyli w nich reprezentanci poszczególnych stref miasta: czterech dzielnic oraz centrum lub centrum i peryferyjnego pierścienia po­ dzielonego na kilka części. W czasie pojedynku przeciwnicy uderzali się nawzajem pięściami, głową i nogami dopóki starczało im sił. Inny rodzaj walki polegał na ściąganiu zawodnika z pleców „konia" (tę rolę grał jeden z dwojga zawodników reprezentujących określoną dzielnicę). Bili się przy tym nie tylko , jeźdźcy" ale i „konie" (Suchareva 1958). w X w. mieszkańcy �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 133 niektórych miast Azji Centralnej - reprezentujący np. dwie dzielnice od­ dzielone od siebie rzeką z mostami - walczyli o głowę wielbłąda (zwierzę uważane za mediatora - przyp. I . K-S). Zawody odbywały się podczas muzułmańskiego święta składania ofiar kurban bajram . Wspomniane współzawodnictwa są przykładem powtórzenia zasad podzia­ łu wszechświata przez reguły organizacji zawodów i doboru zawodników, ich 24 2 4 Według Tołstowa, korzenie tych walk tkwią w dualistycznych podziałach społeczno-terytorialnych i rytualnych zawodach dwu fratrii. Z czasem przekształciły się one w boje na tle religijnym (Tolstov 1984, s. 282-284). Autor, podobnie jak wspomniana tu Suchariewa, zwraca uwagę na szczególną brutalność walczących oraz odwieczną wrogość i konflikty między miesz­ kańcami dzielnic wielu średniowiecznych miast Azji Centralnej. Podkreśla też, ze okazją do starć były m.in. święta muzułmańskie. �134 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ jedności. O istnieniu tego typu związków można mówić również na przy­ kładzie walk, w których uczestniczyli reprezentanci określonych obszarów wioskowych (terytorialnych połów), organizowanych przez członków indyj­ skiego plemienia Naga raz lub dwa razy w roku (szerzej patrz: Crooke 1898, s. 40), japońskich zapasów odbywających się podczas święta pięciu zbóż (święta zbiorów), których uczestnicy pochodzili z prowincji wschodniej, zachodniej i centralnej (Culin 1958, s. 37), a także zapasów buriackich, gdzie walczyli ze sobą reprezentanci terytoriów leżących na wschód i zachód od owoo (Sagdaron, Oćirov 1909, s. 473). To kamienne usypisko, mające status świątyni, występowało tu więc w przypisywanej mu najczęściej przez ludy mongolskie roli centrum, a zarazem granicy. O analogicznym doborze zawodników, reprezentujących Wschód i Zachód, mówi się w jednej z wersji znanego eposu „Geseriada". Przedstawiony tam opis walki między repre­ zentantem wschodniej i zachodniej części świata zawiera ponadto przy­ kłady zachowań, w których można dostrzec prawzór zapasów buriackich (a także np. mongolskich i tuwińskich), Wspomnę tu przede wszystkim 0 ruchach przypominających ptaka lub walczące zwierzęta, owijaniu prze­ ciwnika pod pachą, obalaniu go na ziemię, podrzutach, „tańcu" zwycięzcy 1 i n . D o dziś też wymienione ludy obdarzają najlepszych zawodników używanym w stosunku do bohaterów „Geseriady" tytułem mergen (dosł. zręczny). Inny jest oczywiście wymiar walki. W eposie została ona przed­ stawiona w hiperskali właściwej działaniom herosów. Dla ilustracji powy­ ższych stwierdzeń przytoczę tu fragment stosownego opisu (Geser 1968, s. 82-83; przekł. z ros. I . K-S): Aby potwierdzić swe prawo, aby sercu dać osłodę, aby odnieść zwycięstwo, wstąpili w zapasy [...] Obracając się ze słońcem jak żubry ryją ziemię, jak jastrzębie w niebo wzlatują, to bodą się jak łosie rogate, to [walczą] jakoby sokoły pierzaste. Ten nieprzyjaciela w proch starł, tamten podrzucił przeciwnika, lecz nie spadają z wysokości. Obaj mają równe siły, podnoszą się z głębiny jeszcze bardziej rozjuszeni. Walka bohaterów sprawiła, że obłoki wypełniły sie deszczem, zadrżały ciężkie skały, zadźwięczała przestrzeń [...] Dla wojownika Zachodniej części śmiałego Zasa-Mergena w tej walce - radość i szczęście, z pewnością pragnie zwycięstwa. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 135 Jak jastrząb mocno napina skrzydła tak on naprężył swe mięśnie. Chwycił Sagan-Chasara. Pod pachą go owinął, pobiegł i w pełnym biegu w zachodnią tajgę śmiało cisnął wielkoluda, zwyciężając wroga. Zwróciwszy się na wschód w tajgę cisnął Sagan-Chasara, w górę podrzucił i rąbnął o ziemię. Ten z początku zaniemówił, a potem jak strzała zaświstał, jakoby kamień w dół poszybował i na ziemię wśród wyrżniętych skał z niebieskich przestworzy runął [...] Głośno radował się 2'asa: Spójrzcie, Zachodnie Niebiosa, pokonałem wielkiego woja, teraz serce moje jest spokojne! W ukłonach ruszył w tan, chwaląc się niezwykłym zwycięstwem. Obok zasad klasyfikacji uczestników turniejów zapaśniczych, zgodnie z którymi dzielą się oni na grupy reprezentujące wschód i zachód, mogą również wystąpić innego rodzaju dualistyczne podziały. W Mongolii, Tuwie i Tybecie np. obowiązywał podział na prawe i lewe skrzydło. Jak podaje Sambuu (1974, s. 13) zawodnicy prawego skrzydła wybierani byli przez szamana, a zwycięzca z tej grupy otrzymywał tytuł „męskiego siłacza". Zawodnicy z lewego skrzydła byli wyznaczani przez lamę; w przypadku zwycięstwa reprezentanta tej grupy - przyznawano mu tytuł „kobiecego siłacza". Jak wykazały moje badania, lamowie biorący udział w zapasach organizowanych w Mongolii podczas lamajskiego święta tugyn bojar reprezentowali grupy zwane nilag i dalag (podział ten - jak mi wyjaśniano - odpowiada kategoriom: swój - obcy). Podczas religijnego święta zwanego megdzemiń czonchor zaś, kiedy urządzano zapasy z udziałem łamów i pasterzy, duchowni tworzyli grupę zwaną szar (żółtych), pasterze zaś należeli do drużyny char (czarnych). Spektakularny przykład noworocznych współzawodnictw, przy pomocy których zostaje powtórzona charakterystyczna dla tego okresu walka, zapi­ sany został przez W . M . łonowa u Jakutów. Otóż, na początku roku dwaj młodzieńcy, z których jeden ubrany był w skórę białego źrebaka i uważany za wcielenie ducha gospodarza nowego roku, drugi zaś nosił skórę czarnego lub rudego źrebaka i reprezentował ducha gospodarza starego roku, walczyli ze sobą w zapasach, biegach i wyścigach konnych. Pożądane było przy tym, jako zapowiedź pomyślności, zwycięstwo zawodnika reprezentującego ducha gospodarza nowego roku. Często drugi z zawodników godził się przy tym na porażkę (materiały archiwalne, cyt. za: Sagalaev, Oktajbr'skaja 1990, s. 127-128). �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W Korei podczas Nowego Roku organizowano walki dwóch gigantycz­ nych postaci zrobionych z drzewa i słomy. Drzewo służące do wykonania owych postaci niesione było do wsi w odświętnej procesji, a ścinający je drwale zakładali nowe ubrania i składali ofiary duchowi gór, aby uzyskać jego zgodę na wyrąb (Im Tong-Gwon 1975, s. 82-84). Zachowania te są typowe dla sytuacji przejścia. Gigantyczne rozmiary walczących postaci przypominają o wydarzeniach z czasów bohaterskich przodków. Nastę­ puje połączenie przeszłości i t e r a ź n i e j s 2 : o ś c i w jedno. W zawodach brały udział dwie drużyny złożone z setek mężczyzn, reprezentujących zachodnią i wschodnią część dystryktu. I w tym przypadku więc podkreślona została faza dualistycznego podziału świata. Walką dowodził kapitan, stojąc na specjalnej platformie. (Zapewne chodziło tu o zaznaczenie jego statusu). Zadaniem zawodników było pokonanie figury należącej do przeciwnika poprzez odpowiednie manewrowanie figurą własnej drużyny. W dwa tygodnie po Nowym Roku Koreańczycy organizowali walki dwóch postaci podobnych do smoków (wykonanych również z drzewa i słomy). Poruszano je za pomocą liny. W zawodach uczestniczyły dwie drużyny złożone z 50-100 osób. Zawodnicy reprezentowali wschodnią (męską) i zachodnią (kobiecą) część miasta . Ich stroje oraz opaski na głowę wykonane były z białego materiału. Trzymali oni także flagi w pięciu kolorach oraz nieśli wizerunki smoka, żółwia, feniksa i tygrysa (Im Tong-Gwon 1975, s. 82-84). Kolory flag i strojów symbolizują tu poszczególne strony świata, a wspomniane wizerunki są symbolem kosmicznych żywiołów. Niesione przez uczestników zawodów podkreślają nierozłączność człowieka i wszechświata. Nie polega ona przy tym wyłącznie na symbolicznym zniesieniu wszelkich granic i podziałów. Być może (przynajmniej w niektórych przypadkach) współzawodnictwa można interpretować w taki sposób, w jaki A . de Mello interpretuje taniec, pytając: „Czy kiedykolwiek doświadczyłeś swego nie­ istnienia? M y na Wschodzie mamy obrazowe przedstawienie tego przeżycia. Jest to obraz tancerza i tańca. Bóg jest tancerzem, a stworzenie boskie tańcem. Nie jest tak, że Bóg jest wielkim tancerzem, a ty jesteś małym tancerzem. O nie! Nie jesteś tancerzem w ogóle. Ciebie się tańczy! (de Mello 1993, s. 112; podkr. moje, I . K-S). Gdybyśmy przyjęli taką interpretację dla współzawodnictw - cóż działoby się z ich uczestnikami? Byliby „wałczeni"? „Współzawodniczeni"? Brzmi to niezbyt dobrze, sama myśl sformułowana przez de Mello wydaje się jednak godna głębszej refleksji, także w od­ niesieniu do przedmiotu moich badań... 25 2 5 Oczekiwano przy tym zwycięstwa strony zachodniej. Wróżyło ono bowiem płodny rok. Por. też np. informacje o zawodach w przeciąganiu liny organizowanych w Japonii. Jedna z drużyn reprezentowała ziemię, druga - morze. Zwycięstwo „ziemi" zapowiadało dobre urodzaje, zwycięstwo „morza" - dobre połowy (Bauer, Carląuist 1974, s. 157). �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 137 Zapasy Jak wynika z przedstawionego tu materiału, zawodnicy posługują się rozmaitymi środkami symbolizującymi m.in. walkę charakterystyczną dla czasu przełomu. Wspomniałam już, że zgodnie z archaicznymi koncepcjami jest ona podstawowym warunkiem tworzenia, re-kreacji. Niektóre zachowa­ nia zawodników zasługują na szczególną uwagę. Symbolizują bowiem ów akt, a zarazem - właściwy dla sytuacji granicznej stan zawieszenia. Spek­ takularnym przykładem współzawodnictw, których uczestnicy operują zna­ cznym bogactwem środków symbolizujących stan przejścia i początku, są ogromnie popularne wśród ludów Azji zapasy. Stan ten symbolizowany jest np. - moim zdaniem - przez nakrywanie głów zawodników przed rozpoczęciem walki kawałkiem materiału lub skóry zwierzęcej. Zwyczaj ten zanotowano np. u Jakutów (szerzej patrz: Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, s. 73; Koćnev 1980, s. 10). Zawodnicy kałmuccy natomiast wychodzili na arenę przykryci płaszczami. Wcześniej zaś, gdy znajdowali się w jurcie szykując się do wyjścia - otrzymywali nowy pas, którym owijano ich biodra (Missionerskij sbornik 1910, s. 218). W podanych tu źródłach stwierdzono przede wszystkim, że zawodnicy nie powinni się znać przed walką. Również w Materiałach po Mańczżurii i Mon­ golii (1906, s. 46) czytamy, że „zapaśnicy są podzieleni na dwie grupy i wypuszczani jednocześnie, tak że nikt nie wie wcześniej, z kim będzie grać". Zakrywanie głów i możliwie najdłuższe utrzymywanie w tajemnicy tego, kto będzie rywalem ma również znaczenie symboliczne. Charakteryzuje również sytuację przejścia i właściwy jej stan nieświadomości, błądzenia, zawieszenia. Jeśli taka interpretacja zachowań jest słuszna, wówczas zrzuce­ nie przykrycia głowy lub zdjęcie go przez sekundanta odpowiadałoby sym­ bolicznemu aktowi narodzin . Spektakularnym przykładem zachowań powtarzających kolejne etapy kosmogonii są zapasy kałmuckie. Jak czytamy w Missionerskom sbornikie (1910, s. 218), po zdjęciu płaszczy przykrywających głowy oraz uściśnięciu sobie rąk zawodnicy oddalali się na 5-6 kroków od centrum areny i chodzili wokół niej, jakby starali się nawzajem dogonić. Surowo przestrzegano przy tym zachowania symetrii względem siebie. Trwało to długo, a w tym czasie zapaśnicy pocierali dłonie piaskiem, wyrzucali go w powietrze itp. Można tu wyróżnić - moim zdaniem - następujące etapy symbolizowane przez za­ chowania zawodników: 1. fazę płodową (jej symbolem jest nakrycie głowy), 2. narodziny (zdjęcie płaszcza), 3. jednię, brak konfliktów i wyodrębnienie dwóch elementów opozycyjnych (zachowania zawodników przygotowują­ cych się do walki), 4. stwarzanie Ziemi (rzucanie piaskiem i pocieranie nim 26 2 6 Sieroszewski wyjaśnia, że imiona zawodników, mających reprezentować swój ród, trzy­ mano do ostatniej chwili w wielkiej tajemnicy z obawy przed zdradą lub czarami (Sieroszewski 1935, t. 2, s. 68). �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dłoni przypomina wątek występujący w różnych mitach azjatyckich mówią­ cych o powstaniu Ziemi i wydaje się być jego powtórzeniem). O przekraczaniu granic, cofnięciu czasu, informuje także - jak sądzę - szczególny sposób poruszania się zawodników lub wykonywane przez nich gesty. Jak podaje Grumm-Grżimajło, w zachodniej Mongolii np. zapaśnicy wstępowali na arenę miarowym krokiem, nie zginając kolan, szli na piętach, machając do taktu rękoma (Grumm-Grżimajlo 1926, s. 232, podkr. moje - I. K-S). Zgodnie z informacją Gunnera i Rachimgułowa zaś, zapaśnicy kazachscy wychodzili na środek maty, podawali sobie prawe ręce, a potem odchodzili od siebie na dwa kroki i obracali się przez lewe ramię (Gunner, Rachimgulov 1949, s. 19, podkr. moje - I . K-S). Symboliczne znaczenie mają nie tylko zachowania zapaśników, lecz również np. ich stroje. Na szczególną uwagę zasługuje przy tym, odzież ze skór zwierzęcych. Spotykamy j ą np. u Kirgizów, gdzie jeszcze na początku naszego wieku uczestnicy zapasów pieszych i konnych, pojedynków na piki, „walk o kozła" i in. występowali w spodniach, butach i kamizelkach ze skór dzikich kozłów lub jeleni (Simakov 1984, s. 36, 64, 66, 84). Autor podkreśla, że tego typu odzież nosił też bohater eposu „ M a n a s " i członkowie jego drużyny (kwestia podobieństwa pewnych zachowań uczestników współzawodnictw i bohaterów epickich była już wcześniej sygnalizowana). Także stroje zapaśników tuwińskich szyto w przeszłości ze skór baranich (Sambuu 1978, s. 36), zapaśnicy buriaccy zaś występowali w skórzanych spodniach (patrz np.: Molodych, Kulakov 1896, s. 179). Na podstawie informacji podanych przez wspomnianych autorów trudno jednak stwierdzić, czy stroje ze skór były noszone powszechnie przez zapaśników reprezentujących wyżej wymienione ludy, czy też występowały tylko w niektórych grupach, np. rodowych. Sytuację graniczną symbolizuje również całkowita lub częściowa nagość zawodników (por. uwagi Turnera o nagości; 1969, s. 95). O walkach nagich zapaśników w Tybecie informuje np. Cybikow (1975, s. 126). Były one organizowane podczas święta przypadającego na 25 dzień Nowego Roku. Według Grumm-Grżimajło (1926, s. 233) zawodnicy derbeccy walczyli nago, owinąwszy biodra pasem. Danych tych nie potwierdzili natomiast w pełni moi informatorzy, Według nich, w pocz. X X w. zawodnicy nie występowali wprawdzie w kurtkach i butach, jak czynią to obecnie, nosili jednak spo­ denki. Jak pisze Lewszin, nadzy zapaśnicy występowali też u Kirgizów. Z informacji podanej przez autora wynika, że nagość ta nie była zupełna. Zawodnicy mieli bowiem pasy (Levśin 1832, s. 120). Na nagość zawodników wskazuje natomiast pośrednio podana przez Simakowa informacja, do­ tycząca pojedynku jeźdźców konnych u Kirgizów. (Celem zawodów było wybicie przeciwnika z siodła lub zmuszenie go do ucieczki uderzeniami bata). Zawody organizowano podczas rocznicowych wypominków, kończących okres żałoby. Zawodnicy występowali wprawdzie w kostiumach, jednak z wymienionej przez badacza nazwy współzawodnictw, która może być �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 139 tłumaczona jako „walka obnażonych" można wnioskować iż pierwotnie walczyli oni bez odzieży. Również wypowiedzi niektórych spośród moich mongolskich informa­ torów świadczą o symbolicznej, a w odległej przeszłości być może w istocie demonstrowanej nagości zapaśników. Uzyskane wyjaśnienia wskazują przede wszystkim na kluczową rolę czapki w kostiumie zawodnika. Była ona symbolicznym ekwiwalentem całego kostiumu, a zarazem reprezen­ towała samego zapaśnika: „Czapka była bardzo szanowana przez M o n ­ gołów. Jeśli zapaśnik miał czapkę, to tak jakby był kompletnie ubrany"; „Przed walką zawodnik oddawał czapkę sekundantowi na znak, że jest gotowy do pojedynku, że się rozebrał. Upuszczenie czapki na ziemię przez sekundanta było równoznaczne z przegraną zapaśnika"; „Sekundanci mocno trzymali czapki i pilnowali, by nie upadły"; „Zawodnicy mieli czapki na znak szacunku. Pokazywali, że mają odzież w komplecie, nie są goli"; „Czapki były z czerwonymi wstążkami i dwoma otokami. Jeden otok w kolorze czarnym zastępował włosy człowieka, drugi był czerwony lub zielony [...]". Przytoczone tu wypowiedzi pozwalają na postawienie znaku równości między brakiem czapki a nagością zawodnika, zdjęciem jej przed walką - i zrzuceniem kostiumu. M o i informatorzy nie uświadamiali sobie jednak tego rodzaju zależności. (Występują one przede wszystkim na poziomie myślenia symbolicznego). Wręcz przeciwnie, podkreślali, że zawodnicy nie walczyli nago. Kostium, jaki noszą obecnie zapaśnicy mongolscy, rzecz jasna, to potwierdza. Analiza wypowiedzi wskazujących na symboliczne znaczenie czapki nie pozwala jednak wykluczyć nagości zawodników. Sym­ bolem pierwotnej nagości jest natomiast prawdopodobnie łysina zawodni­ ków, którzy - zgodnie z mongolskim zwyczajem - golili włosy (lub ich część) przed walką. Kostium zapaśników azjatyckich zakrywał przeważnie tylko część ciała zawodnika. Wspomniane już przykłady można m.in. uzupełnić o informację podaną przez Mazaheri (1972, s. 139), zgodnie z którą w okresie średnio­ wiecza na Bliskim Wschodzie zapaśnicy występowali w krótkich spodenkach. Z zapisków niektórych badaczy rosyjskich i buriackich wynika natomiast, że w X I X w. zawodnicy buriaccy nosili spodnie podwinięte powyżej kolan, byli bez koszul i butów (patrz np.: Śagdaron, Oćirov 1909, s. 473, Oćerki istorii kul tury Bur jat ii... 1972, s. 161). Również u Kałmuków z połowy X I X w. strój zapaśników składał się z szerokich spodni nie dochodzących do kolan (Nebolsin 1852, s. 149). Kirgizi biorący udział w zapasach na koniach oraz w pojedynku na piki nosili skórzane spodnie z szerokimi na 1-1,5 m nogawkami. Nakładano je na kalesony, a dolną część nogawek zakręcano wokół kolan. Zawodnicy walczyli boso (Simakov 1984, s. 66). U Mongołów Chałcha zaś co najmniej od początku X I X w. strojem obowiązującym zapaś­ nika są krótkie spodenki oraz kurtka zakrywająca łopatki i łokcie, zawiązy­ wana z przodu na wąskie, splecione paski materiału, sznurka itp. Piersi 1 �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ i brzuch zawodnika pozostają odkryte. Zapaśnicy walczą w butach o wyraź­ nie zagiętych do przodu noskach i wysokich do kolan cholewach. Uda i kolana są gołe. (Strój ten upowszechnił się stopniowo także wśród M o n ­ gołów Zachodnich). Kostium zakrywający tylko część ciała, noszony w sytuacjach granicz­ nych, w czasie przełomu, podkreśla charakter wydarzeń. Szczególne znacze­ nie ma tu krój stroju. Ważne wydaje się zwłaszcza to, że brzegi spodni, kurtki, kamizelki itp. sięgają najczęściej do połowy kończyny i innych „środ­ kowych" miejsc ciała: kolan, talii, bioder, połowy pleców. Ważna jest rów­ nież występująca u niektórych ludów asymetria ubioru. Przykładem mogą być m.in. zapaśnicy kazachscy, którzy - jak informują Gunner i Rachimgułow (1949, s. 6) nie zakładali prawego rękawa kurtki. Oczywiście zdarzają się kostiumy zakrywające znaczną powierzchnię ciała zapaśnika. U Turków orchońsko-jenisejskich np. strój zawodnika skła­ dał się z płaszcza przewiązanego pasem, koszuli, spodni i czapki (Bernśtam 1964, s. 68). Także ryciny zamieszczone w artykule Absalyamowa, Govorkowa i Sinyawskiego, przedstawiające m.in. zapaśników chakaskich, uzbe­ ckich i turkmeńskich, ukazują zawodników ubranych w koszule (podobne do Ryc. 9. Zapaśnicy japońscy: trudna sztuka wiązania pasa wg Grix 1937, s. 22 �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 141 rosyjskiej rubaszki), przewiązane pasem, długie spodnie i wysokie buty (Absalyamov, Govorkov, Sinyavskiy 1980, ryc. po s. 48). Zdarzało się też (np. w Azji Centralnej i na Syberii), że zawodnicy występowali bez specjal­ nego, wyróżniającego ich, kostiumu. Nosili jednak wówczas stroje świątecz­ ne, charakterystyczne dla grupy, którą reprezentowali. W takim przypadku ich odzież była nie tylko znakiem jedności i tożsamości z grupą, lecz jednocześnie - tak samo jak specjalny kostium zawodnika - stawała się znakiem święta. Mówiąc o symbolicznym znaczeniu stroju zapaśnika należy zwrócić szczególną uwagę na pas. Większość badaczy wskazuje przede wszystkim na jego przydatność podczas walki (zawodnicy mogą bowiem chwytać i pod­ nosić przeciwnika za tę część kostiumu). Tymczasem, jak już wspomniałam, w sytuacjach obrzędowych pas może być interpretowany jako symbol grani­ cy, drogi, podróży, pełni też funkcje izolujące, wyłączające itp. Symboliczne jest również zachowanie zapaśników, którzy - rozpoczynając walkę - kładą ręce na pasie przeciwnika, znacząc w ten sposób sytuację przejścia. Podobne znaczenie ma wspomniany już zwyczaj kałmucki, polegający na przekazaniu zapaśnikom nowego pasa. Pas zapaśnika może być wąski, nie rzucający się specjalnie w oczy, jak np. we współczesnym kostiumie chałchaskim. Niekiedy jednak jest on bar­ dzo wyraźnie podkreślony. Na rycinie zamieszczonej przez Hansena, przed­ stawiającej kostium zapaśnika ze wschodniej Mongolii, noszony podczas wiosennej ceremonii składania ofiar na owoo, można np. dostrzec trzy pasy tworzące rodzaj fartuszka oraz kilka pasów doczepionych do kurtki na wysokości ramion (Hansen 1950, fot. na s. 131; materiały były zbierane w końcu lat trzydziestych X X w.). Pas spodni zawodników kirgiskich np. wykonany był z jeleniej skóry i mocno wiązany w talii. Na to nakładano dodatkowy pas ze skóry lub z materiału (Simakov 1984, s. 66). Rozmiary pasa nie wpływają oczywiście na zmianę symboliczno-komunikacyjnych fun­ kcji tego elementu kostiumu, ani też na znaczenie samych zawodów. Istotna, zwłaszcza dla widzów, może być natomiast jego demonstracja (staje się ona bardziej jawna w przypadku pasa dużych rozmiarów, o znacznej grubości). Wnioskując o znaczeniu zawodów na podstawie rodzaju kostiumu i sym­ boliki różnych detali nie sposób pominąć np. koloru materiału, z jakiego został on wykonany. Stroje zapaśników mongolskich np. uszyte są z mate­ riału w kolorze czerwonym i niebieskim (te same barwy występowały również np. w strojach u Turków orchońsko-jenisejskich w V I - V I I I w., co mogłoby wskazywać na pewne zapożyczenia). Dla ludów turecko-mongolskich (podo­ bnie jak wielu innych) czerwień i błękit mają znaczenie symboliczne. Czer­ wień np., jak powszechnie wiadomo, jest kolorem krwi, życia, ognia, a zara­ zem ich symbolem, błękit - symbolizuje niebo. Obydwa kolory są jednocześ­ nie symbolem początku, źródła życia. Podczas badań w ajmaku wschodniogobijskim w Mongolii uzyskałam informację, że tamtejsi zapaśnicy nosili czapki z pasami w kolorze żółtym, zielonym i pomarańczowym. Kolory te �142 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ - jak podkreślali sami informatorzy - są dla Mongołów symbolem Ziemi, Natury. Hansen natomiast podaje, że zapaśnicy z Mongolii Wewnętrznej występowali w kurtkach z naszytym w środkowej części kawałkiem czer­ wonego materiału w kształcie kwadratu, zdobionego zielonym haftem lub wizerunkiem tygrysa. Kurtki zawodników były też czasem zdobione haftem, przed stawiaj ącym tzw. ,,motyw baranich rogów (Hansen 1950, s. 81). Dodaj­ my, że w kulturach ludów Azji Centralnej motyw ten uważany jest za symbol słońca oraz męskiego składnika natury. Wspomniany wcześniej tygrys jest natomiast dla Mongołów, podobnie jak np. dla Chińczyków, symbolem Ziemi. Symbolikę tę powtarza również zieleń oraz kwadratowy kształ mate­ riału. Obecność kosmicznych symboli na kurtkach zapaśników, podobnie jak kolorystyka ich ubiorów, oznacza wspomnianą już jedność, pełnię. W czasie walki zapaśnicy w naturalny sposób kontaktują się z ziemią. Upadek na ziemię lub dotknięcie do niej określoną częścią ciała jest przy tym równoznaczny z porażką zawodnika. U Mongołów, Tuwińczów, Turkme­ nów i Buriatów np. zawodnika eliminuje z walki dotknięcie ręką do ziemi. U Czukczów, Kazachów, Kałmuków, Mongołów zawodnik odpada jeśli zostanie położony na jedną lub obie łopatki albo (także u Kazachów) na bok. U Jakutów i Dunganów nie zezwalano na dotknięcie ziemi trzema punktami ciała równocześnie (np. ramionami, kolanami i dowolną częścią ciała powyżej kolan). W Mongolii zanotowałam rozbieżne informacje dotyczące skutków do­ tknięcia ziemi kolanem przez zawodnika. Niektórzy mieszkańcy zachodniej Mongolii twierdzili np., że upadek na kolano był dozwolony, według innych - oznaczał porażkę zawodnika (dodam, że podobnie reguły występowały m.in. u Jakutów, Turkmenów; informacje podane przez Sambuu, 1978, s. 38, wskazują natomiast, że również w Tuwie przepisy regulujące kwestię do­ tknięcia ziemi kolanem były niejednorodne). Reguły zapasów określają też np., w jakiej pozycji powinien znajdować się zwycięzca. U Turków orchońsko-jenisejskich i u Kazachów musiał on np. przykryć swym ciałem zawod­ nika leżącego na ziemi. Precyzyjne zasady dotyczące dozwolonych chwytów, rzutów itp. oraz zachowań, które są zabronione pozwalają wskazać zwycięz­ cę, mają też zasadnicze znaczenie dla prawidłowego charakteru walki. Nad jej przebiegiem czuwają (z urzędu) sekundanci i członkowie komisji, a także widzowie. Niektóre zachowania, zgodne z regułami, mają jednak również aspekt symboliczny. Różne formy kontaktu zawodnika z ziemią można bowiem, moim zdaniem, interpretować zgodnie z zasadą sformułowaną np. przez Eliade (1970, s. 143-145), w myśl której, leżenie lub siedzeąie na ziemi (w sytuacjach przełomowych) jest symbolem narodzin, odrodzenia, rozwiązania itp. Kontakt zawodnika z ziemią jest też częścią procesu obiegu energii między różnymi poziomami kosmosu. Bohater eposu mongolskiego leżąc na ziemi wierzy np., że przywróci mu ona utracone siły. Wierzenia w możliwość przekazania człowiekowi sił przez Ziemię - opiekunkę ludzi, stad i roz- �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 143 wijającego się życia, mają dawny rodowód w kulturze mongolskiej. Od­ notowano je m.in. w Tajnej historii Mongołów (1970, par. 125, 199 i in.; patrz też: Kałużyński 1983, s. 93-94) . Na udział zapaśnika w wielkim cyklu obiegu energii zwracałam już uwagę w swoich pracach (Kabzińska-Stawarz 1988, 1992). Buriaci wierzyli np., że rozcieranie grudek ziemi w dłoniach (co można uznać za jeden ze sposobów kontaktu człowieka z ziemią - I . K-S) dodaje zawodnikom sił (por. Molodych, Kulakov 1896, s. 179). Jak wykazują moje badania, podobnie wyjaśniali zwyczaj dotykania rękoma do ziemi oraz mycia rąk piaskiem przez zapaśników pasterze mongolscy. W Mongolii spotykamy również zwyczaj obrzucania się piaskiem przez zawodników przystępujących do walki. M o i informatorzy porównywali tego typu działanie do zachowania byków walczących lub kopiących ziemię. Podobne porównanie znalazłam również w Missionerskom sbornike (1910, s. 218). Napisano tam m.in., że zachowania zawodników, którzy długo obchodzili miejsce walki, pocierali dłonie piaskiem, wyrzucali go w powietrze itp. przypominają pojedynek rozdrażnionych byków przygotowujących się do walki. Zwierzę to „pojawia się" także w zawodach kirgiskich, kiedy to - jak podaje Simakow - „herold" objeżdżający tłum widzów i wywołujący chętnych do walki zaprasza do wejścia na arenę „osoby, które idą na przeciwnika jak byk" (Simakov 1984, s. 65). W porównaniu walczącego zapaśnika do byka ważne wydaje się nie tylko widoczne podobieństwo zachowań. Jest w nim bowiem także m.in. ukryta informacja o związku obrzędowych zapasów z działaniami mitycznych przodków, powtórzeniem ich „twórczych zachowań". W wierzeniach ludów mongolskich, zwłaszcza Buriatów, praprzodkowie występują bowiem naj­ częściej właśnie w postaci byka. Wierzenia buriackie mówią też np. o pierwo­ tnej walce synów Wschodniego i Zachodniego Nieba, którzy zamienili się w byki (patrz np.: Agapitov, Changalov 1883, s. 51-52; Humphrey 1974; Śarakśinova 1962, s. 128-137 i in.). W mitach ludów Azji praprzodkowie występują również np. w postaci ptaków. Przypominają o tym zapaśnicy, naśladujący ptasi lot przystępując do walki i po jej zakończeniu. Niektórzy spośród moich mongolskich infor­ matorów wyjaśniali, że zapaśnik wykonujący te ruchy pragnął upodobnić się do orła lub mitycznego ptaka zwanego Chan Gard (jego prawzorem jest indyjski Garuda) lub chciał pokazać, że jest tak samo silny jak ów ptak. W wierzeniach mongolskich (a także np. południowosyberyjskich) orzeł i Chan Gard asocjowane są ze Słońcem. Potomkiem orła jest również pierwszy szaman, będący jednocześnie pierwszym kowalem. Wszystkim wy­ mienionym tu postaciom przypisywany jest więc związek z początkiem, 27 2 7 Por. też informacje o zabiegach związanych z przejmowaniem sił od ziemi i wierzeniach w możliwość nadzielenia nimi ludzi i zwierząt podane przez Sagałajewa i Oktjabrską (Sagalaev, Oktabr'skaja 1990, s. 122). �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Ryc. 10. „Taniec" zapaśnika, Mongolia Fot. S. Szynkiewicz narodzinami, itd. (zob. też przytoczone wcześniej informacje o Jakutach, którzy porównywali skaczącego zawodnika do ptaka w locie). Symbolem pierwotnej walki, przekraczania granic np. między naturą i kulturą są również współzawodnictwa, w których walczą ze sobą ludzie i zwierzęta. U ludów Syberii np. podczas święta niedźwiedzia młodzi śmiał­ kowie skakali na zwierzę, łapali je za uszy, podstawiali nogi i uskakiwali bacząc, by nie zahaczyło ich pazurami. Starali się też związać je jak najszybciej i rozwiązać. Oprócz walki występuje tu więc inna, typowa dla sytuacji przejścia czynność wiązania zwierzęcia, znacząca czas przełomu, zmiany. Przykładem walk między zwierzęciem i człowiekiem są także, rozpow­ szechnione i popularne do dziś m.in. wśród pasterzy indyjskich, zapasy nieuzbrojonego zawodnika z bykiem. Mają one dawny rodowód w kulturze Indii. Jak bowiem podaje Basham (1973, s. 257) opis tych walk znalazł się już w literaturze starotamilskiej. Z informacji podanej przez Dębnickiego (1981, s. 188) wynika natomiast, że krwawe corridy z udziałem bawołów wodnych, stanowiące część obchodów święta ku czci bogini Kumari, urzą­ dzano w Nepalu jeszcze w 1940 r. Interesująca wydaje się informacja dotycząca boju bawołów organizowanego przez Miao, podana przez Itsa. Zawody te towarzyszyły uroczystościom z okazji zakończenia zbiorów �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 145 Ryc. 11. Walka człowieka ze zwierzęciem, Indie Wg Deraniyagala 1959, s. 21 (9-10 miesiąc księżycowy). Zwierzęta oraz osoby, które pobudzały je kijami do walki, reprezentowały dwie wioski, przed bitwą zaś odwiedzano groby przodków. Kontekst zawodów wskazuje na czas zmiany w cyklu kalen­ darzowym i gospodarczym. Odwiedzanie cmentarzy natomiast, ma zapewne odnowić i potwierdzić więź żyjących z przodkami, znieść granice między światem żywych i zmarłych. Oprócz współzawodnictw, w których człowiek zmaga się ze zwierzęciem oraz zawodów z udziałem samego człowieka (takich jak np. zapasy) ogrom­ ną popularnością cieszą się również w Azji walki zwierząt. Dawne tradycje mają tu noworoczne boje baranów. W Chiwie i Bucharze m.in. odbywały się one również podczas wiosennego święta czerwonego kwiatu. W Iranie, a tak­ że np. u nadamurskich Turkmenów natomiast podczas muzułmańskich świąt oraz wesela organizowano walki wielbłądów i pojedynki kogutów. W połu­ dniowym Tadżykistanie podczas oczyszczania źródeł wody odbywały się walki koni. Przykładem współzawodnictw z udziałem zwierząt są też popu­ larne m.in. w Indiach świąteczne walki słoni, byków oraz przepiórek. T u również spotykamy walki baranów, bawołów i kogutów. Boje kogutów są też popularną rozrywką na Filipinach, Bali i in. Zawody te zasługują na baczną uwagę. Według C. Geertza (1973) walki kogutów są bowiem od­ biciem podstawowych cech społeczeństwa. Wiele miejsca poświęcił wierze­ niom i obrzędom, w których główną rolę odgrywa kogut, J. Gajek (1934). Podkreślił on m.in., iż dla ludów Azji ptak ten jest symbolem walki i płodno­ ści, obdarzano go również mocą ożywiania zmarłych i ofiarowywano przod­ kom. Znajomość tej symboliki pozwala nam zrozumieć znaczenie obrzędo­ wych walk kogutów. Gajek wskazał także na znaczną popularność tego typu walk w Chinach, Japonii, Persji, a także w Indonezji (Gajek 1934, s. 154-155). Według tego autora, walki kogutów są pozostałością dawnych obrzędowych uczt pogrzebowych, połączonych z igrzyskami (tamże, s. 27). �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Z przytoczonych przez niego materiałów wynika jednak, iż kontekst zawo­ dów mogą również stanowić inne obrzędy. Na Sumatrze np. organizowano je podczas święta obrzezania, które , jest równoznaczne z przyjęciem nowego członka w poczet rodziny i oddawania go pod opiekę duchowi przodka" (tamże, s. 27). Walki kogutów organizowane są także poza kontekstem obrzędowym. Mieszkańcy Sumatry urządzają je bowiem np. z okazji targów. D o ulubionych rozrywek Chińczyków należą natomiast zawody świerszczy. Na ich popularność w Chinach wskazuje np. Pjaseckij (1880, s. 197), informując, że organizowano je nie tylko w święta, lecz również np. po codziennym obiedzie. By zakończyć podawanie przykładów walk zwierząt dodam jeszcze, że w 16 dniu pierwszego miesiąca roku („gdy Majdar przychodzi") Torguci z zachodniej Mongolii urządzali walki wielbłądów. Warto przy tym zauwa­ żyć, że zwierzętom przewiązywano czoło białym materiałem . Podobnie jak obecność szarfy i jej biel oraz walka z udziałem wielbłądów, symbolizuje to zmianę, sytuację graniczną. Z walką zwierząt kojarzą się niekiedy zachowania zawodników. Oprócz wspomnianych już zachowań, przy pomiń aj ących walkę byków, skojarzenie to wywołuje np. japońskie sumo (patrz też np.: Sikorski, Tokarski 1988, s. 137). Zawodnicy walczą w pozycji kucznej, starając się przewrócić przeciw­ nika na ziemię lub wypchnąć poza linię areny (ma ona 5 m średnicy). Niemal całkowita nagość zapaśników, o której była już mowa, jak też ich pozycja i sposób zachowania nasuwa przypuszczenie, iż mamy tu do czynienia z szeregiem środków symbolizujących stan początku, jeszcze nie-życia, fazę zawieszenia między życiem i śmiercią. Przekraczanie linii kręgu biegnącej między zawodnikami i widzami oraz obszarem znajdującym się poza areną walki symbolizuje dodatkowo sytuację zmiany. W podobny sposób można, jak sądzę, interpretować reguły pojedynku jeźdźców konnych u Kirgizów, Kazachów i in. Zadaniem ich uczestników było wypchnięcie przeciwnika poza linię koła o. średnicy 25-30 m. Za pokonanego uważano zawodnika, którego koń przekroczył tę linię dwiema (dowolnymi) nogami. 28 * * * Warto zwrócić uwagę na sposób przestrzennej lokalizaqi niektórych współzawodnictw. M a on bowiem również znaczenie symbohczno-komunikacyjne, informując o związku zawodów z czasem przejścia, sytuacją grani­ czną oraz o pewnych elementach kontekstu, w którym występują współ­ zawodnictwa. Dla przykładu przypomnę tu tylko noworoczne walki męż­ czyzn, kobiet i dzieci, reprezen tuj ących poszczególne dzielnice średniowiecz­ nej Samarkandy, które odbywały się na moście. Wspomniane zawody koreańskie, połączone z procesją i składaniem ofiar duchom gór, miały 2 8 Informacja zanotowana przez S. Szynkiewicza, materiały archiwalne, Archiwum Zakładu Etnologii I A E P A N w Warszawie, nr 114. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 147 Ryc. 12. Zapaśnicy sumo w oczekiwaniu na atak, Japonia Wg Bogeng i in. 1926, s. 33 miejsce na brzegu rzeki. Wyścigi koni zaś, jak wskazują przytaczane j u ż wcześniej źródła, organizowano najczęściej w granicznych punktach teryto­ rium zamieszkałego przez daną grupę: na krańcu wioski, u stóp góry, koło cmentarza, świątyni, a także w przestrzeni dzielącej obszar oswojony przez człowieka od strefy należącej do „tamtego świata", np. w bezludnym stepie. PRZYWRACANIE I UTRZYMYWANIE HOMEOSTAZY Dla archaicznych wizji dziejów znamienna jest m.in. wiara w okresową przemienność ładu i chaosu, połączona z obrazem grożących totalną kata­ strofą zaburzeń harmonii w makro- i mikroskali. Wobec takiej perspektywy konieczne staje się podjęcie działań prowadzących do przywrócenia stanu homeostazy i utrzymania jej przez jakiś czas . D o zachwiania równowagi, zastąpienia dotychczasowego ładu przez chaos, będący zarazem począt­ kiem nowej harmonii, dochodzi najczęściej właśnie w interesujących nas 29 2 9 Stan ten jest trudny do utrzymania, choć według niektórych badaczy znane są społeczeńs­ twa żyjące na ogół w równowadze. Należą do nich przede wszystkim Chiny (patrz np.: Larre 1988, s. 105; Soothil 1930, s. 202). Needham zaś, mówiąc o spontanicznej homeostazie społe­ czeństwa chińskiego przeciwstawia je zarazem Europie, która „miała wszczepioną cechę nie­ stabilności" (Needham 1984, s. 132 oraz 133-135). �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sytuaqach granicznych, w czasie przejścia. Jednocześnie jako środek służący przy wróceniu homeostazy w takich monetach występują przede wszystkim obrzędy i właściwe dlań zachowania: tańce, muzyka, zawody (patrz np. Granet 1914, s. 150; 1926, s. 351; Caillois 1973, s. 120 i in.). Groźbę chaosu, realnego zniszczenia niosą zawsze wojny, klęski żywioło­ we, epidemie. Wobec wizji zagłady społeczności ludzkie podejmują również próby mające uchronić je przed katastrofą. W XVI-wiecznej Korei np., - jak podaje Nikitina - by zapobiec skutkom klęsk żywiołowych budowano spec­ jalny statek bojowy i pływano na nim, imitując akt tworzenia. Autorka zauważa, że „pozakalendarzowe wypełnianie rytuału w czasie klęsk żywioło­ wych, strat, wojen miało na celu: doprowadzić kosmos do harmonii, uporząd­ kować zakłócony rytm, wrócić do początku (Nikitina 1982, s. 163; podkr. moje - I . K-S). Obraz zagrożenia klęskami żywiołowymi, totalną zagładą ludzkości, zwycięstwa demonów itp. powtarza się często w mitach ludów Azji. Stworzyły one jednocześnie postać bohatera, który ratuje ludzkość przed katastrofą, przywraca jej harmonię, wprowadza w stadium „złotego �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 149 wieku" itp. Bohaterem zapobiegającym zagładzie świata lub określonej społeczności (co w zasadzie bywa rozumiane równoznacznie) może być np. Syn Nieba, ale też - władający specyficznymi umiejętnościami członek własnej grupy. Często rola zbawcy powierzona zostaje młodemu mężczyźnie, którego cechuje znakomite opanowanie łuczniczego rzemiosła. Chciałabym skoncentrować się na tej postaci, albowiem analizując przyczyny i rezultaty jej zachowania w sytuacjach przełomu możemy otrzymać odpowiedź na pytanie o znaczenie ogromnie popularnych w Azji współzawodnictw w strze­ laniu z łuku. Łucznktwo Jeden z najbardziej rozpowszechnionych w Azji mitów mówi o nieocze­ kiwanym pojawieniu się na niebie dodatkowych słońc, palących swymi promieniami zboża i trawy, niszczących wszelką rośliność i powodujących wysychanie wód. Ludzie zaczynają głodować i bliski już wydaje się ich kres. W tym momencie jednak walkę ze słońcami podejmuje Łucznik; jego zwy­ cięstwo chroni ludzkość i ziemię przed zagładą. W poszczególnych wersjach mitu może być mowa o 2, 3, 7 lub 10 słońcach. Skutki emisji ich promieni są jednak zawsze podobne. Takie samo znaczenie ma też zwycięstwo Łucz­ nika. Jego losy natomiast układają się rozmaicie. Bohater mitu mongol­ skiego np. początkowo nie trafia w jedno ze słońc (prawdopodobnie w wy­ niku boskiego podstępu). Po spełnieniu swej misji, dręczony uczuciem wsty­ du, obcina sobie kciuki rąk i duże palce u nóg, przyznając tym samym, iż nie jest strzelcem doskonałym, po czym zamienia się w tarbagana i zaszywa w podziemnej norze (patrz np. Dułam 1988, s. 197; Potanin 1883, s. 323). Chiński Łucznik I popełnia liczne błędy w stosunkach z ludźmi, uzurpuje sobie prawo do władzy, wreszcie zostaje zabity z rozkazu człowieka, któremu zaufał (Kunstler 1981, s. 169). Na szczególną uwagę zasługuje przy tym przytoczony przez Kunstlera fragment tekstu Huai-nan tsy, który podaje opis Łucznika I jako postaci o cechach asymetrycznych. Okazuje się bowiem, iż jego lewa ręka była dłuższa od prawej (Kunstler 1981, s. 169-170). Według Kunstlera, mit o Łuczniku I opowiada o czasach legendarnego cesarza Jao (2356-2255 p.n.e.), za panowania którego Chiny nękane były przez liczne kataklizmy. Sam Łucznik I uważany jest też za postać historyczną (tamże, s. 159). W tym miejscu jednak, niezależnie od tzw. prawdy historycznej, istotna jest dla nas przede wszystkim rola Łucznika I w przywróceniu homeostazy, przypisana mu przez ludowe wierzenia. Informacja o warun­ kach, w jakich Łucznik przystępuje do działania i ich efektach, jak też wzmianka o asymetrii jego postaci potwierdza ponadto, iż mit jest szczegól­ nym obrazem sytuacji przejścia. M i t o słońcach i Łuczniku mówi wyraźnie o przekraczaniu granicy między życiem i śmiercią, ożywieniem umierającego - pozbawionego wody i roślin­ ności - świata. Koncepcję o związku mitu z ideą śmierci i zmartwychwstania �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ formułuje m.in. Brodjanskij (1985, s. 116). Chang natomiast sądzi, że mit ten może być wersją starożytnych wierzeń w i ą z a n y c h z kultem słońca i próbą ratowania go przed zaćmieniem. Podobną propozycję - jak podaje - przed­ stawili uczeni japońscy (Kaizuka, Sugimoto, Mitarai). Chang dochodzi rów­ nież do wniosku, że bez względu na to, jaka jest geneza mitu o dodatkowych słońcach, istotne są przede wszystkim: zaistnienie stanu naturalnych klęsk i rola Łucznika jako wybawcy ludzkości, struktura mitu i jej znaczenie (Chang 1976, s. 165). Teza ta wydaje się przekonująca. Dla jej potwierdzenia i uzupełnienia można przytoczyć przykład mongolskiego mitu, w którym Łucznik ratuje świat przed katastrofą spowodowaną nie przez słońca, a przez Plejady. M i t ten powiada, że złożone z 12 gwiazd Plejady do tego stopnia mroziły ziemię, iż warunki życia na niej stały się nieznośne. Jak widać, niezależnie od odmiennych przejawów działalności słońc i Plejad - ich efekt końcowy jest ten sam: zbliżająca się zagłada ziemi i ludzkości. W obydwu przypadkach też Łucznik powstrzymuje klęskę, przywracając równowagę w świecie i przyczynia się do re-kreacji życia. Analizując teksty koreańskie, których bohaterem jest Łucznik strzelający do Słońca, Nikitina dochodzi do wniosku, iż pokonanie Słońca może być interpretowane jako rozwiązanie zagadki zadanej ludziom przez siły kos­ miczne. Walka zaś to symboliczne przedstawienie konfliktu między dwoma żywiołami: wodnym i ziemskim (Nikitina 1982, s. 221). Zagrażające światu niebezpieczeństwo może być ukazane w różnej po­ staci. W Aweście np. przybiera ono obraz Ptaka Suszy Kamaka, który zawisł nad ziemią i zasłaniając j ą swymi skrzydłami nie dopuszczał do niej deszczu z nieba. Wówczas pojawia się bohater Garszap i strzela do Ptaka z łuku, a po upadku potwora na ziemię rozbija mu jeszcze dziób maczugą. Niebiańskim strzelcem jest też Tir, który niweczy podstępne działania Arymana. Ten bowiem, pragnąc zniszczyć dzieło Ormuzda, zamienił się w węża i wwiercił w głąb ziemi, skąd wypchnął wody. Zamieniły się one w parę i uniosły w powietrze. Tir jednak przemienił wodę w chmury deszczowe i sprawił, że deszcz padał na ziemię przez miesiąc (patrz np. Składankowa 1989, s. 49, 135, 140). Jak widać, w obydwu tekstach przytoczonych przez Składankową pojawia się znany już motyw interwencji Łucznika, w wyniku której świat zostaje ocalony od śmierci (występującej tu w powtarzającym się w mitach ludów Azji obrazie suszy) i powraca do życia (warunkiem re-kreacji jest opad deszczu, woda). W micie ewenkijskim np. występuje kosmiczny Łoś Heglen, który kradnie dzień, pogrążając wszystko w mroku. Jego śladem wyrusza Łucznik Main. Po długiej i męczącej podróży udaje mu się odzyskać dzień i przywrócić go ludziom. Wydarzenia te powtarzają się stale, podobnie jak stały jest cykl przemiany dnia w noc i nocy w dzień (patrz: Materiały po evenkijskomu (tunguzskomu) folkloru 1936, s. 282). Motyw porwania Słońca przez Łosia lub potwora (i odzyskania go przez celnego Łucznika, który przywraca porządek dnia i nocy) pojawia się też np. w mitach mongolskich (patrz np.: �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 151 Novgorodova 1989, s. 170-171). Koreańscy bohaterowie mitu - 15-letni bracia-bliźniacy, przywracają natomiast równowagę w świecie, gdy strącają z Nieba dodatkowe słońce i dodatkowy księżyc, a następnie ustalają, że jeden z nich będzie pilnował pozostałego Słońca, drugi zaś - Księżyca. Przytoczone tu przykłady motywów występujących w mitach o Łuczniku potwierdzają wspomnianą już mediacyjną funkcję tej postaci i samego łuku oraz ich rolę w przywracacaniu homeostazy. Strzelanie w niebo, w słońce, jest najczęściej łączone z próbą iniejacji/dojrzałości młodego mężczyzny (patrz np. Granet 1973, s. 198; Ogarek-Czoj 1989, s. 85-86; Składankowa 1989, s. 147-148 i in.). Niektórzy badacze (np. Nikitina 1982, Granet 1973) widzą w tym zachowaniu walkę bohatera z jego alter ego. Zachowaniem zbliżonym, a może nawet tożsamym ze strzelaniem w niebo/słońce jest strzelanie do bukłaku. Według M . Graneta, istnieje związek między strzelaniem w niebo i chińskim mitem o bukłaku a zdobywaniem mistrzostwa w bractwie kowali. Próbom strzelania podda­ wany był też władca, a sama czynność strzelania w niebo/do bukłaku miała istotne znaczenie dla utrzymania świata w stanie równowagi. Król bowiem - jak pisze Granet - „winien umieć zagospodarować i ukształtować świat, jak czynią to demiurgowie [...]", (Granet 1973, s. 199). Na homeostatyczną funkcję wspomnianych zachowań wskazuje też Caillois, według którego - strzelanie do bukłaku jest symbolem przejścia od chaosu do kosmicznego ładu (Caillois 1973, s. 37, 140). Podobną rolę ma do spełnienia wspomniany wcześniej bohater eposów, który poddawany jest próbie strzelania do złotej tykwy lub miedzianego garnka. * Oprócz klęsk żywiołowych, wojen, chorób i innych kataklizmów przy­ czyną zakłóceń równowagi są najczęściej zmiany w sytuacji wspólnoty, przede wszystkim spowodowane śmiercią któregoś z jej członków lub jego przejściem do innej grupy społecznej. Środkiem służącym przywracaniu ho­ meostazy są wówczas m . in. współzawodnictwa, które pozwalają człowieko­ wi na bezpieczne przekroczenie granicy między dawnym a nowym porząd­ kiem (wspominałam już o tym; patrz: Kabzińska-Stawarz 1992, s. 143-146). Na udział zawodów w przywracaniu równowagi i ładu „zachwianego przej­ ściem śmierci i odczuwanym bólem" zwraca też uwagę Tryjarski (1991, s. 233). Trzeba jednak podkreślić, że owa funkcja homeostatyczną nie ogra­ nicza się wyłącznie do wymiaru ludzkiej wspólnoty, lecz dotyczy makroskali, kosmosu, którego specyficzną cząstką jest człowiek. Środkiem służącym przywróceniu równowagi zachwianej przez śmierć członków własnej grupy mogą być również spory, kłótnie, bojki itp. Za przykład niechaj posłuży indyjskie plemię Kota (stan Madras). Podczas dorocznej ceremonii pogrze­ bowej, kiedy to ekspediuje się ostatecznie do „tamtego świata" wszystkie �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ osoby, które zmarły w ciągu roku obrzędowego (pierwsza ceremonia odbywa się po śmierci i służy kremacji zwłok) - w pewnym momencie dochodzi do kłótni słownej i fizycznej szarpaniny między osobami mającymi jakiekolwiek pretensje do zmarłych, a ich bliskimi krewnymi. Niektóre osoby próbują interweniować, by nie dopuścić do nie kontrolowanej awantury i przywrócić zachwianą równowagę (podobne znaczenie ma sam rytuał). Umiejętność mediacji w kłótniach jest przy tym u Kota niezwykle ceniona i uważana za jedną z podstawowych cech przywódcy (Village India 1955, s. 227-239). Funkcje homeostatyczne pełniły też np. turnieje zagadek. Zwraca na to m.in. uwagę W.W. Iwanow, pisząc, iż zakończenie takiego turnieju roz­ wiązywania zagadek oznaczało odtworzenie harmonii (Ivanov 1978, s. 83-84). W istocie jednak najważniejsza wydaje się nie tylko forma współzawodnictw, lecz sam fakt ich organizacji w przełomowym momencie życia człowieka i Natury, wspólnoty ludzkiej i U n i v e r s u m , przede wszystkim zaś przypisywane tym zachowaniom funkcje i znaczenie. Jak bowiem stwierdził Huizinga (1985, s. 87-88): „ Z chwilą gdy rezultat jakiegoś turnieju jako taki, jako osiągnięcie, ingeruje w bieg natury łatwo pojąć, iż nieważne jest w istocie, dzięki jakiemu rodzajowi walki rezultat ów został osiągnięty. Wygranie walki wpływa jako takie na bieg wydarzeń [...]". Do takich wniosków prowadzi też m.in. dokonana przeze mnie analiza materiałów informujących o różnych aspektach współzawo­ dnictw ludów Azji, wskazująca np. na daleko idące podobieństwo symboliczno-komunikacyjnego znaczenia tego typu zachowań. LITERATURA A b d a l l a M. 1989 Małżeńskie obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesią­ tych naszego wieku, „Lud", t. 73, s. 123-145. A b r a m z o n S.M. 1971 Kirgizy i ich ètnogeneticeskie i istoriko-kul'turnye svjazi, Leningrad. 1978 Predmety kul'ta kazachov, kirgizov i karakalpakov, [w:] Material'naja kul'tur a narodo v Kavkaza, Srednej Az ii i Kazachstanu, Leningrad. A b s a l y a m o v G . , G o v o r k o v M., S i n y a v k i y V. 1980 Ancient and modern, [w:] National folk sports in the USSR, Moskva. Agaev G.G. 1985 Azerbajdzan, [w:] Igry narodov SSSR, Moskva. A g a p i t o v M.N., C h a n g a l o v M.N. 1883 Materiały po izućeniju samanstva v Sibiri. Samanstvo u burjat Irkutskoj gubernii, Irkutsk. Aijmer G. 1964 The Dragon boat festival on the Hupeh-Hunan Plain, Central China. A Study in the ceremonialism of the transplantation of rice, Stockholm. Alekseev N.A. 1975 Tradicionnye verovanija jakutov v XIX - naćale XX v., Novosibirsk. 1980 Rannie formy religii tjurkojazycnych narodov Sibiri, Novosibirsk. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 153 Alpamyś 1949 Alpamyś. Uzbekskij narodnyj epos, Moskva. Andreev M.S. 1953 Tadziki doliny Chuf Stalinabad. Anlropova V.V. 1971 Kultura i byt korjakov, Leningrad. Anucin D.N. 1890 Sani, lad'ja i koni kak prinadleznosti pochoronnogo ohrjada, Moskva. A r c h i m b a u I t Ch. 1960 Un complex culture! la course le pirougus au Laos, „Men and Cultures", Philadelphia. Auboyer J. 1968 Życie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa. A u e z o v M. 1959 Kirgizskij geroiceskij epos Manas, Alma A ta. A z o y W. 1982 Buzkashi: Game and power in Afghanistan, Philadelphia, University of Pensyl­ wania Press. Bakaeva E.P., G u c i n o v a E . B . M . 1992 Magija v obijadach rodinnogo rituala kalmykov, [w:] Tradicionnaja obrjadnost, mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 89-100. Basham A.L. 1973 Indie, Warszawa. B a u e r H . , C a r l q u i s t S. 1974 Japanese festivals, Tokyo. B e l l Ch. 1968 The People of Tibet, Oxford. Bernstam N.L. 1964 Socialno-ekonomiceskij stroj orchono-enisejskich tjurok v VI-VIII vv., Moskva— -Leningrad. B i ć u r i n Ja.N. 1950 Sobranie svedenij o narodach obit avś ich v Srednej Azii v drevnie vremena, MoskvaLeningrad, t. 1-3. Bishop C.W. 1938 Long-Houses and Dragon Boats, „Antiquity", vol. 12, nr 4. B o g e n g G . A . E . , i in. 1926 Geschichte des Sports aller Volker und Zeiten, Leipzig. Brodjanskij D.L. 1985 Strelok Kado i boginja Amaterasu v proizvedenijach neolitićeskich skulptorov (dva opyta soedinenija mifologiceskich i archeologiceskich tekstov), „Sovetskaja Ćtnografija" vol. 2, s. 116-121. Bronowski J. 1988 Potęga wyobraźni, Warszawa. Brusilovskij M.B. 1959 Ocerki is torii fizićeskoj kultury i sporta v Kazachstane, Alma Ata. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa, de C a s t e l l i C H . 1976 Religione e album dei Schizzi sil la Georgia des secolo XVII, Tbilisi. C e s n o v Ja.V. 1986 Drakon: metafora vnesnego mira, [w:] Mify, kulty, obrjady narodov Zarubeznoj Azii, Moskva, s. 59-72. �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 1989 Sag Maître i: nekotorye aspekty izucenija kinesiki, [w:] Etnograficeskoe izućenie znakovych sredstv kultury, Leningrad, s. 122-138. Chalcha Dżirum 1965 Chalcha Dżirum. Pamjatnik mongol'skogo feodal'nogo prava XVIII v., Moskva. Chang Ju-Gun 1961 Korean mythology, Seoul. Chang K.C. 1976 Early Chinese civilisation, Harvard University Press. Chao Wei-Pang 1943 The Dragon boat races in Wuling, „Folklore Studies", vol. 2, nr 1. Chomie L.V. 1966 Nency. Istoriko-ètnograficeskie ocerki, Leningrad. C h o r o s c h i n A. 1874 Sugut. Materiały dlja s tat is tiki Turkestanskogo kraja, SPb, vyp. 1. Chudjakov L A . 1969 Kratkoe opisanie Verchojanskogo okruga, Leningrad. Crooke E.W. 1898 The Wooing of Penelope, „Folklore", vol. 9, nr 2. C u l i n S. 1958 The Games of the Orient, Tokyo. C u y l e r P. 1979 Sumo, London. Cybikow G. 1975 Buddyjski pielgrzym w świątyniach Tybetu (według dziennika prowadzonego w la­ tach 1899-1902), Warszawa. D a s S.T. 1987 Life style: Indian Tribes, Dehli. Dębnicki K. 1981 Nepal. Królestwo wśród chmur, Warszawa. Deraniyagala P.E.P. 1959 Some Sinhala Combative, Field and Aquatic Sports and Games, Colombo. Diem C. 1941 Asiatische Reiterspiele, Berlin. Divaev A.A. 1907 Drevne igry kirgizskoj molodezi, „Turkestanskie vedomosti", nr 54. D'jacenko V.I. 1988 Vospitanie dętej u jakutov, [w:] Tradicionnoe vospitanie de tej u narodov Sibiri, Leningrad, s. 186-205. D ' j a k on o v a V. P. 1975 Pogrebal'nyj obrjad tuvincev kak is tor iko-è tnogrąfićeskij istoćnik, Leningrad. Dolgich V.O. 1962 Bytovye rasskazy èncev, Moskva. Drevnie avtory 1940 Drevnie avtory o Srednej Azii (VI v. do n.e. - III v. n.e.). Chrestomatija, Taskent. D u b r o v a Ja.P. 1898 Byt kalmykov stavropolskoj gubernii, Kazań. D u ł a m S. 1987 Mify o sozvezdii Plejady, Aman Dzochiol Sudlal, 1.14, fasc. 1-10, Ulaanbaatar, s. 192-198. D z o r i g R. 1960 Mongol ardyn sport, Ulaanbaatar. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH 155 D z i k i e v A. 1972 Etnografićeskij oćerk naselenija Jugo- Vostocnogo Turkmenistanu (konec XIX - nacaio XX v.), Aschabad. 1983 Tradicionnye turkmenskie prazdniki, razvlecenija i igry (na materiale Juz nog o i Vostocnogo Turkmenistanu), Aschabad. D z u m a g u l o v A. 1959 Nekotorye ohycai i ohrjady dorevoljucionnoj kirgizskoj semii, Izvestija A N K S S R , serija obscestvennych nauk, t. 1, vyp. 1, Frunze. E b e r h a r d W. 1968 Local cultures of South and East China, Leiden. 1977 Kitajskie prazdniki, M . E i b l - E i b e s f e l d I. 1987 Miłość i nienawiść, Warszawa. Elaszwili W.I. 1968 Iz is torii konnogo spor ta v Gruzii. Chevsurskie skaćki „cchen" v proślom i nastojasćem, ,,Sovetskaja Ètnografija", vol.4, s. 104-109. Eliade M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1974 Shamanism. Archaic techniques of ecstasy, Princeton, University Press. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa, t. 1. Ferguson J.C. 1928 Chinese mythology, [w:] The Mythology of all races, New York, t. 8. Frederic L. 1971 Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów. 1185-1603, Warszawa. Gajek J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów, A T N we Lwowie, Dz. I I , t. 13, z. 2. G a l d a n o v a G . R. 1987 Dolamaistskie verovanija hurjat, Novosibirsk. 1992 Semantika archaićnych èlementov svad'by u tjurko-mongolov, [w:] Tradicionnaja obrjadnost' mongolskich nar odo v, Novosibirsk, s. 71-89. Galindew 1977 Eriin gurvan naadam, Ulaanbaatar. Geertz C. 1973 The Interpretation of Culture, New York. G e o r g i e v s k i j S. 1892 Mificeskie vozzrenija i mify kitajcev, SPb. Geser 1968 Geser. Burjatskij geroićeskij epos,, Moskva. Gordon A.V, 1989 Krestjanstvo Vostoka: istoriceskij sub'ekt, kul'tur naja, tradicionnaja i social'naja obśćnost', Moskva. Graceva G.N. 1988 Socializacja dętej i podrostkov v tradicionnom obścestwe nganasan, [w:] Tradicionnoe vos pitanie dętej u narodov Sibiri, Leningrad, s. 38-62. Granet M. 1914 Fetes et chansons anciennes de Li Chine, Paris. 1926 Danses et légendes de la Chine ancienne, Paris. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r ą b c z e w s k i B. 1958 Podróże po Azji Środkowej, Warszawa. Grebnev L.V. 1960 Tuvinskij geroićeskij èpos. Opyt istoriko-etnografićeskogo analiza, Moskva. �156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Grix A.E. 1937 Japans Sports in Bild und Wort, Berlin. Groos K. 1896 Die Spiele der Tiere, Jena. 1899 Die Spiele der Menschen, Jena. Grumm-Grżimailo G.E. 1926 Zapadnjaja Mongolija i Urianchajskij kraj, Leningrad. Gunner M. 1938 Sbornik kazachskich nacional'nych igr i razvlecenij, Alma Ata. 1942 Kazachskaja pojasnaja hor'ba, Alma Ata. 1957 Kazachski/ narodnyj konnyj sport (pravila sorevnovanij), Alma Ata. G u n n e r M., R a c h i m g u l o v M. 1949 Kratkij sbornik kazachskich narodno-nacional'nych vidov sporta, Alma Ata. Gurvic I.S. 1962 Korjakskie promyslovye prazdniki, Sibirskij Ćlnografićeskij Sbornik, Moskva, t. 4, s. 239-257. G u r v i c I.S., K u z a k o v K . G . 1960 Korjakskij nacionalnyj okrug, Moskva. H a m a y o n R. 1983a Abuse of the father. Abuse of the husband. A comparative analysis of two Buryat myths of ethnic origin, [w:] Studies in Oriental Religions, Wiesbaden. 1983b The one in the middle: unwelcome third as a brother, irreplaceable mediator as a son, [w;] Fragen der mongolischen Heldendichtung, Wiesbaden, Bd 3. Hansen H.H. 1950 Mongol costumes, Kobenhavn. H e d i n S. 1900 Przez pustynie Azji, Warszawa, t. 1-2. Hoffmann H. 1950 The Religions of Tibet, London. Huizinga J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. Humphrey C. 1974 Some ritual techniques in the bull-cult of the Buriat Mongols, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, London. Im T o n g - G w o n 1975 Folk Plays, [w:] Traditional performing arts of Korea, Seoul, s. 82-99. Istorija 1987 Istorija i kul'tura ćukćej. Istoriko-etnograficeskie o cerki, Leningrad. Its R . F . Its R.F. 1960 Miao. Istoriko-etnogrąfićeskij oćerk, Trudy Instituta Etnografii, Moskva, t. 60. Ivanov V.V. 1978 Priroda i celovek v zer kale struktur nogo analiza, „Priroda", nr 1, s. 83-84. 1989 Problemy etnosemiotiki, [w:] Etnograficeskoe izućenie znakovych sredstv kultury, Leningrad, s. 38-62. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin gurvan naadam — three games of the men in Mongolia, „Ethnologia Polona", vol. 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etnografia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. 199la Games of Mongolian shepherds, Warszawa. 1991b Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnografii, „Etnografia Polska", t. 35, z. 1, s. 173-191. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. Kalen^nye K a l 157 ^ V , ° 9 8 4 ^Pochoronnye .^ ^ ^ obrjady i obyćai u osetin v XVIII N o v y j G o d > M o s k v a . - naćale XX , , Kavkazskij etnografićeskij sbornik, vyp. 8, Moskva. K a ł u ż y ń s k i S. 1983 Dawni Mongołowie, K a r !987 S e V a ^L o kurdom Warszawa. znatenii konnych i r v Srednej Azii. [w:] Prosloe SredneJ g Azii, Duśanbe, s. 231-242. ^ 9 7 ? K i m Kazachski} fofklor v sobranii G.N. Połonina, Alma Ala. U l K m 2 " S o l aspects of Korean mythology. w:] Folk culture in Korea, Seoul. K j u n e r N.V. . r^tml'nni Azii i Dolnego Vostoka, 1961 ^ i t i e irve.v///a o mi/Wac/* / ^ c ; ^ i r i , Central noj A.u ua g t Moskva. K 1 KOh "947 77* Aone fa the life of the Ordos Mongols. ..Primitive Man", vol. 2, nr 1-2, s. 15-25. ha y '^S ' KobIandy-hatyr. Kazachski] geroićeskij epos, Moskva. K o cne v V . P . 1980 NacionaVnye vidy sporta Jakutskoj ASSR, Jakulsk. ^ i W Kojiki. czyli Księga Dawnych Wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. Kosko M . M . 1990 Mitologia ludów Syberii, Warszawa. Kozlov P.K. 1947 Mongolija i Kam, wyd. 2, Moskva. Krasnodembskaja N.G. 1982 Tradicionnoe mirovozzrenie singalov, Moskva. Kunstler M. 1981 Mitologia Chin, Warszawa. i Dal'nego Vostoka, Novosibirsk. Kycanov E.I. , 1968 O&rfc isror// tangutskogo gosudarstva, Moskva. Kycanov E.I., Savickij L.S. 1975 Ljudi i bogi strany snegov, Moskva. Moskva. ^ L a r l V ^ e ' °Oroci. Istoriko-etnografićeskij C ; 88 ' 9 Empiryczne pojmanie ócerk s serediny XIX do naśich dnej, Moskva. czasu a koncepcja historii w myśli chińskiej, [w:] Czas w kulturze, Warszawa, s. 69-100. Leach E. 1961 Rethinking Antropology, Warszawa. �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ L e a c h E . , G r e i m a s A. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. Levsin A.I. 1832 Opisanie kirgiz-kazaćich izvestija, SPb. iii kirgiz-kajsackich ord i ślepej, cz. 3, Etnograficeskie L i p e c R. S. 1982 Ot rażenie pogrebalnogo ohrjada v tjurko-mongolskom epose, [w:] Obr jady i obrjadovyj folklor, Moskva. L i t v i n s k i j B.A. 1972 Kurgany i kurumy Zapadnoj Fergany, Moskva. L o b a c e v a N.P. 1986 K istorii kalendarnych obrjadov u zemledelcev Srednej Azii, [w:] Drevne obyćai, verovanija i kulty narodov Srednej Azii, Moskva, s. 6-31. Materiały po evenkijskomu 1936 Materiały po evenkijskomu (tunguzskomu) folkloru, Leningrad. Materiały po Mańczżurii 1906 Materiały po Mańczżurii i Mongolii, Char bin. M a z a h e r i A. 1972 Zycie codzienne muzułmanów w średniowieczu (X-XIIJ w.), Warszawa. Mazin A.I. 1984 Tradicionnye verovanija i obrjady evenkov-oroconov, Moskva. Meletinskij E. 1958 Geroj volsebnoj skazki, Moskva, de M e l l o A. 1993 Przebudzenie, Poznań. Michajlov T.M. 1980 Iz istorii hurjatskogo samanizma, Novosibirsk. M i ł k o w s k i J. 1987 Sztuki i sporty walki Dalekiego Wschodu, Warszawa. Missionerskij 1910 Missionerskij sbornik, Astrachań. Molodych LA., Kulakov P.E. 1896 Illjustrirovannoe opisanie by ta selskogo naselenija Irkutskoj gubernii, SPb. Mongolskie 1967 Mongolskie skazki, Moskva. M o r r i s D. 1974 Naga małpa, Warszawa. Missionerskij 1910 Missionerskij sbornik sta tej i zametok o kalmykach i kirgizach koćujuśćich v astrachanskoj gubernii, Astrachań. N e b o l s i n P. 1852 O cerki byta astrachańskich kalmykov chosoutovskago ulusa, SPb. N e e d h a m J. 1984 Wielkie miareczkowanie, Warszawa. N e k l j u d o v S.Ju. 1977 O funkcional'no-semantićeskoj prirode znaka v povestvovatel'nom folklore, [w:] Semiotika i chudozestvennoe tvorcestvo, Moskva, s. 193-228. 1984 Geroićeskij epos mongol 'skich nar odo v, M oskva. N e s t e r o v S.P. 1990 Kon' v kultach tjurkojazyćnych piemen Central no j Azii v epochu srednevekov'ja, Novosibirsk. �WSPÓŁZAWODNICTWA W SYTUACJACH GRANICZNYCH The New 1932 N ^ The New conquest of Central Asm, New York. D | k O V p « elki obrjadov u a inskich hurjat s końca XIX v. do nacala nasich dnej, [w:] Iskusstvo i kul'tura Mongolii i Centralnoj Azu, Moskva. g N i k i tin a jskaja kore poezija v svjazi z ritualom i mifom, Moskva. Nitobe I. 1912 Bushido, the soul of Japan, Tokyo. Novgorodova E.A. 1989 Drevnjaja Mongolija, Novosibirsk. N u r m a g a m b e t o v a O.A. 1988 Kazachski] geroiceskij epos Kohlandy batyr, Alma Ala. O cerki 1972 Ocerki istorii kul'tury hurjat, Ulan Ude. A 1 A narodov, Novosibirsk, s. 24-56. Ogarek-Czoj H. 1989 Mitologia Korei, Warszawa. Omurzakov D. . , • cv„«™> 1958 Kirgizskie nacional'nye vidy sporta i narodnye igry, hrunze. 1963 Sport v Kirgizii, Frunze. O m u r z a k o v D., M u s i n D . 1973 Kirgizskie nacional'nye igry, Frunze. O m u r z a k o v D., Sagalaev M . K . 1981 Kirgizskie nacional'nye vidy sporta i narodnye igry, hrunze. Osgood C. 1951 The Korean and their culture, New York. Piasecki E . 1922 Badania nad genezą ćwiczeń cielesnych, Poznań. 1928 Dalsze badania nad genezą ćwiczeń cielesnych, Warszawa. P l l S 1989 1880 k , J U fzpoezdki k orokam o. Sachalin v 1904 g., Jużno-Sachalinsk. lesest™ po Kitaju v ,874-1875 gg (ćerez Sihir. Mongoliju, Yośtocnyj, Srednij i Severo-Zapadnyj Kitaj), 1.1-2, SPb. Potanin G.N. 1883 Ocerki Severo-Zapadnoj Mongolii, wyd.4, bPb. 1893 Tangutsko-tibetskaja okraina Kitaja, SPb. Pronnikov V.A., Ladanov I.D. 1983 Japoncy. Etnograficeskie ocerki, Moskva. PUm mT Putesestvie GS Karelina po Kaspijskomu morju, Zapiski R G O , nr 10. RadlofW. 1884 Aus Sibirien, Leipzig. R e V U l 980 Rigweda 1983 e n k °Zskie\y v sovremennoj Malajzji kak istocnik dlja izucenija śamanskogo rituala, [w:] Narody Malajzji i Zapadnoj Indonezii, Moskva. Rigweda. Mandaly I-IV, Moskva. �160 IWONA KABZIŃSKA-STA WAR Z Robakidze A.I. 1955 O gruzinskom narodnom spor te, Tbilisi. Robakidze A.L, Elaszwili 1985 Gruzija, [w:] Igry narodov SSSR, Moskva. R o u x J.-P. 1963 La mort chez les peuples altaiques anciens et mèdié vaux d'après les documents écrits, Paris. Rozdestvenskij A.P. 1928 Kirgizskij nacional'nyj sport i igry, Frunze. Saburova L.M. 1977 Novoe i tradicionnoe v prazdnikach i ohrjadach narodov SSSR, [w:] Sovremennye ètniceskie processy v SSSR, Moskva. Sagalaev A.M., Oktjabr'skaja L V . 1990 Tradicionnoe mirovozzrenie tjurkov Juznoj Sihiri. Znak i ritual, Novosibirsk. S a g d a r o n S.D., O c i r o v B . D . 1909 Igry i uveselenija aginskich burjat, [w:]| Sbornik v cest semidesjatiletija G.N. Potanina, SPb, s. 456-462. Sacred Books 1885 Sacred Books of China. The Texts of Confucianism. The Li Ki, vol. 1-2, Oxford. S a m b u u I. 1974 Iz istorii tuvinskich narodnych igr, Kyzyl. 1978 Tuvinskie narodnye igry, Kyzyl. Samojlovic A.N. 1909 Turkmenskie razvlecenija, SPb. Sandzeev G.D. 1980 Tajlagan burjatskich kuznecov, [w:] Byt burjat v proślom i nastojascem, Ulan Ude. S a r a k s i n o v a N. 1962 M if o Bucha-noione, Ètnograficeskij Sbornik, vyp. 3, Ulan Ude, s. 128-137. Schuyler E . 1876 Turkistan, London, t. 1. S i e r o s z e w s k i W. 1935 Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. I-II, Dzieła zebrane, t. 11-12, Warszawa. S i k o r s k i W., T o k a r s k i S. 1988 Budo, Szczecin. Simakov G.N. 1984 Obscestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlecenij v końce XIX - nacale XX v., Leningrad. S k ł a d a n k o w a M. 1989 Mitologia Iranu, Warszawa. Smoljak A.V. 1966 UlcL Chozjajstvo, kultura i byt v proślom i nastojascem, Moskva. Soothil W.E. 1930 The Three religions of China, Oxford University Press. Sorokin N.V. 1886 V górach i dolinach russkogo Tjań-Sanja, „Istorićeskij vestnik", maj-czerwiec, s. 635-648. Sports in Japan 1977 Sports in Japan, Tokyo. S t e v e n s o n S. 1971 The Rites of the twice-born, London. Stutley M.J. 1977 A Dictionary of hinduism. Its mythology, folklore and development, 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H G R A N I C Z N Y C H S u c h a r e v a O. A. „ j a m i r o d o v 1 9 5 8 161 Uzbekistan, Kratkie Soob- v — Tam historia ^ Ta A IW ^ a S tómwppBrfltam po SSSR, Moskva. Th °S V '•Idę./*//—/- Tibet, Benin. 5 Thomas L.-V. 1991 Trup, Łódź. P """wY ' H/na" B « « *"* V ™SŁ o m b a y - me «— * - "' P r o b l e m y Ist ° rii stićeskich Obscestv, nr 9-10, Moskva, s. 3-41. Drevnij Chorezm, Moskva. 1948 Tryjarski E. , tle ich wierzeń, Warszawa. 1991 Zwyczaje pogrzebowe ludów turecKicn n m T U l e ^ T U n 9 V 8 5 a L U « m ^ ; 9 6 5 " ? « L / customs and festín C T U r i969 TUt V r 0 d ° V S S S R ' M 0 S k V a ' in Peking, Hong Kong. The Ritual process, London. Sr S °" Kazachstan, [w:] Igry narodo, SSSR, M o s k v , Ura 7 Val V a n mldnyjprazdnik sabantuj u tata, „Sovetska]a Etnografija", vo.. 1, s. 94-100. an0 S dolanie ¡g 4 r Í soćinenij v pjati tomach, Alma Ala. ^Putesestvie po Srednej Azii, Moskva. 7 "¿fcpr*-^ *• r ^ o - t a ^ « Volkes, Leipzig- V a s i l e v B. A. c K k a i a Etnografija", vol.4, s. 78-104. 1948 Medveiij prazdntk, ..Sovelsnaja cuiufc. n v e VaS, 1989 V L ' ^Problemy genezisa kitajskij mysli, Moskva. Vasilevic O.M. . . ( m n l < , r i a l ) v [w:l Issledovanija i materiały po Moskva. Vd T 75 ^Gierki 9 VÜ istorii i etnografii ćukćej, Moskva. X¡r Anthropologist Villa, India. Studies .the « f ^ ^ Association, vol. 57, nr 3, cz. 2. Vjatkina K.V. I960 Mongoly, Moskva. ^ <"* �162 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Vorob'ev M.V. 1981 Kul'turnye vzaimosvjazi mezdu mongolami i ćzurczenjami (ćincami) v XII-XIII v., [w:] Literaturnye svjazi Mongolii, Moskva, s. 23-38. de V r i e s A. 1974 Dictionary of symbols and imagery, Amsterdam. Wasiliew L. 1974 Kulty, religie i tradycje Chin, Warszawa. Westermark E . 1903 The history of human marriage, London. W r o c z y ń s k i R. 1985 Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu, Wrocław. Źirmunskij V.M. 1947 Uzbekskij narodnyj geroićeskij epos, Moskva. 1960 Skazanie ob Alpamyśe i bogatyrskaja skazka, Moskva. Ź i t e c k i j A. 1893 Ocerki by ta astrachańskich kalmykov, Moskva. Ż o r n i c k a j a M.Ja. 1975 Narodnye igry ćukćej i éskimosov, Polevye Issledovanija Instituía Etnografii A N SSSR, Moskva, s. 28-36. Z u r a v l e v Ju.I. 1961 Etniceskij sostav tibetskogo raiona KNR, [w:] Vostocnoaziatskij étnograficeskij sbornik, Moskva, s. 79-136. IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z COMPETITIONS I N LIM1NAL SITUATIONS Summary By liminal situations the author means symbolic moments of passages (in human life cycle, in the cycles of Nature, Universe, in temporal cycles) together with ritual acts enabling to cross them and to establish a new social as well as universal order. The transitions concern for example seasonal changes in annual economic cycle, changing one's social status, crossing the boundary between life and death and excluding the dead one from among the living etc. In the first part of the paper the author tries to define the role of competitive behaviour in the above mentioned contexts pointing at their mediatory functions, their meaning in symbolic communication and their relevance in re-establishing the equilibrium disturbed by the change and establishing a new order of reality. The study is based on empirical data provided by ethnographers and writers dealing with sport among Asiatic peoples, i.e. historians and on travellers' reports. Another source material comes from the author's own field research in Mongolia. Apart from the obvious variety of particular forms of competitions recored: races of animals, running races, jumps, tug of war, wrestle, "struggle for the buck", archery, boat - and sledge races, they all have much in common, first of all similar cultural functions and purposes attached to them. Similar messages are communicated with various symbolic means: material objects, ritual acts and gestures, the rules of participation, the competitors' costumes etc. Symbolically transmitted messages concern a particular kind of an event; the participants repeat important ideas and beliefs connected with Lhe particular context of time and situation. At the same time the competitors take part in the occuring changes and reinforce them giving them their right direction. �WSPÓŁZAWODNICTWA W S Y T U A C J A C H GRANICZNYCH 163 The next author's idea is the similarity between the behaviour of competitors and those of the characters of myths, epic stories and folk beliefs. The latter are the models for the former. Moreover, in particular situations the competitors axe supposed to become incarnations of their heroic ancestors, since, like them, struggling and fighting they participate in the act of re-creation of the world, re-establishing the primary cosmogony and the equilibrium of Nature as well as the proper circulation of energy among different levels of the Universe. The winner of the archery competition makes a good example here, he repeats the role of the mythical Archer who is believed to have rescued the world from a disaster, appearing in myths either as catastrophical draught or, less often, glaciation. The participants of competitions are the mediators between the human world and that of gods and spirits who rule over all forms of existence, life and death. The mediatory roles may be played by people (the best wrestlers, archers, runners) as well as animals (horses, reindeers, dogs, camels, rams, goats and buflalloes) or birds (cocks, first of all). Similar meaning is attached to particular material objects: race boats, sledges and two-wheeled carts (so-called arbas) and besides them: sticks, ropes, kerchieves and towels, belts, bows and arrows, all used in different types of competitions. The mediatory function of the above mentioned animals and requisites has been confirmed by their similar meaning in other rites of passage (apart from the competitions). All the object playing the mediatory roles are the symbols of changing they also transmit messages concerning the time of passage and of liminal situation. Some of the competitors' acts (e.g. jumps, archery, distribution of food) resemble some elements of the shaman mysteries. Probably they have similar meaning in symbolic communication. According to the author one of the most important ritual messages concerning changing and crossing symbolic boundaries is communicated by the acts of binding and knitting. In folklore, objects like ribbons, belts or ropes are the symbols of paths, links connecting different levels of the Universe. They are also used for temporary (ritual) isolation of particular human and animal figures. Horses running in the race at the New Year ceremony or used at funerals are girdled with belts around their trunks, ribbons are twined into their manes or their tails are tied up in knots, sometimes a race animal's head is bound around with a scarf, etc. All those customs have the same meaning. The state of transition, suspension, lack of equilibrium may be symbolized not by compe­ titions only, but also by the shape of the participants' costumes in two respects. For example in the costumes of wrestlers it is remarkable that the hemline of their jackets and trousers reach usually up to the places in the middle of the respective parts of their bodies: middle of the back, waist, hips, just above and under knees or at the elbow. Most of the costumes cover only half of the body. The author maintains that these details are of relevant meaning too, and enable us to understand the symbolism of competitions and their connection with liminal situations. The same connection may be additionally expressed by the spatial localization of the competitions, which are usually held on the outskirts of a village, at the foot of a mountain, near the house of a recently deceased one, a grave or a burial ground, on the river bank or in water, on a bridge or on a treshold of a building. Some material objects may be thrown down from the roof or tied to the framework of the hatch in the roof of the Mongolian yurta (being both the window and the chimney). Much attention in the study has been given to competitions accompanying wedding ceremonies. Nowadays they are mainly entertainment, sometimes the participants explain them, more or less consciously as the symbol of marriage. Yet some ethnographic data indicate that, as late as the turn of last centuries, by some Asiatic peoples (the Mongols, the Koriaks, China, the Kirghiz and Kazakhs) the result of competitions determined the mate selection. Here again we can see analogy of ritual competitions and the actions of the heroic characters of the Asiatic epic stories. We can often find there the motif of a "tournament" whose winner gains the right of marrying the chosen girl. Moreover the author does not ignore the similarity between the human cultural behaviour and the animal male realization for the access to females. �164 IWONA KABZIŃSK A-STAWARZ A good example of those competitions which are supposed to establish a new social order are the races connected with ceremonies of death anniversaries. By the Kirghiz the winner would break the "mourning flag" closing symbolically the period of mourning when the ghost of the dead one could threaten the living. Races were held also by the ceremonies of circum­ cision and another initiation ceremony - the first cutting of child's hair. The Turkish peoples of Central Asia used to organize races to celebrate the child's first steps. The ceremony was called "braking of hobble". The races occuring in all the above mentioned ritual contexts are explained by the author as the acts enabling the child's transition to the next age group. They were also the symbols of the transition - in the life of a particular child as well as in his or her group. In another chapter of the study the author deals with all those behaviours connected with the rites of passage which refer to the origins, returning to the source of life, the initial state of nature and suspension of the usual order. The examples are the following data: By some ethnic groups (e.g. the Kirghiz) the competitors appear naked, by some they wear animal skins, they shave their heads. Sometimes the competitors cover their heads and faces and are supposed to be unknown to their contestants. Remarkable are their peculiar movements (e.g. walking on their heels or turning over their left shoulder) some of them imitating the movements of animals or birds. The competitor's gesture of contact with the ground may take different forms: by the Mongols for example they used to strew each other with sand, to crush small clods of soil in their hands or to paw the ground with their feet in the manner of enraged bulls, etc. The author points out that all those behaviours resemble the respective motives of creation myths and explains them as belonging to the symbols of origin and the struggle being a precondition of every recreating of life. Other ritual acts symbolize the unity of human world and the universe and the state of the original completeness followed by later dual divisions. Let us take the rules dividing the competitors into groups representing the right and left wing (flank), age and sex groups, laymen and priests or territorial-social dichotomies (e.g. two clans living on the west and east side of the ritual hill owoo, the division between central and eastern regions of the country, parts of towns or villages opposed to each other). The cosmic symbolism, that of earth, sky, Sun, waters, four quarters of the world, five elements, is repeated in the colours of costumes or other elements for example the flags used in the races of "dragon boats" in China or the emblems on the competitors' jackets (Inner Mongolia) representing a tiger or so-called "motif of the ram's horns". The symbolic connection of competitions and crossing the boundary between life and death is often emphasized in the study. That meaning requires brutality of the competitors (as reported in many field records) fighting till the first blood, inflicting wounds and injuries on the contestants. They are meant to be precondition of the re-creation of life emerging out of death and destruction. They also symbolize chaos followed by order and harmony which are, nevertheless exposed to disruption by next changes in the cycle. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad0da6332ff029b4fa6d90d9612cff08.pdf fe0dfa3ae97586f9af8e2e9a468e4dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1534 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1419 Title A name given to the resource Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 2 PL ISSN 0071-1861 Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) W dniu 6 maja 1993 г., na Starym Cmentarzu Powązkowskim w Warsza­ wie, środowisko etnografów i etnologów polskich żegnało jednego ze swych najwybitniejszych przedstawicieli - Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową, zmarłą po długiej i ciężkiej chorobie 29 kwietnia. W uroczystości żałobnej, która oprócz rodziny w kraju i za granicą zgromadziła liczne rzesze uczniów, współpracowników i przyjaciół, uczest­ niczyły reprezentacje ośrodków etnograficznych - uniwersyteckich, Polskiej Akademii Nauk, muzealnych, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych stowarzyszeń naukowo-badawczych i społeczno-kulturalnych. Słowa pożegnania przy trumnie Zmarłej wygłosili przedstawiciele władz Uniwer­ sytetu Warszawskiego oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej, której Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa była wieloletnim pracownikiem, a także Jej bliscy współpracownicy z ośrodków etnologicznych P A N w War­ szawie i bliskiego Jej sercu Krakowa oraz innych placówek naukowo-badawczych. Kreśląc portret Zmarłej mówiono nie tylko o wielostronnych osiągnięciach na obszarach nauk etnologicznych, ale przede wszystkim cha­ rakteryzowano wyjątkowość Jej osobowości promieniującej na otoczenie �6 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA zarówno swym intelektem jak i otwartością na zawiłe problemy świata oraz na zwykłe ludzkie sprawy, wobec których nie przechodziła nigdy obojętnie. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, urodzona dnia 4 maja 1913 r. w Kra­ kowie, należała do pokolenia etnografów polskich, którzy swój start naukowy rozpoczynali w bardzo wczesnym okresie swojego życia pod kierunkiem wybitnych uczonych okresu międzywojennego (historyków, etnografów, socjo­ logów), a także w niezwykle korzystnych warunkach rozwoju intelektualnego swego rodzinnego domu. Była najstarszą spośród trzech córek (Anny, Heleny 1 Magdaleny) Janiny i Stanisława Kutrzebów. Ojciec, Stanisław Marian Kutrzeba - profesor historii ustroju Polski na Uniwersytecie Jagiellońskim, także rektor tegoż Uniwersytetu, oraz sekretarz generalny, a następnie prezes Polskiej Akademii Umiejętności - należał do wybitnych uczonych polskich o nie kwestionowanym autorytecie moralnym i społecznym. Matka, z domu Domaszewska, wywodząca się z Warszawy, była córką prawnika, sama zaś posiadała wykształcenie polonistyczne uzyskane na warszawskich Wyższych Kursach Naukowych, czyli tzw. „Latającego Uniwersytetu". Rodzice przywiązywali dużą wagę do ksiztałcenia swych dzieci, przy czym szczególna rola przypadła matce, która sama uczyła swoje dzieci w domu, przerabiając z nimi odpowiedni zakres nauki szkolnej. W ten sposób Profe­ sor Anna Kutrzeba-Pojnarowa ukończyła 4 klasy szkoły powszechnej oraz 2 lata w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Wandy. W tymże gimna­ zjum odbywała dalsze lata nauki normalnie, uzyskując w 1931 r. maturę. Ojciec włączał się również w wychowywanie i właściwe przygotowanie szkolne swych dzieci m.in. także poprzez dostarczanie im odpowiedniej lektury, wymagającej niekiedy bardzo znacznego wysiłku umysłowego. Rozważając w swych ostatnich notach biograficznych problem „drogi", która Ją zaprowadziła na pole badań etnograficznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa wiąże ją z ogólnym klimatem panującym w ówczes­ nym Krakowie i zdecydowanie ze swoim gimnazjum, do którego uczęsz­ czała. Wspomina, że wiele zawdzięcza swym nauczycielom gimnazjalnym - Leopoldowi Węgrzynowiczowi, Józefie Bergruen (przyrodniczce), Marii Mrozek-Dobrowolskiej (geografce) oraz Zofii Richter (fizyczce). „ N a okres gimnazjum - pisze - przypada moje pierwsze zetknięcie się ze wsią i jej kulturą. Było ono zrozumiałe w klimacie Krakowa, zauroczonego od czasu Młodej Polski pięknem ludowej sztuki. Bezpośrednim motywem mojej inicjacji etnograficznej było zorganizowanie w moim gimnazjum młodzieżo­ wego K o ł a Krajoznawczego, które włączyło się w akcję zbierania kapliczek wiejskich według kwestionariusza zredagowanego przez Seweryna Udzielę, dyrektora krakowskiego Muzeum Etnograficznego, a ogłoszonego przez Leopolda Węgrzynowicza w piśmie Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkol­ nej «Orlim Locie» w 1928 r. Plonem tej pierwszej penetracji terenowej prze­ prowadzonej w rozległej wsi Zawoi pod Babią G ó r ą (gdzie wraz z rodzi­ cami i siostrami spędzała wakacje szkolne w leśniczówce należącej do lasów Polskiej Akademii Umiejętności) było 49 barwnych rysunków i opisów �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 7 wszystkich kapliczek wiejskich, które stały się podstawą pierwszego mojego artykułu pt. «Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi», wydrukowa­ nego w «Orlim Locie» w 1929 r." Poprzez owe kapliczki i obserwację wsi budzą się dalsze zainteresowania, tym razem dotyczące góralskiego budownictwa. Pisze na ten temat: „Ocza­ rowało mnie piękno i różnorodność rozwiązań architektonicznych, dobre proporcje, przy wielkiej prostocie, solidność wykonania. Rzuciłam się na inwentaryzację, wzorując się na pięknej pracy Władysława Maklakiewicza o budownictwie ludowym Podhala, którą zapewne ojciec przyniósł mi z bi­ blioteki P A U " . Rezultatem zainteresowań architektonicznych stała się pierwsza druko­ wana w 1931 r. książka pt. Budownictwo ludowe w Zawoi wydana nakła­ dem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a jeszcze wcześniej nagrodzona przez Komisję Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej. Bo pisząc tę pracę autorka była jeszcze wówczas uczennicą gimnazjalną. Warto przy tym do­ dać, że prof. Kutrzeba, który „patronował" zainteresowaniom etnograficz­ nym córki i Jej badaniom dotyczącym budownictwa ludowego w Zawoi - kategorycznie odmówił swej zgody na propozycję profesora Węgrzynowi­ cza, by pracę tę wprowadzić do planu wydawniczego Polskiej Akademii Umiejętności, której był wówczas generalnym sekretarzem. Charakterystycz­ na była również jego wypowiedź w tej sprawie: „Akademia jest dla uczonych, a nie dla uczennic". Kiedy jednak książka ukazała się w druku pokrył z własnych zasobów koszty związane z jej wydaniem. Nie może zatem budzić żadnej wątpliwości fakt, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa w osobie swego ojca miała głównego orędownika i przewodnika swych pierwszych zainteresowań i prac badawczych. To właśnie przez ojca, już w Zawoi, poznała swego późniejszego profesora Kazimierza Dobrowolskiego, który we wspólnych wędrówkach podbabiogórskich wprowadzał Ją w ogólną problematykę badań kulturowych. Wskazywał na interesujące zagadnienia wpływów niesionych w Karpatach przez kolonizację wołoską i wiążący się z tym problem zderzenia kultury pasterskiej z kulturą wsi rolniczych. W badanej współcześnie rzeczywistości kulturowej poszukiwał bowiem śladów kształtowa­ nia się i trwania stałych i zmiennych cech jej podłoża historycznego. „Ojciec mój - napisała - patronował moim etnograficznym zainteresowaniom. Gdy myślę dziś o nim widzę go, jako uczonego uformowanego w epoce Młodej Polski, tego wielkiego zrywu w literaturze, plastyce i świadomości narodowej. W swym podstawowym dziele: «Historia ustroju Polski» przeciwstawił się, rozpowszech­ nionemu w kraju i za granicą przez tzw. szkołę historyczną krakowską pesymistycznemu poglądowi na nasze zdolności do rządzenia krajem. Głosił trzeźwą ocenę, że dawna Polska miała swój własny styl życia politycznego, łączący j ą z wolnościowymi ustrojami zachodu. Ten ideał należał zdaniem ojca do moralnego jestestwa Polaka, więc zrywać z nim nie należało". Nie obojętny był również stosunek Jej ojca do położenia warstwy chłopskiej. „Wskazując na -nViłcość i piękno naszej państwowości w najlepszych okresach jej istnienia, �8 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA widział jednak ciężki los chłopa, którego «cien» padał na całą naszą przeszłość. Umiał też cenić wśród źródeł w przeszłości te, które oświetlały trudne życie chłopa. Był jednym z tych uczonych uniwersyteckiego środowiska krakow­ skiego, którzy patronowali stworzeniu krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Nic więc dziwnego, że obserwował z aprobatą moje prace." W przyszłości Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa pogłębi i utrwali swój stosunek do wsi jako środowiska społeczno-kulturowego. Uczyni to pod znacznym wpływem swojego związku małżeńskiego z Marianem Pojnarem, wywodzącym się ze wsi Trześniów w byłym powiecie brzozowskim na Pod­ karpaciu, a następnie pod wpływem swych 40-letnich, serdecznych powiązań z Jego rodziną i wsią rodzinną. Bo choć Marian Pojnar, jako żołnierz września 1939 r. znalazł się w wojsku polskim na terenie Francji, a następnie w Szwajcarii i tam będąc internowany ukończył rozpoczęte we Lwowie w 1938 r. studia prawnicze na Uniwersytecie we Fryburgu - to jednak siła związków rodzinnych i przywiązanie do własnego kraju spowodowały, że Jego powrót ze Szwajcarii nastąpił wkrótce po zakończeniu wojny. Swych związków uczuciowych z rodzinną ziemią podkarpacką nigdy nie utracił i kontynuował je nadal wspólnie ze swą żoną, dla której Trześniów stał się swoistą przystanią życiową oraz obiektem pogłębionych obserwacji, badań i uogólniających refleksji na temat rozwoju kulturowego wsi. Mówiąc o cechującym Profesor Annę Kutrzebę-Pojnarową głębokim zaciekawieniu, a może nawet zafascynowaniu kulturą ludową warto wspom­ nieć, że „korzenie wiejskości" tkwiły również w Jej genealogii rodzinnej. Jej dziadek Jan Kutrzeba przybył do Krakowa jako młody rzemieślnik - introligator z Myślenic i tam z czasem dopracował się własnego zakła­ du oprawy i sprzedaży obrazów. W jego zakładzie oprawiali swe obrazy tacy m.in. artyści, jak: Jan Matejko, Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer, Kazimierz Sichulski, Leon Wyczółkowski oraz Julian Fałat. Ale właśnie matka dziadka Jana Kutrzeby, z domu Waleria Pawlik, pochodziła ze wsi, z rodziny chłopskiej i była przyrodnią siostrą Stefana, Antoniego Pawlika, dyrektora Akademii Rolniczej w Dublanach, a następ­ nie cenionego profesora i rektora Politechniki Lwowskiej. Trzeba dodać, że również warszawska rodzina matki swymi korzeniami genealogicznymi się­ gała wsi kujawskiej pochodzenia szlacheckiego i mazowieckiej wsi drobnoszlacheckiej. Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa miała pełną świadomość znaczenia w Jej życiu środowiska w którym się wychowywała i z którego wyrosła. Pisała bowiem: „Jak najbardziej uznaję wpływ środowiska w którym, spę­ dziło się młodość, na «postawe wobec swiata». Ingeruje ono na długo w nasze nawyki, myślenie, hierarchię wartości. Może też wywołać zasadniczy sprzeciw. Ja miałam szczęście. Byłam w «czepku» urodzona, w Krakowie, przesiąkniętym historią, tradycjami jeszcze Młodej Polski, wysoko inte­ lektualnie stojącej rodzinie. Rodzina ta wywodząca się ze strony ojca z mieszczan i chłopów, w X I X i X X w. torowała sobie drogę z prowincji do �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 9 miasta, by wydać tam kilka wybitnych postaci wyróżniających się w nauce i życiu publicznym." Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim odbyła Profesor w latach 1931-1937. Chociaż miała za sobą pierwsze próby prac etnograficznych w Zawoi jeszcze z czasów gimnazjalnych, to jednak wybrała kierunek hi­ storyczny - z nachyleniem ku historii średniowiecza. Była pod urokiem swych znakomitych profesorów historii - Jana Dąbrowskiego, Władysława Semkowicza, Władysława Konopczyńskiego, Romana Gródeckiego, Stani­ sława Kota i wielu innych. Ale wrodzona skłonność intelektualna do prze­ kraczania barier międzydyscyplinarnych prowadziła ją na wykłady, ćwicze­ nia i seminaria z zakresu historii kultury, archeologii, geografii, historii prawa (wykładanej przez ojca), a także etnografii i socjologii. „Od I roku - pisze - wciągnęło mnie seminarium z etnografii Słowian i wykłady Kazi­ mierza Moszyńskiego, pasjonujące zajęcia z etnografii i socjologii Jana Stanisława Bystronia, następnie Kazimierza Dobrowolskiego." Na zajęciach tych, zwłaszcza u profesora Kazimierza Moszyńskiego, zaprzyjaźnia się z grupą późniejszych znanych z pracy i literatury etno­ grafów: Mieczysławem Gładyszem, Marią Gładyszowa, Jadwigą Klimaszew­ ską, Romanem Reinfussem, Jerzym Langmanem, Józefem Ligęzą. Mimo tych wielu ubocznych zainteresowań pracę magisterską pt. „Vesnica - dani­ na miodowa" przygotowuje z zakresu historii średniowiecza. Dodatnia ocena tej pracy zostaje nagrodzona opublikowaniem jej w 1938 r. przez prof. Franciszka Bujaka w Rocznikach Dziejów Społecznych i Gospodar­ czych. Pod koniec studiów uniwersyteckich Prof. A . Kutrzeba-Pojnarowa kończy również roczne Studium Pedagogiczne dla historyków oraz odbywa praktykę w Gimnazjum Męskim im. Jana Sobieskiego. Ale właśnie związanie się poprzez seminarium profesora K . Moszyń­ skiego z etnografią zrodziło nowe tematy m.in. późniejszej pracy doktorskiej, które wpłynęły również pośrednio na zmianę kierunku dalszych zaintereso­ wań naukowych. Z inicjatywy profesora Moszyńskiego już w 1937 r. przygotowuje edycję I V tomu „Prac Etnologicznych" Stanisława Ciszewskiego, różne artykuły oraz zrealizowaną i obronioną już po I I wojnie w 1947 r. pracę doktor­ ską pt. „Rozwój etnogmfii i etnologii w Polsce". Jej promotorem był prof. Kazimierz Dobrowolski, a egzaminatorami - prof. К. Moszyński i prof. W. Semkowicz. Praca została opublikowana w 1948 r. w wydaw­ nictwie jubileuszowym Polskiej Akademii Umiejętności. Uwieńczeniem starannego wychowania i wykształcenia szkolnego, po­ myślnie ukończonych studiów oraz liczącego się już dorobku naukowego było zaangażowanie Prof. Anny Kutrzeby-Pojnarowej od dnia 1 1 1937 r. w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ, kierowanej przez profesora K . Dobrowolskiego, na etacie młodszego asystenta. Fakt ten był już tylko formalnym przypieczęto­ waniem przejścia z historii na obszary badań etnologiczno-socjologicznych, Wóre były niewątpliwie bliższe Jej psychice skierowanej na poznanie człowieka �10 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA i jego kultury i w obrębie których „przeczuwała" dla siebie szersze możliwości pracy naukowej i dydaktycznej. Nie skorzystała również ze zgłoszonej w nie­ długim czasie propozycji przejścia do Katedry Historii Średniowiecza u prof. J. Dąbrowskiego. W Katedrze Socjologii i Etnologii UJ „przetrwała" z przerwą wojenną - jak sama to odnotowała - do 1 czerwca 1953 r. Następny okres w Jej życiu wiąże się z przeniesieniem do Warszawy i dalszą pracą w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej) oraz w Zakładzie Etnografii Polski Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N (obecnie Zakład Etnologii I n ­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN). Czas wojny i okupaqi niemieckiej już u samego początku dotkliwie dotknął dom rodzinny Profesor Kutrzeby-Pojnarowej. Już 6 listopada 1939 r. w wielkim aresztowaniu krakowskich uczonych został również zaaresztowany ojciec - prof. Stanisław Kutrzeba, ówczesny prezes P A U i wywieziony wraz z innymi profesorami do więzienia we Wrocławiu, a następnie do obozu w Sachsenhausen koło Berlina, skąd wrócił z grupą starszych profesorów w lutym 1940 r. (po interwencji królowej włoskiej). Profesor Kutrzeba, który - jak wspomina Córka - zaraz po opuszczeniu Krakowa przez polskie władze wojskowe i cywilne zwrócił się do metropolity Adama Sapiehy z inicjatywą powołania w Krakowie Komitetu Obywatel­ skiego - po powrocie z obozu oddał się bez reszty sprawom narodowym i społecznym. Organizował i roztaczał opiekę nad uczonymi wysiedlonymi z Poznania, Lwowa, Warszawy. Wszedł w struktury podziemnego Uniwer­ sytetu, jako dziekan Wydziału Prawa. „Przez nasz dom - pisała - przecho­ dziły dziesiątki osób, szukających oparcia i rady. Krzyżowały się nici różnych ważnych zadań. Przybywali kurierzy z wieściami z Zachodu. Tkwiłam z natury rzeczy w części tych spraw". A dom rodzinny był już w tym czasie bez matki, która zmarła przedwcześnie na serce w 1937 r. W tej nowej sytuacji zachodziła konieczność podjęcia pracy, „gdyż trzeba było zarabiać" - jak sama pisała o tych czasach. „Od stycznia 1940 r. zostałam zatrudniona w centrali Rady Głównej Opiekuńczej, gdzie pracowałam do 18 stycznia 1945 r. w charakterze urzędniczki. Prowadziłam m.in. dział informacji o sprawach prowadzonych przez RGO, wykazy osób - Żydów, które z głębi Rosji chciały wracać do rodzinnego Krakowa, opracowałam (z wyjątkiem pierwszego) wszystkie (37) sprawozdania roczne RGO, kwar­ talne, miesięczne zawierające również ocenę sytuacji gospodarczej Generalnej Guberni itp." Praca w RGO, która dawała wgląd w trudne, czy wręcz tragiczne sytuacje ludzkie, mobilizowała do pomocy, także świadczonej prywatnie. Miało to zwłaszcza miejsce w stosunku do profesorów z innych ośrodków uniwersyteckich oraz członków Akademii, których losem zaj­ mował się ojciec, jak również w stosunku do wysiedlonych z Warszawy po upadku powstania w 1944 r. „W naszym mieszkaniu - pisała - i w dużym stopniu na naszym utrzymaniu i innych formach pomocy znalazło się w tym czasie kilkanaście osób." �ANNA KUTRZFiBA-POJNAROWA 11 Niezależnie od wymienionych prac tkwiła również głęboko w działalności konspiracyjnej. „Byłam, jak cały dom, wciągnięta w różne roboty podziem­ ne: przekazywania informacji radiowych, starania się o «lewe» papiery dla ukrywających się, ułatwiania różnego rodzaju kontaktów m.in. adresów dla ukrywających się Żydów i t p . " Jej stałe kontakty z pracującą w podziemiu grupą prawników poznańskich z profesorem historii ustroju Polski Uniwer­ sytetu Poznańskiego Zygmuntem Wojciechowskim, przekształciły się z cza­ sem - jak pisze - „w stałe związanie z przygotowywaniem krakowskiego biuletynu informacyjnego dla Departamentu Informacji Delegatury Rządu", którego redaktorem był Stanisław Ziemba ps. Stanisław Szczerbiński (por. S. Ziemba, Czas przełomu). D o biuletynu tego przekazywała odpowied­ nie informacje m.in. także relacje uzyskane od dziewcząt wiejskich zamiesz­ kałych w Krakowie lecz pochodzących ze wsi lasowiackich - okolic K o l ­ buszowej. Pod pozorem badań na temat opóźnionych w rozwoju cywilizacyj­ nym wsi, odnotowywała informacje dotyczące obiektów niemieckich, na których prowadzono doświadczenia z pociskami V-2. Informacje te miały wielkie znaczenie dla polskich, wojskowych służb wywiadowczych. Po przeniesieniu się w 1944 r. redaktora S. Ziemby do Warszawy Profe­ sor Kutrzeba-Pojnarowa sama już montowała ów biuletyn, pisząc go na maszynie biurowej w RGO. „Wiadomości zbierałam sama i otrzymywałam od różnych osób m.in. informacje o sabotażach i katastrofach kolejowych dostarczał mi syn kolejarza, sam urzędnik kolejowy i uczeń gimnazjalny, Stanisław Zaczyk, późniejszy aktor. Imponował pamięcią, z której cytował numery pociągów i wagonów, daty, miejscowości". Punktem kontaktowym dla tej działalności było mieszkanie zaprzyjaźnionej Heleny Heise zamiesz­ kałej na ul. Sebastiana w Krakowie. Dostarczone biuletyny przekazywał dalej Alfred Zaremba, późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zakończeniu wojny Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa powraca do przerwanej na okres okupacji pracy w Katedrze Socjologii i Etnologii UJ. Zarówno jednak dla Niej, jak i rodziny nie był to czas łatwy. „Okres powojenny - napisze później - był ciężki nie tyle z powodu trudności materialnych. Entuzjazm końca wojny i okupacji i zapał do pracy mieszały się ze świadomością dziejących się tragedii. Nie ominęły one naszego domu". Początkowo sprawa dotyczyła tylko ojca - profesora Kutrzeby, który „po usilnych naleganiach z różnych stron zgodził się w 1945 r. stanąć na czele delegacji Polskiej Akademii Umiejętności, biorącej udział w jubileuszu 150-lecia Moskiewskiej Akademii Nauk. W drodze do Moskwy, w Mińsku, zaproponowano mu jednak udział w Komisji Konsultatywnej do reorgani­ zacji Tymczasowego Rządu Polskiego, w myśl postanowienia Konferencji Jałtańskiej. Sięgano w ten sposób do autorytetu uczonego i organizatora nauki polskiej, wielkiego formatu obywatela, który już w latach 1918-1919 był członkiem polskiego Biura Kongresu Wersalskiego. A było to w czasie kiedy w Moskwie toczył się proces przeciwko pol­ n e m u podziemiu. „Ogromne napięcie - pisze - jakie towarzyszyło temu �12 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA posiedzeniu z racji także odbywającego się procesu polskich przywódców podziemia spowodował szok, a następnie chorobę i szybką śmierć" (styczeń 1946 r.) Wysoce nieprzychylnym i wręcz tragicznym okazał się również ten czas dla innych członków rodziny. Pod pretekstem zwalczania działań niele­ galnych, a także w związku z toczącym się procesem organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN) zostaje aresztowana najmłodsza i już jedyna siostra Magdalena (średnia siostra Helena zmarła w czasie wojny) oraz jej mąż. Wyroki zapadły duże, dzięki amnestii siostra wyszła z więzienia po 2, a jej mąż po 8 latach. Represje nie ominęły również osoby Profesor Kutrzeby-Pojnarowej, która w okresie powojennym działała w Polskim Stronnictwie Ludowym kierowanym przez Stanisława Mikołajczyka i w związku z tym jeździła do Warszawy w roli bezpośredniego łącznika pomiędzy ojcem a St. Mikołajczykiem. Decyzję zwolnienia Jej z pracy w Uniwersytecie, podpisaną przez ówczesnego rektora UJ, unieważnił swymi wpływami w Ministerstwie Oświaty i Szkół Wyższych etnograf Jan Manugiewicz, ps. Szymon Żołna, przedwojenny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Ło­ dzi, a po wojnie dyrektor odradzającego się Muzeum Kultur Ludowych z siedzibą w Młocinach koło Warszawy (obecnie Państwowe Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie). Jako asystent, a następnie adiunkt Katedry Socjologii i Etnologii Prof. Kutrzeba-Pojnarowa prowadzi teoretyczne i praktyczne zajęcia ze studentami etnografii, socjologii i historii sztuki. Uczestniczy w badaniach Katedry na obszarze regionu krakowskiego, które w przyszłości zaowocowały tzw. mono­ grafiami problemowymi, w tym także Jej indywidualną publikacją książkową o wsi Mnikowie pod Krakowem. Bierze ponadto żywy udział w pracach etnograficznych prowadzonych w skali krajowej w ramach Polskiego Towarzys­ twa Ludoznawczego, które w tym czasie spełniało rolę głównego koordynatora wszelkich poczynań naukowo-badawczych i organizacyjnych. Prowadziła także w Krakowie (w latach 1947-1951) delegaturę Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, której zadaniem było dokonywanie penetracji terenowej w Polsce południowej i skupywanie - głównie przez studentów - eksponatów z zakresu kultury ludowej. Dla wielu studentów znajdujących się w ciężkich warunkach materialnych owe dodatkowe zajęcia były prawdziwym dobrodziejstwem. Oddzielnym i w pierwszym okresie powojennym porywającym tematem zainteresowań badawczych Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej stały się Ziemie Zachodnie. Zrodziły się one pod wpływem spotkań z dawnymi towarzyszami pracy podziemnej, którzy w warunkach powojennych prowa­ dzili względnie współpracowali z redakcjami takich pism jak „Dziennik Zachodni", „Przegląd Zachodni" bądź „Zachodnia Agencja Prasowa". D o tych czasopism, a także do krakowskiego radia pisała odpowiednie artykuły etnograficzne, współpracowała także z instytucjami zajmującymi się pro­ blematyką odzyskanych Ziem Zachodnich. Uwieńczeniem tych zaintereso­ wań był artykuł „Lice ludu" w zbiorowej pracy pt. Ziemia Lubuska pod red. Z. Kaczmarka i M . Zajchowskiej (1950). �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 13 Reforma studiów socjologiczno-etnograficznych na Uniwersytecie, w wy­ niku których zamiast archeologii i etnografii powstało Studium Kultury Materialnej, a w miejsce socjologii Studium Nauk Społecznych, pociągające za sobą konieczniść znacznego przekwalifikowania się zespołu pracownicze­ go spowodowała, że Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa przyjęła w 1953 r. propozycję profesora Witolda Dynowskiego przeniesienia się do kierowanej przez niego Katedry Etnografii w Warszawie. Z decyzją tą wiąże się nowy okres życia i działalności, początkowo trudny ze względu na ośmioletnie dojeżdżanie z Krakowa i przebywanie w tym czasie w warunkach niemal „polowych", bo we własnym gabinecie zakładowym. Dopiero sprzedaż ro­ dzinnego domu w Krakowie i części biblioteki ojca ułatwiła kupno miesz­ kania spółdzielczego w Warszawie, gdzie zamieszkała wraz ze swym mężem. Mąż, jako prawnik specjalizujący się w zagadnieniach związanych z inwes­ tycjami mieszkaniowymi, pracował w instytucjach, które w dużym stopniu decydowały o prowadzonej w tym zakresie polityce inwestycyjnej m.in. w regionalnej Komisji Planowania, w Krakowskiej Dyrekcji Budowy Osiedli Robotniczych, a w Warszawie w Komisji Planowania przy Radzie Minist­ rów. Przeciwstawiając się bezskutecznie polityce preferowania wielkich in­ westycji przemysłowych na rzecz rozwoju małych miast i osiedli wiejskich skorzystał z przysługujących mu praw kombatanckich i przeszedł na wcześ­ niejszą emeryturę. Decyzja ta ułatwiła mu włączenie się do prac badawczych żony prowadzonych w rodzinnym Trześniowie w charakterze najbardziej wiarogodnego informatora, organizatora oraz eksperta - co ze szczególną wdzięcznością zawsze podkreślała Autorka monografii o tej wsi. Okres „warszawski" stwarzał dla Profesor Kutrzeby-Pojnarowej nowe, wielopłaszczyznowe możliwości pracy dydaktycznej, naukowo-badawczej i naukowo-organizacyjnej. Mała obsada pracownicza Katedry wymagała zwielokrotnienia prowadzonych przez Nią wykładów i zajęć seminaryjnych. Oprócz obowiązujących treści zawartych w programach nauczania należało jeszcze w umiejętny sposób wprowadzać studentów w otaczające środowi­ sko. Bogate, pod względem różnorodności kulturowej „zaplecze" regionalne Warszawy, wymagało stałego pogłębiania wiedzy na temat tych środowisk potrzebnej zarówno dla celów dydaktycznych, jak i badawczych. Bezpośred­ nią znajomość środowisk regionalnych osiągano poprzez Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, praktyki wakacyjne, oraz indywidualne bądź zespoło­ we badania. Nawiązywano kontakty z terenowymi ośrodkami etnograficz­ nymi - muzeami i stowarzyszeniami naukowo-badawczymi. We wszystkich tych poczynaniach Profesor brała żywy udział spełniając oczywiście rolę nauczyciela - zawsze kompetentnego i życzliwego, dzielącego się bezintere­ sownie swoją wszechstronną wiedzą i doświadczeniem. Na Uniwersytecie Warszawskim uzyskała kolejno stopień naukowy docenta, następnie profe­ sora nadzwyczajnego oraz profesora zwyczajnego. Niezależnie od swego podstawowego zajęcia w Uniwersytecie Warszaw­ o m Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa włączyła się w prace badawcze �14 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Zakładu Etnografii Polski I H K M P A N - początkowo na umowach zleconych, a następnie na połowie etatu (do 1961 r.) jako zastępca, a później kierownik Zakładu (do 1971 r. bez etatu). Z zespołem etnografów I H K M kontynuowała rozpoczęte przez profesora W. Dynowskiego na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych studia nad kulturą ludową regionu kurpiowskiego. Efektem tych badań jest 3 tomowe opracowanie zbiorowe pt. Kurpie Puszcza Zielona (1962-1965) oraz kilka prac monograficznych, których była zarówno kierowni­ kiem, jak i redaktorem. Poważny udział autorski i redakcyjny miała również w zbiorowym opracowaniu 2-tomowej syntezy pt. Etnografia Polska - Przemia­ ny kultury ludowej (1976-1981) oraz innych pracach przygotowywanych w ramach Zakładu Etnografii I H K M . Uczestniczyła również w pracach oraz w redakqach wydawnictw Zakładu - wnosząc niezmiennie wiele swych cennych uwag, ocen i propozycji ulepszeń merytorycznych. W pracy przywiązywała wielką wagę do dyscypliny umysłowej i rzetelno­ ści zawodowej jakie winny cechować pracownika naukowego. Od podej­ mujących nowe tematy badań wymagała zarówno koniecznego przygotowa­ nia teoretycznego, jak i solidnego warsztatu naukowego. Nie tolerowała „łatwych" uogólnień nie popartych dokumentacją źródłową. A źródła uczyła weryfikować - zarówno te „zastane", jak i „wywołane" w trakcie etno­ graficznych badań terenowych. Uczyła także właściwej interpretacji źródeł terenowych - w nawiązywaniu do szerszej myśli teoretycznej. Prowadzone przez Nią seminaria oraz inne zebrania naukowe, np. z wyjaz­ dów zagranicznych, zawsze pełne treści i bogate w interesujące dygresje, zmuszały do refleksji oraz stałego pogłębiania swego stosunku do badanego środowiska społecznego. Poszukiwała partnerstwa w dyscyplinach pokrewnych etnografii, a więc w historii, socjologii, folklorystyce czy historii sztuki. Była jednak bez reszty oddana etnografii i etnologii i o interesy tego kierunku badań naukowych dbała na wszystkich polach swojej działalności - nigdy się im nie sprzeniewierzając. Swój pogląd na etnografię, jako kierunek naukowy o charak­ terze interdyscyplinarnym, wyłożyła i uzasadniła na konferencji zorganizowanej w 1986 r. przez Katedrę Etnografii Słowian UJ z okazji 60-lecia „Krakowskiej szkoły etnograficznej". Mówiąc o wkładzie tej szkoły w rozwój etnografii i etnologii polskiej stwierdziła, że „etnografia była i jest nauką pogranicza między nią a wielu innymi dyscyplinami i nie tylko humanistycznymi... Określając w rozmaity sposób swoje pole badań zawiązywała ona rozmaite sojusze, stając się współpartnerem wielu innych nauk wypełniała treścią nie zapisane karty historii. Inspirowała nowe kierunki badań i sposób rozumienia człowieczego losu". Wydaje się, że takie właśnie rozumienie etnografii może być nadal inspirujące dla współczesnych badaczy kultury. Będąc z prawdziwego zamiłowania i także ze świadomego wyboru bada­ czem kultury wsi polskiej - śledziła zawsze pilnie kierunki rozwoju etnologii europejskiej i światowej. Już przed wojną, po studiach wyjeżdżała dwukrot­ nie z ojcem na Międzynarodowy Kongres Historyków we Francji i Szwaj­ carii. Po wojnie natomiast, jako etnograf uczestniczyła w międzynarodowych �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA 15 kongresach antropologów i etnologów w Moskwie, Paryżu, Chicago i Zury­ chu, a także w licznych międzynarodowych konferencjach związanych z dzia­ łalnością Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów oraz pracami redakcyjnymi czasopisma ,,Demos", odbywających się systematycznie w różnych zainteresowanych krajach uropejskich. Z za­ granicznych pobytów naukowych za najważniejszy uważała 4-miesięczny pobyt w Paryżu połączony ze studiami bibliotecznymi, obozem etnograficz­ nym oraz uczestnictwem w zajęciach uniwersyteckich. Z przedstawicielami nauk etnologicznych innych krajów utrzymywała żywe kontakty, ciesząc się nie kwestionowanym autorytetem i przyjaźnią. M i m o nawału zajęć dydaktycznych oraz wielu innych prac i obowiązków zawodowych i społecznych, Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa realizowała konsekwentnie własne, indywidualne plany badawczo-naukowe, zgodnie z Jej zainteresowaniami. Jej prace badawcze - jak sama to ocenia - mieszczą się w czterech podstawowych grupach tematycznych: 1) analizy średnio­ wiecznego źródła historycznego, 2) historii etnografii polskiej i charakte­ rystyki metod przez Nią stosowanych, jej wkładu w rozwój nauki światowej, 3) odtwarzaniu obrazu ginącej na naszych oczach kultury polskiej wsi w jej regionalnym zróżnicowaniu, prawidłowościach ogólnych i procesach zmian, 4) zwrócenia uwagi na osobliwości kultury wsi polskiej i ciężki los chłopa dawniej i obecnie oraz niepewną przyszłość rolnictwa chłopskiego. Stwierdza przy tym, że z 3 grupą tematyczną „przedstawienia kultury konkretnych wsi i regionów, wiąże się cała Jej podstawowa twórczość nauko­ wa na polu etnografii. „Przedstawianiu kultury konkretnych wsi i regionów - pisze - podporządkowałam studia o metodach i źródłoznawcze. Wyszłam od obserwacji wytworów sztuki i rzemiosła we wsi podbabiogórskiej. Po wojnie zainteresowała mnie na krótko powracająca do Polski wieś lubuska i na długi okres przeobrażenia kultury podkrakowskiej wsi Mnikowa, stają­ cej się niemal przedmieściem miasta." (1968) Uważa również, że cała Jej twórczość naukowa okresu warszawskiego dotycząca Mazowsza, Kurpiowszczyzny, Podlasia oraz ich badaczy - po­ przedników, wypełnia konkretną treścią ten właśnie temat. Dotyczy to także prac magisterskich Jej uczniów wprowadzanych przez Nią w proble­ matykę etnograficzną różnych regionów kraju: Mazowsza, Krakowskiego, Karpat i Podgórza. Swój stosunek do podstawowych problemów związanych z etnografią polską i jej badaczami, tradycją i przemianami kultury chłopskiej wyraziła w swoim refleksyjnym i dojrzałym w ocenach opracowaniu Kultura ludowa i jej badacze - Mit i rzeczywistość (1977). Za najdojrzalszy owoc swoich osiągnięć badawczych uznała ostatnią swą książkę pt. Trześniów. Przemiany tradycyjnej kultury wsi (1988). Praca ta będąca wynikiem 40-letniej obserwacji życia mieszkańców wsi wskazuje na warunki rozwoju oraz na trwałe i zmienne cechy tejże społeczności i kultury. Temat referatu pt. „Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości", przygotowany na �16 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA podstawie trześniowskich badań etnograficznych, a wygłoszony w 1984 r. na jubileuszu 90-lecia profesora K . Dobrowolskiego w Krakowie - jest sfor­ mułowaniem ściśle adekwatnym do treści zawartych w opracowaniu książ­ kowym. Dzięki analizie materiałów źródłowych dokonanej w perspektywie historyczno-socjologicznej oraz umiejętnemu zastosowaniu zasady łączenia teorii i opisu - Autorka osiągnęła sukces oddania czytelnikowi książki na temat kształtowania się kultury wsi o wymiarze uniwersalnym, zawierającym również elementy jej prognozowania. W swoich ostatnich nie dokończonych rozważaniach na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i po I I wojnie światowej, widzianej oczyma uczestnika, wnikliwego obserwatora, przede wszystkim zaś człowieka zaan­ gażowanego, poczuwającego się do pełnej odpowiedzialności za poziom, kierunek i w ogóle los polskiej etnografii i etnologii - Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nawiązuje również do oceny swojego w niej miejsca. Stwierdza przede wszystkim, że „sytuacja współczesnej etnologii polskiej jest konsekwencją całej jej historii". Wyróżnia przy tym dwa w niej nurty: 1) opisowy, etnograficzny, przywołujący coraz lepsze sposoby odkrywa­ nia modeli różnych nieznanych (lub mniej znanych) kultur i społeczności oddzielonych od nas czasem lub przestrzenią, 2) teoretyczny, referujący różne stanowiska utrzymujące się lub wy­ suwane obecnie w nauce obcej i poza etnologią. Niekiedy ambitne - wysu­ wające dość rozstrzelone, autorskie propozycje dotyczące sensu i zakresu dyscypliny. W nurcie pierwszym widzi „do pewnego stopnia uwspółcześnioną kon­ tynuację historycznej drogi polskiej szkoły etnologicznej, natomiast nurt drugi prezentują na razie jednostki rekrutujące się przede wszystkim z młod­ szych pracowników uniwersyteckich". D o własnych osiągnięć w etnografii zalicza w największym skrócie: 1) opracowanie biogramów wybitnych po­ staci, 2) badanie i weryfikowanie w empirii założeń teoretycznych, 3) wkład do znajomości historii etnografii i etnologii w Polsce poprzez - wysuwane w szeregu opracowań wnioski teoretyczne, generalizacje historyczne doty­ czące pojęcia chłopa i wsi tradycyjnej, zróżnicowanie tej ostatniej i współ­ zależność pomiędzy procesem współczesnych przemian, a przeszłością wsi i mechanizmów współczesnych przemian. Wspomina przy tym, że największą satysfakcję dała Jej pierwsza książka o budownictwie ludowym w Zawoi i ostatnia - podsumowanie 40-letnich studiów i obserwacji uczestniczących, dotyczących podkarpackiej wsi Trześniowa, „próba stworzenia wzoru dla tego typu wsi i zmieniającej się rzeczywistości widzianej oczami moimi i odczuciami mieszkańców oraz mojego męża". Lapidarnie określa również swoją metodologiczną postawę: „Jestem eklektykiem z krakowskiej szkoły historyczno-socjologiczno-etnologicznej. Co przynio­ słam z tej szkoły, co wniosłam sama niech ocenią moi uczniowie. Wiem, że mi przyznają umiejętność interpretacji źródeł «wywołanych» w szerszych katego­ riach systemów kultury, ich prawidłowości i przekształceń strukturalnych." �17 ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA Dotychczasowe, najpełniejsze podsumowanie całokształtu działalności i dorobku naukowego Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej zawarte jest w 35 tomie (zeszyt 2) „Etnografii Polskiej" (1991) wydanym z okazji jubi­ leuszu 60-lecia pracy naukowej. Główną pozycję tego tomu stanowią: Jej własne, mądre, proste i wzruszające „Przemówienie do Kolegów i Uczniów", „Refleksje nad życiem i p r a c ą " pióra Zofii Sokolewicz oraz wybór biblio­ grafii prac opublikowanych. Należy żywić nadzieję, że dorobek ten doczeka się pełnej oceny merytorycznej i stanie się dla pokolenia młodych etnografów i etnologów polskich źródłem rzetelnej wiedzy, przekazem doświadczeń i wzorów postępowania, mądrości, a także inspiracji do podejmowania poważnych prac badawczych nad człowiekiem i jego kulturą. Nie można również zapominać, że dorobek ten posiada swój wymiar w sferze wartości społeczno-moralnych, a wskazania z niego płynące pochodzą od człowieka o niezwykle silnej indywidualności i bogatej osobowości - człowieka szla­ chetnego, wrażliwego, zawsze życzliwego dla ludzi, a przy tym nad wyraz skromnego. Nauka i kultura polska, w tym zwłaszcza etnografia i etnologia poniosły bolesną i dotkliwą stratę*. Maria Biernacka * Wspomnienie poświęcone pamięci Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej przygotowano z wykorzystaniem opracowanej przez Nią noty biograficznej oraz innych zapisów typu wspomnieniowego udostępnionych mi przez Męża, Jej publikacji naukowych, a także na podstawie własnych doświadczeń wyniesionych z wieloletniej pracy pod Jej kierownictwem w Zakładzie Etnologii I H K M PAN, a następnie dalszej z Nią współpracy w ramach wymie­ nionego Zakładu i Katedry Etnografii UW. Na gruncie tej długotrwałej współpracy mierzonej Jej zawsze życzliwym i liczącym się wkładem w kierunek prowadzonych badań, przygotowywa­ niem opracowań, w uzyskiwaniu stopni naukowych (była promotorem mojej pracy doktorskiej oraz recenzentem habilitacyjnej i profesorskiej) utrwalały się więzi wzajemnego zrozumienia, zaufania i przyjaźni. Pogłębiał je niewątpliwie zbliżony stosunek do problemów wsi, jako środowiska społeczno-kulturowego. Jej ukochany Trześniów i moja rodzinna wieś Potakówka, położone w tym samym regionie podkarpackim, były podczas naszych przyjacielskich spotkań stałym elementem rozmów i wymiany myśli zarówno na tematy ogólne, jak i wiejskie. Otrzy­ mywane z Trześniowa listy i karteczki, zwykle „nabrzmiałe" trudnymi sprawami życia bieżące­ go jego mieszkańców, świadczyły o pełnym zrozumieniu przez Nią i Jej Męża, problemów nurtujących wieś. W ostatnim okresie Jej ciężkiej choroby - nasze spotkania zastąpiły rozmowy telefoniczne, które były stałe i częste. Kiedy musiała pozostać w szpitalu, łącznikiem był wówczas Mąż, gdyż ja ze względu na długotrwałe obowiązki opiekuńcze w stosunku do bliskiej mi osoby, nie miałam możliwości częstego Jej odwiedzania. Podziwiałam przez cały czas choroby Jej siłę woli w przełamywaniu słabości. Do końca swych możliwości pracowała nad „wypowiedzią" na temat etnografii polskiej okresu międzywojennego i powojennego, ocenianej przez pryzmat Jej własnego w nim udziału i do końca swych dni interesowała się wciąż żywo aktualnym losem etnografii i etnologii. Dotkliwie odczuwam brak obecności Pani Profesor, Jej niecodziennej, stałej gotowości do służenia drugim pomocą i radą, do zawsze wyważonych, mądrych wypo­ wiedzi w sprawach ogólnospołecznych, zawodowych i zwykłych, ludzkich. Myślę ze wzrusze­ niem o Jej szlachetności i wielkiej, bezinteresownej życzliwości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b4c34453ee7bbd6d045eb462a5cd8ca.pdf 6933f537aef6297d0aa052541e21b9cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1418 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XXXVII Zeszyt 2 Warszawa 1993 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, LAnna Zambrzycka-Steczkowska Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska-Stawarz Na okładce wykorzystano grafikę Alicji Czajkowskiej-Magdziak Korekta: Autorzy ' Etnografia Polska © Copyright 1993. All Rights Reserved All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland P L ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 3814 88, 38 2627 Zam. nr 54/93. Objętość ark. wyd. 13. Nakład 500 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) - Maria Biernacka 5 S T U D I A I MATERIAŁY Anna Z i e l i ń s k a - Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi Prestige and functions of Polish language among the Polish population in Byelorussia Antoni K u c z y ń s k i , Władysław Ł a t y s z e w - O działalności pedagogicznej Bronisława Piłsudskiego (prezentacja źródeł) Educational activity of Bronisław Piłsudski (new source material) Witold T r u s z k o w s k i , - Zdrowie i choroba w poglądach i ujęciu nazewniczym mieszkańców wsi tradycyjnej The concept of health and illness in traditional peasant views and terminology Katarzyna P a r a d o w s k a - Włochy i Włosi w czasopiśmiennictwie polskim lat 1871-1914 (na przykładzie „Kłosów") Italy and the Italians in the years 1871-1914 in Polish periodical literature (the case of „Kłosy") Maciej Z ą b e k - Zwyczaje kulinarne i wzory konsumpcji pożywienia w tradycyjnej kulturze Sudańczyków Culinary customs and patterns of food consumption in the Sudanese traditional culture 19 28 29 44 45 76 77 93 95 119 KRONIKA Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze - Danuta Paprocka, Bogusław Paprocki Źródła do dziejów rodziny Kolbergów (1819-1939) - Bogusław Paprocki I Europejska Konferencja Muzeów Etnograficznych - Muzea i społeczeństwa w Europie kultur, Paryż, 22-24 lutego 1993 r. - Edward Pietraszek Ekologia i Folklor - Violetta Przerembska I I Międzynarodowa Sesja „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Eros i Thanatos", część I , Lublin 30 marca - 2 kwietnia 1993 r. - Iwona Kabzińska-Stawarz Sympozjum ku uczczeniu 500-lecia ewangelizacji Ameryki Łacińskiej, Pieniężno - Michał Krzyżagórski SVD The Xinjiang Oirad in the 1990s: A Preliminary Report - Krystyna Chabros 121 132 137 141 145 152 159 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1266d3d2acef6fff57484b7da8764667.pdf 5f5e13849275d806a88b4e4b72f2bad7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:989 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:910 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.331-342 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 E K S P E D Y C J A E T N O G R A F I C Z N A P A N 1978. B A D A N I E K U L T U R Y MNIEJSZOŚCI N A R O D O W Y C H M O N G O L I I Tegorocznemu wyjazdowi ekspedycji etnograficznej Polskiej Akademii Nauk do Mongolii towarzyszyły emocje, jakie przeżywa się zazwyczaj przed pierwszym kontaktem ze słabo zbadanymi społecznościami, narodami lub mniejszościami wchodzącymi w ich iskład. W tym roku, kontynuując rozpoczęte przed paroma laty prace ukierunkowane na poznanie kultury mniejszości narodowych zachod­ niej, ałtajskiej części Mongolii, zamierzaliśmy przeprowadzić pierwsze, kilkutygod­ niowe badania wśród Eletów i Miangatów zamieszkujących tereny należące do ajmaku (województwa) kobdoskiego. Z w a ż y w s z y na gospodarczą specyfikę terenu zamieszkanego przez wybrane grupy z dominującym pasterstwem tradycyjnych pięciu rodzajów zwierząt (o dużej przewadze owiec rasy mongolskiej i półcienkorunej czamarskiej), słabo rozwiniętym rolnictwem oraz zupełnym niemal brakiem przemysłu, bazując również na dotychczasowych doświadczeniach z badań wśród Torgutów somonu (powiatu) Bułgan tegoż ajmaku zakładaliśmy, że tereny te w mniejszym stopniu niż region centralny czy wschodni zostały dotknięte w p ł y ­ wami urbanizacji i industrializacji. Sądzono, że stosunkowo niewielki stopień mo­ dernizacji życia pozwolił zachować tam niektóre dawne, archaiczne rysy kultury pasterzy mongolskich i pamięć o tym, co nie poddaje się już naszej obserwacji. Eleci i Miangaoi należą do l u d ó w m ó w i ą c y c h językami mongolskimi i zaliczani są do mongolskich mniejszości narodowych językowo i kulturowo spokrewnionych z Chałchasami. Znaczna część Eletów, których liczbę szacuje się na ponad 5000, zamieszkuje somon Erdenebüren w ajmaku kobdoskim. Oprócz nich mieszka tam kilkanaście rodzin kazachskich. Mniejszą grupę Eletów spotykamy także w cen­ tralnej części Mongolii, na północ od jeziora Ogijn, na terenie dwóch s o m o n ó w ajmaku ar changa jskiego. Jednakże, jak sądzą niektórzy badacze (np. C h . C . Ral'din) grupa ta w znacznie mniejszym stopniu zachowała cechy charakterystyczne dla tzw. Ojratów (zachodnich Mongołów) niż grupa zamieszkująca somon Erdene­ büren \ Miangaoi, liczący ponad 4000 osób, zamieszkują (wraz z częścią Derbetów) so­ mon Miangad. Zaliczani są oni także do Ojratów, choć np. G.N. Potanin traktował ich jak zmongolizowanych Urianchajów. Najczęściej jednak wyprowadza się ich pochodzenie od Chotgojtów. Wspomina o tym także legenda, jaką opowiedziano nam w somonie Miangad. Pamiątką po wydarzeniu, jakim było oddzielenie się przodków dzisiejszych Miangatów od Chotgojtów w celu założenia odrębnego choszunu (jednostki administracyjnej feudalnego państwa .mongolskiego), co miało 1 C h . C . R а Г d i n, Etniczeskoj sostaw sowriemiennogo nasielenija Mongolsko] Narodnoj Riespubliki, [w:] Problemy etnografii i etniczeskoj istorii narodów Azii, Moskwa 1968, s. 25-26. �332 KRONIKA miejsce w końcu X V I I I w. lub na początku X I X , są m. in. aplikacje w kształcie pochwy na nóż naszywane na stroje kobiece. Do niedawna kobiety miangackie nosiły także za pasem nóż i krzesiwo. Wytłumaczenie tego faktu, tak obcego kul­ turze mongolskiej, nie zezwalającej na ogół kobietom na używanie tzw. ,,męskich" przedmiotów, jest następujące: utworzenie oddzielnego choszunu było możliwe tyl­ ko wtedy, jeśli oddzielająca się grupa liczyłaby 1000 mężczyzn (mongolskie słowo mianga znaczy tysiąc). W grupie tej nie było jednak tylu przedstawicieli tej płci, aby w i ę c zrealizować pierwotne zamiary część kobiet przebrano w stroje m ę s k i e . Kultura Eletów i Miangatów nie jawi się nam jako zupełnie biała plama na mapie etnograficznych badań. W literaturze znajdujemy nieco opisów niektórych jej dziedzin, informacje o podstawach gospodarki, kulturze materialnej, religii, folklorze, etnogenezie, obrzędach rodzinnych, zebrane m. in. przez mongolską eks­ pedycję etnograficzną w latach pięćdziesiątych (przez B. Sandaga, S. Badamchatana, L . Sonomcerena) czy wcześniej, w latach trzydziestych, przez Dżamcarano i Ceweena . Nieco materiałów dostarczyły także relacje podróżników (przede wszyst­ kim rosyjskich) oraz prace radzieckich i węgierskich ekspedycji naukowych (prze­ de wszystkim lingwistów). W bieżącym roku ekspedycja etnograficzna Mongolskiej Akademii Nauk przeprowadziła na terenie zachodniej Mongolii prace skoncentro­ wane głównie na problematyce obrzędowości rodzinnej. Na rezultaty tych prac będziemy jednak musieli trochę poczekać. Cennym źródłem do poznania dziejów i kultury interesujących nas grup są zabytki piśmiennictwa ojrackiego, pisane tzw. jasnym pismem, które zostało stwo­ rzone w 1636 r. Dzięki nim otrzymaliśmy wiele danych do historii plemion ojrackich i jej bohaterów, informacje o prawach, religii, kultach, wiedzy i t p . Nie przeprowadzono jednak do tej pory kompleksowych badań nad kulturą mongol­ skich mniejszości narodowych, nie podejmowano ważniejszych prób wyjaśnienia obserwowanych zjawisk. Członkami tegorocznej ekspedycji etnograficznej P A N byli: prof, dr Witold Dynowski (kierownik), dr S ł a w o j Szynkiewicz i autorka tego sprawozdania, repre­ zentujący I H K M P A N . Dr S. Szynkiewicz prowadził badania nad rodziną, stosunkami w e w n ą t r z tej grupy, społecznymi uwarunkowaniami jej funkcjonowania i obrzędowością. W szcze­ gólności badał on zagadnienia związane z p o k r e w i e ń s t w e m , zwyczajami rodzinnymi i dorocznymi, kultami i symboliką. W sferze pokrewieństwa i pochodzenia skon­ centrował się na regułach dziedziczenia, podziału rodu i lineażu, zakresie egzogamii i tradycjach matrylateralnej wymiany małżeńskiej oraz identyfikacji etnicznej. Za najważniejsze osiągnięcia należałoby tu uznać stwierdzenie (po raz pierwszy w terenie, a w i ę c poza źródłami pisanymi) w y s t ę p o w a n i a lineażu w Mongolii oraz zebranie d o w o d ó w na to, że utrzymanie się funkcjonujących rodów u Ojratów należy przypisać oddziaływaniu władz feudalnych przed rewolucją, które trakto­ w a ł y rody jako fragment struktury administracyjnej. W zakresie zwyczajów rodzinnych S. Szynkiewicz badał zachowanie związane z rozwodem, rolą krewnych macierzystych w życiu obrzędowym (gdzie uzyskano nowe informacje np. o pomocy przy uzdrawianiu chorego dziecka) i inne dotyczą­ ce zachowań tworzących tzw. kompleks awunkularny, obrzędowością weselną, 2 8 4 2 Podobne legendy znajdujemy u B. S a n d a g a , Mjangadyn garal üüslijn asuudlaas, Etnografijn Sudłał, Ułan Bator 1969, t. 4, s. 81-103, oraz u L . S o n o m ­ c e r e n a , Mjangad jastny dzan ujlijn tuchaj towcz temdeglel, Studia Museologica, Ułan Bator 1975, t. 2, s. 52-53. D. P e r 1 e e, Etnograf iczeskije issledowanija w Mongolsko] Narodnoj Riespublikie, [w:] Trudy VII Mieżdunarodnogo Kongriessa Antropologiczeskich i Etnograficzeskich Nauk, Moskwa 1970, t. 9, s. 346-349. Ch. L u w s a n b a l d a n , Tod üseg, tüünij dursgaluud, Ułan Bator 1975 3 4 �KRONIKA 333 pogrzebową i związaną z dzieckiem. Zebrał on nowe materiały wyjaśniające pew­ ne zwyczaje p o c h ó w k o w e dzieci i pozwalające wiązać je szerzej z obrzędowością ludów tureckich. Ustalił ponadto w y s t ę p o w a n i e cmentarzy lineażowych i potwier­ dził p o c h ó w k o w e zwyczaje wspominkowe. Po raz pierwszy w etnograficznych badaniach terenowych podjęty został temat adopcji, który jednak udało się opisać tylko częściowo. Oddzielne zagadnienie w ramach badanych zwyczajów rodzinnych stanowiła tabuizacja imion ludzkich. Badając obrzędowość doroczną, zwłaszcza noworoczną i letnią, S. Szynkiewicz wyodrębnił kompleks obrzędów związanych z początkiem lata jako konkretnego obrzędu kalendarzowego. Badania nad kultami przyniosły nowe dane na temat ofiar składanych ognio­ wi i pozwoliły stwierdzić, że obrzęd ten dokumentuje utrzymanie się do początku X X w. form wielkorodzinnych. S. Szynkiewicz badał ponadto formy kultu towa­ rzyszące zwyczajom związanym ze zwierzętami oraz zwyczaje związane z kośćmi zwierzęcymi. Próbował on także wyjaśnić zachowania powiązane z symboliką płodności oraz pojęcie siły życiowej cłiij-mor. Autorka tego sprawozdania, zbierając materiały do zagadnienia „Kultura l u dyczna pasterzy mongolskich" uzyskała informacje odnośnie do form rozrywki spotykanych najczęściej wśród pasterzy (należących do poszczególnych grup płci i wieku) uwzględniając zmiany, jakim podlegały zarówno same zachowania l u dyczne (gry, zabawy itp.), jak i ich popularność. Baczniejszą u w a g ę zwróciłam przede wszystkim na formy, których korzenie sięgają odległej przeszłości, mające w i e l o w i e k o w ą tradycję w kulturze mongolskiej, takie jak „trzy gry mężnych" (erijn gurwan naadam) tj. w y ś c i g i koni, zapasy i łucznictwo oraz cagaan mod, ałag melchij, choroł, ger barich, szagaj, domino i szachy. Podjęłam próbę w y j a ś ­ nienia ich miejsca i roli w kulturze, przyczyn przetrwania i zmian w pełnionych funkcjach społeczno-kulturowych. P r ó b o w a ł a m ponadto określić przyczyny i oko­ liczności zaniku innych, występujących dawniej, form rozrywki pasterzy. We wszystkich zachowaniach ludycznych (przede wszystkim w grach i zaba­ wach) starałam się odnaleźć nici łączące je z kulturą widzianą szerzej, traktując je jak soczewkę skupiającą niektóre cechy tej kultury. Szukałam w nich m. in. odbicia dawnych obrzędów, wierzeń i kultów, stosunków społecznych, charakteru gospodarki itp. Interesowały mnie czasowo-przestrzenne ramy tych form- oraz ich spontaniczna przypadkowość, jak i organizacja, to co powszednie i co należy do zespołu zachowań świątecznych. Oddzielne pytania dotyczyły zachowań uczestni­ k ó w gier i zabaw, w i d z ó w i „aktorów", prób przywołania szczęścia, wspomożenia losu lub zapeszenia przeciwnika. Nieco mniej miejsca, z uwagi na brak czasu, poświęciłam warunkom sprzyja­ jącym rozwojowi poszczególnych form rozrywki, takim jak charakter środowiska naturalnego, rodzaj potrzeb kulturalnych, rozplanowanie przestrzenne, np. centrum somonowego, brygad i aili (grup jurt powiązanych w s p ó l n y m i zadaniami gospodar­ czymi) pasterskich i odległości między nimi w odpowiednich porach roku, rytm przekoczowań i in. Za najważniejsze rezultaty prac, jakie przeprowadziłam w bieżącym roku, uznałabym ustalenie związków między niektórymi grami i zabawami a obrzędami dorocznymi i rodzinnymi, przede wszystkim tzw. obrzędami przejścia, gdzie owe formy w y s t ę p u j ą w y r a ź n i e w funkcjach wspomagających obrzęd lub odzwiercied­ lających jego dawne rysy i znaczenie. U z y s k a ł a m także, po raz pierwszy w terenie, informacje o zakazach dotyczą­ cych niektórych zabaw (np. lalkami i figurkami zwierząt: psa i wrony). Zakazy te miały podłoże religijno-magiczne i związane były z wierzeniami, iż zabawa przedmiotem ukształtowanym np. tak jak lalka na podobieństwo człowieka lub �334 KRONIKA figurkami niektórych zwierząt może sprowadzić nieszczęście na rodzinę bawiącego się nim dziecka. Brak lalek w tradycyjnym zestawie zabawek dziecięcych, który nurtował wielu mongolistów, w i ą ż e się silnie z funkcjami, jakie pełniły figury mające kształt człowieka (robione przez łamów) w obrzędach mających na celu 'oczyszczenie np. jurty i zamieszkującej ją rodziny z niepowodzeń lub chorego z nękającej go niemocy. Przy badaniu genezy niektórych form rozrywki zapisałam wiele legend z w i ą ­ zanych z powstaniem lub przeniknięciem owych form na tereny Mongolii. Na tym przykładzie uwypuklają się bardzo wyraźnie kulturowe w p ł y w y Chin. Zaznaczają się one ponadto w utrzymującym się do dziś nazewnictwie przedmiotów u ż y w a ­ nych przez uczestników różnych gier oraz w towarzyszącym tym grom słownictwie. Równolegle do prac polskich członków ekspedycji, jej tłumacz, pracownik n a ­ ukowy MAN, D. Tangad, prowadził badania nad słabo jeszcze poznaną sferą k u l ­ tury mongolskiej, jaką jest symbolika. Przedmiotem jego badań była symbolika różnych rodzajów ruchu, kolorów, figur geometrycznych, liczb, słów (przede wszyst­ kim sajn, tzn. dobry, pozytywny i sajchan — ładny) oraz zwierząt należących do 12-letniego cyklu kalendarzowego, w którym każdy rok oznaczony jest n a z w ą jed­ nego z 12 zwierząt, np. myszy, krowy, tygrysa itd. Oprócz tych 12 zwierząt, przed­ miotem szczególnej uwagi Tangada była symbolika psa. Otrzymał on tam wiele interesujących informacji, wskazujących m.in. na mitologiczne związki pochodze­ niowe psa i człowieka, znajdujące swój wyraz m.in. w obrzędach i zwyczajach pochówkowych. W somonie Erdenebiiren członkowie ekspedycji zostali zaproszeni do uczestnic­ twa w weselu, jako goście strony pana młodego. Mieliśmy w i ę c nieczęstą okazję obserwowania współczesnego obrzędu weselnego, sporządzenia dokumentacji foto­ graficznej i porównania zachowań, których byliśmy świadkami z informacjami znanymi nam z literatury i dotyczącymi wcześniejszych okresów . W somonie Miangad natomiast obserwowaliśmy dwudniowe święto naadom, organizowane dla uczczenia kolejnej rocznicy z w y c i ę s t w a Rewolucji 1921 r. i pod­ sumowania w y n i k ó w roku gospodarczego. Zasadniczym punktem naadomu były, jak to jest w zwyczaju, wyścigi koni należących do różnych grup wieku i zapasy. Obserwacje, jakie przeprowadziliśmy dostarczyły nam wielu informacji o zacho­ waniach uczestników, o samej organizacji i oprawie tego święta, o kontynuacji bądź też zaniku tradycyjnych zwyczajów naadomowych. 5 Iwona Kabzińska-Stawarz T R A D Y C J A W E WSPÓŁCZESNEJ K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ REPUBLIKI LUDOWEJ Sale Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie goafciły w dniach 24 i 25 października 1978 r. uczestników wydarzenia wielce w a ż n e g o i interesującego nie tylko dla mongolistów. Wydarzeniem tym była konferencja zorganizowana przez pracowników w y ż e j wymienionych insty­ tucji, etnografów zajmujących się problematyką mongolską. Obok n a u k o w c ó w polskich uczestniczyli w niej także goście reprezentujący niektóre ośrodki mongolistyki w Europie, Azji i Australii, etnografowie i językoznawcy. Jak podkreślił prof, dr Witold Dynowski otwierając konferencję, sale, w któ­ rych prezentowano referaty i miejsca, gdzie goszczono uczestników tego zebrania, 5 Np. B. C h . T o d a j e w a, Swaďba noj filologii, Moskwa 1974, s. 250-255. u Eljutow, [w:] Issledowanija po wostocz- �KRONIKA 335 są materialną częścią instytucji związanych od dawna z polskimi studiami nad kulturą Mongolii. Z Uniwersytetem Warszawskim łączą się np. nazwiska S. K o ­ walewskiego, W. Kotwiczą, T. Lewickiego, współcześnie zaś S. Kałużyńskiego. I H K M P A N stał się natomiast gniazdem, w którym narodziła się i została zreali­ zowana koncepcja polskiej ekspedycji etnograficznej do Mongolii, mającej już s w ą kilkunastoletnią historię. Dzięki tej ekspedycji udało się nawiązać bezpośred­ nią współpracę z Mongolską A k a d e m i ą Nauk, reprezentowaną przez jej przewod­ niczącego prof. Szerendyba i kierownika Instytutu Historii prof. Nacegdordża, oraz wyjaśnić wiele procesów kulturowych .zachodzących w tym wybitnie pasterskim kraju Azji. Referaty, jakie zostały wygłoszone podczas konferencji, zostaną przedstawio­ ne (niejednokrotnie w wersji znacznie rozszerzonej) w najbliżym tomie „Etnografii Polskiej". W tym miejscu ograniczam się w i ę c tylko do zasygnalizowania faktu zorganizowania spotkania tego rodzaju i podania (w ogromnym skrócie) zasadni­ czych informacji o problematyce poruszanej przez autorów poszczególnych re­ feratów. Zakres tematyczny konferencji był bardzo szeroki. Hasło, pod jakim została ona zorganizowana („Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej"), zezwalało na .znaczną dowolność i umożliwiało wielokierunkowe po­ szukiwania tego, co należało do innej epoki, lecz co funkcjonuje jeszcze w kul­ turze współczesnej Mongolii, w zmienionym niejednokrotnie znaczeniu i formie. Tak szerokiemu sformułowaniu problemu zawdzięczamy też i to, że uczestniczyć w niej mogły aktywnie osoby zajmujące się różnymi sferami kultury mongolskiej, a nie tylko w ą s k i e grono specjalistów. Referaty zaprezentowane przez uczestników konferencji można podzielić na kilka grup tematycznych: 1) generalne rozważania nad niektórymi podstawowymi cechami współczesnej kultury mongolskiej; 2) podłoże współczesnych procesów społeczno-kulturowych i jego ślady we współczesnej kulturze Mongolii; 3) niektóre cechy kultury materialnej pasterzy mongolskich; 4) wierzenia, obrzędy, kulty i inne elemety tzw. kultury duchowej; 5) język i zabytki, piśmiennictwa jako źródło etnograficzne w badaniach kul­ tury mongolskiej. Autorzy referatów bazowali na różnych źródłach, od literatury i ikonografii poprzez materiały pochodzące z badań terenowych do kolekcji muzealnych. Ad. 1. W referacie wprowadzającym prof, dr Zofia' Sokolewicz, reprezentu­ jąca Uniwersytet Warszawski, przedstawiła swe rozważania nad funkcjami kultury tradycyjnej we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie mongolskim (Functions of Traditional Culture in the Modern Mongolian Society). Wykorzystując przede wszystkim mate­ riały terenowe, stanowiące rezultat badań polskiej ekspedycji etnograficznej, starała się ona udokumentować tezę o częściowej adaptatywności tradycyjnych w z o r ó w do współczesnej kultury pasterzy mongolskich, wiążąc to zjawieko m.in. z tzw. urbanizacją stepu. Mówiąc o tych cechach tradycyjnych w z o r ó w zachowań, które utrzymują się do dziś, wspomniano m.in. o stosunku do zwierząt i przyrody, o formach nauki, pasterstwa i in. Określono także po krotce możliwości, jakie stwarza współczesna kultura indywidualnej ekspresji potrzeb i charakterów jed­ nostek, a w i ę c ich samorealizacji, porównując je z warunkami kultury tradycyj­ nej. W swym referacie Z. Sokolewicz podkreśla ogromne znaczenie etnograficz­ nych badań terenowych w Mongolii dla poznania ogólnych prawidłowości zmian społeczno-kulturowych, transformacji, rozkładu i zachowania się e l e m e n t ó w tra­ dycyjnych w warunkach tych zmian oraz dla lepszego zrozumienia w ł a s n e j k u l ­ tury i jej tradycji. �336 KRONIKA Ad. 2. Niektóre rysy procesów społeczno-kulturowych, jakie zaszły i zachodzą nadal w Mongolii, zostały omówione w kilku referatach, zaliczanych w zaprezen­ towanym tu przeze mnie podziale tematycznym do grupy drugiej. Dr G. Cerenchand, pracownik naukowy Mongolskiej Akademii Nauk, repre­ zentujący na konferencji kraj, będący przedmiotem badań jej uczestników, na­ kreśliła niektóre cechy procesu tworzenia się współczesnego narodu mongolskiego <K niekotorym woprosam etniczieskogo processa w MNR), kontynuując swym wy­ stąpieniem tradycje etnografii mongolskiej, w której wiele miejsca poświęcono badaniom nad etnogenezą, kulturą grup etnicznych zamieszkujących Mongolię i jej przeobrażeniom oraz tworzeniu się jednego narodu mongolskiego w warun­ kach ustroju socjalistycznego. Tezę o zacieraniu się różnic kulturowych między poszczególnymi narodowościami udokumentowała ona wynikami badań tereno­ wych, na których podstawie stwierdzono wytworzenie się znacznych podobieństw w języku, obyczajach, odzieży, stosunkach społecznych (przede wszystkim rodzin­ nych) i ekonomicznych, obrzędach itp. Określono tu także rolę rodziny jako n o ś ­ nika tradycji i cech kulturowych charakterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych M R L . Zastanawiając się nad zjawiskami sprzyjającymi rozwojowi pro­ cesu integracji kulturowej, G . Cerenchand wskazała na takie czynniki, jak mał­ żeństwa mieszane oraz podobieństwo struktury ekonomicznej i podstaw egzystencji poszczególnych narodowości. Odległego już dziś podłoża historyczno-kulturowego procesów, jakie obserwu­ jemy dziś w Mongolii, sięgał referat prof. dr. Anatolija Chazanowa (ZSRR) pt. Some Notes on the Origin of Genghis Khan's State. Warunki życia i ogólny obraz kultury jednej z grup etnicznych zamieszku­ j ą c y c h Mongolię scharakteryzowała dr E r i k a Taube (NRD). Jej referat zatytuło­ wany Sowriemiennoje polożienije tuvňncevo siewiero -zapada MNR oparty był także n a wynikach badań terenowych i stanowił rodzaj miniaturowej (z uwagi na ogra­ niczone ramy czasowe poszczególnych wystąpień) monografii. Badając kulturę T u w i ń c ó w M R L , E . Taube zwróciła u w a g ę na utrzymywanie się niektórych tra­ dycyjnych zachowań w kulturze tej grupy. S ą one obecne m.in. w sferze pracy (zajęć podstawowych i dodatkowych), w typie domostwa i jego wyposażenia, w zwyczajach i obrzędach rodzinnych, w charakterze kontaktów między krew­ nymi, w ustnej twórczości, np. bajkach, w których dźwięczą jeszcze echa dawnych w i e r z e ń szamańskich. Spojrzenie na kulturę T u w i ń c ó w M R L odbiegało od trady­ cyjnego opisu etnograficznego. Próbowano tam przede wszystkim połączyć infor­ macje dotyczące poszczególnych dziedzin kultury, ukazać funkcjonowanie poszcze­ gólnych zachowań, systemowe powiązania i ich znaczenie, przedstawiając tę kul­ turę jako zjawisko barwne i dynamiczne. W poszukiwaniu w y j a ś n i e ń obserwowanych zjawisk dr Taube sięgnęła m i n . do w a r u n k ó w życia, położenia geograficznego i kontaktów sąsiedzkich T u w i ń c ó w z innymi narodami, np. Kazachami. Bardziej szczegółowe tematy, związane z przeobrażeniami społeczno-kulturalnymi, podjęli: Roberte Hamayon i K u r u m i Sugita (Francja) oraz Jacek Olędzki i Lech Mróz, reprezentujący Uniwersytet Warszawski. Referat przedstawiony przez R. Hamayon, członka Equipe Ecologie et Anthro­ pologic des Sociétés Pastorales, dotyczył w ł a d z y mężczyzn przekazanej poprzez j ę z y k kobiet i zawierał analizę opozycji: junioralny-senioralny, wyrażających się w sferze płci, wieku i pozycji społecznej. Dzięki tej analizie otrzymaliśmy se­ mantyczny obraz tych opozycji. Przykłady z tzw. „języka kobiet" operującego ekwiwalentami tabuizowanych zwrotów umieszczono w kontekście wielu innych p r z e j a w ó w binarnego przeciwieństwa junioralności i senioralnośai. Japonka K . Sugita, wchodząca również w skład w y ż e j wymienionej ekipy, szeroko o m ó w i ł a zmiany, jakim podlegała pozycja kobiety mongolskiej w różnych �KRONIKA 337 okresach historycznych, na różnych terenach tego kraju, poszukując r ó w n i e ż przy­ czyn tych przeobrażeń. Jej referat (Notes on the Role and Status of Mongolian Women) przygotowany został na podstawie bogatego zestawu źródeł pisanych. Omówiono w nim m.in. miejsce i rolę kobiety w rodzinie i grupie krewniaczej, charakter związków seksualnych, zwyczaje związane z m a ł ż e ń s t w e m , przywileje i zakazy obowiązujące kobiety. Dr J . Olędzki i mgr L . Mróz brali wielokrotnie udział w pracach polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii. Ich referat Narodnoje priedstawlienije 0 choroszim skotowodie (Wizerunek dobrego pasterza) powstał też przede wszyst­ kim na bazie - materiałów ekspedycyjnych. Przedstawiono w nim pewien model — ideał pasterza, preferowany obecnie w Mongolii, zwracając u w a g ę na zachowania osób, które można by określić mianem dobrych pasterzy, ich stosunek do zwierząt 1 ludzi oraz walory duchowe i moralne. Ad. 3. Niektórym cechom materialnej kultury Mongołów, a raczej m o ż l i w o ś ­ ciom odtworzenia ich na podstawie źródeł, jakimi są zachowane do dziś formy ustnej twórczości pasterzy, p o ś w i ę c o n y był referat prof. dr. Walthera Heissiga (RFN) Reconstructing Mongolian Material Culture from Literature Sources. W re­ feracie cytowane były fragmenty poezji ludowej, oracji i życzeń (ogłoszonych dru­ kiem lub zebranych w terenie), jakie wypowiadano np. podczas produkcji woj­ łoku, strzyżenia owiec i innych prac sezonowych i w których m ó w i się wiele 0 cechach zwierząt i uzyskanych od nich produktów, o sposobach ich obróbki 1 wykorzystania przez człowieka. Podano też np. tekst oracji będącej opisem pro­ dukcji archi, mongolskiej wódki. Dokładnie opisano także, cytując słowa życzeń, proces zdobienia przedmiotu. Wypowiedziane słowa dotyczyły nie tylko samego aktu tworzenia mandali, będącej ornamentem, lecz były również śladem wierzeń, według których owa mandola była symbolem świątyni — domu Buddy. Ad. 4. Kolejna grupa referatów poświęcona była niektórym obrzędom, zacho­ waniom, wierzeniom itp. wchodzącym w skład tzw. kultury duchowej. Do grupy tej należały przede wszystkim referaty członków ekspedycji etnograficznej P A N dr. Sławoja Szynkiewicza, dr. Jerzego S. Wasilewskiego i mgr Iwony Kabzińskiej-Stawarz oraz referat przedstawiciela M R L prof. dr. C h . L u w s a n d ż a w a . Bazą wszystkich referatów były materiały pochodzące z badań terenowych. Referat dr. Szynkiewicza Wedding as Ceremonial Confirmation by Relating to Culture Past (Wesele jako obrzęd uświęcenia przez przeszłość kulturową) w y j a ś ­ niał niektóre zachowania uczestników obrzędu weselnego, np. odizolowania panny młodej od jurty, w której ma się o d b y w a ć część wesela, jakby uznawalno ją za zmarłą, i następnie wynoszenia jej przez drzwi jurty, w której przebywała; ob­ mywanie twarzy członków orszaku weselnego, gdy zatrzymują się oni przy skrzy­ żowaniu dróg; przyjazd mężczyzny po żonę z bronią, zawody towarzyszące weselom i in. Wyjaśnienia tych zachowań szukano m.in. w ich sankcji mitologicznej, w for­ mach funkcjonowania w kulturze mongolskiej kategorii ż y w y - m a r t w y , swój-obcy, przyjazny-podstępny itp., w bogatym zespole symboliki płodności i siły o ż y w i a ­ jącej oraz w wierzeniach religijnych. Innego rodzaju zachowania, obserwowane dziś jeszcze w Mongolii i związane z p r z y w o ł y w a n i e m pomyślności, wyjaśnił J . S. Wasilewski, m ó w i ą c o podstawo­ wych kategoriach języka symbolicznego w kulturze tradycyjnej Torgutów Ałtaju (Basic Categories of the Symbolic Language in the Traditional Culture of the Altai-Tor guts). Analizując takie zachowania, jak np. sposoby leczenia chorych, rozbijania kości suudżny jas przed ś w i ę t e m noworocznym Cagaan Sar, zakaz za­ trzymywania się jeźdźców przy tej kości leżącej w stepie, sposoby obchodzenia się z ciałem dziecka zmarłego przed trzecim rokiem życia i in., umieścił je w kate­ goriach opozycji mających charakter dychotomiczny, takich jak: pełne-puste, zgu­ bione-znalezione, ś w i a d o m e - n i e ś w i a d o m e , ruch obrotowy zgodny ze S ł o ń c e m i prze22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �338 KRONIKA ciwny oraz wszelkie rytualne inwersje, będących elementami najprostszej wizji świata i najprostszej kategoryzacji zjawisk na „tak" i „nie", mniej skomplikowa­ nej np. od wizji kosmogonicznych i mitologicznych, w których dominują podziały na 3 części (triady). Hipotetyczną koncepcję o związku mongolskiej gry cagaan mod z kultem płodności (Mongolsřcaja igra cagaan mod как otrażienije kulta přírody i ognia) przedstawiła I . Kabzińska-Stawarz ( I H K M PAN). Związki te dostrzegła ona ana­ lizując m.in. czas, w jakim gra ta pojawia się najczęściej, jej w y s t ę p o w a n i e w uświadamianej do dziś przez część pasterzy roli impulsu dla odradzającej się i rozwijającej przyrody, oraz nazewnictwo. Ten ostatni element poddany analizie pozwala przypuszczać, że korzenie cagaan mod sięgają zachowań związanych z kultem ognia. Autorka referatu starała się udowodnić, iż między kultem ognia a kultem płodności, będącym częścią kultu przyrody, istnieje szereg powiązań. Za najważniejsze należałoby tu uznać w y s t ę p o w a n i e postaci kobiecych jako obiektu tych kultów (matki Ognia i matki Ziemi). Kobieta zaś, przez swe funkcje repro­ dukcyjne, wiązana jest jednoznacznie we wszystkich kulturach z płodnością. Prof. dr Ch. L u w s a n d ż a w m ó w i ł o niektórych tradycyjnych zwyczajach z w i ą ­ zanych z mlekiem (On some Traditional Customs Connected with Milk among Mongols). Przedstawił on szereg zachowań, w których mleko w y s t ę p u j e w funkcji magicznej i ceremonialnej, towarzyszących przede wszystkim obrzędom rodzinnym, gospodarskim i większości świąt. Poruszył także mniej znaną stronę tego intere­ sującego zagadnienia, jaką są zakazy związane z mlekiem, np. zakaz ofiarowywa­ nia opiekunom przyrody mleka wielbłądzic z obawy, iż mogłoby to spowodować nadmierne opady śniegu, zakaz częstowania sąsiadów i obcych mlekiem przez 3 dni po dokonaniu kastracji zwierząt i in. Zastanawiając się nad przyczynami powszechnej obecności mleka i jego produktów w obrzędach prof. L u w s a n d ż a w w s p o m n i a ł o wielkiej randze białego koloru w kulturze mongolskiej, o diecie pasterza opartej na produktach mlecznych i pracochłonności, jakiej wymaga ich przygotowanie. Ad. 5. Językoznawców reprezentował prof, dr Stanisław Kałużyński, który mówił o Systemie imion własnych w „Tajnej historii Mongołów". Wychodząc od analizy imion męskich i kobiecych zawartych w tym wciąż jeszcze na nowo od­ krywanym źródle do historii i kultury Mongolii i charakterystycznych dla Mon­ gołów okresu dynastii Czyngis-chana, wyodrębnił on kilka kategorii imion w ł a s ­ nych. Nawiązując następnie do współczesnego języka, poinformował on o tym, j a ­ kiego rodzaju imiona zachowały się do dzisiaj, jakie uległy zmianom (np. roz­ szerzeniu lub zawężeniu zakresu znaczeniowego), które wreszcie z nich nie do­ czekały się swej dziejowej kontynuacji. Na zakończenie zorganizowano tzw. obrady okrągłego stołu. Spotkanie to przerodziło się w ze wszech miar pożyteczną w y m i a n ę informacji o pracach ośrod­ ków, które były reprezentowane przez uczestników warszawskiej konferencji mongolistyeznej, o kierunkach prowadzonych przez nie badań, osiągnięciach po­ szczególnych pracowników i zespołów oraz o zamierzeniach na przyszłość. Dla uczestników konferencji zorganizowano także całodzienną wycieczkę auto­ karową do Żelazowej Woli, Łowicza i Nieborowa. Wysłuchali oni także pięknego koncertu muzyki cerkiewnej, który odbył się w niecodziennej oprawie kościoła ewangelickiego na PI. Małachowskiego w Warszawie. Iwona Kabzińska-Stawarz �KRONIKA 339 OGÓLNOPOLSKI PRZEGLĄD K U L T U R Y L U D O W E J P O L S K I C H GÓR Pod h a s ł e m „Drzewiej" w dniach 7 i 8 października 1978 r. odbyła się w Istebnej na terenie Beskidu Śląskiego sesja poświęcona kulturze ludowej pol­ skich gór. Zorganizowana ona została przez Studenckie Koło Przewodników Bes­ kidzkich w Katowicach, które powstało w 1963 г., jako pierwsze tego rodzaju stowarzyszenie studenckie w Polsce, utworzone na mocy porozumienia zawartego pomiędzy Radą Naczelną Z S P i Zarządem G ł ó w n y m P T T K . Wśród bogatej i róż­ norodnej działalności tego Koła, jak rajdy, sejmiki turystyczne, opracowywanie nowych i atrakcyjnych szlaków, pozwalających na poznanie zapomnianych rejo­ n ó w Beskidów, wydawnictwa szkoleniowe, zakładanie tzw. „chatek", spełniają­ cych rolę schronisk itp., na szczególną u w a g ę zasługuje zainicjowana w 1978 r. akcja, mająca na celu zwrócenie uwagi na trwałe wartości kultury ludowej mieszkańców polskich gór. Ideę tego przedsięwzięcia najlepiej zilustrują słowa samych organizatorów, zawarte w programie wspomnianej sesji: „Stary czas ustę­ puje nowemu. Ginie tradycja, obyczaj, regionalne budownictwo, milknie muzyka, śpiew i gwara góralska... Zmienia się oblicze współczesnej wsi. Zachowane po dziś dzień relikty dawnej kultury ludowej przechodzą w zapomnienie... Niech ten przegląd organizowany odtąd rokrocznie będzie próbą zwrócenia uwagi na nieprzemijające wartości drzemiące w góralskiej kulturze ludowej. Może uda nam się je obudzić, przywrócić dawny blask tak, jak d r z e w i e j bywało". Zainte­ resowanie kulturą ludową Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich w K a ­ towicach przejawia się również w jego wydawnictwach. Wśród opracowań na u w a g ę zasługują: P. Bednorza, Kilka uwag na temat etnografii (1974) i A. P a ł u bickiego, Góralszczyzna (1978) oraz Redyk (1978). Celem tych publikacji, stano­ wiących materiał szkoleniowy, jest zapoznanie przewodników studenckich z okre­ ślonym działem kultury ludowej, np. budownictwem, strojem, pasterstwem i in­ nymi, bowiem —• jak pisze A. Pałubicki — „przewodnictwo to nie tylko umiejęt­ ność przepowadzenia grupy... to również umiejętność zainteresowania uczestników wycieczek otaczającą ich kulturą ludową góralszczyzny" (Góralszczyzna, Kato­ wice 1978, s. 3). Założenia powyższe zadecydowały w dużym stopniu o zorganizowaniu oma­ wianej sesji, do udziału w której zaproszono zarówno szerokie grono studenckich działaczy turystycznych z całej Polski, jak też przedstawicieli dyscyplin nauko­ wych, zajmujących się problematyką karpacką. Inauguracyjny referat pt. U gó­ rali polskich wygłosił R. Reinfuss, dając przegląd kultury ludowej grup etnogra­ ficznych terenów górskich, bogato ilustrowany przeźroczami. Muzyka górali pol­ skich była przedmiotem prelekcji A. Szurmiak-Boguckiej. Referat ten, którego poszczególne partie egzemplifikowane były w y s t ę p a m i kapeli podhalańskiej z B u ­ kowiny Tatrzańskiej, należał do szczególnie atrakcyjnych i cieszył się powszech­ nym aplauzem. Należy żałować, iż w zakresie folkloru góralskiego zabrakło zapo­ wiedzianego odczytu T. Staicha na temat poezji. Kolejna grupa referatów dotyczyła Beskidu Śląskiego, na obszarze którego odbywała się powyższa sesja. Referat problemowy określający Beskid Śląski jako region etnograficzny wygłosiły Z. Szromba-Rysowa i D. Tylkowa, przedstawiając między innymi zainteresowania tym regionem, jego zróżnicowania kulturowe, a także tematykę oraz wyniki podejmowanych prac, zwłaszcza przez Zakład Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie, kontynuowanych obecnie przez Pracownię Etno­ graficzną. Uzupełnieniem tego wystąpienia był komunikat T. Dobrowolskiej na temat aktualnej działalności badawczej Katedry Etnografii Słowian U J na obsza­ rze Beskidu Śląskiego. Chłopskie pamiętniki stanowiły przedmiot referatu Jana Brody, badacza re­ gionalnego z Górek Wielkich koio Brennej, który dokonał szczegółowej analizy �340 KRONIKA różnych form tzw. „zapiśników". Kolejna w y p o w i e d ź A. Kopoczki o instrumen­ tach ludowych Beskidu Śląskiego ilustrowana była przez dziecięcy zespół muzyczny z Istebnej-Zaolzia, kierowany przez Józefa Brodę. W tym miejscu wypada jeszcze w s p o m n i e ć o w y s t ę p i e amatorskiego zespołu pieśni i tańca z Jaworzynki. Godne podkreślenia wydaje się zaproszenie do udziału w przeglądzie kultury ludowej polskich gór w Istebnej badaczy folkloru Beskidu Śląskiego (leżącego na terytorium Czechosłowacji). Jako prelegenci wystąpili tam D. Kadłubiec i J . O n drusz, którzy zapoznali uczestników sesji z problematyką prac badawczych prowa­ dzonych przez ośrodki polskie w Karwinie i Ostrawie. Akcentem finalnym tych wypowiedzi b y ł w y s t ę p polskiego zespołu folklorystycznego „Gorol" z Jabłonkowa, który na tym terenie działa już od 1948 r. Omawiając sesję trudno pominąć oprawę plastyczną sali obrad w schronisku „Zaolzianka", przygotowaną przez H . Antoszewską. Zgromadzone eksponaty kul­ tury ludowej z Beskidu Śląskiego Wielokrotnie ilustrowały przedstawianą w w y s t ą ­ pieniach problematykę. Kończąc należy podkreślić raz jeszcze cenną inicjatywę podjętą przez Stu­ denckie Koło Przewodników Beskidzkich w Katowicach, które potrafiło tak zna­ komicie przygotować i zorganizować sesję, a także zainteresować nią szerokie gro­ no przewodników górskich, prelegentów, obserwatorów oraz przedstawicieli środ­ k ó w masowego przekazu. Potrafili również stworzyć przyjemną i koleżeńską atmo­ sferę, która stanowiła jeszcze jeden walor tego interesującego i ważnego spotkania. Należy im się za to szczególne uznanie. Nawiązana współpraca z etnografami, której waga wielokrotnie podkreślana była przez organizatorów sesji, będzie z obo­ pólną korzyśdią nadal kontynuowana w zaplanowanych kolejnych spotkaniach w różnych regionach Polskich Karpat. Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa SYMPÓZIUM O C H O T Á R N Y C H S I D Ł A C H , T J . O S A D A C H P O Ł O Ż O N Y C H P O Z A C E N T R U M W S I . C Z A D C A , 10-12 X 1978 Polskim etnografom znana jest inicjatywa czechosłowackiej sekcji międzynaro­ dowej komisji do badania kultury w Karpatach i na Bałkanach. W ostatnim dzie­ sięcioleciu zorganizowała ona kilka różnotematycznych konferencji z udziałem międzynarodowych uczestników. Poza tym z inicjatywy poszczególnych podkomisji w ostatnich latach odbyło s i ę szereg seminariów z udziałem badaczy krajowych. Jednym z nich było Sympózium o chotdrnych sidłach, tj. osadach położonych poza macierzystą wsią na obszarze gminy, który w języku słowackim określa się sło­ wem chotár. W tłumaczeniu oznacza to wszystkie ziemie (pola, łąki, lasy itp.) na­ leżące do wsi, a w i ę c również obszary znajdujące się poza granicą gruntów stale uprawianych. Przedmiotem sympozjum były zatem osady na takim właśnie obsza­ rze położone; odbyło się ono w Czadcy na Kisucach. Ideę tego spotkania podjęła podkomisja do stosunków społecznych założona w 1972 r. Przy organizacyjnej po­ mocy Kisuckiego Muzeum, kierowanego przez P. Maráky'ego, obrady toczyły się w ciągu dwóch dni, w czasie których referaty wygłosili czescy i słowaccy etno­ grafowie oraz przedstawiciele historii* i geografii. Pierwotny plan urządzenia sympozjum o problematyce osadniczej, specyficz­ nej dla karpacko-bałkańskiej wsi, przewidywał jako jego przedmiot kopatiice (tzn. osady rozrzucone po zboczach gór typu przysiółkowego, powstałe na gruncie go­ spodarki żarowej). Specyficzne warunki, jakie osady te stwarzają w dziedzinie gospodarowania, kultury i stosunków społecznych rzutują na wiele zagadnień etno­ graficznych, łącząc tym samym zainteresowania poszczególnych podkomisji. W y - �KRONIKA 341 chodząc wszak z etnograficznej specyfiki przysiółkowych, wysoko w górach położo­ nych osiedli typu kopanice, tematyka sympozjum rozszerzyła się na wszystkie rol­ nicze satelitarne osady. Poza kopanlicami są to na czechosłowackich ziemiach siedziby izolowane od macierzystej wsi ramionami rzek (na Słowacji w dorzeczu Dunaju i dolnym biegu Wagu), osady związane z uprawą winorośli, rozproszone górskie osiedla, założone przez drwali i innych robotników w pobliżu przemysło­ wych zakładów (np. hut szkła), które z czasem przemieniły się w rolnicze osady i inne. W przeciwieństwie do centralnych, macierzystych siedzib, które spełniały wielostronne kulturowo-społeczne role, osady tzw. satelitarne charakteryzowały się swym pierwszoplanowym przeznaczeniem produkcyjnym. Potrzeba wytwarza­ nia nadawała tym osadom cały szereg kulturowych i społecznych cech. Od potrzeb produkcyjnych zależały bowiem czas ich zamieszkania, kto z członków rodziny tam się osiedlał, jakiego typu i jaką techniką p o w s t a w a ł y tam domy, jakie było ich wyposażanie itp. O tym, jak siedziby te przemieniały się w trwałe osady, świadczy ich dążenie do dorównania społeczno-kulturowym poziomem do centrum wsi, polepszająca się komunikacja, zakładanie szkół, cmentarzy. W parze z tymi emancypacyjnymi dążeniami formuje się też. grupowa świadomość mieszkańców tych odległych osiedli. Cała problematyka osadnictwa satelitarnego stanowiła przedmiot omawianego sympozjum, którego większość referatów zostanie opubli­ kowana w „Slovenským Národopisie". Pierwszą część stanowiły referaty ogólne. Zagadnienie genezy tego osadnictwa na Słowacji wraz z jego społeczno-gospodarczymi uwarunkowaniami omówił P. Horváth z Instytutu Historycznego S A V , Poza osadami rolniczymi, którym w referacie poświęcił najwięcej miejsca, zwrócił u w a g ę na powstanie osad drwali, szklarzy, robotników wypalających węgiel drzewny i inne, które z czasem zyskały wyraz rolniczy i są u w a ż a n e za osady typu kopanice. Poza nimi zajął się taż nierolniczym! osiedlami, jak osady uzdrowiskowe, klasztory itp. Następnie J . Podolák omówił sezonowe osadnictwo pasterzy i hodowców bydła. Charakterystykę regionalnych t y p ó w tych osad na Słowacji zakończył ich klasyfikacją, rozróżnia­ jąc: zimowe owczarskie szałasy oraz zimowe i letnie stajnie położone na granicy wsi (tzw. stajnie chotárne). Prześledził ich rozwój i sposób, w jaki zamieniły się na trwałe siedziby. Referat V . Frolca dotyczył sezonowych osiedli we wschodniej części P ó ł w y s p u Bałkańskiego. Na przykładzie analogii z osadami w Bułgarii, wschodniej Serbii i Macedonii wskazał potrzebę takich badań na skalę między­ narodową. Druga grupa referatów dotyczyła wybranych, etnograficznych zagadnień oma­ wianych osiedli i ich mieszkańców. J . Langor zajął się zależnościami pomiędzy przysiółkowym osadnictwem typu kopanice na Wołoszyczyźnie a tradycjami w o ł o s ­ kiej kolonizacji w zachodnich Karpatach. Zależności te śledził na przykładzie ty­ p ó w domów, wskazując na różnice w odniesieniu do b u d y n k ó w położonych w niż­ szej, centralnej części wsi. J . Vařeka i A. Plessingerová omówili sposób mieszka­ nia w sezonowych osadach słowackich Jaworników. O mieszkańcach morawskich kopanie jako zamkniętej społeczności mówił P. Popelka, wskazując na przykładzie wyboru małżeńskiego partnera na różnice w stosunku do mieszkańców dolnych, macierzystych wsi. Tendencje do endogamii pierwszej grupy mieszkańców udo­ wadniał za pomocą metryk od 1898 r. aż po czasy współczesne. To zagadnienie śledzili też L . Kužela i P. Salner na terenie Kisuc, dochodząc w badaniach do tych samych wniosków. J . Kandert zajął się społecznym znaczeniem czasowo za­ mieszkiwanych d o m ó w zakładanych przy Winnicach wsi Sebechleby w historycz­ nej krainie Hont. Do problematyki tej zaliczyć należy referat J . Botika, który omówił zagadnienie zamieszkiwania w dwóch miejscach przez rolnicze rodziny we wsi Hrušov (region Hont). Stwierdził, iż wraz z rozwojem (od przełomu naszego wieku) trwałego osiedlania się na wykarczowanych terenach nie zanikły wiejskie �342 KRONIKA mieszkania, a zmienił się tylko ich cel przeznaczenia, na okazjonalny, a w i ę c tym­ czasowy. Tę grupę referatów zamknęła w y p o w i e d ź S. Š v e c o v e j , która na przykła­ dzie osadnictwa na wykarczowanych terenach w regionie Hont śledziła konse­ kwencje komasacji ziemi w drugiej połowie ubiegłego wieku. Po komasacji na­ stępuje szybkie przejście od osadnictwa sezonowego do trwałego i dokonują się dalsze zmiany, wynikające z likwidacji feudalnego posiadania ziemi i jej scalania. Jak widać, problematyka referatów skupiła się na kilku zagadnieniach, które zgod­ nie z założeniami podkomisji dążyły do ukazania społecznej specyfiki satelitarnych osad, przejawiającej się w formach rodzinnego współżycia, sąsiedzkich stosunków, mieszkania i zawierania małżeństw. Trzecia część referatów miała charakter regionalny. Omówione tam zostały formy tzw. chotárnych osad w Morawskich Kopanicach (J. Souček), Morawskich Beskidach (O. Skalníková), w północnej części Spiszu (J. Ušak), wschodnich Mo­ rawach (O. Máčel) i inne. Po każdej grupie referatów następowała dyskusja, sprowadzająca się do naj­ aktualniejszego zagadnienia, tj. perspektyw przyszłego rozwoju tego rodzaju osad­ nictwa. Choć etnografowie nie w p ł y n ą na ich dalszy los, to przed nimi staje ko­ nieczność badania szybko zmieniającego się sposobu życia mieszkańców tych osad. Poziom i zakres badań zależą od międzynarodowej współpracy, na której możli­ wość i w a g ę w s k a z y w a ł y końcowe wnioski omawianego sympozjum. Soňa Švecová � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b95288d8afc5f5830353e76ef8f4da3.pdf 4817bde653d430545328dd9372e4b1ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5195 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4820 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XLIX Zeszyt 1-2 Warszawa 2005 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Elżbieta Dzięgiel, Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce: studenci zagraniczni na Rynku Głównym w Krakowie fot. I Leszek Dzięgiel I Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2005. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 24,5 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Nauki o kulturze to nauki podstawowe. Wywiad z prof. dr. hab. Andrzejem Szahajem - Michał Rydlewski Cultural sciences are fundamental sciences. Interview with Prof. Andrzej Szahaj . . . . 5 15 ARTYKUŁY Jolanta K o w a l s k a - Jak cię widzą To be seen Ewa N o w i c k a , Wojciech P o ł e ć - Sukces w szkole czy wbrew szkole. Dzieci romskie i wietnamskie w oczach nauczycieli polskich Success in school or against the school. The Roma and Vietnamese children in eyes of Polish teachers Ilze B o l d a n e , Dagnosław D e m s k i - Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy Mutual perceptions between Latvians and Latvian Poles Iwona K a b z i ń s k a - „Kultura narzekania", „globalny średniak", „narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków (na podstawie wybranych arty­ kułów prasowych). Zarys problemu "The culture of grumbling", "global mediocrity", "national neurosis" and other elements of the image of contemporary Poles (in press articles). An outline of the problem Inga K u ź m a - Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej Some faces of the Internet Catholic religiousness Olga K w i a t k o w s k a - Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery¬ mentu artystyczno-społecznego. Część I "New settlement" in the village of Lucim. The history of a particular social and artistic experiment Magdalena K u r z ę t k o w s k a - Didiwszczyna, czyli o życiu w ukraińskich koszarach Didivshchyna - the informal rules of the soldier's life in the Ukraine Lucyna P i s k a l s k a - Zjawisko samobójstwa i opinie osób w wieku 20-35 lat na jego temat Suicide in views and opinions of persons in the 20-35 age bracket 17 30 31 56 57 87 89 124 125 146 147 167 169 196 197 214 NEKROLOGI Doc. dr hab. Danuta Tylkowa (9 I 1932 - 11 X I I 2004) - Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szromba-Rysowa Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel (15 I X 1931 - 19 I V 2005) - Marek Tracz 215 219 KRONIKA Zachwycająco-wstydliwa strona kultury - Mirosława Drozd-Piasecka „Brasławszczyzna - Kresy Kresów I I Rzeczypospolitej" - Wiktoria Blacharska Dni kultury tybetańskiej „Tybet w Poznaniu" - Anna Urbańska-Szymoszyn 223 228 231 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Andrzej W o ź n i a k - Katarzy bez Katarów Jarosław K o l c z y ń s k i - Nieśmiertelny temat - wampiry Jadwiga Pstrusińska, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, Księgarnia Aka­ demicka, Kraków 2004, ss. 166 - Zbigniew Jasiewicz Blisko, a tak daleko. Polacy w obwodzie brzeskim na Białorusi. Blizka, a tak dalioka. Paljaki w bresckaj wobłasti u Białorusi, Adam Bobryk (red.), Siedleckie Towarzystwo Nau­ kowe, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział w Siedlcach, Warszawa 2004, ss. 307 - Zdzisław Julian Winnicki Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność. Praca zbiorowa pod redakcją Antoniego Kuczyńskiego i Małgorzaty Michalskiej, Wrocław 2004, ss. 454 - Anna Milewska-Młynik Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek - Uczony - Patriota, pod red. M . Rokosza, Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego, Zakopane 2003, ss. 240 - Anna Milewska-Młynik Anna Malewska-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002, ss. 198 - Olga Kwiatkowska Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X L I I I , Grażyna Ewa Karpińska (red.), Łódź 2004, ss. 248 - Iwona Kabzińska Adam Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Wstęp Ludwik Stomma, Wydawnic¬ two Pogranicze, Sejny 2005, ss. 294 - Marian Grzegorz Gerlich Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian. Prolegomena do teologii politycznej dawnych Słowian, Zakład Wydawniczy „NOMOS", Kraków 2004, ss. 543 - Jarosław Kolczyński 237 247 253 256 259 263 264 267 270 271 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6c7eda46a1876f9a52286cde313225c.pdf 9d07ce4ee3655590dc01bd2c55c5714c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5198 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Wietnamczycy - edukacja szkolna Romowie - edukacja szkolna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4823 Title A name given to the resource Sukces w szkole czy wbrew szkole / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.31-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Połeć, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 EWA N O W I C K A Instytut Socjologii U W Instytut Psychologii Międzykulturowej SWPS WOJCIECH POŁEĆ Instytut Socjologii U W SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE. DZIECI ROMSKIE I WIETNAMSKIE W OCZACH NAUCZYCIELI POLSKICH WPROWADZENIE Do polskich szkół publicznych obok dzieci polskich trafiają również dzieci pochodzące z grup mniejszości narodowych i etnicznych, a także dzieci imi­ grantów. Konieczność uczestnictwa w obowiązującym systemie edukacyjnym, w przypadku przedstawicieli mniejszości rozumianych jako przedstawiciele kul¬ tur różnych niż kultura narodowa danego kraju, stwarza specyficzne problemy. Szkoła bowiem nie przekazuje w tym przypadku jedynie informacji, lecz bodaj ważniejszym jej zadaniem jest przekazywanie wzorów zachowań i wartości, przy czym są to wzory i wartości kultury, którą nazwać możemy dominującą, narodo¬ wą lub głównym nurtem kultury państwa. Zakłada się milcząco, iż nabycie umiejętności, jakie ona oferuje jest korzystne dla osoby, którą poddaje się od¬ działywaniom. Nie bierze się natomiast pod uwagę wpływu działań pedagogicz¬ nych na treści kulturowe zinternalizowane przez dziecko kulturowo odmienne w wyniku socjalizacji pierwotnej. Nie bierze się też pod uwagę tego jak kultura, w której dziecko wyrosło wpływa na możliwość zdobycia wykształcenia w ra¬ mach systemu edukacyjnego. Celem naszym jest prześledzenie sytuacji dziecka pochodzącego z odmiennej kulturowo zbiorowości w polskiej szkole. Interesować nas będzie odpowiedź na pytanie, jakie są warunki osiągnięcia sukcesu edukacyjnego przez dziecko, które trafia do instytucji stworzonej przez obcą sobie kulturę, a ponadto stworzonej z myślą o przyjęciu dzieci pochodzących z kultury własnej. Wybraliśmy Romów i Wietnamczyków jako dwie grupy, których kultury róż¬ nią się w sposób znaczący od kultury polskiej a zarazem różnią się znacząco między sobą. Można by nawet powiedzieć, iż pod względem sytuacji dzieci z tych grup w polskiej szkole znajdują się na dwóch przeciwległych biegunach. Sytuacja Romów jest wyjątkowo niekorzystna. Dotkliwym problemem jest bardzo niski poziom oświaty, wynikający ze słabego uczestnictwa Romów w systemie edukacji. Niewątpliwie jest to czynnik spychający ich na niższą �32 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pozycję ekonomiczną i prestiżową w społeczeństwie polskim albo nawet na mar­ gines społeczny (por. Nowicka 1999, s. 10; 2003). Odmiennie kształtuje się sytuacja dzieci wietnamskich. Większość tych dzieci uczy się w szkołach i uczelniach polskich, gdzie w przeważającej mierze radzą sobie bardzo dobrze (por. Halik 2001, s. 111). Mimo rozbieżnych sposobów funkcjonowania tych dwóch grup w polskiej szkole można, szczególnie w chwili rozpoczynania przez dzieci z tych zbio­ rowości nauki w Polsce, doszukiwać się między nimi wielu podobieństw. Tak dzieci wietnamskie, jak i romskie trafiają do polskiej szkoły często ze słabą znajomością języka polskiego, ze środowiska domowego o głęboko odmiennych od polskich wzorach zachowania. Dopiero w dalszym toku nauki podobieństwa te zacierają się. Analiza różnic w „karierach szkolnych" dzieci z tych dwu grup może nam wydatnie pomóc w poznaniu uwarunkowań procesu edukacji grup mniejszościowych, a w tym przyczyn niepowodzeń dzieci romskich. Aby zanalizować różne aspekty odmiennych losów dzieci romskich i wiet¬ namskich w polskiej szkole musimy wziąć pod uwagę fakt, że mamy do czynie¬ nia z sytuacją zetknięcia się dwóch kultur: kultury dziecka nabytej w toku socja¬ lizacji pierwotnej i kultury dominującej narzucanej przez szkołę. Musimy się przyjrzeć ich wzajemnym oddziaływaniom i ograniczeniom, jakie kultury te, czę¬ sto sprzeczne, narzucają osobie zmuszonej sprostać wymaganiom dwóch odmien¬ nych systemów wartości. Naszym zdaniem to właśnie uwarunkowania kulturowe decydują o sukcesie edukacyjnym lub jego braku u dziecka wychowanego w innej kulturze. Mówiąc tu o uwarunkowaniach kulturowych mamy na myśli nie tylko kulturę pochodzenia dziecka, ale również kulturę polską wraz z jej systemem wartości, normami zacho¬ wania, koncepcjami różnych ról społecznych, a także stereotypy narodowościowe. Chcemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego przedstawiciele dwóch wybra¬ nych grup etnicznych - grup mniejszościowych - radzą sobie w polskiej szkole w sposób tak różny. Gdyby odpowiedzialność za sukces lub niepowodzenie dziecka w szkole ponosił jedynie polski system edukacyjny, nieprzystosowany do przyjęcia dziecka z innej niż polska kultury, trzeba by przyjąć, iż nie odniosą sukcesu edukacyjnego wszystkie dzieci pochodzące z obcych kultur. Stwierdze¬ niu takiemu przeczy jednak sytuacja dzieci wietnamskich w polskiej szkole. ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE Zastanowić się więc trzeba, co powoduje, iż przedstawiciele jednej grupy ra¬ dzą sobie w sposób zadowalający lub nawet bardzo dobry, a drugiej nie radzą sobie prawie zupełnie. Wyjaśniając wskazane zjawisko sięgać będziemy do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu oraz Basila Bernsteina, rozpatrujących problemy edu¬ kacji z punktu widzenia reprodukcji kultury. Zaproponowane tutaj wyjaśnienia mogą być pomocne nie tylko dla zrozumienia problemów edukacji grup mniej¬ szościowych, ale całości ich stosunków z kulturą większościową. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 33 Według Pierre'a Bourdieu proces wychowania to „całość mechanizmów instytucjonalnych bądź zwyczajowych, dzięki którym zabezpiecza się międzypokoleniowy przekaz kultury odziedziczonej z przeszłości" (Bourdieu, Passeron 1990, s. 69). Szkoła z swojej definicji przekazująca informacje i kształcąca umie¬ jętności przydatne w dalszych życiowych działaniach, przekazuje w ten sposób kompetencje kulturowe, czy - inaczej mówiąc - wdraża w jakąś konkretną kul¬ turę. Biorąc to pod uwagę istotnym staje się z jakim wyposażeniem kulturowym przychodzi do szkoły dziecko. Aspekt wdrażania w kulturę jest w mniejszym stopniu widoczny, gdy szkoła zajmuje się nauką dziecka, którą reprezentuje szkoła, czyli kultury dominującej, większościowej. Wówczas wzory socjalizacji pierwotnej i socjalizacji wtórnej są zbieżne. Już jednak w społeczeństwie zróżnicowanym klasowo pojawiają się pro¬ blemy w przypadku dzieci pochodzących z klasy innej niż klasa tworząca system edukacyjny, szczególnie, jeśli klasę społeczną rozumiemy podobnie jak Bernstein jako „fundamentalną dominującą kategorię kulturową, stworzoną i utrzymywaną przez sposób produkcji" (Bernstein 1990, s. 127). Przy takim rozumieniu różnic klasowych możemy mówić o zróżnicowaniu kulturowym pomiędzy klasami spo¬ łecznymi, a wzory kulturowe przekazywane w szkole odpowiadać będą wzorom klasy dominującej. Wpływ tego zróżnicowania na sytuację dziecka w szkole określa Bernstein w następujący sposób: Nie zwraca się często uwagi na fakt, że tempo przyswajania wiedzy jest w ukryty sposób oparte na modelu socjalizacji dziecka właściwym dla klasy średniej. Socjalizacja właściwa rodzinnie klasy średniej jest rodzajem ukrytego wsparcia, ułatwiającego w znacznym stopniu i na różne sposoby naukę w szkole. Dziecko z klasy średniej jest ukierunkowane na uczenie się niemal wszystkiego. Owo ukryte wsparcie powoduje, iż nieczęsto pojawiają się dążenia do zmiany prog¬ ramu i pedagogii, ponieważ dziecko middle-class nastawione jest na uczenie się; może ono nie być zainteresowane lub nawet nie lubić tego, czego się uczy, ale uczy się. W tych przypadkach, w których system szkolny nie jest wspierany przez dom, uczeń często doznaje niepowodzeń. Tym sposobem nawet tempo przyswajania wiedzy jest klasowo modelowane (Bernstein 1990, s. 311). W jakim stopniu rozważania na temat wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny dają się zastosować do rozważania problemów dzieci pochodzących z kultur grup etnicznych odrębnych od kultury systemu edukacyjnego? Odpowiedź na to pytanie daje, przyjęte tu za Bernsteinem, rozumienie różnic klasowych w kategoriach różnic kulturowych. Przy takim podejściu wydaje się uprawniona próba rozszerzenia wyjaśnień proponowanych dla wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny, na sytuację dzieci z kultur obcych, a szeroki dorobek socjo¬ logii edukacji może pozwolić na zobaczenie ich sytuacji w ciekawym świetle, zwłaszcza że, jak twierdzi Bernstein: W warunkach rozwiniętego kapitalizmu, istnieje wiele różnych obszarów nierówności w stosun¬ kach między grupami społecznymi, płciami, narodowościami, w stosunkach wyznaniowych i regio¬ nalnych, gdzie każda kategoria ma swój własny, partykularny kontekst odtwarzania [...] kategorie czy to płci, czy narodowościowe lub wyznaniowe (lub dowolna ich kombinacja), manifestują się w dzisiejszych czasach w trybie określonym klasowo (Bernstein 1990, s. 263). �34 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Dla problematyki tej pracy ważne jest również wydzielenie dwóch płaszczyzn procesu wychowawczego: płaszczyzny szerokiej - „niezamierzonych wpływów na uspołeczniającego się wychowanka", oraz płaszczyzny węższej - „aktuali¬ zującego się na podłożu tamtych wpływów, świadomego i planowego kształ¬ towania wychowanka w zinstytucjonalizowanym systemie wychowawczym" (Suchodolski 1963). W przypadku interesujących tu nas Romów i Wietnamczyków mamy do czynienia z rozdzieleniem procesu wychowawczego pomiędzy dwie kultury. W płaszczyźnie szerszej na dziecko oddziałuje jego kultura rodzinna poprzez rodziców i krewnych, ale też kultura większości poprzez kontakty, jakie dziecko ma z jej przedstawicielami. W znaczeniu węższym, na dziecko oddziałuje jedy¬ nie kultura większości, jako że to przez nią jest stworzony system edukacyjny, do którego trafia dziecko. Zarazem, postępując za myślą Pierre'a Bourdieu, każde działanie pedagogicz¬ ne, jako mające na celu wdrożenie do pewnej kultury, opiera się na przemocy symbolicznej, gdyż zakłada narzucenie pewnej arbitralności kulturowej rozu¬ mianej jako zbiór znaczeń uznanych przez daną grupę za godne odtworzenia poprzez działania pedagogiczne, które określają kulturę danej grupy lub klasy będąc systemem symbolicznym stanowiącym o strukturze i funkcjach tej kul¬ tury. Zbiór tych znaczeń jest arbitralny, gdyż nie mogą one być wydedukowane z żadnej ogólnej zasady fizycznej, biologicznej bądź duchowej i nie mają wewnętrznego związku z „naturą rzeczy" czy „naturą ludzką". Arbitralności kul¬ turowej nie należy mylić z bezpodstawnością wyborów; selekcja znaczeń jest niezbędna dla nadania spójności i zrozumiałości funkcjom i strukturze kultury, która zawdzięcza swe istnienie pewnym warunkom społecznym. Warto tu zazna¬ czyć, iż stopień, w jakim dany układ stosunków społecznych jest odtwarzany może być różny w odmiennych kulturach i w przypadku zmiany stosunków spo¬ łecznych może dojść do pewnej reinterpretacji odtwarzanej kultury. 1 Według Bourdieu, w każdym przypadku jednak narzucana arbitralność kultu¬ rowa będzie w największym stopniu odpowiadać obiektywnym interesom mate¬ rialnym i symbolicznym dominującej w danej społeczności grupy lub klasy. Tak więc działania pedagogiczne narzucające daną arbitralność kulturową mają moc odtwarzania układów sił panujących w danej społeczności poprzez odtwarzanie struktury dystrybucji kapitału kulturowego między grupami i klasami, a przez to przyczyniają się do reprodukcji struktury społecznej danej zbiorowości. Nie można więc uznać, iż działania pedagogiczne mają na celu przekazanie wszystkim członkom danej zbiorowości całości kapitału kulturowego traktowanego jako własność całego „społeczeństwa". Powyższe założenia teoretyczne są punktem wyjścia do naszej analizy sytuacji dzieci romskich i wietnamskich w polskiej szkole. W badaniu staraliśmy się sprawdzić, na ile sytuacja dzieci z tych grup w szkole odpowiada sytuacji ich grup pochodzenia w społeczeństwie polskim. 1 Używamy tutaj pojęcia 'arbitralność kulturowa' nie wprowadzając, dla uproszczenia wy­ wodu, pokrewnego terminu 'habitus', tak charakterystycznego dla koncepcji Pierre'a Bourdieu. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 35 OPIS B A D A N I A Materiałem empirycznym, jaki wykorzystujemy są głównie wywiady pogłę¬ bione przeprowadzone w latach 1999-2003 z nauczycielami dzieci romskich w polskich szkołach podstawowych, głównie w Warszawie i okolicach, ale i na terenie dawnego województwa nowosądeckiego i olsztyńskiego oraz wywiady z nauczycielami dzieci wietnamskich w Warszawie, przeprowadzone w 2000 roku w szkołach podstawowych i liceach. Dla zrozumienia problemów edukacyjnych dzieci romskich i wietnamskich nauczyciele tych dzieci wydawali się naturalny¬ mi informatorami jako osoby najbliższe problemowi i poprzez kontakt z dziećmi posiadające dobrą znajomość ich sytuacji, a z drugiej strony osoby bezpośrednio odpowiedzialne za ich edukację i edukację tę kształtujące. Łącznie przeprowa­ dzono ponad 40 wywiadów, odpowiednio po ok. 20 dla każdej z interesujących nas grup, w tym z nauczycielami stykającymi się tak z dziećmi wietnamskimi, jak i romskimi. 2 W ten sposób nauczycieli dzieci romskich i wietnamskich mogliśmy potrak¬ tować z jednej strony jako osoby dostarczające informacji o sytuacji tych dzieci, a z drugiej strony mogliśmy przebadać postawy samych nauczycieli wobec proble¬ mów edukacji dzieci z innych kultur w polskim systemie edukacyjnym, a poprzez to wpływ, jaki wywierają oni na swoich uczniów. Mamy tu na myśli nie tylko wpływ zamierzony i świadomy, ale również ten nieuświadomiony, a często znaczący dla sytuacji dziecka. Badania dotyczyły przede wszystkim zagadnień związanych z funkcjonowaniem dziecka mniejszościowego w polskim systemie edukacyjnym, stąd wynikało ograniczenie pola naszych badań do procesów zacho¬ dzących bezpośrednio w sytuacji szkolnej. Badania poszerzone zostały o obserwa¬ cje sytuacji szkolnych oraz towarzyszące wywiadom z nauczycielami rozmowy z dziećmi pochodzącymi z interesujących nas tutaj kultur oraz z ich rodzicami. W wywiadach staraliśmy się objąć całość zagadnień związanych z edukacją dziecka pochodzącego z obcej kultury. Pytania dotyczyły kontaktów nauczyciela z dzieckiem romskim lub wietnamskim i jego rodzicami, problemów z nauką, problemów wychowawczych itp. Interesowała nas też znajomość wśród nauczy¬ cieli środowiska dzieci - znajomość kultury romskiej i wietnamskiej. PORÓWNANIE KULTUR SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ Środowiska, z jakich pochodzą dzieci romskie i wietnamskie mają znaczący wpływ na charakter problemów, z jakimi spotykają się one w szkole, stąd po¬ znanie kultur socjalizacji pierwotnej jest konieczne dla zrozumienia ich sytuacji w polskim systemie edukacyjnym. Chociaż obecnie większość Romów prowadzi osiadły tryb życia, kulturę romską można traktować, w zasadniczych jej zrębach, jako kulturę ludu koczowniczego. 2 W badaniu brali udział studenci seminariów prowadzonych przez Ewę Nowicką. �36 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Wszyscy Romowie zostali osiedleni w wyniku bezpośredniego przymusu admi¬ nistracyjnego. Cechą odróżniającą kulturę Romów od innych kultur koczowniczych jest fakt, iż nie koczują oni na określonym terytorium nieużytkowanym przez inne grupy, lecz prowadzą od wieków wędrówki przez tereny zaludnione przez przedstawi¬ cieli innych kultur. Romowie nie posiadają odrębnego terytorium, ani państwa, które mogliby uznać za swoje. Ma to znaczący wpływ na ich kulturę oraz na relacje z innymi kulturami. Poprzez fakt wędrówki przez terytoria zamieszkane przez przedstawicieli innych kultur skazani są oni na ciągły kontakt z „obcymi". Aby zachować swoją odrębność, a jednocześnie móc przeżyć w środowisku, w którym „warunki dyktują inni", musieli wytworzyć mechanizmy pozwalające im na zachowanie odrębności, a z drugiej strony pozwalające im funkcjonować w styczności z innymi kulturami. Romowie byli zawsze w swojej egzystencji zależni od społeczności terenów, na których w danym momencie przebywali, jednak otoczenie nieromskie trak¬ towane było bardziej jako swego rodzaju „zasoby naturalne" niż partnerzy. Wiąże się to z zawężeniem kategorii prawdziwych ludzi (manusz) jedynie do Romów (z robionymi czasem wyjątkami dla gadziów, czyli przedstawicieli innych kultur, którzy okazali im szczególną życzliwość lub pomoc). Przejawem tego są podwójne zasady w stosunku do „swoich", wobec których obowiązuje uczciwość, i „obcych", których bezkarnie można oszukiwać i nie należy ich dopuszczać do tajemnic grupowych ze znajomością języka włącznie. Kultura romska opiera się na tradycji ustnej i bezpośrednim przekazie kultury młodszym pokoleniom na drodze socjalizacji pierwotnej. Nie wytworzyli Romo¬ wie swojego systemu pisma, ani nie przejęli go od zbiorowości, z którymi się stykali, do czego z pewnością przyczynił się ich koczowniczy tryb życia, utrud¬ niający w znacznej mierze gromadzenie przekazów pisanych. Podstawą poczucia więzi grupowych jest u Romów język oraz więzi rodzinne i plemienne. Jak to określa Jan Yoors: „Więź plemienna i poczucie solidarności społeczności cygańskiej polegają na silnych więzach rodzinnych, które stanowią podstawowy i jedyny stały jej element" (Yoors 1973, s. 7). Bardzo silne więzi rodzinne i plemienne są dla Romów daleko ważniejsze od więzi terytorialnych. Przy niechęci do zawierania związków małżeńskich w obrębie wąskich grup szukają oni kandydatów na przyszłych małżonków w przeważającej mierze w obrębie plemienia i to właśnie, obok chęci spotkania nieznanych, bądź dawno niewidzianych członków rodziny, ma być, według Yoorsa, jednym z powodów ich koczowniczego trybu życia (Yoors 1973, s. 9). Romowie w sondażach ogólnokrajowych dotyczących stosunku do poszcze¬ gólnych narodowości plasują się niezmiennie od lat wśród grup, co do których Polacy wykazują najbardziej negatywny stosunek. Mimo wielowiekowego współżycia tych dwóch grup, panuje w Polsce wyjąt¬ kowo negatywny stereotyp Cygana. Wedle tego stereotypu Cygan to złodziej i oszust. Znamienne jest określenie „cyganić" używane powszechnie na określe¬ nie oszukiwania. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 37 Zasadniczo odmiennie przedstawiają się analogiczne strukturalne elementy kul¬ tury wietnamskiej i dzieje jej kontaktu z kulturą polską. Wietnamczycy w Polsce stanowią obecnie grupę prawdopodobnie równie liczną jak Romowie, choć za¬ częli się tu pojawiać właściwie dopiero po I I wojnie światowej. W swoim kraju Vietowie (Kinh) mówiący po wietnamsku stanowią około 84% ludności, a więc należą do grupy większościowej. Tradycyjna kultura wietnamska była kulturą osiadłą i rolniczą. W przeciwieństwie do kultury Romów, w kulturze wietnam¬ skiej pismo odgrywało od wieków ogromną rolę. Zupełnie inną rolę niż w kulturze romskiej odgrywało wśród Wietnamczyków wykształcenie. Teresa Halik, badaczka historii kultury wietnamskiej, przedstawia tę kwestię następująco: Młodzi Wietnamczycy żyją w kulturze, w której tradycyjnie wykształcenie miało pierwszorzędne znaczenie. Było wyznacznikiem pozycji społecznej i prestiżu. Wykształcony człowiek przynosił zaszczyt nie tylko rodzinie ale całej społeczności z jakiej się wywodził. [...] Wprawdzie pod terminem wykształcenie rozumie się dziś inną treść niż dawniej, jednak nadal stanowi ono war­ tość samą w sobie (szczególnie dla starszego pokolenia) (Halik 1995, s. 54). Wietnamczycy mieszkający w Polsce podkreślają, iż oprócz sprzyjających warunków ekonomicznych do przyjazdu i pozostania tu zachęca ich dobre samo­ poczucie w naszym kraju. Halik pisze: Potwierdzeniem tych deklaracji może być fakt ich starań zasymilowania się z polską normą obyczajową, co przejawia się w posyłaniu dzieci do szkół polskich, dążność do nauki języka polskiego, czytania polskiej prasy, oglądania polskiej telewizji, nawiązywania kontaktów z ro¬ dzinami polskimi (Halik 1996, s. 110). Autorka mówi jednak także o „drugiej stronie" obecności tej społeczności w Polsce: Wietnamczycy stanowią dość zwartą społeczność, która zewnętrznie przyjmuje, dostosowuje się do zachowań, tak by nie wyróżniać się z tła środowisk polskich. Jednak „wewnętrznie" nadal są świadomi swej odrębności etnicznej, kulturowej i językowej. Co więcej, kultywują ją. Istnieje założone w Warszawie Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Wietnamczyków w Polsce, które wydaje własny periodyk, prowadzi spotkania swoich członków i sympatyków, organizuje życie kulturalne Wietnamczyków nie tylko z Warszawy, ale i z innych miast Polski (tamże). Należy zarazem podkreślić, że Wietnamczycy pochodzą z kraju mającego długie tradycje państwowości, w którym istnieją uniwersytety, a wielu spośród Wietnamczyków, którzy obecnie mieszkają w Polsce, przyjechało do naszego kraju na studia magisterskie lub doktoranckie. Miało to miejsce przede wszyst¬ kim w przypadku pierwszej fali migracyjnej (Halik, Nowicka 2002). Utrzymywanie tradycji przejawia się między innymi poprzez kultywowanie typowo wietnamskich świąt, takich jak święto Tet, i innych świąt obchodzonych w gronie wietnamskim. Oprócz prowadzenia małej gastronomii Wietnamczycy zajmują się również handlem. Wokół tych zajęć zbudowany został polski stereotyp Chińczyka i Wiet¬ namczyka postrzeganych jako ludzie inteligentni, pracowici i uczciwi (Halik, Nowicka 2002; Nowicka 2003). �38 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ A N A L I Z A I INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ Na sukces dziecka wychowanego w kulturze odmiennej od kultury systemu edukacyjnego mają wpływ czynniki, jakim podlegają wszystkie dzieci uczęszcza¬ jące do szkoły, również te, które się wychowały w kulturze większościowej, takie jak sytuacja materialna rodziny, czy zdolności intelektualne dziecka. Oprócz tych czynników występują jednak, w przypadku dziecka wychowanego we wzorach kultury obcej wzorom dominującym, czynniki dodatkowe, które nie oddziałują w innych przypadkach. Czynniki te przedstawiamy w dalszej części artykułu. SOCJALIZACJA PIERWOTNA JAKO B A Z A SOCJALIZACJI WTÓRNEJ Działania szkoły zakładają wcześniejsze zabiegi edukacyjne, jakim dziecko zostało poddane w ramach socjalizacji pierwotnej. System edukacyjny nie ma do czynienia z dzieckiem zupełnie nieukształtowanym, co więcej, szkoła to zakłada (Bourdieu, Passeron 1990). Interpretując wyniki naszych badań, bierzemy pod uwagę to, że dziecko trafia¬ jące do szkoły w wieku 5-7 lat niesie już ze sobą bagaż doświadczeń kilku lat mających decydujący wpływ na jego przyszłość i jego tożsamość. W środowisku rodzinnym zdobyło pierwsze niezbędne do życia w społeczeństwie umiejętności, otrzymało system wartości, nauczyło się zachowywać w sposób akceptowany przez rodziców i innych ludzi, z którymi dotychczas się spotykało i , co bardzo ważne, nauczyło się już języka, będącego podstawowym środkiem komunikacji z innymi ludźmi. W sytuacji szkolnej może się jednak okazać, iż umiejętności, które dziecko zdobyło w swoim dotychczasowym życiu są niewystarczające lub wręcz bezuży¬ teczne, jeśli nie przeszkadzające [sic!] w prawidłowym funkcjonowaniu w szkole. Głównym, choć nie jedynym, problemem, przed jakim staje dziecko w obcej sobie kulturowo szkole jest opanowanie języka, w którym odbywa się nauczanie. Dzieci wychowane w kulturze większościowej opanowały system językowy, w którym przebiegać będzie nauka już w domu, w kontakcie z rodzicami, i w szkole pogłębiają znajomości tego języka i zasad w nim obowiązujących, nie uczą się go od podstaw. Dzieci pochodzące z innych kultur opanowały także język w socjalizacji pierwotnej, ale te umiejętności są zupełnie nieprzydatne w obcej kulturowo szkole i do chwili nauczenia się języka obowiązującego trakto¬ wane są jako dzieci praktycznie nie znające języka. Nasze wywiady z nauczycie¬ lami wskazują, że traktują oni nieznajomość lub słabą znajomość języka polskiego jako poważną przeszkodę w ich pracy, silnie to akcentują. Nauczyciele, którzy mają kontakt z dziećmi romskimi i wietnamskimi mają stosunek skrajnie kry¬ tyczny do niektórych aspektów kultury przyniesionej przez dziecko odmienne kulturowo; nie tylko nie opierają się na zapleczu kulturowym dziecka obcego etnicznie (na jego socjalizacji pierwotnej), ale wręcz próbują je zwalczać: My nie pozwalamy używać języka Romów tutaj na terenie szkoły [...], żeby tutaj w szkole nauczyć ich języka polskiego, nauczyć ich pisać po polsku i funk­ cjonować, no w Polsce, są Polakami. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 39 Najczęściej opanowanie podstawowego zasobu słownictwa umożliwiającego sprawne porozumiewanie się w sytuacjach życia codziennego nie stanowi dla dziecka większego problemu. Dziecko o przeciętnym poziomie umysłowym, nie znające wcześniej zupełnie danego języka, jest w stanie nauczyć się podstaw tego języka w ciągu kilku miesięcy. W miarę dobre opanowanie podstaw języka potocznego może jednak sprawiać wrażenie, że dziecko rozumie wszystkie komunikaty kierowane do niego, gdy w rzeczywistości jego pojmowanie jest bardzo powierzchowne. Dochodzi też do elementarnych nieporozumień, które czasem wychodzą na jaw: Kiedyś pamiętam ilustracja była, był źrebak. A ona mówi: „proszę Pani, ja nie wiem, co ten żebrak tutaj chce." No i mówię, u niej źrebak czy żebrak, to wszystko jedno dla niej było. Paradoksalnie początkowa znajomość języka polskiego w stopniu komunika¬ cyjnym, z jaką często przychodzą do szkoły dzieci romskie, może działać na ich niekorzyść. Dzieci te dobrze radzą sobie w konwersacjach dotyczących życia dnia codziennego, co daje wrażenie, iż nie mają żadnych kłopotów z językiem polskim, gdy tymczasem ich słownictwo jest dość ograniczone, a niezrozumienie poleceń odbiera się mylnie jako brak zdolności do ich wykonania. Przykładowo, niektóre dzieci nie znają słów typu „suma" i nie potrafią odpowiedzieć na pytanie „jaka jest suma dwóch liczb", mimo że potrafią je dodać . Dla dziecka może być również problemem przełożenie wiadomości, jakie po¬ siada na tekst pisany. Kontekst kulturowy, w jakim wymaga się przedstawienia wiadomości, może być dziecku nieznany, mimo iż posiada żądane informacje. Świadectwem tego typu problemów może być następująca wypowiedź nau­ czycielki dzieci romskich: Wydaje mi się, że mają, mają problem i może jest to nie tyle wyczuwane w mowie co w piśmie, bo przecież wiadomo, że inaczej człowiek mówi, a inaczej pisze. I kłopoty pojawiają się kiedy trzeba coś napisać, wtedy ta nieporadność dziecka wychodzi, natomiast w kontaktach takich na co dzień w zasadzie nie ma chyba większych problemów. „Nieporadność" owa często nie jest przez nauczycieli interpretowana jako nieznajomość języka, lecz jako wyraz ograniczeń umysłowych dziecka, zwłasz¬ cza, że najczęściej Romowie nie przychodzą ze znajomością języka literackiego lecz potocznego, jak o tym świadczy kolejna wypowiedź jednej z nauczycielek: Są trochę jak dzicy ludzie. [...] Posługują się językiem wieśniackim: Dziewczynki poszli, mówili. W jednym przypadku okazało się, iż dziewczynki, o których nauczycielka twier¬ dziła, iż nie umieją liczyć powyżej dziesięciu, po prostu nie rozumieją znaczenia polskich słów na oznaczenie liczb od jedenastu wzwyż, chociaż potrafiły je w miarę poprawnie po polsku wymienić . Zapytane w języku romskim, potrafiły 3 4 3 Na tym przykładzie, jak również w dalszej części tego wywodu, możemy zaobserwować zbieżność problemów dzieci romskich z problemami dzieci z klasy niższej posługujących się niestandardową formą danego języka czy dzieci z grup regionalnych. Prawdopodobnie w trakcie nauki szkolnej nauczyły się je powtarzać jedynie mechanicznie. 4 �40 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ odpowiadać na pytania związane z dodawaniem powyżej dziesięciu popraw­ nie, zwłaszcza jeżeli pytania odnosiły się do sytuacji, które mogły wydarzyć się w życiu codziennym, na przykład dotyczyły zakupów . Sytuacje tego typu są często przez nauczycieli interpretowane jako dowody na opóźnienie umysłowe dzieci romskich i bywają nawet czasami potwierdzane jako takie przez psycho­ logów posługujących się testami dostosowanymi do dzieci polskich, a zupełnie niedostosowanymi do zaplecza społecznego dzieci romskich (por. Królik 1999). Niektóre z nauczycielek uczących dzieci romskie nie miały nawet świadomości istnienia języka romskiego i traktowały go jedynie jako specyficzną gwarę języka polskiego, a słowa wypowiadane z obcym akcentem, bądź zniekształcone, inter¬ pretowały jako słowa romskiej „gwary" i w najlepszym razie traktowały używanie ich jako wyraz niechęci do posługiwania się standardowym językiem polskim. Oni po polsku to rozmawiają właściwie tylko w szkole, bo gdy przychodzi mama czy tata i stoi wychowawca, to ci starsi Cyganie nie dbają o to, żeby dzieci mówiły po polsku, bo wtedy się zaczyna normalna rozmowa po cygańsku. [...] więc praktycznie te dzieci ten język polski traktująjak przysłowiowy dopust boży. W przeciwieństwie do Romów, dzieci wietnamskie przychodzą do szkoły najczęściej bez elementarnej znajomości języka polskiego, nauczyciele zaś, świa¬ domi ich odrębności językowej i nie oczekując od nich początkowej znajomości języka polskiego, skłonni są interpretować ich szybkie postępy w nauce języka jako przejaw wybitnych zdolności intelektualnych. Mam takiego Wietnamczyka, który może być wzorem dla wszystkich. Półtora roku jest w Polsce, a język ma wspaniale opanowany. Warto tutaj także zauważyć różnicę w procesie opanowywania języka obcego między osobą pobierającą naukę szkolną w języku ojczystym i uczącą się języka obcego jako odrębnego przedmiotu, a osobą opanowującą materiał szkolny w języku dla siebie obcym. Osoba ucząca się w języku obcym ma utrudnione kształtowanie się kategorii poznawczych, które nie zostały jej przekazane w so¬ cjalizacji pierwotnej i które jest zmuszona budować na bazie języka obcego, co nie zawsze musi się przekładać na ich opanowanie w języku ojczystym, oraz niejednokrotnie musi budować kategorie nieistniejące w jej języku ojczystym (por. Ovando 1989, s. 209). Dodatkowym utrudnieniem dla dzieci z obcej kultury jest fakt, iż uczą się one czytać i pisać w języku obcym, którego często dobrze nie znają, podczas gdy pozostałe dzieci uczą się czytania i pisania w języku ojczystym. Podczas gdy dziecko polskie poznaje jedynie formę pisaną znanego już sobie słowa, dziecko np. wietnamskie dla osiągnięcia tego samego poziomu musi nauczyć się zarazem znaczenia słowa, jak i jego wersji mówionej i pisanej , co potwierdza jedna 5 6 5 Sytuacja ta bardzo przypomina inną, opisaną przez Teodorę Kroeber (1978, s. 124-125) w słynnej książce opowiadającej o Ishim, Indianinie z plemienia Yana, i o jego kontaktach z amerykańskimi antropologami. Na przykład, by ułatwić dzieciom zapamiętanie kształtu litery „ O " pokazuje się i m tę literę z obrazkiem osy. Z oczywistych względów tego typu ilustracja nie będzie ułatwieniem dla dziecka słabo znającego język polski. 6 �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 41 z nauczycielek dzieci wietnamskich: Jest dziewczynka tu w pierwszej klasie, w naszej grupie i ona czyta. Świetnie czyta. W ogóle nie wie, co czyta. Bez żadnego zrozumienia. Poza trudnościami wynikającymi z samej nieznajomości języka, dziecko spo¬ tyka się z problemami wynikającymi z faktu, iż materiały przekazywane w szkole są oparte na założeniach kultury, której dziecko dobrze nie zna i dla ich zro¬ zumienia potrzebny jest dodatkowy wysiłek, zwłaszcza że często nieświadomie nauczyciel zakłada jako oczywiste sytuacje, które nie muszą być oczywiste dla dziecka pochodzącego z innej kultury (Gay 1989, s. 177). W przypadku Romów trafiających do polskich szkół ciekawie opisuje to dyrektor szkoły dla Romów w Suwałkach (Milewski 2000, s. 13): Większość z nich nigdy wcześniej nie zetknęła się ze słowem pisanym. Nigdy wcześniej nie miały w ręku ołówka czy kredki. Przykładem tego, jak wygląda ich wiedza o świecie może być to, że dzieci (nawet szesnastoletnie) nie wiedziały, że ziemia jest okrągła, w jakim mieście i kraju mieszkają, jaka jest nazwa rzeki płynącej przez ich miasto. Gdy pojechaliśmy nad jezioro, pytały mnie, czy to ocean. Nie potrafiły również odróżnić fikcji od rzeczywistości - wszystkie bez wyjątku przekonane były, że wampiry i rozmaite monstra, jakie widziały w telewizji, istnieją naprawdę. Gdy rozmawialiśmy o tym, co można zobaczyć w ogrodzie zoologicznym, dzieci nie chciały uwierzyć, że nie ma tam dinozaurów. O podobnych sytuacjach wspominają badani przez nas nauczyciele, jak w przypadku romskiej dziewczynki, o której nauczycielka wypowiada się w na¬ stępujący sposób: Jak Natalka przyszła do nas do szkoły miała wiele problemów ze zrozumieniem polskich pojęć. [...] Potem nawet na egzaminie wiele pojęć było dla niej abstrakcją, nawet tutaj słowo bocian kiedy występowało nie bardzo wiedziała o co tutaj chodzi, tak że musiałam jej to wszystko tłumaczyć. Brak znajomości kodów kulturowych, za pomocą których przekazywana jest wiedza i później sprawdzane wiadomości, uniemożliwia uczniom zdobywanie wiedzy, a nawet jeśli taką wiedzę posiądą, zademonstrowanie swoich umiejęt¬ ności w oczekiwany przez nauczyciela sposób może być utrudnione ze względu na różnice norm komunikacyjnych w kulturze pochodzenia i kulturze szkoły. Dziecko przy odpowiedzi nie może również posiłkować się używając języka ojczystego, w większości przypadków niezrozumiałego dla nauczyciela: Jak ja go wzięłam to mówił dobrze, bo to już do klasy czwartej, ale [...] jak było wypraco­ wanie „Moje marzenia po wakacjach", to mówi, że była jego praca taka piękna, z tym że było zamiast wyrazu polskiego, wyraz cygański, to była piękna praca, chciałby zostać lekarzem i leczyć biedne dzieci i ludzi za darmo, no i mówiła, że właśnie ma trudności, co jakiś czas wstawia tam wyraz cygański. Podobne problemy przejawiać się mogą również w sytuacjach życia codzien¬ nego. Dziecko z obcej kultury może nie wiedzieć, w jaki sposób zachowywać się poprawnie w kontakcie z nauczycielami i innym personelem szkoły i może być karane za nieodpowiednie zachowania, które nie wynikają ze złej woli, lecz z nieznajomości zasad, którymi rządzi się szkoła. Musi ono nauczyć się kultu¬ rowych kontekstów wypowiedzi i sytuacji, w których dane zachowanie jest �42 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pożądane lub nie. Czasem dotyczy to kulturowego tabu we wzorach rodzimych dziecka (np. wspominanie o czynnościach wydalniczych): Ponieważ ta dziewczynka kiedy chciała iść do ubikacji, to nawet tego nie potra¬ fiłapowiedzieć. Nawetjak te nasze dzieci tak mówią wulgarnie, że chcą wyjść... do kibla, tak ona nawet tego nie potrafiła powiedzieć. Widać, że nauczycielka inter¬ pretuje zachowanie dziewczynki romskiej jako nieznajomość form językowych. Nauczyciele rzadko myślą o tym, że dziecko nie zna np. zachowania wyma¬ ganego przez naszą kulturę przy jedzeniu: Przychodzą do nas świeże dzieci i one nie umieją trzymać noża i widelca. Drugie danie i zupę jedzą łyżką, co ma negatywny wpływ na percepcję dziecka u nauczycieli, gdyż jego zachowania wynikające z nieznajomości reguł interpre¬ towane są przez nich jako przejaw złej woli. Powyżej analizowane kwestie prześledzone zostały przede wszystkim na przykładzie dzieci romskich, gdzie problemy te uwidaczniają się w sposób naj¬ bardziej jaskrawy, choć możemy problemy takie zauważyć również w przypadku dzieci wietnamskich, jednak w dużo mniejszym natężeniu, gdyż kultura wiet¬ namska jest pod tym względem dużo bliższa kulturze polskiej niż kultura romska. Na powyższych przykładach zauważamy jednak, w jakim stopniu edukacja w polskiej szkole zakłada wcześniejsze zdobycie przez dziecko wielu umiejęt¬ ności, które są niezbędne dla jego poprawnego funkcjonowania w szkole i dla jego dalszej edukacji. ROZBIEŻNOŚĆ SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ I SOCJALIZACJI WTÓRNEJ W szczególnie trudnej sytuacji jest dziecko, które w ramach socjalizacji pier¬ wotnej zdobyło umiejętności stojące w sprzeczności z umiejętnościami oczeki¬ wanymi przez szkołę i (lub) któremu wdrożono wartości odmienne od wartości reprezentowanych przez system edukacyjny; stoi ono przed koniecznością wy¬ boru pomiędzy tymi wartościami. Wyniki naszych badań potwierdzają trafność tezy Pierre'a Bourdieu i Jean-Claude'a Passerona (1990, s. 101) głoszących, iż „stopień produktywności właściwej każdej pracy pedagogicznej innej niż praca pedagogiczna pierwotna (pracy pedagogicznej wtórnej) jest funkcją dystansu oddzielającego habitus, który usiłuje ona wdrożyć (czyli narzuconą arbitralność kulturową), od habitusu który został wdrożony przez uprzednie prace pedagogiczne i przez jeszcze wcześniejszą pracę pedagogiczną pierwotną (to znaczy arbitralność kulturową związaną z pochodzeniem)". Dziecko z grupy mniejszościowej, wchodząc do szkoły, nie może zostawić w domu swojego bagażu kulturowego i zachowywać się wyłącznie wedle reguł kultury większości. Rozbieżności między wymaganiami dwóch kultur mogą sprawić dziecku trudność w podjęciu decyzji, wedle jakich norm postępować, czy spełniać oczekiwania środowiska rodzinnego, czy oczekiwania nauczycieli (co jest trudne zwłaszcza jeśli w szkole są również inni przedstawiciele grupy �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 43 rodzimej). O problemach tego typu ciekawie mówi nauczycielka narodowości romskiej ucząca dzieci romskie: To, co załóżmy jest normą w społeczeństwie cygańskim, może być wykrocze­ niem w społeczeństwie polskim. To jest tak, że Cyganie, którzy są uczciwi, pre­ zentują się jako uczciwi Cyganie to wcale oni nie muszą uchodzić za uczciwych w społeczeństwie polskim. [...] Ja podam taki przykład: dobrze widziane jest w społeczeństwie cygańskim, jeżeli załóżmy Cygan radzi sobie w życiu, jest za¬ radny, ale w jaki sposób sobie radzi, to nie będziemy wnikać. Natomiast w spo¬ łeczeństwie polskim to już nie będzie dobrze odbierane, bo jest pewne prawo i ewidentnie tego nie można zrobić. Innego typu problemy wynikać mogą z rozbieżności stylów życia dwóch grup. I tak, problemem dla dzieci romskich jest wczesne wstawanie i często spóźniają się one na pierwsze lekcje lub zasypiają na lekcjach: Czasami jak to jest pierwsza godzina lekcyjna to on nawet pytania dobrze nie usłyszy, tak jak by był senny, jakby tam jeszcze był, inny krajobraz tam w głowie miał, w myśli, jeszcze taki rozkojarzony, zaspany już na innych lekcjach się dobudza i jest inny - mówi inna nauczycielka. W inny sposób problemy tego typu przejawiają się w przypadku dzieci wiet¬ namskich. Posłuchajmy wypowiedzi jednej z nauczycielek: Tam taka druga Ania jest, jak ja jej coś nie mogę się z nią dogadać to ja mówię: Słuchaj Aniu, kiedyś tam była niegrzeczna, prawda, coś tam nazwała koleżankę „babcia", prawda, coś tam takie. Ja mówię: Słuchaj. Powiedz tej Ani, żeby mówiła „Proszę Pani", a nie „babciu". [...] No i oczywiście później rozmawia¬ łam z koleżanką, najpierw było „pani", samo „pani", później było „ploszie pani". Mamy tu prawdopodobnie do czynienia z sytuacją nieudolnej próby oddania przez dziewczynkę słabo znającą język i kulturę polską, wietnamskiego zwrotu grzecznościowego w języku polskim, co przez nauczycielkę odebrane zostało jako okazanie braku szacunku wobec nauczyciela. Prawdopodobnie dziewczynka nie bardzo rozumiała na czym polega jej niegrzeczne zachowanie, zwłaszcza że starała się okazać szacunek nauczycielce zgodnie z regułami, które jej pod¬ powiadała kultura wietnamska. Nie można oczywiście oczekiwać od nauczyciela szkoły powszechnej znajo¬ mości języka romskiego czy wietnamskiego, ale w pewnych sytuacjach nawet skła¬ nianie rodzin dzieci pochodzących z innych kultur do mówienia po polsku może okazać się niewystarczające dla zrozumienia sytuacji: Oczywiście, że rozumieją po polsku, natomiast rzeczywiście zauważa się, że gdy przychodzą rodzice, to dzieci próbują rozmawiać z rodzicami swoim językiem i to też próbujemy jednak zmie¬ niać, bo ja bym chciała jednak wiedzieć, o czym przy mnie rozmawia dziecko z matką czy ojcem. Na jakiej zasadzie karcą, jakie metody stosują, mają bardzo różne, tutaj i buty leciały czasem w formie kary dla dziecka, bo ten się źle zachowy¬ wał na terenie szkoły. Mieliśmy taki wypadek u mnie w gabinecie [dyrektorskim], jak poleciał but matki, bo były jakieś tam pretensje co do zachowania chłopca. Rzucenie butem w mężczyznę (w tym wypadku syna) przez kobietę (w tym wypadku matkę), dla nauczycielki czynność z pewnością bardzo dziwna, jest �44 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ w kulturze Romów tradycyjnym wyrazem wymierzenia wysokiej kary łączącej się z rytualną nieczystością. Jest to jaskrawy przykład na rozbieżności socjaliza¬ cji pierwotnej i socjalizacji wtórnej, tak dalekiej, że uniemożliwiającej wzajem¬ ną komunikację między nauczycielem (nierozumiejącym sytuacji) i rodzicami, którzy chcą spełnić wymogi stawiane przez nauczyciela (posługując się wzorami zachowań własnej kultury). Tego typu sytuacja jest mniej prawdopodobna w przypadku dzieci wietnamskich, gdyż formy wymierzania kar w kulturze wiet¬ namskiej są bliższe sposobom wymierzania kar w kulturze polskiej, również pod względem kar fizycznych. Próbując podsumować dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, iż pro¬ blemy wynikające z rozbieżności socjalizacji pierwotnej i wtórnej dotykają tak Romów, jak i Wietnamczyków. Nie wpływają one jednak na ich sukces eduka¬ cyjny w równym stopniu. Większy wpływ widzimy w przypadku Romów. Wziąwszy pod uwagę również wcześniejsze rozważania dotyczące języka ojczystego dziecka widzimy, że nie można mówić, iż język romski, czy wiet¬ namski ułatwiają wejście w polski system edukacyjny. Różnice wynikać mogą ze stopnia znajomości języka polskiego w chwili wejścia w system edukacyjny czy ewentualnie łatwości nauczenia się języka polskiego. Jak jednak widzimy, podejście zdroworozsądkowe, iż minimalna nawet znajomość języka może być dużym atutem na starcie, nie sprawdza się ze względu na inne czynniki, które powodują, iż przewaga ta zostaje zminimalizowana. Staraliśmy się ukazać, jak powodzenie w szkole dziecka odmiennego kulturowo zależy od tego, w jakim stopniu oddziaływanie szkoły opiera się na treściach socjalizacji pierwotnej dziecka. W polskim systemie edukacyjnym widzimy w dużym stopniu wpływ tego czynnika. Polska szkoła przygotowana jest na przyjęcie dziecka już znającego język polski, który z założenia jest jego językiem ojczystym. Treści przekazywane w szkole opierają się na kulturze polskiej i formacja nauczycieli ukierunkowana jest na edukowanie dzieci mających już spore kompetencje w kulturze polskiej. W chwili, gdy nauczyciel spotyka się z dzieckiem wywodzącym się z innej kul¬ tury, czuje się bezradny; nie jest przygotowany do podjęcia specyficznych działań, różnych od tych, które stosuje wobec dzieci polskich. Skuteczność podejmowa¬ nych przez nauczyciela działań jest więc mniejsza, a im bardziej socjalizacja pierwotna dziecka rozmija się z założeniami, tym szanse takiego dziecka na osiąg¬ nięcie sukcesu są mniejsze. WSPÓŁPRACA SZKOŁY Z D O M E M R O D Z I N N Y M DZIECKA Duży wpływ na sukces dziecka w szkole ma to, czy rodzice interesują się jego postępami, czy zależy im na tym, aby dziecko chodziło do szkoły, czy stymulują je i okazują niezbędną pomoc w nauce. Struktura polskiego systemu edukacyjnego zakłada wręcz współpracę ze strony środowiska domowego dziec¬ ka. Przejawia się to stosunkowo dużą ilością prac zadawanych dzieciom do domów, których wykonanie ma znaczący wpływ na oceny i w konsekwencji na promocję do następnej klasy. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 45 Poza formalnie zadawanymi pracami domowymi, nauczyciele oczekują, iż uczniowie dopełnią w domu proces nauczania prowadzony w klasie. Z tego po¬ wodu tak dużą rolę zdają się odgrywać zeszyty uczniów, których prowadzenie jest oceniane, a treści podyktowane do nich przez nauczyciela są następnie wymagane na sprawdzianach pisemnych i ustnych. Bezpośrednie kontakty między rodzicami i nauczycielami nie zawsze są ko¬ nieczne dla dobrego funkcjonowania dziecka w szkole. Nauczyciele wzywają rodziców do szkoły najczęściej dopiero wtedy, gdy pojawiają się problemy z uczniem. Jeśli dziecko radzi sobie w sposób zadowalający, kontakty między szkołą a rodzicami ograniczają się do okresowych spotkań zwanych „wywia¬ dówkami", które jednak nie mają decydującego wpływu na sytuację dziecka w szkole. Ważniejsze z punktu widzenia szkoły jest zapewnienie ze strony rodzi¬ ców odpowiedniego wyposażenia w przybory szkolne oraz płacenie różnorod¬ nych składek. Brak tego rodzaju współpracy może przekładać się na negatywne oceny ucznia. W jednym przypadku przyczyną serii negatywnych ocen z muzyki było nieprzynoszenie przez chłopca romskiego na lekcje fletu, co nauczycielka karała każdorazowo oceną niedostateczną, aż do momentu, gdy interweniowała wychowawczyni klasy i skontaktowała się z rodzicami, którzy kupili flet. W przypadku dzieci radzących sobie w sposób zadowalający z nauką nau¬ czyciele podkreślali stosunkowo dobre kontakty z rodzicami. W opiniach nauczy¬ cieli jest to jeden z głównych warunków sukcesu dziecka w szkole. Według nich, jedynie jeśli rodzicom zależy w znacznym stopniu na ukończeniu szkoły przez ich dzieci, radzą sobie one nieźle. W przeciwnym razie sytuacja dziecka się kom¬ plikuje, gdyż szkoła nie stwarza wystarczających warunków umożliwiających pomyślne zakończenie szkoły podstawowej. Rodzice bardzo się troszczą, widać, że interesują się na co dzień, tu do szkoły przychodzi ciocia i teraz trzeba było poinformować o nowym systemie szkół, nie mogli rodzice przyjść to wiem, że przyszła ciocia. Stosunek dużej części rodziców romskich do edukacji swoich dzieci zwięźle charakteryzuje jedna z nauczycielek: Ich rodziców satysfakcjonuje to, że w tej szkole dzieci uzyskują takie podstawy - najprostsze podstawy edukacji. Znaczy, będą umiały przeczytać prosty komuni¬ kat z gazety, odczytać numer autobusu czy podpisać się, bo rodzice najczęściej podpisują się krzyżykiem - nie potrafią tego. W przypadku dzieci wietnamskich wszyscy nauczyciele podkreślali, że ro¬ dzicom wietnamskim bardzo zależy na edukacji ich dzieci. Dzieci wietnamskie trafiają do polskich szkół, mimo że nie dotyczy ich obowiązek edukacyjny, a czasami wręcz dostanie się do polskiej szkoły jest dla wietnamskiego dziecka utrudnione ze względu na jego nieuregulowaną sytuację prawną w Polsce. Dużą rolę w wyrównywaniu rozbieżności między socjalizacją pierwotną dziecka, a wymaganiami szkoły odgrywają rodzice. Od ich nastawienia do edu¬ kacji, udzielenia bądź nieudzielenia pomocy w nauce, zależy w dużym stopniu to, jak będzie się rozwijać sytuacja dziecka w szkole. Jeśli, z różnych przyczyn, dziecko zostanie pozostawione samo sobie w konfrontacji z wymogami szkoły, jest mało prawdopodobne, by ukończyło szkołę z pozytywnym wynikiem. �46 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ STOSUNEK N A U C Z Y C I E L A DO DZIECKA Nauczyciel ma przemożny wpływ na sytuację dziecka w szkole, w tym na sytua­ cję dziecka pochodzącego z kultury mniejszości. Nauczyciel jako członek społecz¬ ności większościowej może wpływać na sytuację dziecka mniejszości w sposób w dużym stopniu negatywny. Tego rodzaju wpływ przedstawia Bruno Bartz: Ogromne możliwości oddziaływania w różnych interakcjach pedagogicznych mają nastawienia, uprzedzenia i mentalność nauczycieli, których wiedza o kulturach dzieci imigrantów jest zniko¬ ma. Prowadzi to do sytuacji dramatycznych, kiedy np. niektórym uczniom odmawia się a priori jakiejkolwiek kulturalnej roli. Istnieje fatalna skłonność niektórych nauczycieli do wyciągania wniosków o stopniu asymilacji czy też orientacji tradycjonalnej dzieci imigrantów wg ich po¬ wierzchowności, t j . sposobu ubierania się, czesania, przestrzegania higieny lub wyrażania emo¬ cji. Rozpowszechniony w wyobraźni nauczycieli obraz ewolucyjnego rozwoju natury ludzkiej święci zatem triumfy i implikuje wypełnienie przez nich misji cywilizacyjnej polegającej na oświeceniu przedstawicieli „zacofanych" kultur (Bartz 1997, s. 12). Nauczyciele często czują się niepewnie wobec uczniów mniejszościowych, nie wiedzą jak się wobec nich zachować i czy traktować je na równi z dziećmi z kultury własnej. Dobrym przykładem tego typu wahań może być wypowiedź jednej z nauczycielek dzieci wietnamskich: Tak, w ubiegłych latach to była taka dziewczynka w poczcie sztandarowym, to miałyśmy my dylemat czy wybrać do pocztu sztandarowego, aby reprezentowała szkołę. Na opinie nauczycieli w większym stopniu mają wpływ negatywne sygnały ze strony uczniów niż zachowania pozytywne interpretowane jako „normalne", czyli takie jakich nauczyciel może oczekiwać. Negatywne nastawienie do dziecka prze¬ kłada się na jego samoocenę i na zasadzie samospełniającej się przepowiedni utwierdza je w przekonaniu, iż nie może osiągnąć dobrych rezultatów w nauce. Nauczyciele przekonani o niskich możliwościach dziecka zadają raczej pytania wymagające przypomnienia sobie jakiejś informacji czy odpowiedzi przez „tak" lub „nie", niż pytania wymagające myślenia czy wyrażenia opinii, jakie zadają uczniom, o których większych możliwościach są przekonani. Nauczyciele mają również tendencję do rzadszego zadawania pytań uczniom uważanym za słabych, co sprawia, że mają oni mniej możliwości wykazania się swoją wiedzą. Nauczyciele, w wielu przypadkach, spodziewają się po uczniach z grup mniej¬ szościowych złego zachowania i surowiej karzą wszelkie występki oraz nakłada¬ j ą wyższe normy dotyczące zachowania niż uczniom z ich kultury, nadmiernie zwracają uwagę na odpowiednie zachowanie się dziecka. Przykładem takiej sy¬ tuacji może być nagrana przez nas rozmowa nauczycielki z dzieckiem romskim, w której podkreślamy wypowiedzi nauczycielki, nawołujące do odpowiedniego zachowania się dziecka: Nauczycielka: Dzień Dobry się mówi. Uczeń: Dzień Dobry. A jest przerwa? Nie, zabawy są, a będziesz grzeczny? Tak. A nie byłeś wczoraj w szkole? Dlaczego? Ładnie opuść rączki! �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 47 Bo wczoraj nie miałem chleba i mama kanapek mi nie zrobiła. I mamusia ci nie dała kanapki? Ale jak nie było chleba to jest powód, że nie przyszedłeś do szkoły? A, bo nie miałeś sobie wziąć kanapki na śniadanie? A będziesz grzeczny? Tak. A tatusiowi, mamie powiedziałeś, że jesteś niegrzeczny? Nie mówiłem. A kiedy będziesz grzeczny? Codziennie obiecujesz, że będziesz grzeczny i codziennie nie jesteś grzeczny. Jestem. Jesteś, a kto tak powiedział? Ja powiedziałam, że jesteś grzeczny? Nie. No to ... Czyli obiecujesz, że będziesz grzeczny? [...]. W tej krótkiej rozmowie, zaraz po przyjściu dziecka do szkoły, nauczycielka dziewięciokrotnie zwraca uwagę na jego nieodpowiednie zachowanie. Trzeba dodać, iż w czasie trwania rozmowy reszta klasy - dzieci polskie - swobodnie bawiła się, niektóre dzieci pokrzykiwały, dochodziło do przyjacielskich „bójek" między chłopcami. Tylko od dziecka romskiego nauczycielka wymagała zwra¬ cania się do niej stojąc na baczność, bez wykonywania jakichkolwiek gestów, co tolerowała u uczniów polskich. Trzeba tu zaznaczyć, iż stosunek nauczyciela do dziecka z grupy innej niż jego własna może się różnić w zależności od tego, z jakiej grupy dane dziecko pochodzi. Do przedstawicieli jednej grupy nauczyciel może odnosić się w spo¬ sób pozytywny (jeśli ocenia pozytywnie tę grupę) do innych zaś negatywnie. Oczywiście na ocenę grupy pochodzenia dziecka znaczący wpływ ma stereotyp grupy pochodzenia dziecka u nauczyciela. Taka sytuacja wydaje się mieć miejsce w przypadku badanych przez nas grup. Postrzeganie przez pryzmat stereotypów narodowościowych dostrzec można było w wypowiedziach wielu nauczycieli. Szczególnie widoczne było to w przy¬ padku nauczycieli dzieci romskich: No i właśnie - kto spotkał Cygana, który by po prostu nie śpiewał pięknie, nie tańczył - oni to mają po prostu dane. U nauczycieli widać również negatywny aspekt stereotypu Cygana: U Cyganów w domu to jest tylko: pospać, potańczyć, popić i pojeść. Zdarzały się również wypowiedzi łączące w jedną całość cechy, którym można by przypisać wartość pozytywną i cechy wyraźnie negatywne, choć ich ogólny wydźwięk zdaje się być negatywny: Cyganie pięknie tańczą, są zdolni, ale leniwi. Kłamanie to ich główna cecha, mimo że są bardzo zdolni. Ich cechą jest krętactwo, kłamią w żywe oczy, jak jest natura cygańska to już sama nazwa mówi. Jak Polak ma do kogoś jakiś żal to od razu powie, a Cygan nie - tylko kręci. W przypadku Wietnamczyków główną, przypisywaną im, cechą była praco¬ witość (pojawiała się ona praktycznie we wszystkich wywiadach). Nie zdarzały się prawie wcale wypowiedzi negatywne. Przypisać to można, wspominanemu już, włączaniu Wietnamczyków do stereotypowego obrazu Chińczyka, którego �48 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ główną cechą jest właśnie pracowitość, klasyfikowana jednoznacznie pozy¬ tywnie. U niektórych nauczycieli pozytywne nastawienie do Wietnamczyków wiązało się z zafascynowaniem egzotyką, w której kategoriach postrzegane były te dzieci: Zupełnie inna kultura, no egzotyka niesamowita. Nauczyciel odgrywa dużą rolę w kształtowaniu stosunków między uczniami i od niego zależy w dużym stopniu, jak one się będą układać. Wydaje się, iż w sprzyjających warunkach wystarczy, by nauczyciel jedynie nie podsycał stereotypów, gdyż bardzo możliwe, iż u niego, nawet mimo jego dobrej woli, są one głębsze niż u jego uczniów: Na początku, jeszcze przed przyjściem Jeremiego, rozmawiałam w klasie z dziećmi o tym, że będzie nowy uczeń i okazało się, że niektóre dzieci już go znają i lubią. Natomiast ona sama miała opory i jest mile zaskoczona, że to taka porządna rodzina, bo ona miała uraz jeszcze z dzieciń¬ stwa. Jak była mała i została sama w domu to wpuściła do domu Cyganki i one „obrobiły" jej mieszkanie. Większość nauczycieli twierdziła, tak w przypadku Wietnamczyków jak i Ro¬ mów, iż na terenie szkoły nie ma żadnych problemów na tle narodowościowym: Ale jest u nas w szkole też zjawisko pozytywne, że dzieci narodowości cygań­ skiej nie są prześladowane. U nas wszystkie dzieci są do tego przyzwyczajone, nie ma takich różnic, że tam się jakoś przezywają, te nasze dzieci cygańskie - nie. Można domniemywać, iż sytuacja nie wygląda tak dobrze, a mamy tu do czynienia jedynie z chęcią przedstawienia pozytywnego obrazu osobie z zewnątrz. Można się tego domyślać, chociażby ze zbytniego zwracania uwagi na nieistnie¬ nie takiego problemu, nawet w wypowiedziach dzieci romskich. Na przykład jeden z chłopców romskich, zapytany o sytuacje w szkole, zaczął usilnie zapew¬ niać: Mnie tam wcale nie biją! (rozmowa nienagrywana). W tym miejscu, mówiąc o stereotypach narodowościowych, trzeba zaznaczyć jeszcze raz, że nie dla wszystkich nauczycieli Romowie są odrębną grupą naro¬ dową, choć oczywiście istnieje świadomość ich odrębności. Dobrym świa¬ dectwem złożoności postrzegania Romów może być wypowiedź nauczycielki dziecka wietnamskiego zapytanej czy w jej szkole uczyli się uczniowie innych narodowości niż polska i wietnamska: A pani miała też dzieci innych narodowości? Nie, tutaj tylko Cyganie bywali, ale też bardzo krótko, bo oni do szkoły spe¬ cjalnej potem odchodzili, oni są tacy w rozwoju bardzo słabi, nie, nie było w mojej siedmioletniej kadencji tutaj. Ogólny obraz stosunku nauczycieli do dzieci pochodzących z badanych przez nas grup jest dużo przychylniejszy dla Wietnamczyków niż dla Romów, co może potwierdzać wpływ stereotypów narodowościowych, ale wpływ na to mogą mieć również pewne cechy kultury romskiej i wietnamskiej ujawniające się w zdarze¬ niu z kulturą polską, a przynajmniej z oczekiwaniami co do zachowania dziecka w polskiej szkole. Wydaje się, iż dzieciom wietnamskim łatwiej jest przystosować się do zasad posłuszeństwa obowiązujących w polskiej szkole, na co zwracają uwagę nau¬ czyciele: Także my nie mamy z nimi żadnych kłopotów, ja jestem bardzo zadowo- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 49 lona, bo oni są grzeczni, posłuszni i wszystko co trzeba wykonują, lepiej jest niż z naszymi na pewno. Oczekiwanie ze strony dziecka przede wszystkim posłuszeństwa widać także w świetle wywiadów z nauczycielami dzieci romskich (por. wyżej). Przy przewa­ dze wypowiedzi świadczących o problemach z dziećmi romskimi (o czym dalej), w przypadku wypowiedzi o poprawnym funkcjonowaniu w klasie, nauczyciele podkreślali podporządkowanie się dzieci, nawet za cenę aktywności: Nie ma w zasadzie problemu jeśli chodzi o problemy wychowawcze, bo te dzieci są zgaszone, zastraszone. Odbiera się wrażenie, że te dzieci mają poczucie niskiej wartości. Być może jest to wpływ klasy. Nauczyciele zwracający uwagę na problemy wychowawcze z dziećmi romskimi twierdzą, że dzieci te są bardzo niegrzeczne, nie potrafią się skupić i sie¬ dzieć spokojnie na lekcjach. Zdarza się, iż używają wulgaryzmów gorsząc tym inne dzieci, co jest problemem szczególnie tam, gdzie dzieci romskie powtarzają klasy i są starsze od innych dzieci w swojej klasie. Dzieci te, według nauczycieli, są czasami szczególnie agresywne w stosunku do dzieci polskich i sprawiają przez to kłopoty. Wynika to prawdopodobnie po części z uprzedzeń i złego odnoszenia się do dzieci romskich, bo - jak twierdzą niektóre nauczycielki - te same dzieci o złej opinii potrafią być bardzo miłe, a nawet uczynne. Trudności z dostosowaniem się dzieci romskich (choć czy tylko romskich) do dyscypliny narzucanej przez nauczycieli potwierdza nauczycielka romskiego pochodzenia prowadząca klasę romską: Większość nauczycieli takie metody sto­ suje, że dziecko nie ma prawa się odezwać ani ruszać. Takie zdyscyplinowanie na siłę - jest to dla tych małych dzieci po prostu katorga. W przeciwieństwie do dzieci romskich, w wypowiedziach o dzieciach wiet¬ namskich przeważają wypowiedzi pozytywnie oceniające ich zachowanie: Można powiedzieć, że nie mamy z nimi żadnych problemów wychowawczych, mają wzorowe zachowanie. Wczoraj była rada klasyfikacyjna, więc one się wyróżniają kulturą osobistą, ja nie wiem, właściwym zachowaniem. Są obecnie w szóstej klasie, z chłopcami, którzy kończyli szkołę dwa lata temu niewielkie były problemy, towarzystwo papierosowe, takie rozrabiające, ale to było zupełnie tak jak z rówieśnikami. Istnieją oczywiście różnice w podejściu do dzieci romskich, jednak niektórzy nauczyciele traktują ich obecność w swojej klasie jako karę ze strony dyrekcji i dodatkowy, niepotrzebny kłopot. Pedagog ma ich już serdecznie dość (nawet nie może już chodzić w długich spódnicach, choć kiedyś bardzo lubiła, bo jej problemy z Cyganami to obrzy¬ dziły), szczególnie ma dość indywidualnych lekcji i czeka tylko jak wszyscy skoń­ czą 15 lat i będzie ich można zwolnić z obowiązku szkolnego i mieć ten kłopot z głowy. Z Cyganami zawsze są problemy. Problemy wynikające z nieumiejętności poradzenia sobie z obecnością dziec¬ ka odmiennego kulturowo są widoczne również w przypadku nauczycieli dzieci wietnamskich. Niektórzy spośród tych nauczycieli przyznają, że nie wiedzą na¬ wet dobrze, z jakiej kultury dziecko pochodzi i robią w tym zakresie błędy, jak to �50 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ przedstawia jedna z nauczycielek: Potem mieliśmy dwie Chinki. I tu był problem: No wydaje się wietnamskie i chińskie dziecko to jest jednakowe i robiło się błędy. Ja osobiście mówię o sobie, że Wietnameczka, no to Wietnameczka. Dziecko było niezadowolone: „ja jestem Chinką". Więc zaczęłam się tym dzieciom przyglą­ dać, no... prawie identyczne. Oni są w ogóle do siebie podobni, a jednak jest różnica; jakoś tak chyba bardziej skośne oczy mają. No i inaczej w ogóle mówią. Nie dogadują się ze sobą. Ale też w porządku. Zbyt duża liczba dzieci w klasie, a przez to brak czasu na zajmowanie się dzieckiem, które wymagałoby więcej troski ze strony nauczyciela, było powo¬ dem podawanym przez nauczycieli dla pomijania problemów takiego dziecka. Przy swoiście postrzeganej sprawiedliwości, nauczyciele twierdzili, iż nie mogą pomagać takiemu dziecku kosztem innych dzieci (najczęściej z własnej kultury), które, według nauczyciela, przejawiają możliwości osiągnięcia sukcesu eduka¬ cyjnego. Taki podejście było widoczne w przypadku dzieci romskich: U mnie klasa jest liczna trzydzieści trzy osoby I nie zawsze można tej jednej osobie po¬ święcić aż tak dużo czasu, ale i w przypadku dzieci wietnamskich zdarzały się wypowiedzi świadczące o niechęci wobec obecności „obcych" dzieci w klasie: Inny, którego uczyłam, nic po polsku nie umiał. Przyszedł w piątej klasie. Treści zadań nie potrafił zrozumieć! Musiałam prosić jego koleżankę - Wietnamkę, która dobrze po polsku mówiła, aby mu treść tych zadań tłumaczyła. Ale przecież to zajmuje dużo czasu! A ja nie mogę zajmować się jednym uczniem, bo mam trzydziestu. Nasi uczniowie na tym tracą. Musi być sprawiedliwie! W wywiadach zaobserwować można skłonność nauczycieli do interpretowa¬ nia niepowodzeń w nauce w charakterze różnic biologicznych, choć oczywiście fakt, iż przodkowie dzieci romskich nie czytali czy nie pisali nie jest uwarun¬ kowaniem biologicznym lecz kulturowym. Tego typu wypowiedzi zdarzały się częściej, choć były to raczej odwołania do czynników psychologicznych: On chodzi do nas do szkoły, bo w pierwszej klasie chodził chyba miesiąc, no i pani psycholog orzekła, że on się w ogóle nie nadaje do klasy pierwszej i z powro¬ tem do klasy zerowej, ale w zerowej klasie też żadnych osiągnięć, żadnej poprawy praktycznie nie ma, on sobie raz przychodzi, raz nie przychodzi do szkoły. Mieliśmy okazję porozmawiać z chłopcem, o którym mowa powyżej, i na naszą prośbę zaśpiewał on bezbłędnie kilka zwrotek piosenki i to w języku pol¬ skim. Nauczycielka, bardzo zdziwiona takim osiągnięciem z jego strony, dopy¬ tywała się, jak chłopiec się tej piosenki nauczył, bo, jak stwierdziła wcześniej, zawsze miał kłopoty z zapamiętaniem nawet krótkich tekstów i pierwszy raz widzi, żeby przypomniał sobie taki długi tekst. Chłopiec odpowiedział, iż nau¬ czył się jej w pierwszej klasie. Przykład ten pokazuje dobitnie, iż to nauczyciele mają kłopoty ze sprawdzeniem wiedzy, którą dziecko nabyło, a wina nie leży po stronie ograniczeń umysłowych uczniów. Przeświadczenie nauczyciela o niskich możliwościach intelektualnych dziec¬ ka przekłada się na stosowanie odmiennych metod wychowawczych dostosowa¬ nych - zdaniem nauczyciela - do dziecka o niskim poziomie umysłowym, co w praktyce oznacza próby mechanicznego „wtłaczania" pewnych informacji, nie �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 51 dbając o zrozumienie przekazywanej wiedzy: Z pamięci mówią jakieś wyuczone fragmenty, próbuje się ich czegokolwiek nauczyć. Inną z przyczyn słabych wyników w nauce, wymienianych przez nauczycieli, jest brak systematyczności. Dzieci romskie często zaczynają się uczyć dopiero pod koniec semestru, gdy grozi im zostanie na drugi rok w tej samej klasie. Dużą rolę odgrywa tu podejście nauczyciela, gdyż dzieci romskie szczególnie źle od¬ bierają stawianie im ocen negatywnych, które raczej zniechęcają je do dalszych wysiłków, niż stanowią stymulację do ich poprawienia, zwłaszcza że brak jest stymulacji do nauki ze strony rodziny. Niektórzy nauczyciele stwierdzali, że dzieci romskie są po prostu leniwe i nie chce im się uczyć, czego dowodem miał być fakt, iż odpowiednio zdopingowane potrafiły sprostać stawianym im wymaganiom. Dawid mało się uczył, bo z po¬ czątku myślałam, że może nie jest w stanie się nauczyć, ale jest w stanie się nauczyć, bo myślę można zaobserwować to na krótkich dziesięciominutowych kartkówkach, czy najbliższych pracach klasowych. Jeżeli przyłożył się do danego zagadnienia, jeżeli słuchał uważnie na lekcji, bo on bardzo często mi się spóźnia na pierwsze lekcje i na pytanie dlaczego jest nie przygotowany najczęściej mówił nie chciało mi się lub zapomniałem. Warto tu także zwrócić uwagę, iż wymagana w polskiej szkole aktywność na lekcjach, czyli branie czynnego udziału w zajęciach poprzez włączanie się do dyskusji, może być zróżnicowana przez normy kulturowe. Dzieci indiańskie np. lepiej uczą się poprzez cichą obserwację i naśladowanie, a nie poprzez werbalne pouczenia. Uczestnictwo dzieci w rozmowach w klasie może być zależne od przyzwyczajeń wyniesionych z domu i może być różne także u dzieci pochodzą¬ cych z różnych klas społecznych. Innym ważnym elementem może być różne podejście do krytyki kierowanej do ucznia ze strony nauczyciela. Nauczyciel może starać się skrytykować jedynie dane postępowanie ucznia bez wyrażania jednoczesnej krytyki osoby ucznia czy mówienia o jego zdolnościach. Uczeń romski może jednak, bez względu na formę i rzeczowe przedstawienie krytyki, odebrać wyrażanie opinii negatywnych na swój temat jako atak na całą swoją osobę i próbować zastosować strategie obronne, nie rozważając ewentualnej sensowności lub jej braku w krytyce. Model taki zdają się potwierdzać wypowiedzi nauczycielek, które zwracają uwagę, że dzieci romskie szczególnie źle odbierają jakąkolwiek krytykę, a wstawianie negatywnych ocen nie ma dla nich funkcji dopingującej do poprawy stopni czy zmiany zachowania. PODSUMOWANIE Przyjęcie systemu edukacyjnego kultury większościowej wiąże się z kształto¬ waniem w dziecku nowych umiejętności kulturowych. Umiejętności te mogę do¬ pełniać umiejętności, jakie dziecko zdobyło w socjalizacji pierwotnej, ale system edukacyjny może również kształtować zachowania, które nie są w zgodzie z przyjętymi zachowaniami w kulturze pochodzenia dziecka. �52 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Jeśli umiejętności zdobywane w szkole dopełniają te uzyskane w trakcie socjalizacji pierwotnej, nic nie stoi na przeszkodzie, by dziecko zdobyło je, powiększając jednocześnie swoje szanse na zdobycie środków do życia, a jeśli w kulturze dziecka wartością jest poziom wykształcenia, może to wpłynąć na podwyższenie jego pozycji w grupie pochodzenia. Jeśli jednak wzory zachowań kultury pochodzenia i kultury większościowej są rozbieżne, sukces edukacyjny dziecka pochodzącego z obcej kultury zależy od wyboru, jakiego dana osoba dokona pomiędzy zachowaniem kultury pocho¬ dzenia, a włączeniem się w kulturę większościową. Dziecko stoi przed wybo¬ rem przyjęcia wzorów zachowania jednej z kultur, co wiąże się z odrzuceniem kultury pochodzenia, co pociągać może odrzucenie przez grupę, z której po¬ chodzi, lub odrzuceniem wzorów kultury większościowej, czego konsekwencją jest niemożność funkcjonowania w tej kulturze i odrzucenie przez członków kul¬ tury większościowej. Kultura pochodzenia może jednak również ułatwiać osiągnięcie sukcesu w szkole. Jeśli bliżej przyjrzymy się kulturze romskiej i wietnamskiej możemy stwierdzić, iż pierwsza z nich w zdecydowanym stopniu utrudnia osiągnięcie sukcesu przez dziecko w polskiej szkole tak poprzez swoją strukturę, jak i wa¬ runki życia. Kultura wietnamska i struktura społeczności wietnamskiej w Polsce zdaje się pod każdym względem ułatwiać sytuację dziecka trafiającego do szkoły i stymulować go do osiągnięcia sukcesu zakładanego przez twórców systemu edukacyjnego, bardziej nawet niż dziecko polskie. Mam tu na myśli przede wszystkim zbieżność lub rozbieżność hierarchii war¬ tości dwóch kultur - pochodzenia i kultury systemy edukacyjnego. Jeśli systemy wartości dwóch kultur kształtują się podobnie, dziecko nie będzie miało proble¬ mów w obcym sobie kulturowo systemie edukacyjnym, nawet jeśli kultury te wydają się odległe od siebie. Problem pojawia się w momencie, gdy systemy wartości są rozbieżne i dziecko „płaci" za sukces edukacyjny koniecznością wyrzeczenia się swojej kultury. W przypadku Wietnamczyków wszelkie warunki zdają się sprzyjać bezkon¬ fliktowemu wejściu dziecka w polski system edukacyjny, mimo oczywistych trudności, jakie spotyka na swej drodze. Dziecko wietnamskie przychodzi do szkoły wprawdzie ze słabą, bądź żadną, znajomością języka polskiego, ale jest stymulowane przez rodzinę do nauki, do wtopienia się, na ile to moż¬ liwe, w polskie środowisko i zdobycia umiejętności, które mają mu ułatwić funkcjonowanie w polskich warunkach życia, przy jednoczesnym, najczęściej pozytywnym, odzewie środowiska polskiego, które podciągając Wietnamczy¬ ków pod stereotyp Chińczyków - inteligentnych i pracowitych - oczekuje, iż dziecko będzie sobie, po początkowych problemach, dobrze radziło i oka¬ zuje dziecku pomoc wydatnie najczęściej wzmacnianą przez rodziców, którym zależy na sukcesie edukacyjnym dziecka (jest on również ważną wartością w kulturze wietnamskiej). Dzieci pochodzące z cywilizacji chińskiej radzą sobie dobrze w systemie edu¬ kacyjnym cywilizacji zachodu nie tylko w Polsce, czego dowodem może być �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 53 wypowiedź Bartza, który pisze: „Paradoksalną sytuację zauważa się przykładowo w wielkich miastach Kanady, gdzie większość uczniów (pochodzenia azjatyc¬ kiego) opanowuje język jako drugi. Mimo to osiągają oni przeciętnie lepsze stop¬ nie, jak biali i czarni tubylcy. Na uniwersytetach kanadyjskich Azjaci-Kanadyjczycy są reprezentowani ponadproporcjonalnie. Zaliczający się do «widocznej mniejszością nie zarabiają mniej i znajdują częściej zatrudnienie, aniżeli urodzeni w Kanadzie krajowcy" (Bartz 1997, s. 29). W przypadku dziecka romskiego sytuacja wygląda wręcz przeciwnie. Dziec¬ ko romskie również przychodzi do szkoły ze słabą znajomością języka naucza¬ nia, często potrafi się jednak porozumieć w stopniu podstawowym, co sprawia, przy nikłej świadomości wśród nauczycieli odrębności języka i kultury romskiej, wrażenie u nauczyciela, iż dziecko jest opóźnione w rozwoju. Odrębności kultu¬ rowe skłonni są interpretować w kategoriach biologicznych. Dla dziecka rom¬ skiego uczęszczanie do polskiej szkoły jest najczęściej przykrym i mało zrozu¬ miałym obowiązkiem. Dziecko nie otrzymuje pomocy ze strony rodziców, którzy również nie widzą sensu, ani korzyści płynących z edukacji dziecka, poza - może czasami - korzyściami materialnymi, jako że w kulturze romskiej edukacja nie plasuje się wśród najważniejszych wartości, a raczej jest zagrożeniem dla utrzy¬ mania własnej kultury i łączy się z niebezpieczeństwem oddalenia się od własnej społeczności. Posłanie dziecka do szkoły jest najczęściej wynikiem zewnętrz¬ nego przymusu. Dziecko trafia do szkoły ze względu na obowiązek edukacyjny istniejący w polskim prawie, któremu Romowie podlegają jako polscy obywatele. Czasami jest to wymuszane przez Opiekę Społeczną uzależniająca od tego udzie¬ lenie pomocy rodzinie. Rzadko zdarza się, aby rodzice wysyłali dziecko do szkoły z wewnętrznego przekonania o korzyściach płynących z edukacji. Analizując sytuację tych dwóch grup można by stwierdzić, trochę może me¬ taforycznie, iż dziecko wietnamskie odnosi sukcesy w szkole w tradycyjnym rozumieniu tego terminu. Dziecko romskie zaś odnosi sukces życiowy wbrew szkole, nie podporządkowując się jej i nie pozwalając jej na wdrożenie w kulturę obcą. To w pewnym stopniu może uchronić je od utraty kultury własnej, nie zmniejszając wyraźnie jego szans życiowych. Za przyjęciem polskich zasad idzie bowiem konieczność oderwania się od „cygańskiego sposobu życia", a co się z tym wiąże - oderwanie od grupy, z której dziecko pochodzi, przy jednoczes¬ nych małych szansach pełnego wejścia w polską społeczność. Obowiązek powszechnej edukacji dzieci można rozpatrywać w tym świetle jako formę represji ze strony kultury europejskiej wobec kultury romskiej, a dzia¬ łania ze strony Romów utrudniające ten proces - jako tworzenie mechanizmów obrony swojej kultury i tożsamości. Przez wiele wieków romską strategią na przetrwanie i utrzymanie własnej kultury było trzymanie się na uboczu kultury europejskiej przy utrzymaniu jedy¬ nie niezbędnych kontaktów i przy wyraźnym oddzieleniu „swoich" i „obcych", w stosunku do których obowiązywały wyraźnie odmienne normy postępowania, niż do swoich. Podtrzymywaniu dystansu sprzyjał obraz społeczeństwa europej¬ skiego, jaki na swój użytek wytworzyli Romowie. Jak słusznie zauważa Jan Yoors: �54 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ „Wszystko, z czym dane im było się spotykać, sprowadzało się do nieszczęścia, brudu, nieprawości, osobników upośledzonych i z marginesu społecznego. Ich kontakt ze światem Gadżów zbyt często ograniczał się do osób, zabiegających o wróżbiarskie bądź czarnoksięskie usługi; osób, które ukazywały wobec Cygana swoje niepowodzenia, a także obnażały swoje własne bezwzględne żądze i małost¬ kowe zawiści; policjantów, którzy samowładnie wychodzili poza literę prawa, zboczeńców poszukujących byle jakich podniet" (Yoors 1973, s. 68). Współcześnie takie pozostawanie na skrajach społeczeństwa europejskiego staje się w coraz mniejszym stopniu możliwe do utrzymania i Romowie coraz bardziej wchodzą w „europejski świat", starając się jednocześnie uchronić co tylko możliwe ze swojej kultury. Często jednak taki kompromis jest bardzo trudny lub wręcz niemożliwy, czego dobitnym przykładem jest konieczność zmierzenia się z problemem instytucjonalnej edukacji, dotychczas zupełnie nieobecnej w ich kulturze. Problem jest tym głębszy, iż proponowanym rozwiązaniem jest eduka¬ cja obca im językowo i kulturowo. Nie powiodły się próby stworzenia romskiej edukacji, narusza ona bowiem dotychczasowy stan rzeczy, proponując odmienny od tradycyjnego system wartości i hierarchii społecznej, opartej na silnych wię¬ zach rodzinnych, szacunku dla starszych i bezpośrednim, nie instytucjonalnym, zdobywaniu wiedzy. Przed problemem takim nie stoją Wietnamczycy, w których kulturze eduka¬ cja jest znana od dawna, dłużej nawet może niż w kulturze polskiej, i dla których wejście w polski system edukacyjny nie zaburza ich hierarchii wartości. Po prostu jeden system edukacyjny, niedostępny w polskich warunkach, zastępowany jest innym, pozwalającym zdobyć umiejętności do dobrego funkcjonowania, nie stano¬ wiąc zarazem takiego zagrożenia dla ich kultury narodowej, którą mogą pielęgno¬ wać również w Polsce czytając wietnamskie książki czy gazety, które są u nas wydawane (w Warszawie cztery tytuły). Co również ważne, osoba wykształcona nie spotyka się u Wietnamczyków z odrzuceniem, lecz przeciwnie - jest to jeden z wyznaczników jej statusu społecznego. Zebrany przez nas materiał badawczy wskazuje na wpływ czynników spo¬ łecznych i kulturowych na powodzenie lub niepowodzenie w szkole dzieci po¬ chodzących z badanych przez nas kultur. Te czynniki można usystematyzować w następujący sposób: Sukces edukacyjny dziecka wychowanego w kulturze innej niż kultura syste¬ mu edukacyjnego zależy: 1) Od stopnia, w jakim działania wewnątrz systemu edukacyjnego opierają się na socjalizacji pierwotnej dziecka, którą otrzymało ono do chwili wejścia w system edukacyjny przy uwzględnieniu roli języka, w którym odbywała się socjalizacja pierwotna; 2) Od stopnia rozbieżności socjalizacji w kulturze pochodzenia dziecka i so¬ cjalizacji w szkole (im bardziej socjalizacja pierwotna i wtórna są rozbieżne, tym szanse na sukces mniejsze); 3) Od stopnia współpracy rodziców (rodziny) dziecka ze szkołą. Na współ¬ pracę tę składają się: dopilnowanie systematycznego uczestnictwa dziecka w za- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 55 jęciach szkolnych, pomoc w nauce oraz dostarczanie środków materialnych nie¬ zbędnych do nauki; 4) Od stosunku nauczycieli do dziecka, w tym od oceny jego możliwości inte­ lektualnych, na co wpływ mają stereotypy dotyczące grupy pochodzenia dziecka i sposób odnoszenia się do różnic kulturowych postrzeganych przez nauczycieli. LITERATURA B a k e r C o l i n 1993, Foundations of Bilingual Education and Bilingualism, Multilingual Matters Ltd, Clevedon Philadelphia Adelaide. B a n k s J a m e s A. 1989, A. Multicultural Education: Characteristics and Goals, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec­ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. B a r t o s z A d a m 1994, Nie bój się Cygana, Pogranicze, Sejny. B e r g e r P e t e r L., L u c k m a n T. 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. B e r n s t e i n B a s i l 1990, Odtwarzanie kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , P a s s e r o n J e a n - C l a u d e 1990, Reprodukcja. Elementy teorii sys­ temu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. B u l l i v a n t B r i a n M . 1989, Culture: Its Nature and Meaning for Educators, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec¬ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. F i c o w s k i J e r z y 1985, Cyganie na polskich drogach, Wydawnictwo Literackie, Kraków. G a y G e n e v a 1989, Ethnic Minorities and Educational Equality, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives, A l l y n and Bacon, Boston London Sydney Toronto. G o r l e w s k a J u s t y n a 1999, Wizerunek Cygana w świadomości Polaków, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków. H a l i k T e r e s a 1996, Świadomość kulturowa Wietnamczyków (na przykładzie danych z badań nad emigracją wietnamską w Polsce). Nowy Dziennik, Warszawa. - 2001, „Polscy cudzoziemcy", Języki Obce w szkole. Nauczanie języków mniejszości na¬ rodowych i etnicznych, Nr 6. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a 1990, Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu, [w:] Bourdieu Pierre, Passeron Jean-Claude, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. M i l e w s k i J a c e k 2000, Romska szkoła - getto czy szansa?, StudiaAngerburgica, t. 5, Wę¬ gorzewo. M i r g a A n d r z e j 1993, Wybór i przymus w procesie asymilacji Romów w Polsce, Zeszyty Naukowe UJ - Prace Etnograficzne, z. 32. - 1997, Romowie w historii najnowszej Polski, [w:] Kurcz Zbigniew (red.), Mniejszości narodowe w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. M i r g a A n d r z e j , M r ó z L e c h 1994, Cyganie. Odmienność i nietolerancja. PWN, War¬ szawa. M i r g a A n d r z e j , G h e o r g h e N i c o l a e 1997, Romowie w XXI wieku Studium polityczne, Universitas, Kraków. M r ó z L e c h 1971, Cyganie. Warszawa. - 1992, Geneza Cyganów i ich kultury. Warszawa. N i e m i e c M a ł g o r z a t a 1999, Wietnamczycy w Polsce, Praca magisterska napisana pod kie¬ runkiem prof. dr. hab. Stanisława Zapaśnika, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW, Warszawa. �56 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ N o w i c k a E w a 1999, Pluralizm czy izolacja. Polityka oświatowa wobec osiadłych Romów w Polsce, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. - 1999a, Rom jako swój i jako obcy. Zbiorowość Romów w świadomości społeczności wiejskiej, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. O l s z e w s k i W i e s ł a w 1991, Historia Wietnamu, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław. O v a n d o C a r l o s J. 1989, Language Diversity and Education, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives. Allyn and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1963, O czynnikach postępu i hamulcach rozwoju nauk pedago­ gicznych, Ruch Pedagogiczny, nr 2. Y o o r s J a n 1973, Cyganie, Wydawnictwo Literackie, Kraków. EWA NOWICKA, WOJCIECH POLEC SUCCESS I N SCHOOL OR AGAINST THE SCHOOL. THE ROMA A N D VIETNAMESE CHILDREN I N EYES OF POLISH TEACHERS Summary In this paper, we examine the problems of educations of the children from minority groups which don't have their own education system and have to participate in schools design for children from the majority group. For our research we choose the children from two minority groups: Roma and Vietnamese. Our theoretical backgrounds are the conceptions of the reproduction of culture of Pierre Bourdieu and Basil Bernstein. The paper is based on a qualitative research among the teachers of Polish schools who teach the Roma and Vietnamese children. We examine the point of view of the teachers: their stereotype, strategies of dealing the children from different cultural backgrounds. We present which factors from the cultural backgrounds of the children and their socialization differs their situation in the Polish school. In the findings of this research we claim that for a child from the minority group the success in school is the assimilation to the majority culture, and the success against the school is to keep the culture of origin. W.P. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01663dfbddb033920f2caed9dc41feb6.pdf f7d04813a104fc33e0d3f7058dece5ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5197 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4822 Title A name given to the resource Jak cie widzą / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa JAK CIĘ WIDZĄ... 1. ALICJA W KRAINIE BANAŁU 1 W pamiętnikach Alicji Iwańskiej , jednej z wielu z grona polskich inteligen­ tów, którzy po I I wojnie światowej, nie widząc dla siebie miejsca w kraju zde­ cydowali się na emigrację, znalazłam opis „zderzenia kulturowego", należącego do tej kategorii faktów, którym poświęcony będzie niniejszy artykuł, a więc formom i środkom autoprezentacji. Początki życia w nowym kraju nie były łatwe i jakkolwiek naszej bohaterce udało się otworzyć przewód doktorski na Columbia University, to proza życia: zabiegi o zapewnienie sobie utrzymania, były przedmiotem jej nieustannej troski. Jesienią 1954 roku, gdy nie udało się jej uzyskać zatrudnienia na Wydziale Socjologii Wellsley College sprawy przedstawiały się na tyle niedobrze, że gotowa była przyjąć pracę recepcjonistki w firmie przy Wall Street. A oto jak relacjonuje przebieg spotkania, które obecnie nazwane zostałoby rozmową kwalifikacyjną: „W sportowej letniej sukni widzę się na którymś tam piętrze lśniącego wieżowca. Rozmawia ze mną wysoka, trochę starsza ode mnie, kobieta w czarnej, bardzo obciśniętej szacie. D o b r z e m i i d z i e ta r o z m o w a . Nie wymagają pisania na maszynie, «bo od tego są maszynistko). Francuski, niemiecki włoski. Doskonale. Prócz Zielonej Karty nie mam żadnych papierów. To nie będzie u nich przeszkodą... Wyższe wykształcenie? Tak, to jest dla nich ważne [...] Polski akcent? - Każdy akcent to atut, a zresztą pani akcent jest francuski... 1 Niesłychanie ciekawa, barwna i bogata postać, filozof (magisterium w 1941 r. na tajnym Uniwersytecie Warszawskim), socjolog (doktorat w 1957 na Columbia University w Nowym Jor­ ku), dzięki pomocy UNRR-y, w roku 1946, wyjechała z Polski do Stanów Zjednoczonych i z ośrod­ kami naukowymi tego kraju związała prawie całe swe zawodowe życie. Wykładała socjologię w kilku uniwersytetach poczynając od nowojorskiego Columbia University, przez przeznaczone dla młodzieży murzyńskiej - było to jeszcze w okresie obowiązywania segregacji rasowej - Atlanta University i Talladega College w Albany, po State University of New York. Prowadziła badania w Meksyku w ramach interdyscyplinarnego Chiapas Project oraz w Chile z ramienia UNESCO. Współpracowała z najbardziej „gorącymi" nazwiskami z grona amerykańskich socjologów i antro¬ pologów kultury, w pamiętnikach dając ich - niekiedy bardzo niepoprawne politycznie - portrety. Za zwrócenie uwagi na osobę Alicji Iwańskiej dziękuję doc. dr hab. Ryszardowi Tomickiemu. �18 JOLANTA KOWALSKA - uśmiechnęła się słodko i już, już się podnosiła na znak chyba, że interview zakończone. - Od kiedy zaczyna się praca? - zapytałam. - Ależ żadnej pracy pani nie zaofiarowałam - uśmiechnęła się znowu. - Nie spełnia pani jednej z wymaganych kwalifikacji [...] - C h o d z i n a m o « d o b r z e p r e z e n ­ t u j ą c ą s i ę r e c e p c j o n i s t k ę ^ , przecież to wyraźnie napisane. - I z tym samym słodkim, ale niecierpliwiejącym uśmiechem wzięła mnie za rękę i zapro¬ wadziła do długiego lustra przy drzwiach wejściowych. - Niech pani się sobie dobrze przyjrzy - powiedziała - własne pani odbicie w lustrze da lepszą niż ja odpowiedź" (Iwańska 1993, s. 423-424, podkr. J.K.). Co było przyczyną błędu? Odpowiedź wydaje się prosta: n i e d o s t o s o ­ w a n i e f o r m y a u t o p r e z e n t a c j i do o c z e k i w a ń p r z y s z ł e g o p r a c o d a w c y . Nie spieszmy się jednak z udzielaniem jej, a zwłaszcza pocze­ kajmy z wyrażeniem zdumienia, że przyszła profesor socjologii okazała się rów¬ nie mało przewidująca. Lektura wcześniejszych stron pamiętnika ukazuje nam j ą jako bystrą, inteligentną obserwatorkę, ciekawą ludzi i świata, otwartą, choć zara­ zem nie stroniącą od ferowania ocen, niekiedy dość bezpardonowych. Czy osoba o podobnych predyspozycjach nie była zdolna przewidzieć skutków własnej non¬ szalancji? I oto kilkadziesiąt stron dalej Iwańska opowiada historię badań, które - już po uzyskaniu stopnia doktora - przeprowadziła na zlecenie Kellogg Founda­ tion wśród farmerów stanu Waszyngton. Formy autoprezentacji okazały się tu istotnym elementem zarówno technik badawczych, jak i przedmiotu badań. Celem prac było ustalenie powodów niechęci farmerów wobec rad udziela¬ nych im przez agro-ekspertów fundacji. W przeciwieństwie do „niedopracowa¬ nej" rozmowy kwalifikacyjnej, tym razem nasza bohaterka troskliwie zadbała o właściwy wygląd: „Jechałam na ów podbój «Good Fortune» w szarej spódnicy, niebieskiej bluzce i z miękką torbą podróżną, w której omnia mea. Gdy autobus zatrzymał się przy głównej ulicy miasteczka, od razu spostrzegłam, ż e w y ¬ g l ą d a m « t a k j a k w s z y s c y » » . Nikt mi się nie przyglądał ani na ulicy, ani potem w drugstorze" (Iwańska 1993, s. 455, podkr. J.K.). Starania te nie wzięły się z nikąd. Roboczą tezę co do przyczyn niepowodzeń ekspertów Iwańska sformułowała po pierwszym z nimi spotkaniu, stwierdziw¬ szy, że: „eksperci są elegancko, formalnie ubrani. Mężczyźni w trzyczęściowych garniturach, z krawatami lub muszkami. Kobiety przeondulowane, na obcasach" (Iwańska 1993, s. 454). Zatem strojem i zachowaniem dowodzili farmerom swej wyższości, pozycji tych, którzy wiedzą lepiej i - jakkolwiek zapewne nie zostało to nigdy wyrażone werbalnie - stanowiło treść klarownego, czytelnego dla farmerów przekazu . 2 3 2 Do badań zostały wyselekcjonowane dwie skontrastowane społeczności, żyjące w odmien­ nych warunkach. Pierwszą, z zachodniego, zalesionego i na pół dzikiego krańca stanu Waszyng­ ton, obsługiwało miasteczko, któremu dla celów badawczych nadano kryptonim „Good Fortune". Drugą stanowili mieszkańcy jednego ze wschodnich, stepowo-pustynnych powiatów, którego sto¬ licą było miasteczko w materiałach z badań określane jako „Gwenburg". Ktokolwiek obejrzał film Stevena Soderbergha „Erin Brockovich" z pewnością zapamiętał scenę, w której prawniczka z firmy adwokackiej, odziana w kostium, pantofle na obcasie, uczesana 3 �19 JAK CIĘ WIDZĄ... Wyniki badań tezę tę potwierdziły, jednak nie zostały dobrze przyjęte przez najbardziej zainteresowanych, czyli pracowników Kellogg Foundation. „Dobrze pamiętam oburzone twarze agro-ekspertów, gdy mówiłam o przyczynach ich niepopularności" - notuje Iwańska. „Nie przerywali mi, nikt z nich nie opuścił sali, nietrudno jednak było odgadnąć ich myśli. Gdy skończyłam n i e b y ł o żadnej dyskusji. Długa chwila tylko złowrogiego mil­ c z e n i a " (Iwańska 1993, s. 462). Gdy porównamy te dwie sytuacje: chybionej autoprezentacji w trakcie starań 0 pracę i poprawnej podczas badań terenowych, zwrócimy uwagę na odmien¬ ność postaw Iwańskiej wobec grup odniesienia. W pierwszym przypadku naszej bohaterce nawet przez głowę nie przeszło, by zapoznać się z obowiązującymi konwencjami i zastosować do nich. Lektura pamiętników dowodzi, że lubiła starcia - tytułowe 'potyczki', a jeśli 'przymierza' to najchętniej na własnych warunkach. W danej sytuacji jej zachowanie mogło, i zapewne było, odczytane jako lekceważące, niestosowne, a w konsekwencji uznana została za osobę nie budzącą zaufania, nie ryzykowano zatem zatrudnienia jej. Na odrzucenie zarea­ gowała irytacją , a więc podobnie jak krytykowani przez nią później eksperci Kellogga. W drugim przypadku jednak, starała się w miarę możliwości odgad¬ nąć oczekiwania farmerów wobec osoby przybywającej z zewnątrz - naukowca prowadzącego badania na zlecenie koncernu zbożowego i cudzoziemki - i wyjść im naprzeciw. Kilkakrotnie wspomina o dostosowaniu do okoliczności ubioru 4 1 zachowań, o wyjaśnieniach dotyczących jej sytuacji życiowej mających na celu zyskanie akceptacji informatorów, wreszcie o satysfakcji, gdy przyjazd męża słowa jej potwierdził. Co więcej na obraz wiejskiego życia w stanie Waszyngton nałożyły się wspomnienia wiejskiego dzieciństwa w Polsce, najwidoczniej stę¬ piając ostrze jej krytycznego oglądu amerykańskiego społeczeństwa. W rezulta¬ cie kontakt jej z farmerami niósł stosunkowo mało nieporozumień , natomiast relacje z przedstawicielami miejskiej, a szczególnie mieszczańskiej części spo¬ łeczeństwa, w które - nie akceptując go - musiała się wżyć, przebiegały się nie bez potknięć . W roli „petenta", studentki, pracownika naukowego popełniała nierzadko gafy i niezręczności, zachowywała się nie tak jak tego oczekiwano od emigrantki, studentki potrzebującej pomocy finansowej, czy młodego członka 5 6 w gładki koczek stoi przy płocie i usiłuje przywołać do siebie farmera; ten ignoruje j ą i oddala się miarowym krokiem pozwalając jej podziwiać jedynie swoje plecy. Arogant ów jednak rozmawiał z Erin noszącą się jak inne ślicznotki ze środkowego zachodu, jeżdżącą rozklekotanym wozem, często - z konieczności - z trójką dzieci i zawsze grzecznie pytającą o zgodę na rozmowę. Ona, w przeciwieństwie do wymuskanej prawniczki, była właśnie „jak wszyscy". „Wściekła byłam na siebie, że się tak pozwoliłam zaprowadzić przed lustro. Jak mogłam tak stracić głowę i nic jej nie odpowiedzieć? Wpaść aż w takie osłupienie?" (Iwańska 1993, s. 424) „Co dwa tygodnie przenosiłam się na inną farmę [...] Jeździłam z farmerskimi rodzinami na zakupy, urodziny i rocznicowe obchody. Zabierali mnie ze sobą na szkolne mecze siatkówki i koszykówki, do swoich protestanckich kościołów, przykościelnych klubów, na zebrania rol¬ nicze, kombatanckie, masońskie, na jarmarki" (Iwańska 1993, s. 460). We wspomnieniach po wielokroć powtarza się utyskiwanie na infantylizm życia w Ameryce, odbarwiającego i tandetyzującego przybyszy z Europy (por. zwłaszcza s. 328). 4 5 6 �20 JOLANTA KOWALSKA 7 kadry naukowej . Inaczej mówiąc role te grała w sposób niezgodny z konwencją, w jakiej przyszło jej funkcjonować. „Błędy" podobne do opisanego nie zdarzają się raczej nikomu spośród kan­ dydatów zabiegających współcześnie o zatrudnienie na stanowiskach, z którymi związany jest wymóg dobrej prezencji. Świadomość jego istnienia jest normą, przy czym nie sposób zaprzeczyć, że „właściwe zachowanie i wygląd" nie są wymysłem jedynie nieznośnych amerykańskich pracodawców. Czymże innym były i są zasady dobrego wychowania, etykieta w zhierarchizowanych grupach ludzkich, przepisy co do stroju, zachowania, wzajemnych relacji? Z drugiej strony rozmowa kwalifikacyjna z rzadka do niedawna łączyła się z ryzykiem zderzenia wzorów kulturowych, a nie jedynie prywatnych poglądów i zapatrywań. W ciągu ostatnich dziesięciu-piętnastu lat świat „zmalał" i doświadczenie bez­ pośredniego kontaktu z 'innym', które było udziałem nielicznych staje się coraz powszechniejsze. Uczymy się zatem języków obcych a także owego wspólnego nam wszystkim języka ciała, który - wbrew temu co sądzili, a niekiedy nadal twierdzą, idealiści - nie jest bynajmniej jednoznaczny. Obok gestów, ruchów i zachowań rzeczywiście wspólnych nam wszystkim, warunkowanych biologią, budową ciała i wynikającą stąd motoryką ruchu, istnieją nie mniej liczne, walentne kulturowo . By nie odwoływać się do cytowanych w literaturze przedmiotu dyżurnych przykładów błędnych zastosowań gestów i zachowań, sięgnę po epi¬ zod z życia naszej dyplomacji. Oto, przed kilku laty podczas jednej z podróży prezydenta Kwaśniewskiego do południowej Azji, towarzyszący mu filmowiec uchwycił moment, powitania czy też pożegnania z miejscowymi dygnitarzami, gdy z charakterystycznym gestem złożonych dłoni dotykających czoła (zacho­ wanie poprawne), pan Prezydent zwrócił się do dziecka pochylając się przy tym w głębokim ukłonie (błąd, głębiej kłania się osoba stojąca niżej w hierarchii). Mogę jedynie przypuszczać, że do miejscowego gestu powitania dołączył przy¬ jętą w Europie formę kontaktu dorosły-dziecko, znajdującą wyraz w pochyleniu się nad dzieckiem (wyraz opieki), pochyleniu w kierunku dziecka (sygnał goto¬ wości wysłuchania i pomocy), a zważywszy okoliczności nie wykluczam, że za¬ chowanie to miało mieć - mając na uwadze wszelkie stosowne formy - charakter ludyczny, może żartobliwy. Jakkolwiek by nie było, jedno nie podlega dyskusji - wydział protokołu w biurze prezydenckim nienajlepiej odrobił lekcję. 8 7 „Dobrze pamiętam jeden peszący incydent. Bert Hoselitz o czymś długo peroruje, a potem nam wszystkim stawia jakieś pytanie i ja natychmiast na nie odpowiadam. - Dlaczego pani odpo­ wiada pierwsza? - on na to. - Chyba dlatego, ze jestem kobietą. Jestem do tego przyzwyczajona. Wszyscy wybuchnęli śmiechem, po zebraniu jednak Sydney Slotkin, antropolog, podszedł do mnie [...] jako specjalista od kultur chciałby m i wyjaśnić, że w amerykańskiej kulturze nie płeć ma pierwszeństwo, lecz akademicki status. A ponieważ mój status jest najniższy, więc „dla włas­ nego dobra" nie powinnam nigdy pierwsza zabierać głosu" (Iwańska 1993, s. 364). Wśród doświadczeń cytowanej tu Iwańskiej najbardziej dramatyczne wiązało się z egzami¬ nami przed dopuszczeniem do pracy nad tezą doktorską. Po egzaminie przedmiotowym, widząc profesora Mertona, przewodniczącego Komisji, wznoszącego dłoń o złączonych palcach tworzą¬ cych kółko, była przekonana, że pokazuje w ten sposób 'zero', a więc, że nie zdała, podczas gdy w USA gest taki znaczy ' O K ' , ' W porządku' (Iwańska 1993, s. 343). 8 �JAK CIĘ WIDZĄ... 21 Współcześnie obieg informacji odbywa się w sposób zasadniczo odmienny od tego, z którym mieliśmy do czynienia przed trzydziestu laty. Internet ułatwił dostęp do nich w sposób wówczas niewyobrażalny (jakkolwiek jakość informacji i forma, w jakiej są upowszechniane niejednokrotnie pozostawiają wiele do życzenia), czy jednak owa łatwość sprzyja zdobywaniu wiedzy? Faktem jest, że wyniki prac dostępne w pełni fachowcom dysponującym stosownym przygo¬ towaniem docierają praktycznie do wszystkich i stają się elementami zbanalizowanej - jak literatura piękna w brykach dla licealistów niezdolnych przedrzeć się przez Bułhakowa - wiedzy, a właściwie wiedzy-pop. Proces taki stał się m.in. udziałem kinezyki (inaczej body language, czyli języka ciała) i komunikowania niewerbalnego. Obecnie terminy stanowiące nazwy tych dziedzin wiedzy należą niewątpliwie do modnych i nadużywanych - słyszymy je w telewizyjnych reality¬ -show, czytamy o nich w kolorowej prasie, znajdujemy na stronach interneto¬ wych firm trudniących się poradnictwem zawodowym oraz w rozpowszechnia¬ nych tąże drogą kompilacjach danych, pozbawionych niejednokrotnie wszelkich odniesień do źródeł, z których prezentowane w nich informacje zostały zaczerp¬ nięte. Pytanie zatem czy mamy tu do czynienia z gadżetem kulturowym, czy też jednak poszerzyła się nasza wiedza o nas samych. 2. JĘZYK CIAŁA Kiedy w połowie lat siedemdziesiątych zaczynałam własne prace na temat symboliki ruchu terminy takie jak 'komunikowanie niewerbalne', 'antropologia ciała', 'kinezyka', 'proksemika' - na dobrą sprawę dopiero wchodziły do użytku i dość często byłam proszona o wyjaśnienie jakiego rodzaju fenomenów, bądź kierunków badawczych dotyczą. W świecie znane były już wówczas prace Edwarda Halla, Ray'a Birdwhistella, Michaela Argyle, Umberto Eco i licznych innych badaczy koncentrujących swe zainteresowanie na tej tematyce, w naszym kraju z przyczyn oczywistych niedostępne. Halla przetłumaczono na język polski dopiero w roku 1976 (była to praca The Hidden Dimension, nosząca polski tytuł Ukryty wymiar), pierwsze prace Eco w 1972 (Pejzaż semiotyczny), a Argyle i Birdwhistell do chwili obecnej znani są tylko w oryginale wąskiemu gronu specjalis¬ tów. Przypomnijmy w kilku słowach czym są kinezyka i proksemika, zaintereso¬ wanych szczegółami odsyłając do ujęć oryginalnych oraz opracowań Elżbiety Goździak (1987a, 1987b) i mego własnego (Kowalska 1995, s. 29-31, 33-34). Pod pojęciem kinezyki rozumie się „badania nad systemem komunikowania niewerbalnego (określanego czasem także jako język ciała - body language), który posługuje się gestykulacją i innymi ruchami ciała" (Goździak 1987, s. 170). Za twórcę kinezyki uważany jest wspominany tu wcześniej Ray Birdwhistell, a data wydania jego pierwszej pracy poświęconej tej tematyce - Introduction to Kinesics, opublikowanej w roku 1952 - wyznacza zarazem narodziny tego kierunku. Początki zainteresowań Birdwhistella znakowym aspektem ruchu ciała są sześć lat wcześniejsze. W roku 1946 podczas terenowych badań na temat �22 JOLANTA KOWALSKA pokrewieństwa, prowadzonych wśród Indian Kutenai w zachodniej Kanadzie (Kolumbia Brytyjska), dokonał on ważnego spostrzeżenia. Oto jak do niego doszło: „...intrygowały mnie wzajemne relacje pomiędzy słowem i mową, oraz słowem i zachowaniami społecznymi [...] uświadomiłem sobie, że m o i r o z ­ m ó w c y z p l e m i e n i a K u t e n a i p o r u s z a l i się inaczej, gdy m ó w i l i w s w o i m r o d z i m y m j ę z y k u , inaczej zaś gdy posłu¬ g i w a l i s i ę a n g i e l s k i m [... ] Moje wstępne przypuszczenie, że Indianie ci -zachowywali się jak» biali ludzie umożliwiło mi dokonanie odkrycia, że występuje tu trwały związek pomiędzy komunikatem słyszanym i widzianym, oraz że funkcjonują one jako współzależne systemy językowe" (Birdwhistell 1973, s. 31, 34-35; podkr. J.K.). Prowadzący badania wysnuł stąd wniosek, że zaobserwowana przezeń „dwujęzyczność" odnosi się w równej mierze do języka mówionego, jak i języka ciała. Problem ten zainteresował go na tyle, że z końcem lat 40-ych X X wieku po¬ djął systematyczne badania nad komunikacyjnym aspektem ruchu ciała. Wycho¬ dząc od konstatacji faktu, że podstawowe uczucia jak strach, radość, pożądanie seksualne są wspólne wszystkim ludziom wysunął hipotezę, zgodnie z którą posiadają one swój - równie uniwersalny - ekwiwalent ruchowy. W rezultacie badań Birdwhistell doszedł do ustaleń, które w jego przekonaniu hipotezę tę obaliły, jakkolwiek ma ona nadal swoich zwolenników. Skonstatował natomiast, że podobnie jak użytkownicy języka naturalnego, tak i posługujący się mową ciała dysponują wiedzą, która umożliwia im interpretację „komunikatów" prze¬ kazywanych za pośrednictwem tego szczególnego języka, zarówno wówczas, gdy występuje on jako autonomiczny środek porozumiewania się, jak i wów¬ czas, gdy stanowi element zachowań towarzyszących mowie. Birdwhistell z grupą badaczy reprezentujących trzy dyscypliny (antropologię, językoznawstwo i psychologię) podjął w 1956 roku próbę stworzenia modelu opisu zachowań kinezycznych. W dalszej perspektywie zmierzał do opracowania systemu zapisu ruchów ciała człowieka wykonywanych w czasie interakcji spo¬ łecznych. U podstaw tego zamierzenia leżała hipoteza, że „zachowania kinezyczne konstruują system komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowalne do badań nad językiem ciała ponieważ system kinezyczny strukturyzuje zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego, jak system językowy strukturyzuje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy i zda­ nia" (Goździak 1987, s. 171). Wyniki pierwszego etapu prac zdawały się potwier¬ dzać tę hipotezę. Jednakże, w późniejszej ich fazie Birdwhistell doszedł do przeko¬ nania, że o ile potrafi wyodrębnić „słowa" języka ciała, o tyle nie jest w stanie określić jego gramatyki, jakkolwiek nie wycofał się całkowicie z prób jej ustalenia. 9 Ponad dekadę później niż kinezyka wyodrębniony został drugi ważny nurt badań w łonie refleksji poświęconej komunikowaniu niewerbalnemu - proksemika 9 Byli wśród nich: antropolog George Bateson, językoznawcy - Charles Hockett, Norman McQuown, George L. Trager i Henry L. Smith, oraz psycholodzy - Henry Brosin, Frieda Fromm-Reichmann i William Austin. Za: Birdwhistell 1973, s. 111). �23 JAK CIĘ WIDZĄ... określana, jako studia nad postrzeganiem przez człowieka przestrzeni i posługi¬ waniem się nią, jako szczególnym wytworem kultury. Prekursorem owego nurtu i twórcą jego nazwy był Edward T. Hall, który wprowadził go do literatury an­ tropologicznej w roku 1963. Początkowo przedmiotem jego zainteresowania była kultura w całym swym bogactwie, definiowana przezeń jako „język bez słów". W swych dociekaniach proksemicznych Hall szukał odpowiedzi na dwa podsta¬ wowe pytania: Czy użytkowanie przez ludzi przestrzeni w trakcie interakcji spo¬ łecznych jest różne w różnych kulturach. W jakim zakresie?; W jakim stopniu czynniki społeczne i indywidualne mają wpływ na zmiany form i sposobów jej użytkowania, w obrębie jednej kultury? Podczas gdy Hall skoncentrował się przede wszystkim na typologii (wyróżnił rodzaje przestrzeni i kategorie dystansu), na sformułowane przez niego pytania odpowiedzieli dwaj inni badacze ludzkiej przestrzeni Robert Sommer (1969) i Michael Watson (1970, 1972). Wykazali oni, że sposoby posługiwania się nią, jako szczególną formą komunikowania niewerbalnego różnią się znacznie w zależności od kultury. Stwierdzili ponadto, że w obrębie jednej kultury użytkowanie przestrzeni odznacza się wariantywnością uzależnioną od czynników społecznych i osobistych. Sam Hall natomiast skonstatował istnienie zasadniczych różnic w zachowaniach proksemicznych stanowiących element interakcji pomiędzy przedstawicielami odmiennych płci. Obecnie termin 'proksemika' stosowany jest w pracach przedstawicieli wielu dyscyplin, zwłaszcza w dokonaniach semiotyków i teoretyków komunikowania się, językoznawców i psychologów. Zarówno kinezyka, jak i proksemika bliskie są pewnym tendencjom badawczym w antropologii kulturowej. Wiążą się one z zagadnieniem pojmowania przez człowieka otaczającej go rzeczywistości. Stosunek człowieka do otaczającego go świata, sposoby konstruowania przezeń swoistej „niszy kulturowej", jej typy i szczególne kwalifikacje stanowią domenę refleksji filozoficznej. Szkic powyższy, jakkolwiek zarysowany w największym skrócie, pozwala zorientować się, z jak skomplikowaną materią mamy do czynienia wkraczając w obszar niewerbalnych form porozumiewania się. Przedstawione tu kierunki badawcze zarazem, nie są bynajmniej narzędziem w pełni wycyzelowanym, raczej propozycją, pewną opcją interpretacyjną, siecią, do której Nowalis po¬ równywał hipotezy. 3. KLUCZ CZY WYTRYCH? 10 Mistrz japońskiego tańca butoh Min Tanaka rozpoczął swe wystąpienie na barcelońskim kongresie poświęconym teatrowi stwierdzeniem: „ We live with our bodies and we percieve the world by keeping the eyes of our bodies open" 1 0 Uczeń Tatsumi Hijikaty, twórcy tego kierunki. Butoh powstał w krótki czas po I I wojnie światowej, jako wyraz buntu zarówno wobec sztuki Zachodu, jak i rodzimych tradycji. Jest to taniec improwizowany, wykonywany na pustej scenie, w którym najistotniejsze są maksymalna ekspresja tancerza i nieomal intymny jego kontakt z widzem. �24 JOLANTA KOWALSKA [Istniejemy poprzez ciało i przez nie postrzegamy świat] (1986, s. 97), należą¬ cym do gatunku prowokacyjnie oczywistych. Rzeczywiście - ruchowy aspekt wszelkich form ludzkiej aktywności jest faktem niezaprzeczalnym, ale też zarazem niezauważanym. Posługujemy się ruchem, emitujemy go, za jego pośrednictwem przekazujemy szereg sygnałów i znaków, które stanowią ważny element spo¬ sobów porozumiewania się - jako tzw. p o m o c n i c z e ś r o d k i mowy wspomagające zasadniczy przekaz językowy (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952), bądź też jako „komunikacyjne aspekty wyuczonego i ustrukturyzowanego zachowania się poruszającego się ciała" (Birdwhistell 1952). Jednakże, kto z nas, użytkowników tego najpowszechniejszego medium zastanawia się nad logiką jego funkcjonowania i znaczeniem artykułowanych za jego pośrednictwem informacji w sposób głębszy niż incydentalne rozważanie przyczyn, dla których np. pani X odwróciła się demonstracyjnie plecami do pani Y, a pan Z wstał z krzesła, gdy weszliśmy do pokoju okazując nam tym samym szacunek? Myślę, że bez wielkiego ryzyka popełnienia błędu można przyjąć, że nie czyni tego nikt, bądź czyni niewielu, jakkolwiek nawet tak konwencjonalne konstatacje jak przytoczone wyżej wskazują, że określone zachowania łączone są z funkcją wyrażania pewnych treści. Niemniej, nie sposób kwestionować niepisane prawo codzienności by ruch, równie naturalny jak oddech, traktować także jako fakt naturalny, wiążąc go przede wszystkim z biologią - nie z kulturą, z mechaniką ciała - nie ze strukturami myślenia. Trafne uwagi na temat skutków niedoceniania komunikacyjnej funkcji ruchu, zachowań, sposobów bycia, jak również ich aspektu aksjologicznego, zawarł Edward Hall we wstępie do The Silent Language. Posłużył się on tam przykła¬ dem swoistego fiaska Amerykanów w kontaktach z innym narodami, którzy - jego zdaniem - jakkolwiek pełni najlepszych chęci, biorący udział w licznych programach pomocy dla zagranicy, nie zyskali bynajmniej tą drogą sympatii w oczach reszty świata. „W wielu krajach Amerykanie są serdecznie nie lubiani, w innych zaledwie tolerowani" konstatuje Hall (1987, s. 21). Szukając przyczyn takiego stanu rzeczy wskazuje na przekaz emitowany drogą komunikatu niewer¬ balnego. Stwierdza: „wrogość cudzoziemców wywoływana jest w znacznej mie¬ rze przez zachowanie się Amerykanów. Nie bez kozery można nas winić za skłonność do etnocentryzmu. W wielu naszych programach pomocy dla zagrani¬ cy, w stosunkach z tamecznymi narodami, mamy ciężką rękę. Upieramy się by postępowali na naszą modłę [...] Nie tylko pogrążeni jesteśmy w totalnej niewie¬ dzy na temat tego, czego sobie życzą inne kraje, lecz jesteśmy równie nieświa¬ domi tego, co m ó w i i n n y m n a s z e w ł a s n e z a c h o w a n i e s i ę " (Hall 1987, s. 21, podkr. J.K.) . Stwierdzenia Halla odnoszą się do sytuacji 11 1 1 E. Hall niezależnie od dociekań stricte naukowych i obowiązków nauczyciela akademic¬ kiego, część swego czasu poświęcił także swoistej edukacji kulturowej. W latach pięćdziesiątych X X w. kierował rządowym programem kształcenia inżynierów i pracowników administracji, a także biznesmenów i tych wszystkich, których praca wymagała bezkolizyjnych kontaktów z przed¬ stawicielami innych kultur. Przygotowywał ich do pracy poza granicami Stanów Zjednoczonych ucząc właściwej interpretacji cech obcych kultur i umiejętności poruszania się w ich ramach. �JAK CIĘ WIDZĄ... 25 zderzenia kulturowego. Wówczas to - z natury rzeczy - na plan pierwszy wpły­ wają różnice we wszystkich dziedzinach, nie tylko w zakresie sposobów po­ sługiwania się ciałem. Skutkiem różnic są błędy we wzajemnej ocenie, niekiedy tak poważne, że decydujące o odrzuceniu. Jak przenikliwe były to uwagi dowodzi najnowsza historia. Żołnierze ame­ rykańscy kierowani do Iraku, jechali tam wyposażeni w bardzo szczegółowe instrukcje dotyczące sposobów kontaktowania się i porozumiewania z miejscową ludnością. I oto po raz kolejny trafiali na mur niechęci i wrogości. Sytuacja jest tu nieporównanie bardziej skomplikowana niż w przypadku wizyt ekspertów, czy wszelkiego rodzaju misji, bowiem jakkolwiek poprawnie by się nie zacho¬ wywali, żołnierze pozostają ludźmi z karabinem, a obie strony są uczestnikami zderzenia kulturowego w jego ekstremalnej formie - wojny. Zastanówmy się zatem czy zdobywszy pewną wiedzę na temat kodów nie¬ werbalnych, a przede wszystkim świadomość ich istnienia, potrafimy się nią posługiwać. W jakich dziedzinach i w jaki sposób jest ona wykorzystywana? Moje rozeznanie w tej materii rysuje obraz niezbyt zachwycający. Jego bodaj najtraf¬ niejszą metaforą jest papierowa podkładka zabezpieczająca tacę przez zabru¬ dzeniem, którą otrzymałam w madryckim barze sieci Pans&Company. Na ogół na takich podkładkach drukowana jest oferta dostępnych dań, bądź informacje o atrakcjach dla najmłodszych. Ku mojemu zaskoczeniu tym razem zobaczyłam 24-punktowy, nieco żartobliwy wokabularzyk języka gestów ilustrowany zdję¬ ciami. Jest to oferta bardzo zbliżona do poradników licznie publikowanych w ilustrowanych magazynach, informujących np. co myśleć o człowieku, w trak¬ cie rozmowy z nami składającym dłonie w rodzaj daszku, którego kalenicę sta¬ nowią stykające się czubki palców, a co o kobiecie zakładającej nogę na nogę w taki sposób, że górna oplata dolną jak liana. Sytuują się one gdzieś pomiędzy cotygodniowym horoskopem a plotką z życia nowych elit. Czytelnicy podob¬ nych publikacji mogą z niedowierzaniem przyjąć wiadomość, że to co traktują jako rodzaj poradnika towarzyskiego niezupełnie serio, stanowi wyabstrahowa¬ ny element dociekań z zakresu psychologii, socjologii czy antropologii kultury, których wyniki znajdują zastosowanie m.in. w psychiatrii, terapeutyce, socjotechnice. Na ogół jednak większość z nich słyszała o Piotrze Tymochowiczu, któremu przypisuje się wykreowanie „cywilizowanego" wizerunku przywódcy Samoobrony, Andrzeja Leppera, a termin 'body language' nieustannie trafia do ich uszu jeśli śledzą etapy Idola, audycje autorskie koryfeuszy telewizji, bądź są widzami muzycznych stacji w rodzaju M T V czy Viva. Kolejnymi dziedzinami życia, w których wiedza na temat języka ciała i ko¬ munikowania niewerbalnego znajduje współcześnie zastosowanie są biznes i po¬ lityka (zob. Wołowik 1998). Wspomniany tu przed chwilą Piotr Tymochowicz prowadzi firmę specjalizującą się w edukacji menadżerskiej, doradztwie organi¬ zacyjnym i personalnym. „Firma ICCE Greenpol Piotr Tymochowicz - czytamy na stronie www - [...] jest prekursorem na rynku polskim w dziedzinie Body Language. Zajęcia szkoleniowe realizowane są w oparciu o autorską Teorię Wywierania Wpływu [... ] Co nas wyróżnia? Siła kreacji, udowodnione sukcesy �26 JOLANTA KOWALSKA medialne, w y k o r z y s t y w a n i e p o z y t y w n e j s t r o n y m a n i p u l a ¬ c j i , niekonwencjonalność [...]" (podkr. J.K.) . Oferta tego rodzaju szkoleń jest obszerna ale i zainteresowanie nimi duże. Odkąd na polski rynek weszły zachodnie firmy, przynosząc własne zasady funkcjonowania, w tym rekrutacji pracowników, kodeksy tyczące wyglądu (nie¬ kiedy bardzo wyśrubowane) chcemy wiedzieć i chętnie uczymy się jak należy przygotować się do rozmowy kwalifikacyjnej, jak j ą prowadzić, jak wreszcie odczytywać pewne sygnały zawarte w języku ciała rozmówcy i jak panować nad emisją własnych. Tym co zwraca uwagę, zarówno w przypadku, gdy wiedzą z dziedziny body language posługują się firmy, biznesmeni czy politycy, jak i wówczas, gdy sięgają po nią dla swych celów Kowalscy i Nowakowie, jest faktyczny zakres jej zastosowań, wąski i mieszczący się pomiędzy manipulacją, jak chce pan Tymochowicz p o z y t y w n ą , a śledzeniem reakcji i zachowań naszych partne¬ rów w intencji odsłonięcia ich skrytych motywów. Potraktowana w ten sposób wiedza o „ruchu, innym nurcie mowy" zamiast kluczem umożliwiającym posze¬ rzenie wiedzy o nas samych, staje się zaledwie wytrychem. 12 4. WYGLĄD I RUCH JAKO AUTODEFINICJA I ETYKIETA Rolę porównywalną do tej, jaką w badaniach Birdwhistella odegrała obser¬ wacja zachowań Indian Kutenai, w moich własnych pracach spełniła konstata¬ cja, iż na podstawie zachowania potrafię za granicą wyłowić z tłumu rodaków. Było to dla mnie niemałym zaskoczeniem. Podczas pobytu w Budapeszcie w 1983 roku zanotowałam: „Na placyku koło Baszty Rybackiej doznałam [... ] iluminacji poznawczej. W moim kierunku, ale znacznie jeszcze ode mnie oddalo¬ na, szła grupka składająca się z czterech osób, dwóch kobiet i dwóch mężczyzn. Nie wydawali się zainteresowani urodą miejsca ani dnia, nie oglądali niczego, nie cieszyli się tym, że tu są, ani nie byli po prostu. Oni grali światowców, którzy bawią się w zwiedzanie. Kiedy zrównaliśmy się usłyszałam, że mówią po polsku" . W późniejszych mych doświadczeniach elementami zachowań stanowią¬ cymi sygnał, że oto być może ponownie mam do czynienia z przedstawicielami własnej nacji był pewien nadmiar w gestach, przesada w celebrowaniu własnej osoby, swojego rodzaju permanentna gra z otoczeniem mająca wiele ze złego aktorstwa. Był to jednak test sprawdzający się do przełomu w roku 1989, do kiedy to wyjazdy za granicę nie były sprawą łatwą ani prostą. Z czasem oswoiliś¬ my się ze światem i gra w światowca przestała być potrzebna. Pojawiły się nato¬ miast nowe formy ruchu i sposoby posługiwania się ciałem demonstrujące nowe cechy - nabywane, wypożyczane od innych, wyuczane, bądź „z nas". 13 1 2 Za stroną internetową: www.kadry.info.pl/firmy Notatki z dziennika obserwacji uczestniczącej Budapeszt 1983, w posiadaniu autorki artykułu. 1 3 �JAK CIĘ WIDZĄ... 27 Za najsilniej zaznaczającą się tendencję uważam zwiększającą się swobodę autoprezentacji i autoekspresji, realizowanych w pełni świadomie. Przed wspom¬ nianą tu cezurą czasową, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, cudzoziemcy przyjeżdżający do Polski nieodmiennie wyrażali swoje zdumienie dlaczego ludzie spotykani na ulicach i w środkach komunikacji nie uśmiechają się, robią wraże¬ nie wyizolowanych, zamkniętych w sobie, podczas gdy w warunkach domowych pokazywali inną twarz. Rzeczywiście tak to wyglądało, przyczyny tego stanu rzeczy były aż nadto oczywiste - po traumie stanu wojennego, pozadomowa zewnętrzność z pewnością nie była właściwą sceną dla swobodnej ekspresji. Były to raczej warunki sprzyjające tworzeniu środowisk niszowych ewoluujących w dwóch kierunkach. W pokoleniu uczestników Sierpnia - emigracji wewnętrznej realizowanej na bardzo zróżnicowanych poziomach, od apatii, przez wycofanie się w małą stabilizację, po „samotność intelektualisty". W pokoleniu młodych - buntu znajdującego wyraz w muzyce (był to okres bezprecedensowego boomu w polskim rocku, festiwalu w Jarocinie) i działań - takich jak akcje Pomarań¬ czowej Alternatywy - umożliwiających wyrażenie ironicznego dystansu wobec rzeczywistości, na którą „skazywało" miejsce urodzenia. Byliśmy społeczeń¬ stwem nie tyle zamkniętym (w znaczeniu braku otwartości na odmienność) co zatrzaśniętym w pułapce historii. Przełom roku 1989 i 1990 obchodziłam dzięki wyjazdowi stypendialnemu w Hiszpanii, w Walencji. Pamiętam, z jaką zazdrością obserwowałam tłumy bawiące się na ulicach: małżeństwa z maleńkimi dziećmi, osoby starsze, nasto¬ latków - tańczących, odpalających fajerwerki, odliczających jednym głosem uderzenia zegara o północy, a potem bawiących się do bladego rana. Brakowało mi ich swobody, entuzjazmu, chęci zabawy. Myślałam: „Ach, gdyby tak u nas!", pesymistycznie nie wierząc by było to możliwe. Tymczasem, w sylwestra następnego roku, stojąc w rozbawionym tłumie, liczyłam uderzenia zegara na Zamku Królewskim. Obecnie swoboda autoekspresji i autoprezentacji przybiera niekiedy formy ekstremalne. Kwestii tej zamierzam poświęcić więcej uwagi w dalszych bada¬ niach. W Polsce powojennej bardzo dużo „nie wypadało", „nie było wolno", a przede wszystkim człowiek rozsądny starał się nie wyróżniać. Oczywiście, w każdych warunkach trafią się postaci barwne i szalone, tym barwniejsze i bardziej dziwaczne, im sztywniejsze są obowiązujące reguły, ciaśniej zasznu¬ rowany gorset powinności. W tym przypadku obserwowane współcześnie zmia¬ ny niekoniecznie oznaczać muszą różnicę w proporcji pomiędzy 'barwnym', 'szalonym, 'normalnym', raczej zwiększenie liczby ról do wyboru i swobodę tworzenia własnych form wyrażania siebie, definiowania własnej roli w życiu. Ważnym elementem współczesnej obyczajowości jest tendencja do tworzenia nowych wzorów zachowań środowiskowych, zwłaszcza wynikających z roz¬ warstwiania się społeczeństwa (na temat rozwarstwienia po roku 1989 por. Wnuk-Lipiński 1995). Z jednej strony mamy, więc do czynienia z kodami zacho­ wań naszych własnych celebrities, sezonowych idoli, przedstawicieli grup tzw. „nowych" i „starych" pieniędzy, dawnych i nowych elit, układu władzy, byłej �28 JOLANTA KOWALSKA Solidarności, ubożejącej inteligencji, obrastających w dobrayuppies i coraz licz¬ niejszych w młodym pokoleniu zwolenników dobrego, wyważonego życia, nie zamierzających realizować się jedynie w pracy. Z drugiej strony środowiska tzw. blokersów, bezrobotnych (najsłabiej chyba zintegrowane) i bezdomnych. Prezentowane tu rozważania zamknijmy przykładem obecności w naszym współczesnym życiu ekskluzywnych środowisk, w których zachowanie i wygląd należą do najważniejszych kryteriów wyróżniających ich członków. W roku 2002, w jednym z sierpniowych numerów Wysokich Obcasów, sobotnio-niedziel­ nego dodatku do Gazety Wyborczej ukazał się reportaż Wojciecha Orlińskiego Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, poświęcony modnej for¬ mie spędzania czasu, zjawisku tzw. clubbingu. W zależności od fantazji i upo¬ dobań bawiących się osób, wieczór spędza się w jednym miejscu, bądź wędruje od lokalu do lokalu. Istnieje tylko drobny problem: selekcja. Nie każdy wszędzie zostanie wpuszczony. Clubbing, w Polsce stosunkowo nowy, na Zachodzie dobrze już wrósł w obyczajowość. Dobór gości ma gwarantować bywalcom, iż nie będą narażeni na towarzystwo osób nie pasujących do pozostałych, w myśl deklaracji selekcjonerów - niekulturalnych, bo w rzeczywistości kryteria są już mniej jasne. Jak wyjaśniła reporterowi jedna z osób parających się selek¬ cją, obok tytułowych „plastików" czyli dziewczyn wystrojonych przesadnie, na prowincjonalną manierę, nie są wpuszczani dresiarze (agresywna, prymitywna subkultura młodzieżowa), „krawaciarze" (samotni, konwencjonalnie ubrani m꿬 czyźni) i „studenci" (ci z ich grona, którzy nie są odpowiednio tj. modnie ubrani, bądź wykazują braki obycia, naturalnie z punktu widzenia klubowej society). Z rozmów przeprowadzonych przez Orlińskiego wynikło jednak, że nie wpusz¬ cza się także osób niepełnosprawnych, brzydkich, zakompleksionych a nawet nieśmiałych, ponieważ w klubie wszyscy mają być młodzi, zdrowi, modni, uśmiechnięci i odprężeni. Po opublikowaniu tego artykułu przez łamy czasopisma i jego internetowe forum przetoczyła się potężna dyskusja (zob. Plastików nie wpuszczam...), której zasadniczym motywem była selekcja i jej kryteria. Zwolennicy niepełnego dla wszystkich dostępu do klubów dowodzili prawa do bawienia się bezpiecznie, w gronie osób sobie znanych i podobnych. Przeciw wytaczano argumenty od Deklaracji Praw Człowieka, po ironię i kpinę. Rzeczą cenną wydaje mi się, iż wielu korespondentów analizowało sprawę z dużą bezstronnością, powiedzia¬ łabym nawet dystansem, traktując j ą jako rodzaj sezonowej mody. Czy będzie nią rzeczywiście, podobnie jak szereg innych zjawisk obserwowanych pilnie przez piszącą te słowa - czas pokaże. LITERATURA Argyle Michael 1972, Non-verbal Communication in Human Social Interaction, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 243-267, Cambridge (Cambridge Univer­ sity Press). - 1975, Bodilly Communication, London (Methuen and Co. Ltd.). �JAK CIĘ WIDZĄ... 29 B i r d w h i s t e l l R a y 1952, Introduction to Kinesics, Louisville (offset, Univ. of Louisville Press). - 1973, Kinesics and Context. Essays on Body Motion Communication, New York (Ballantine Books). - 1975, Background Considerations to the Study of the Body as a „Expression", [w:] J. Benthall, T. Polhemus (eds) The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts in London, London (Allen Lane, Penguin Books Ltd.). C i o ł e k T a d e u s z M . 1975, Human communicational behaviour, „Sign Language Studies", t. 4: 6, s. 1-64. C o l l i n s A n d y 1997, Język ciała, gestów i zachowań: psyche i soma, Warszawa. E c o U m b e r t o 1999, Semiologia życia codziennego, Warszawa (Czytelnik). E i b l - E i b s e s f e l d t I r e n a u s , Similarities and Differences between Cultures in Expressive Movements, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 297-311, Cambridge (Cambridge University Press). F a r n e l l B r e n d a (ed.) 1995, Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and the Invisible in Movement and Dance, New York & London (The Scarecrow Press Inc.) G o ź d z i a k E l ż b i e t a 1987a, Kinezyka [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Ter­ miny ogólne, s. 170-172, Warszawa-Poznań (PWN). - 1987b, Proksemika, [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 296, Warszawa-Poznań (PWN). H a l l E d w a r d T. 1959, The Silent Language, New York. - 1963, Proxemics: A Study of Man's Spatial Relationship, [w:] I . Galdstone (ed.) Man's Image in Medicine and Anthropology, New York. - 1966, The Hidden Dimension, New York. Cytaty pochodzą z polskiego wydania tej pracy, Warszawa 1987. I w a ń s k a A l i c j a 1993, Potyczki i przymierza. Pamiętnik 1918-1985, Warszawa (Geberthner i Ska). K o w a l s k a J o l a n t a 1995, Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, Biblioteka Etnografii Polskiej t. 50, Warszawa (Instytut Archeologii i Etnologii PAN). L a m b W a r r e n , W a t s o n E l i z a b e t h 1979, Body Code, the Meaning in Movement, Lon¬ don (Routledge and Kegan Paul). M i n T a n a k a 1986, Tradiction of the Body and Avant-Garcle Dance, [w:] Jordi Coca (ed.) Congres Internacional de Teatre a Catalunya, Actes vol. II, s. 97-103, Barcelona. M o r r i s D e s m o n d 1977, Manwatching: A Field Guide to Human Behaviour, London (Jona¬ than Cape), - 1994, Bodytalk, London (Jonathan Cape). O r l i ń s k i W o j c i e c h 2002, Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, Wysokie obcasy, nr 179, (także: www.2.gazeta.pl). Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach. Dyskusja nt. artykułu Wojciecha Orliń¬ skiego, Wysokie Obcasy, R. 2002, nr 182, s. 46-48 (także: www.2.gazeta.pl). S o m m e r R o b e r t 1969, Personal Space, Englewood Cliffs. W a t s o n M i c h a e l O. 1970, Proxemic Behavior: A Cross-cultural Study, [w:] T.A. Sebeok (ed.) Approaches to Semiotics, The Hague. - 1972, Symbolic and Expressive Uses of Space. A n Introduction to Proxemic Behavior, Current Topics in Anthropology, t. 4. W o ł o w i k W a d i m 1998, Język ciała w biznesie, polityce i życiu publicznym, Kraków. W n u k - L i p i ń s k i E d w a r d 1995, After Communismus: A multidisciplinary approach to radical Social Change, Warszawa. �30 JOLANTA KOWALSKA JOLANTA KOWALSKA TO BE SEEN... Summary M i n Tanaka, the master of the Japanese dance butoh began his address at the Barcelona con­ gress dedicated to dance with the following words: We live with our bodies and we perceive the world by keeping the eyes of our bodies open (1986, s. 97). The statement is provocative in it obviousness. The "movement" aspect of all forms of human activity is undeniable, yet it is rarely noticed. We move, i.e. use movement, we emit movement, movement is a means of transmission of many signals and signs, significant as elements of human communication. They are the a u x i l i a r y m e a n s of speech, supportive to the basic language transmission (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952) or the "communicative aspects o f the learnt and structurized behaviour of a moving body" (Birdwhistell 1952). When, in the mid 1970s, the Author started hers studies on movement symbolism, terms such as "non-verbal communication", "anthropology of the body" "kinesics", or "proxemics" were, as a matter of fact, only coming into use. She was often asked to explain the phenomena or study orientations they referred to. Works by Edward Hall, Ray Birdwhistell, Michael Argyle, Umberto Eco and other scholars dealing with the subject had been already known in the world, in our country they were not available for obvious reasons. The Hidden Dimension by Edward Hall was translated into Polish in 1976, the first works of Umberto Eco in 1972. Books by Argyle and Birdwhistell are known only in original versions and to narrow circles of specialists t i l l now. Both kinesics and proxemics are close to particular approaches in cultural anthropology. They all concern the problems of human understanding of the surrounding world and human self-reflection. Within the recent 10-15 years the world has "shrunken". Coming into touch with "the others" which earlier was experienced only by the minority, now is more and more common. We learn foreign languages, we also learn the "body language" which,being the common feature of all human beings, is by no means unequivocal, contrary to what was believed and is sometimes still believed. Besides the gestures and movements which are really universal being determined by the body build, there are also some, as numerous as the former ones, which are culture-related. The article deals with the role o f forms and means of self-presentation in contemporary culture. Most interesting is the problem if, having gained particular knowledge on non-verbal codes as well as the awareness o f their existence, we know how to use them. A t this stage of studies the Author concentrated on the scope of the usage of body language. Quite narrow as a matter of fact, focused on manipulating people and watching their reactions and movements in order to reveal their hidden motives. Knowledge o f "movement, another area of speech" treated in this way, instead of being the key to the cognition of man becomes no more than a picklock. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea637227cfd9a9e6e208464f355ace20.pdf fc057bb064adb7b29517b20c3fe6b4f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5200 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4825 Title A name given to the resource 'Kultura narzekania","globalny średniak", "narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.89-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" I INNE ELEMENTY WIZERUNKU WSPÓŁCZESNYCH POLAKÓW (NA PODSTAWIE WYBRANYCH ARTYKUŁÓW PRASOWYCH). ZARYS PROBLEMU „KULTURA N A R Z E K A N I A " Pod koniec 2004 roku w „Polityce" ukazał się artykuł Bogdana Wojciszke (z Instytutu Psychologii PAN) zatytułowany „Kraj pustych szklanek". Tytuł na­ wiązuje do znanego dowcipu o pesymistach i optymistach, którzy - jak pisze B. Wojciszke - patrząc na szklankę mleka , widzą j ą w połowie pustą lub pełną. Autor - odwołując się do przeprowadzonych przez siebie badań - twierdzi, że według 95 procent badanych, mieszkańców Polski cechuje niemal powszechna skłonność do narzekania. Jesteśmy narodem, „który uporczywie koncentruje się na pustej części szklanki. O wiele ważniejsze jest dla nas to, co złe, niż to, co dobre" (Wojciszke 2004, s. 62). Niezadowolenie dotyczy głównie „spraw publicznych, [...] finansowej sytuacji rodziny, perspektyw na przyszłość i sytuacji w kraju" (tamże). Jednocześnie - pisze dalej B. Wojciszke - można mówić o „stałym zadowoleniu z dzieci, współmałżonka i stosunków z najbliższymi" (tamże). Jeżeli tak jest, to czy uzasadnione jest twierdzenie o „uporczywym koncentrowaniu się na pustej części szklanki" i powszechnej skłonności do narzekania? 1 Z drugiej strony, mówiąc o „stałym zadowoleniu z dzieci, współmałżonka i stosunków z najbliższymi" nie powinniśmy zapominać o ludziach, którym doświadczenie to nie jest dane, jak też o rozmaitych negatywnych zjawiskach, czy wręcz patologiach, dotykających część polskich rodzin (patrz np.: Pietkiewicz 2003, 2003a; Pietkiewicz, Szostkiewicz 2003). Dostrzeganie tych zjawisk nie oznacza „uporczywego koncentrowania się na pustej części szklanki", lecz wy¬ daje się koniecznością. Jeśli bowiem próbujemy opisać rzeczywistość, w której żyjemy, musimy zwracać uwagę na różne jej aspekty, w tym również na zjawi¬ ska, które mogą być uznane za marginalne. W cytowanym artykule czytamy, że „Polacy lubią narzekać bez powodu" (Wojciszke 2004, s. 42). Zdaniem autora, w Polsce panuje „kultura narzekania" 1 B. Wojciszke pisze o szklance napełnionej mlekiem. Według innej, znanej mi, wersji - w szklance znajduje się wódka. �IWONA KABZIŃSKA 90 (tamże). Żyjemy według normy „nakazującej doświadczać świat społeczny jako zły, a więc spostrzegać ludzi jako obdarzonych licznymi przywarami i ogólnie niegodnych zaufania, porządek społeczny jako niesprawiedliwy i krzywdzący, siebie samego zaś jako ofiarę owych złych ludzi i instytucji" (Wojciszke 2004, s. 42). Jedną z cech „kultury narzekania" jest „norma negatywnego spostrzega­ nia własnych stanów. [...] Normą jest nie tylko mówić źle, ale i źle się czuć" (tamże). Autor przytacza słowa Janusza Czapińskiego, według którego „Polacy relacjonują przeciętnie taki poziom depresji, który w wielu krajach kwalifikuje się do leczenia" (tamże, s. 42-43). Bogdan Wojciszke przestrzega przed negatywnymi skutkami powszechnego i uporczywego narzekania, podkreślając, że „wpycha nas [ono] w swoistą pułapkę negatywizmu. Tracimy zdolność dostrzegania i cieszenia się z pozytywnych aspektów świata społecznego, gdyż narzekanie inicjuje kilka procesów o charak¬ terze błędnego, samonapędzającego się koła. [...] w istocie pogarsza nastrój, [...] prowadzi do samopodtrzymywania się negatywnych przekonań o świecie, [ . ] osłabia [ . ] naszą zdolność do wspólnego budowania mitów uzasadniających porządek społeczny, [...] może prowadzić do spadku produktywności [ . . . ] " (tam­ że, s. 43). Efektem narzekania jest m.in. pogorszenie nastroju, utrwalenie nega¬ tywnego przekonania o świecie i obniżenie poziomu zaufania do ludzi. „Czarna wizja świata towarzysząca narzekaniu obniża [przy tym] subiektywne szanse po¬ wodzenia" (tamże). Elementem „kultury narzekania", o której pisze B. Wojciszke, są „rytuały narzekania", interpretowane jako sposób „nawiązywania głębszych kontaktów społecznych z innymi towarzyszami niedoli" (tamże, s. 43). Zjawisko tworzenia wspólnot opartych na dzieleniu się z innymi osobami własnymi, najczęściej negatywnymi, przeżyciami jest dobrze znane etnologom/ antropologom kultury. Pisze o nim np. Zuzanna Grębecka, powołując się m.in. na prace Włodzimierza Pawluczuka, Rocha Sulimy, Piotra Kędziorka i Tomasza Rakowskiego . Grębecka zwraca również uwagę na coraz częstsze wykorzysty¬ wanie możliwości komunikowania się za pośrednictwem internetu i prasy, w tym także listów do redakcji rozmaitych czasopism, a poprzez nie - np. do osób para¬ jących się magią, ogłaszających się na łamach gazet lub opisywanych przez dziennikarzy. W taki sposób nadawcy listów, podobnie jak osoby dyskutujące na forach internetowych, pragną podzielić się swymi problemami z innymi ludźmi. Nie ma przy tym znaczenia fakt, że odbiorcy listów nie są bezpośrednio znani nadawcom. „Zwierzenia skierowane są po prostu «do świata»" . Niosą one zara¬ zem informacje o obrazie świata, w którym egzystuje nadawca listu, są opowie¬ ścią o tym świecie i jego kondycji. Wspólne narzekanie służy konstruowaniu „wizji świata zagrażającego, wobec którego tworzy się wspólnota, choćby to była 2 3 2 Z. Grębecka, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach współczes­ nej kultury popularnej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Rocha Sulimy w Instytucie Kultury Polskiej, Wydział Polonistyki Uniwer­ sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005; komputerowy wydruk pracy znajduje się w Archiwum Instytutu, a także w moim archiwum prywatnym. Tamże, s. 250. 3 �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 91 4 wspólnota bezradności" . Ważne jest także „poszukiwanie współodczuwającego drugiego (Innego - Ja)" . Istnieją wprawdzie specyficzne wspólnoty oparte na podobnych, negatyw¬ nych, doświadczeniach i koncentrujące się na ich wielokrotnym przeżywaniu, nie każde narzekanie prowadzi jednak do „głębszych kontaktów społecznych". Ponadto, ludzie zmęczeni własnymi problemami, podobnie jak ci, którzy opty¬ mistycznie patrzą na życie, starają się unikać narzekających. W takich przypad¬ kach nie ma mowy o nawiązywaniu kontaktów, tworzeniu wspólnoty. Nie ma też mowy o udzielaniu jakiejkolwiek pomocy (jeśli przyjmiemy, a takie jest moje zdanie, że narzekanie może być nie tylko świadectwem bezradności, lecz także mniej lub bardziej świadomym wołaniem o pomoc). O tym, że nie wszyscy uczestniczą w narzekaniu (lamentowaniu) przypomina Z. Grębecka. Badaczka podkreśla, że takie osoby są postrzegane jako te, które „wyłamują się ze wspólnoty narzekających, przyjmują postawę antywspólnotową" . Obecność tego typu osób, nawet jeśli stanowią stosunkowo nieliczną grupę, nakazuje - moim zdaniem - z ostrożnością traktować twierdzenie o po¬ wszechności narzekania. Kolejnym argumentem, który może być wykorzystany do podważenia tej tezy jest - wspomniany przez autora tekstu o polskiej kulturze narzekania - fakt istnienia sfer życia (przede wszystkim prywatnego), z których Polacy „są stale zadowoleni". Na konieczność weryfikacji wspomnianej tu tezy wskazują ponadto wyniki różnego typu badań. Podam tylko kilka przykładów. Z sondażu przeprowadzonego przez CBOS w końcu 2003 roku wynika wprawdzie, że w porównaniu z rokiem 2002 liczba Polaków zadowolonych z życia obniżyła się o 5 procent, była jednak wyższa niż w latach 2000-2001 (Polacy zadowoleni... 2004). Nie wiemy, jakie były przyczyny tego wzrostu dobrego samopoczucia, ani też, jakie czynniki miały wpływ na ocenę własnej sytuacji osób objętych badaniami, bardzo ważne są natomiast dane liczbowe. Wspomniane badania wykazały bowiem, że za bardzo zadowolonych uważało się 14% respondentów, 48% stwierdziło, że należą do osób „raczej zadowolonych", 3 1 % to osoby „średnio zadowolone". Tylko 5% respondentów odpowiedziało, że raczej nie są zadowoleni ze swego życia. 1% to osoby bardzo niezadowolone, 1% zaznaczyło odpowiedź „trudno powie¬ dzieć" (Polacy zadowoleni. 2004). Nasuwa się pytanie, czy ludzie, którzy uwa¬ żają się za bardzo zadowolonych z życia, podobnie jak „raczej zadowoleni" i „średnio zadowoleni" (grupy te stanowiły łącznie 93% badanych!) mogą uczest­ niczyć w „kulturze narzekania", być jej twórcami lub/i kontynuatorami? 5 6 Twierdzenia o powszechności tego typu kultury w Polsce nie potwierdził - moim zdaniem - raport „Diagnoza społeczna 2003" , w którym opisano „warun¬ ki i jakość życia naszego społeczeństwa" (Wilk 2003, s. 7). Z raportu tego wynika 7 4 Tamże, s. 252. Tamże, s. 251. Tamże, s. 251-252. Artykuł zaczyna się od słów: „Polskie społeczeństwo ma się lepiej niż państwo" (Wilk 2003, s. 17). 5 6 7 �IWONA KABZIŃSKA 92 m.in., że „w porównaniu z sytuacją sprzed trzech lat «Polacy mniej narzekają i są coraz bardziej zadowoleni z różnych sfer życia»" (tamże). Dzieje się tak, chociaż „połowa gospodarstw ocenia swoją sytuację materialną jako gorszą niż przed 3 laty, a kolejne 40 proc. twierdzi, że się nie zmieniła. 38 proc. wyraża przekonanie, że z zaspokojeniem ich potrzeb zdrowotnych jest gorzej niż trzy lata temu. [Jednocześnie] 57 proc. ma poczucie, że stoczyło się poniżej granicy ubóstwa, choć z obliczeń uczonych wynika, że bieda dotyka co czwarte polskie gospodarstwo domowe" (tamże). Badania, określone mianem „Diagnozy społecznej", przeprowadzone pod kierunkiem J. Czapińskiego, wykazały, że ponad 80 procent objętych nimi osób zadeklarowało - w różnym stopniu - zadowolenie z miejsca, w którym żyją (Grzeszak 2004, s. 3) . Mamy więc jeszcze jedną grupę, którą trudno było¬ by zaliczyć do „wspólnoty narzekających" (przynajmniej jeśli chodzi o ocenę miejsce zamieszkania). I jeszcze jeden przykład. Badania przeprowadzone przez CBOS, dotyczące przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, wykazały, że 70% obywateli jest zadowolonych z integracji, choć jednocześnie połowa badanych stwierdziła, że „na integracji zyskują raczej inne państwa niż Polska" (Jest nijak. 2004, s. 92). Nie przeszkodziło to jednak, jak widać, w akceptacji naszego przystąpienia do UE. Z badań wynika ponadto, że „najmniej pesymistyczni są respondenci z wyż¬ szym wykształceniem, kadra kierownicza, uczniowie i studenci [ . ] . Spektaku¬ larna jest zmiana nastawienia rolników. Dopłaty poprawiły im humory, obok uczniów i studentów są grupą, która z integracji najbardziej się cieszy" (tamże). Wydawać by się mogło, że twierdzenie sformułowane przez B. Wojciszke potwierdzą inne badania CBOS, przeprowadzone jesienią 2004 r. Według 60% respondentów, „sprawy w Polsce nie idą w dobrym kierunku. [ . ] W porówna¬ niu z sierpniem [tegoż roku] liczba pesymistów wzrosła o 5 procent" (Jest nijak. 2004, s. 92). W cytowanym tu tekście czytamy, że „pozytywne oceny sceny poli¬ tycznej przeważały ostatnio w 1991 r.! Od 13 lat pesymiści biorą górę" (tamże). W przypadku oceny poziomu własnego życia, 54% respondentów stwierdziło, że „żyje im się przeciętnie". Połowa nie spodziewała się żadnych zmian, 16% prze¬ jawiało optymizm jeśli chodzi o zmianę obecnej sytuacji, 24% natomiast było niezadowolonych z poziomu swojego życia (Jest nijak. 2004, s. 92). W notce podano jednak, że liczba pesymistów „delikatnie spada" (tamże). Badania infor¬ mują również o 16 procentach optymistów. Nie wszyscy więc postrzegają świat wyłącznie w ciemnych barwach. 8 Bogdan Wojciszke informuje, że „tylko co piąty rodak zgadza się z opinią, że w Polsce wypada głośno mówić o swoim szczęściu [ . ] ponad połowa [nato¬ miast] zgadza się z innym twierdzeniem, że Polacy lubią narzekać bez powodu" (Wojciszke 2004, s. 42). Czy taki rozkład wypowiedzi jest wystarczającym argu¬ mentem, by mówić o polskiej kulturze narzekania? Być może, z punktu widzenia 8 Z cytowanego tekstu wynika, że najlepiej żyje się w Sopocie. Na drugim miejscu znalazła się Warszawa, a następnie Opole, Poznań i Olsztyn. Ogólnie, badaniami objęto 66 miejscowości. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 93 statystyki - tak, interesująca humanistę rzeczywistość jest jednak o wiele bo­ gatsza, a zarazem znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerowałyby to liczbo­ we wskaźniki. Wystarczyłoby ponadto powiedzieć, że co piąty Polak (albo: aż co piąty Polak) „zgadza się z opinią, że w Polsce wypada głośno mówić o swoim szczęściu", by informacja mogła zostać inaczej odebrana. Również tytuł artykułu nasuwa pesymistyczne skojarzenia. Należy przy tym zauważyć, że w dowcipie, na który powołuje się B. Wojciszke w ogóle nie ma „opcji pustych szklanek" - szklanka może być albo w połowie pełna, albo w połowie pusta. Bardzo ważne jest - moim zdaniem - wyraźne wskazanie, czego dotyczą okreś¬ lone postawy i dla jakiej części społeczeństwa są one charakterystyczne. Należało­ by także spytać, jaka część społeczeństwa (i z jaką częstotliwością) uczestniczy w „rytuałach narzekania". Czy rzeczywiście narzekamy zawsze i wszędzie, czy tylko od czasu do czasu, w zależności od sytuacji. Czy występują pewne prawidło¬ wości - np. czy częściej narzekają mężczyźni, czy kobiety, ludzie starsi, młodzi, czy w średnim wieku? Czy zawsze można mówić o powtarzających się korelacjach między „przedmiotem narzekania" a wykształceniem i środowiskiem, z którego pochodzą badane osoby (por. cytowane wcześniej informacje dotyczące przystą¬ pienia Polski do UE). Bardzo ważne jest ponadto sformułowanie pytania i sposób, w jaki zostanie ono odczytane przez respondentów. Przede wszystkim jednak trzeba wziąć pod uwagę zmienność społecznych nastrojów i okoliczności, w jakich prowadzone były badania (świadczą o tym m.in. podane tu przykłady; patrz też: Skoro... 2005. Artykuł ukazał się po złożeniu tego tekstu do wydawnictwa, nie będzie więc przedmiotem analizy). Z pewnością Polacy dość często narzekają, nie wydaje mi się jednak, by czynili to częściej niż wiele innych społeczeństw, grup etnicznych i narodów. Wystarczy np. wspomnieć o wynikach badań przeprowadzonych wśród praskich Romów przez Renatę Weinerovą z zespołem (Weinerovâ 1994), jak też o reakcjach wielu Rosjan, zarówno mieszkających w Rosji, jak i poza jej granicami, którzy nega¬ tywnie postrzegają obecne zmiany (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska 2002; patrz też Kabzińska 2005; Miluski 2002). Należy ponadto odróżnić narzekanie od negatywnych, często uzasadnionych, ocen określonych zjawisk. Z moich obserwacji wynika, że nierzadko narzekają ludzie, którzy - wydawa¬ łoby się - nie mają do tego wyraźnych podstaw. Ci natomiast, którzy - według mnie - mieliby powody do takich zachowań, potrafią zdobyć się na optymizm i dostrzec to, co w ich życiu dobre. Nie uczestniczą więc w „rytuałach narzeka¬ nia". Zauważyłam też, że przy spotkaniach - obok zwyczajowego: „Co słychać?" - niekiedy pojawia się pytanie: „Co słychać dobrego?" Odpowiedzi są wpraw¬ dzie różne, samo pytanie jednak może, jak sądzę, świadczyć o tym, że zadający je nie jest zainteresowany narzekaniem i pragnie otrzymać pozytywną odpo¬ wiedź. Pytanie: „Co słychać dobrego?" ukierunkowuje też myślenie zapytanego, odciąga uwagę od spraw, które mogą być powodem do narzekania . 9 9 Nie zawsze ludzie, którzy pytają: „Co słychać?" lub: „Co słychać dobrego?" są rzeczywiś­ cie zainteresowani tym, co dzieje się u osoby, do której skierowane jest pytanie. Zdarza się, że pytający nawet nie czeka na odpowiedź lub jej w ogóle nie słucha. �94 IWONA KABZIŃSKA Być może kiedyś zapanuje w Polsce „wzór amerykański", zgodnie z którym „należy być zadowolonym i szczęśliwym, a przynajmniej na takiego wyglądać", albo angielski sposób zachowania, który „wyklucza bycie nieszczęśliwym" (Wojciszke 2004, s. 42), czy jednak naśladownictwo tego typu wzorów będzie oznaczało, że staliśmy się społeczeństwem naprawdę zadowolonym, radosnym? Czy umiejętne „zarządzanie kącikami ust" może zastąpić szczery uśmiech albo rzeczywiście ukryć smutek i niezadowolenie? Czy jest to wyłącznie jeden z ele¬ mentów autokreacji i strategii polegającej na robieniu dobrego wrażenia (na ten temat patrz: Podgórska 2004; cyt. s. 9). Autorka zwraca uwagę, że obowiązujący w krajach anglosaskich styl bycia, polegający na „okazywaniu nieustającego entuzjazmu, tryskaniu optymizmem, symulowaniu sympatii i zaangażowania", ma tam zarówno zwolenników (60%) jak i przeciwników (40%). Tego typu zachowania, często postrzegane jako sztuczne, mają również swoją cenę. Jest nią „wypalenie, depresja, zaniżona samoocena, mniejsza odporność na stres i zwięk¬ szona podatność na choroby" (Podgórska 2004, s. 7). Trzeba również pamiętać o tym, że w przypadku wielu Amerykanów zachowanie postawy zgodnej z wzor¬ cem keep smiling nie jest efektem naturalnych mechanizmów, czy pracy nad sobą, lecz wynikiem stymulowania mózgu przez odpowiednie środki farmakologiczne o działaniu antydepresyjnym. Tylko dzięki nim są oni w stanie borykać się z codziennymi stresami (Bendyk 2003, s. 128). Jak twierdzi Walerij Tiszkow, obraz zawsze zadowolonego Amerykanina jest mitem. Podczas długotrwałych pobytów badawczych w USA spotkał on bowiem wiele osób, które częściej narzekały na różnego rodzaju problemy, niż np. chwaliły się życiowymi sukce¬ sami. Podobne zjawisko autor zaobserwował w Kanadzie (Tiśkov 2001, s. 226). Jak widać, ci, którzy stawiani są nam za godny naśladowania wzór wiecznie uśmiechniętego człowieka, również potrafią narzekać. Nieobce są im zapewne także - dalekie od amerykańskiego stereotypu - „rytuały narzekania". Styl życia, nakazujący człowiekowi „bycie zadowolonym i szczęśliwym" sprawia, że w wielu krajach zachodnich zaniknął zwyczaj noszenia żałoby, a nawet składania kondolencji rodzinom zmarłych. Coraz rzadsze są też wizyty sąsiadów i znajomych przed pogrzebem (Aries 1974; 1989; Bauman 1998). Czy jednak człowiek, któremu społeczeństwo odmawia prawa do okazywania bólu, ponieważ nie chce w nim uczestniczyć, może być szczęśliwy? Cytowany już wielokrotnie B. Wojciszke wskazuje na znaczący udział środ¬ ków masowego przekazu, zwłaszcza telewizji, w kształtowaniu nastrojów sprzyja¬ jących narzekaniu. Twierdzi on również, iż „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku, coś, co znamy ze słyszenia (a właściwie z telewizji) jest [natomiast] bardzo złe. Kiedy ludzie opisują konkretnego lekarza czy przed¬ siębiorcę, również oceniają go znacznie wyżej niż abstrakcyjnych, przeciętnych przedstawicieli tych zawodów" (Wojciszke 2004, s. 42). Trudno mi się zgodzić z takim twierdzeniem (nie neguję natomiast roli mediów w kształtowaniu spo¬ łecznych nastrojów). Moje doświadczenia, jak również rozmowy z członkami rodziny, znajomymi, sąsiadami, oraz relacje zasłyszane np. w środkach komuni¬ kacji miejskiej nie potwierdzają występowania tego rodzaju reguły. Wielokrotnie �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 9 5 zetknęłam się z informacjami o negatywnych, czasem wręcz dramatycznych, bez¬ pośrednich doświadczeniach ze służbą zdrowia. Mówiono o braku kompetencji lekarzy, grubiaństwie, łapownictwie, ordynowaniu wyłącznie drogich leków pro¬ dukowanych przez firmy, z którymi lekarz współpracuje, zlecaniu nie zawsze potrzebnych badań, które najlepiej wykonać szybko i prywatnie (ze wskazaniem konkretnego adresu), a także o obojętności personelu wobec osób, które pilnie potrzebowały pomocy (np. po wypadku). Jednej z moich koleżanek, która trafiła do przychodni przyszpitalnej z urazem oka i była bliska omdlenia, pielęgniarka odmówiła podania wody, tłumacząc opryskliwie, że nie ma szklanki. Kazała jej też samodzielnie załatwiać wszystkie formalności. Lekarz, przez którego została przyjęta po długim oczekiwaniu oznajmił radośnie: „Najwyżej straci pani oko!" Nie będę opisywać innych, znanych mi, przypadków, w tym również własnych, nie najlepszych doświadczeń. Chcę tylko podkreślić, że nie sądzę, by - w odniesieniu do służby zdrowia - twierdzenie, iż „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku" mogło być generalnie uznane za prawdziwe (może tak być jedynie w odniesieniu do części społeczeństwa - tej, która miała więcej szczęścia od innych). Twierdzenia sformułowanego przez B. Wojciszke, dotyczącego postrzegania tego, co znamy z telewizji jako bardzo złe, nie po¬ twierdziły obserwacje dziennikarzy dotyczące odbioru telewizyjnych programów typu reality show. Z obserwacji tych wynika, że rzeczywistość telewizyjna uwa¬ żana jest często za lepszą od tego, co człowiek widzi wokół siebie na co dzień (Bartman 2005, s. 2). Twierdzenie jakoby coś, co znamy z osobistych doświadczeń było „całkiem w porządku" okazuje się często nieprawdziwe w tak delikatnej kwestii, jaką są stosunki w pracy. Kilkadziesiąt osób, z którymi rozmawiałam na ten temat nega¬ tywnie oceniło relacje ze swoimi szefami, a często również z innymi pracowni¬ kami. Na szczęście - podobnie jak w przypadku służby zdrowia - zdarzały się wyjątki. Z przyjemnością słuchałam np. opowiadań mojej młodej sąsiadki, która jesienią 2004 roku, po ukończeniu studiów, rozpoczęła pracę i była zachwycona relacjami między szefem i współpracownikami, jak również między kolegami z zespołu. W większości przypadków zwracano natomiast przede wszystkim uwagę na rywalizację za wszelką cenę, brak poczucia wspólnoty, niechęć do dzia¬ łań zespołowych, udzielania pomocy i przekazywania doświadczeń zawodowych, donosicielstwo, „wazeliniarstwo", nieufność w kontaktach międzyludzkich, nie¬ sprawiedliwy podział obowiązków, wykorzystywanie niektórych pracowników przez tych, którym nie chce się pracować, a którzy - ze względu na „układy" - nie muszą się obawiać utraty pracy. Krytykowano też ordynarne zachowania oraz pa¬ lenie papierosów w pokojach mimo obowiązujących zakazów, nawet w obecności kobiet w ciąży i ludzi chorych. Symptomatyczna była wypowiedź starszego pana, mieszkańca Warszawy, będącego już na emeryturze, który - w rozmowie z moją córką Olgą - stwierdził, że dawniej nowy pracownik był przedstawiany innym osobom, traktowany jak członek zespołu, opiekowano się nim, pomagano, dziś natomiast każdy jest pozostawiony samemu sobie. Ludzie są zazdrośni, w każdym widzą rywala, boją się o swoje miejsce pracy, są zamknięci i zestresowani. �96 IWONA KABZIŃSKA Za przykład złych relacji w miejscu pracy, jak również wykorzystywania pra¬ cowników i łamania ich praw, stawiane są często super- i hipermarkety (tę roz¬ powszechnioną opinię potwierdził np. Gilejko 2004, s. 155). „Narodową boha¬ terką" stała się Bożena Łopacka, była pracownica supermarketu „Biedronka", która „jako pierwsza wystąpiła do sądu przeciwko wyzyskowi pracowników w tych sklepach" (PAP 2005, s. 2). W maju 2005 r. przywódcy dwóch partii (o odmiennych poglądach i programach) zaproponowali współpracę pani Łopackiej, dostrzegając w niej polityczny talent. O ile wiem, wybrała ona partię lewi¬ cową. Powstało też Stowarzyszenie Poszkodowanych przez JMD Biedronka (po zmianie nazwy: Stowarzyszenie Poszkodowanych przez Wielkie Sieci - Bie¬ dronka), które ma nieść pomoc „walczącym ze wszystkimi sieciami handlowymi wykorzystującymi pracowników" (KOP 2005, s. 5). Jednym z liderów Stowa¬ rzyszenia jest Barbara Karpińska, która od trzech lat walczy z Biedronką, „żądając pieniędzy za nadgodziny i utracone zdrowie. [Na razie] Sąd [ . ] przyznał jej odszkodowanie za to pierwsze" (tamże). Zjawiskiem, o którym mówi się coraz częściej jest tzw. mobbing. W ten sposób określane są „działania i zachowania dotyczące pracownika lub skierowane prze¬ ciw pracownikowi, polegające w szczególności na systematycznym i długotrwa¬ łym nękaniu i zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przy¬ datności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go od współpracowników lub wyeliminowanie z zespołu" (Baranowska, Miecik 2004, s. 20). „Metody dręczenia mogą być różne - od subtel¬ nych, polegających np. na odbieraniu kolejnych zadań, aż po bardzo bezpośrednie, jak na przykład publiczne krytykowanie pracownika, czasem wobec jego podwład¬ nych, a nawet wobec osób spoza firmy" (BAS 2003, s. 07). Mobbing „może być skutecznym sposobem na pozbycie się nieakceptowanego - z jakiegokolwiek po¬ wodu - pracownika i to przy zachowaniu pozorów respektowania prawa" (tamże). Znam młodą dziewczynę, która jest ofiarą mobbingu. Po bezskutecznej, ponad dwuletniej, walce zrezygnowała z dochodzenia swoich praw, utwierdzona w prze¬ konaniu o bezkarności i „mocnych plecach" pracującej w tym samym pokoju kobiety, która j ą szykanuje na różne sposoby, chcąc doprowadzić do jej odejścia (chociaż dziewczyna jest świetnym pracownikiem), na jej miejsce ma już bowiem „upatrzoną" znajomą osobę. Obawa przed utratą pracy i bezrobociem skazuje wspomnianą dziewczynę - podobnie jak wiele innych osób znajdujących się w takiej samej sytuacji - na codzienne tortury psychiczne i utratę zdrowia. Inna znajoma, osoba z dużym doświadczeniem zawodowym, a przy tym nie¬ zwykle dobra, łagodna i niekonfliktowa, która nie wytrzymała długotrwałego mobbingu i na trzy lata przed emeryturą zdecydowała się odejść z pracy, została pożegnana przez dyrektora, który przez długi czas z premedytacją zatruwał jej życie i doprowadził do ciężkiej nerwicy, słowami: „Wiedziałem, że jest pani głupia, ale nie, że aż t a k . " W jednym z artykułów prasowych zachęcano ofiary mobbingu do zrezygno¬ wania z biernej postawy i zastąpienia jej postawą asertywną. Wypowiadający się na łamach prasy psycholog tłumaczył, że „mamy prawo do własnego zdania, opinii, poglądów i mamy prawo je wyrażać w sposób, który nie czyni szkody �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 9 7 innym - nawet własnemu szefowi" (Petrycki 2005, s. 4). Nie ukrywał jednak, że taka postawa „nie daje gwarancji utrzymania miejsca pracy" (tamże). Cóż więc warte są porady, jeśli z góry wiadomo, że są nieskuteczne? „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" I „POLSKIE LĘKI" Jak już zaznaczyłam, nie zgadzam się z B. Wojciszke, według którego: „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku", podzielam natomiast jego uwagę o roli mediów w kreowaniu społecznych nastrojów. Jak wiadomo, współ¬ czesne media prześcigają się w upowszechnianiu złych wiadomości, przygnębiają¬ cych, pozbawiających nadziei, zarażających pesymizmem. Zmiana oblicza mediów w związku ze śmiercią i pogrzebem Jana Pawła I I oraz wyborem nowego papieża (od 2 do 19 kwietnia 2005) była tylko krótkim, aczkolwiek wiele mówiącym, epi¬ zodem. Od tamtej pory jednak, bardzo szybko, wszystko wróciło „do normy". Zdarzają się informacje o pozytywnym wydźwięku, ich wymowa bywa jed¬ nak osłabiana przez pesymistyczny komentarz. Jeden z dziennikarzy napisał np., że w Toruniu „skonstruowano unikatowe w skali światowej urządzenie do badania oczu" (Schulz 2004, s. 94). Zaraz jednak dodał, że „nikt w Polsce nie kwapi się, by uruchomić jego produkcję" (tamże). W innym miejscu czytamy o udanej operacji przyszycia ręki przez lekarzy ze szpitala w Krakowie-Prokocimiu. Obok głównego tekstu pojawia się jednak pytanie: „Czy specjalizu¬ jący się w leczeniu dzieci szpital przetrwa?" (Hajnosz 2004, s. 5) - chodzi, oczy¬ wiście, o pieniądze. W „Polityce" opublikowano wypowiedź prof. Wiesława Jędrzejczaka, dającą nadzieję chorym na białaczkę (Nie ma anonimowych chorych. 2004). W innej gazecie jednak, w tym samym czasie, pojawiła się informacja o pijanych leka¬ rzach z pogotowia ratunkowego (Bartman 2004). Ze względu na wysoki nakład gazety i fakt, że jest ona rozdawana bezpłatnie, można mieć pewność, że właśnie ta informacja trafiła do szerokiego kręgu czytelników, wpływając na ich opinię o służbie zdrowia. W tym przypadku rzeczywiście można powiedzieć, że „coś, co znamy ze słyszenia [ . ] jest bardzo złe". Wpływ mediów na społeczne nastroje i sposób postrzegania rzeczywistości zaczyna się już w momencie wyboru wiadomości i podjęcia decyzji o kolejności, w jakiej zostaną one przedstawione czytelnikom, telewidzom czy radiosłucha¬ czom. Jak pisze Carlo Maria Martini, wybór ten ma ogromne znaczenie, „zakłada bowiem uprzednie rozstrzygnięcie co jest ważne [ . ] Wyborem tym rządzi prawo «atrakcyjności» i popytu [ . ] " (Martini 1998, s. 22). Priorytet mają „wiadomości, które mogą poruszyć odbiorców, zaszokować ich, mają negatywną wymowę. «Czarne sprzedaje się lepiej niż białe»" (tamże) . „Jeżeli filtr przepuszczający 10 1 0 Powstają wprawdzie pisma, w których dominują optymistyczne informacje, są one jednak najczęściej skierowane do wąskiego, specjalistycznego kręgu odbiorców. Przykładem mogą być „Pozytywne wiadomości", wydawane w Dąbrowie i adresowane do środowiska tzw. nowoosadników (informację tę otrzymałam od pani Olgi Kwiatkowskiej z Katedry Etnologii U M K w Toruniu). �IWONA KABZIŃSKA 98 wszelkie wiadomości jest negatywny - czy to, gdy się mówi o polityce, o ekono¬ mii czy o niepewności socjalnej itp. - to nie powinien nas dziwić wzrost ogólnej nieufności obywateli względem społeczeństwa i jego instytucji. Nie jest bezza¬ sadne twierdzenie, iż istnieje związek między postępującym spadkiem zaufania do wszystkich instytucji publicznych i prywatnych, jaki obserwuje się w wielu krajach od lat sześćdziesiątych [...] a [...] stylem komunikacji medialnej. Poza tym dziennikarze coraz częściej korzystają z materiałów już uprzednio opraco¬ wanych przez agencje i dostarczanych przez wielkie sieci banków danych [ . ] Agencje te narzucają w rzeczy samej, przynajmniej implicite, swoje wartościo¬ wanie i swój model kulturowy. Niebezpieczeństwo jest bardzo konkretne. Odda¬ lenie od źródeł i w konsekwencji od zadania właściwego dziennikarstwu - zwięk¬ szenie dystansu między piszącym a rzeczywistością" (tamże) . 11 Pod wpływem artykułów prasowych, jak też programów radiowych i telewizyj¬ nych, w których nagłaśniane są przede wszystkim negatywne zjawiska, afery, skan­ dale, zagrożenia itp., rodzi się jednostronny obraz Polski. Jest ona np. przedstawia¬ na jako „kraj bardzo niesympatyczny i nieprzyjazny, w którym nie chce się żyć" (Pietrasik 2003, s. 26). Zdaniem Andrzeja Wielowieyskiego, I I I Rzeczpospolita jest krajem chorym; „większość chciałaby [ją] leczyć, choć niektóre lekarstwa mogą być groźniejsze od choroby. Są też tacy, którzy wybierają wariant radykalny: dobić" (Wielowieyski 2004, s. 106; por. wypowiedź J. Czapińskiego o relacjono¬ wanym przez Polaków poziomie depresji; cyt. za: Wojciszke 2004, s. 43). Nega¬ tywnie przedstawiany jest też zazwyczaj wizerunek Polaka. Zbigniew Pietrasik ukazuje go np. jako „osobnika marudzącego, nieufnego, niezadowolonego ze swe¬ go życia, z całego świata i z Polski. Z Polski najbardziej" (Pietrasik 2003, s. 24). „Czy [jednak] - pyta cytowany autor - można mieć pretensję do lustra, w którym odbija się rzeczywisty obraz kraju?" (tamże). W ten sposób sam dziennikarz przy¬ czynia się do utrwalania negatywnych postaw i wrażeń. Zda się przy tym zapomi¬ nać, że w przypadku mediów elementy tego „lustrzanego obrazu" są niezwykle starannie wybrane, zgodnie z zasadą: „Czarne sprzedaje się lepiej, niż białe". Tekst Pietrasika wywołał polemikę. Jeden z czytelników - w liście do Redak¬ cji „Polityki" - zauważył, że sami dziennikarze powinni sobie odpowiedzieć na pytanie, jakie uczucia do Polski są przez nich animowane. Odpowiedź jest jed¬ noznaczna: są to przede wszystkim uczucia negatywne, ośmieszające Polskę i Polaków. Często też ranione jest istniejące jeszcze poczucie dumy z własnego kraju (Kowalski 2003, s. 103). Autor cytowanego tu listu dodał, że „kochaliśmy bardziej Polskę w czasach PRL". Stwierdził ponadto, że „można podać przy¬ kłady krajów biedniejszych i gorzej rządzonych, których obywatele mimo to się z nimi utożsamiają" (tamże). Co ciekawe, zmienia się nieco wizerunek Polski w części mediów zachod¬ nich. Wskazuje na to Aleksander Kaczorowski (2005), pisząc o „zmianie klimatu 11 Innym, bardzo ważnym, jak sądzę, problemem jest wpływ mediów na kształtowanie obra¬ zu relacji międzyludzkich i rzeczywistych zachowań w sferze tych relacji (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska 2004). �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 99 wokół Polski", dostrzeganiu naszych osiągnięć gospodarczych, mobilności dużej części polskiego społeczeństwa, o wysokich ocenach polskich pracowników za granicą, jak również o zainteresowaniu polską historią, stanowiącą część euro¬ pejskiego dziedzictwa. Widać również, że Polska staje się liderem w Europie Środkowo-Wschodniej (zbyt mało znane są natomiast jej osiągnięcia kultural¬ ne). Nawet jeśli wspomniana tu „zmiana klimatu wokół Polski" nie jest po¬ wszechna, nawet jeśli dziennikarze dostrzegają również wiele ułomności, do czego zresztą mają pełne prawo, należy odnotować pojawienie się tego nowego zjawi¬ ska. Sądzę, że może ono wpłynąć na postawę przynajmniej niektórych spośród rodzimych dziennikarzy, tak by zaczęli dostrzegać więcej pozytywnych faktów w naszym życiu społecznym - nie w pogoni za sensacją, ale w imię rzetelnego (wielowymiarowego i bardziej pogłębionego) przedstawiania rzeczywistości. Rodzime media nie tylko kreują negatywny na ogół wizerunek kraju, w którym żyjemy, ale również wpływają np. na pogłębianie postaw nieufności - wobec „obcych", „wobec władz, wobec polityki, wobec własnego państwa i wobec innych obywateli" (Bachmann 2004, s. 36), nagłaśniając i często wyolbrzymiając negatywne zjawiska, takie jak np. przestępczość, korupcja, terroryzm, różnego rodzaju patologie, przy jednoczesnym pomijaniu optymistycznych wydarzeń i jaśniejszych stron życia. Klaus Bachmann przestrzega przed poważnymi następ¬ stwami funkcjonowania „spirali wzajemnej nieufności": erozją fundamentów państwa, wzrostem braku zaufania do organów władzy, wymiaru sprawiedliwości i innych instytucji państwowych, osłabieniem więzi międzyludzkich i marno¬ waniem, opartego na tych więziach kapitału społecznego. „Spirala nieufności" zagraża również - jego zdaniem - demokracji, wynosząc do władzy ugrupowa¬ nia populistyczne (tamże, s. 36-37). Media przyczyniają się również do kształtowania i powielania różnego rodza¬ j u stereotypów. Przykładem takiego działania jest - moim zdaniem - wspomnia¬ ny tekst B. Wojciszke oraz artykuł Z. Pietrasika. Do tej grupy można też zaliczyć artykuł Jacka Żakowskiego, zatytułowany „Polak, czyli kto?" (Żakowski 2004). Przytoczone w nim zostały (i opatrzone komentarzem) wyniki badań, przepro¬ wadzonych w 1990 i 2000 roku przez zespół pod kierunkiem Ronalda Ingleharta, dotyczących wartości i przekonań mieszkańców ponad osiemdziesięciu krajów . Jak twierdzi J. Żakowski, z badań tych wynika, że Polak jest „globalnym średniakiem" (tamże, s. 4). Szczegółowa analiza wyników badań nie pozwala jednak - moim zdaniem - na przyjęcie tego twierdzenia za w pełni uzasadnione. Badania te pokazują bowiem np., że Polacy przodują wśród narodów, dla których bardzo ważna jest praca. Ideałem jest przy tym praca „dobrze płatna, spokojna, pewna, szanowana, pozwalająca wykazać się inicjatywą, odpowiedzialna, interesująca, wykonywana w miłym towarzystwie, dająca szanse rozwoju i promowania sie¬ bie" (tamże, s. 4). Okazuje się też, że Polacy (przynajmniej w deklaracjach) 12 1 2 Obszerny, pięciusetstronicowy, raport - zatytułowany Human Belifs and Values. A crosscultural sourcebook based on the 1999-2002 values survey - ukazał się wiosną 2004 r., pod redakcją R. Ingleharta i in., w Meksyku (wyd. Siglo X X I Editores) (inf. za: Żakowski 2004, s. 3). �100 IWONA KABZIŃSKA - rzadziej niż „porządni Niemcy" - „nie akceptują oszustw podatkowych, brania łapówek, kłamstw, a nawet jazdy po alkoholu, śmiecenia i przekraczania pręd¬ kości" (tamże, s. 4-5; por. PAP 2005e). O „globalnym średniaku" nie świadczy również brak zaufania do innych ludzi, zwłaszcza „obcych", jak również do przedsiębiorców (por. Wilk 2003, s. 17), w tym przypadku bowiem - jak twierdzi Żakowski - Polacy należą do najbardziej nieufnych narodów na świecie. „Pod względem zaufania do ludzi idziemy łeb w łeb z mieszkańcami Azerbejdżanu i Serbii, którzy nie cieszą się najlepszą opinią. W całej powiększonej Unii tylko Łotysze, Słowacy i Portugalczycy są bardziej nieufni niż my. To częściowo tłumaczy siłę aferalnych wybuchów targających Polską - czasem z błahych powodów. Bo ludzie nieufni chętnie wierzą w najgorsze wiadomości o innych" (Żakowski 2004, s. 5). Jesteśmy ponadto „skrajnymi samotnikami i indywidualistami. Tylko w 8 kra¬ jach świata ludzie rzadziej utrzymują kontakty towarzyskie niż w Polsce. I to nie dlatego, że nas na życie towarzyskie nie stać, albo że nie mamy na nie czasu. Po prostu przyjaciele nie są dla nas ważni [ciekawe, na jakich podstawach oparte jest to twierdzenie - I.K.]. Należymy do dziesiątki najmniej towarzyskich współ¬ czesnych społeczeństw (tak się składa, że większość z nich mieszka w Europie Wschodniej)" (tamże, s. 6). Jeżeli już mamy przyjaciół, to „są to głównie przy¬ jaciele z pracy" (tamże). Tezy tej nie potwierdziła Ewa Wilk (2003, s. 7), przeczą jej również moje doświadczenia i obserwacje. W wyróżnionym wielkimi literami wstępie do artykułu J. Żakowskiego czy¬ tamy: „Polak wszedł do Europy. Z polskim lękami, kompleksami i pychą. Pycha mu mówi, że on tę Europę nauczy prawdziwych Wartości. Kompleksy przestrze¬ gają, że w konkurencji z Zachodem nie da sobie rady. Lęk podsuwa wizje wyna¬ rodowienia i skolonizowania Polski przez Zachód. Lęki, kompleksy i pycha to oczywiste źródła narodowej nerwicy. Ale ta nerwica rośnie przede wszystkim dlatego, że coraz bardziej fałszywa jest samoświadomość Polaka" (Żakowski 2004, s. 3). Oprócz „kultury narzekania" mamy więc w Polsce „narodową ner¬ wicę", jak również lęki, z którymi „wchodzimy do Europy". O lękach doświadczanych na co dzień przez Polaków piszą Mariusz Janicki i Wiesław Władyka. Wzrost poziomu strachu jest - ich zdaniem - wprost pro¬ porcjonalny do ilości wybuchających co chwila afer. Ujawniają one bezlitośnie, że „Rzeczpospolita wcale nie jest dobrem wspólnym, a dobrem tylko dla nie¬ których", że „Polską rządzą pieniądze niektórych, a nie demokracja wszystkich" (Janicki, Władyka 2003, s. 13). Autorzy dowodzą, że lęk towarzyszy wszystkim okresom przełomów, różne mogą być tylko wywołujące go zjawiska. Przed przyjęciem Polski do Unii Euro¬ pejskiej nasiliły się np. lęki przed wykupieniem polskiej ziemi przez „obcych". Silny był też (i pozostaje) lęk przed „obcym" kapitałem, nieuczciwie przepro¬ wadzoną reprywatyzacją, jak również przed płynącym z Zachodu zepsuciem obyczajowym (tamże, s. 10-11). Jednocześnie, jak wynika z badań CBOS, przeprowadzonych przed akcesją do Unii, a dotyczących bezpieczeństwa kraju, 60% respondentów stwierdziło, że Polska jest zupełnie bezpieczna; jedna trzecia �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 101 badanych obawiała się utraty niepodległości (Unia. 2004). Badania świadczą 0 dominacji postaw pozytywnych, nie można więc mówić generalnie o polskich lękach. Tymczasem autorzy badań pomijają różnice postaw, pisząc ogólnie o „za¬ chwianiu wiary w Polskę trwale niepodległą", wiążąc to zjawisko z „agresywną kampanią przeciwko integracji europejskiej" (Unia. 2004; szerzej na ten temat patrz: Ostrowski, Świątkowska 2003). W ten sposób kreowany jest kolejny - obok „kultury narzekania" i „narodowej nerwicy" - element stereotypowego obrazu polskiej rzeczywistości. O polskich lękach informują dziennikarze „Faktu", wymieniając wśród „największych bolączek Polaków" obawę przed utratą zdrowia, bezrobociem, biedą, bankructwem zakładu pracy, utratą domu, wypadkiem. Wiele osób lęka się o przyszłość swoich dzieci, jak również Polski (KOL i in. 2005, s. 5). Na pierwszej stronie gazety artykuł został zaanonsowany słowami: „Na co narze¬ kają Polacy". Lęki i obawy utożsamione więc zostały z narzekaniem. Obok tekstu o polskich lękach/narzekaniach umieszczony został artykuł pt. „Grozi nam atomowy koszmar", w którym - żeby postraszyć i jeszcze bardziej zasmucić czytelników - przedstawiono uznany za prawdopodobny scenariusz zamachu, przy użyciu broni atomowej, jaki mógłby mieć miejsce w centrum Warszawy (ME, TP 2005, s. 4). Należałoby wspomnieć, że lęk nie jest zjawiskiem charakterystycznym jedynie dla społeczeństwa polskiego, jak sugerowałby np. tekst J. Żakowskiego. Do¬ świadczają go także mieszkańcy innych krajów, żyjący w „zimniejącym świecie konkurencji i pieniądza" (Pietkiewicz 2002, s. 4). W Niemczech np., jeszcze przed poszerzeniem Unii w 2004 roku, nie ukrywano obaw przed napływem kon­ kurencyjnych pracowników, m.in. rzemieślników, z Polski (Niemiecka droga... 2002, s. 42; PAP 2005, s. 5). Polskich pracowników boją się też np. Austria 1 Dania (Stasiak 2004), a także Francja - na ten temat wiele mówiono m.in. przy okazji francuskiego referendum dotyczącego akceptacji lub odrzucenia Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, które odbyło się 29 maja 2005 r. (Bielecki 2005; Vermelin 2005). Według M . Janickiego i W. Władyki, można wręcz mó¬ wić o wspólnocie lęków łączących mieszkańców Europy. Z pewnością jednak wiele osób nie ma poczucia przynależności do takiej wspólnoty, nie wie też o jej istnieniu, zwłaszcza jeśli są przekonywane o wyjątkowości polskich lęków. Autorzy podkreślają, że mimo różnicy skali występowania lęków, ich źródła są takie same lub podobne (Janicki, Władyka 2003, s. 14). W cytowanym artykule czytamy również, że jesteśmy ciągle straszeni różnego rodzaju chorobami, takimi jak SARS czy choroba wściekłych krów (tamże). W prasie znajdujemy też alarmujące ostrzeżenia przed ptasią grypą, ukąszeniami kleszczy, ukłuciami komarów, wieloma chorobami zakaźnymi, epidemiami grypy, zapaleniem opon mózgowych i in. Być może alarmujące informacje na ich temat mają służyć nie tylko profilaktyce, ale też stworzeniu wspólnot ludzi połączonych lękiem przed różnymi chorobami. O fenomenie „wspólnoty strachu" mówił amerykański reżyser Michael Moore. Według niego, istnienie tego zjawiska sprawia, że „cała populacja zapomina o swoich prawdziwych problemach" (Dedourge 2004, s. 07). �102 IWONA KABZIŃSKA Przykładem tworzenia wspólnoty lęków, a zarazem kreowania negatywnego obrazu świata, może być wystawa World Press Photo, na której od lat prezento¬ wane są (i nagradzane) fotografie ukazujące ludzkie cierpienia, dramaty, negatyw¬ ne zjawiska, takie jak wojny, klęski żywiołowe, skrajne ubóstwo itp. W 2004 r. jury nagrodziło fotografie ukazujące ludzkie tragedie w Iraku, Biesłanie, a także - po ataku fali tsunami, 26 grudnia 2004 roku, na wybrzeża południowo-wschod¬ niej Azji. Główną nagrodę zdobył Arko Datta za zdjęcie hinduskiej kobiety, która rozpacza po śmierci bliskich w wyniku uderzenia śmiercionośnej fali. W notatce o wystawie i nagrodzonych fotografiach, zamieszczonej w „Fakcie", słusznie zauważono, że ukazują one wyłącznie przemoc i nieszczęście. „Czyżby nigdzie nikomu nie przydarzyło się nic radosnego?" - pytają anonimowi autorzy tekstu (Nieme świadectwa. 2005, s. 14). O wspólnocie lęków przekonująco pisze Zygmunt Bauman, łącząc to zjawi¬ sko m.in. z procesem odchodzenia od państwa opiekuńczego we współczesnym świecie, rządzonym przez globalny rynek. W tym „nowym świecie" nie chodzi - zdaniem Baumana - o „nasze miejsce w społeczeństwie, godność osobistą, sza¬ cunek dla pracy, poczucie własnej wartości, ludzkie zrozumienie i ludzkie trakto¬ wanie", liczy się przede wszystkim nietykalność osób i ich mienia (Bauman 2005, s. 126). Autor zauważył, że obietnica uwolnienia od różnego rodzaju lęków stała się dziś niezwykle atrakcyjną ofertą. Lęk został skomercjalizowany; jest wyko¬ rzystywany w reklamach (np. magicznych spray'ów usuwających groźne drobno¬ ustroje z dywanów, albo wybielaczy likwidujących niewidzialny brud), sprzyja też produkcji urządzeń, które mają zapewnić człowiekowi bezpieczeństwo (kamery odstraszające obcych, zabezpieczenia samochodów) (Bauman 2005, s. 173-174). Przykładem komercjalizacji lęków, a zarazem traktowania jak towar ludzkie¬ go nieszczęścia i cierpienia, jest - według mnie - oferta jednego z tajlandzkich biur podróży, które organizuje wycieczki „śladami tsunami", jakie spustoszyło wybrzeże Tajlandii w końcu grudnia 2004 roku. W programie jest m.in. złożenie hołdu ofiarom tragedii i oglądanie świątyni zamienionej na prowizoryczną kost¬ nicę (Metropol 2005, s. 01). Według J. Czapińskiego, oglądanie ludzkich tragedii jest „naturalnym odruchem każdego człowieka" [!!!] (tamże). Czy właśnie dla¬ tego niemal nazajutrz po kataklizmie spowodowanym tsunami do miejsc, które zostały nim dotknięte zaczęli napływać turyści, którzy wcześniej zaplanowali wypoczynkowy wyjazd? Jeśli jest tak, jak twierdzi Czapiński, wspomniane biuro podróży wyszło po prostu naprzeciw ludzkim potrzebom. Cytowany badacz podkreślił, że organizacja podróży „śladami tsunami" „nie ma nic wspólnego z moralnością" (tamże). W ten sposób usprawiedliwione (i zaaprobowane) zostały działania, które - jak sądzę - nie przez wszystkich mogą być w ten sam sposób oceniane. Sami pracownicy biura organizującego wspomniane wycieczki podkreś¬ lali, że chodzi im przede wszystkim o zdobycie pieniędzy, które mogłyby pomóc w szybkim ożywieniu gospodarczym terenów dotkniętych katastrofą (tamże). Umiejętnie podsycane przez media lęki wydają się być jednym z najbardziej dotkliwych społecznych kosztów transformacji. Towarzyszy im wzrost zachoro¬ wań na różnego rodzaju choroby, w tym m.in. depresje. Od zakończenia I I wojny �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 3 światowej liczba chorych na tę chorobę wzrosła dziesięciokrotnie (Szymborski 2003, s. 112). W Polsce, w ciągu ostatnich czterech lat, o 30% wzrosła liczba pacjentów szpitali psychiatrycznych, a liczba osób cierpiących na choroby obja¬ wiające się obniżeniem nastroju wzrosła o 40% (Kołodziejczyk 2004, s. 3). Naj¬ większy wzrost zachorowań - o 235 procent! - odnotowano jednak w przypadku nerwic i depresji (tamże). Autor wyjaśnia, że choć w wielu środowiskach wizyta u psychiatry czy psychologa pozostaje wstydliwym problemem , coraz więcej osób szuka fachowej pomocy - stąd m.in. wyraźny wzrost wspomnianych tu danych. Jednocześnie prawdą jest, że „coraz więcej ludzi nie daje sobie rady z psychicznymi obciążeniami" (Kołodziejczyk 2004, s. 3). „Psychiatrzy potwier¬ dzają potoczne doświadczenie: żyjemy w bardzo nerwowych czasach" (tamże). Zdaniem Urszuli Gil, z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Mieście nad Pilicą, „pełno teraz depresji rujnujących zdrowie, schizofrenii, apatii i bezradności życiowej tak porażającej, że w zdrowych przedziałach zu¬ pełnie się ona nie mieści. Kiedyś tego aż w takich rozmiarach nie było" (cyt. za: Pietkiewicz 2002, s. 36). Wysoką cenę płacą ludzie młodzi, od dziecka wychowywani w warunkach bezwzględnej konkurencji. Jak twierdzi psycholog Magdalena Wójcik, „dzieciń¬ stwo bywa szkółką późniejszych depresji" (Kołodziejczyk 2004, s. 4). „Współ¬ czesne wzorce społeczne - pisze M . Kołodziejczyk - nakazują młodym wejść w dorosłość śmiało i pewnie. Od tego momentu życie powinno być nieustającym sukcesem zawodowym, najlepiej okraszonym dużymi pieniędzmi, szczęśliwą rodziną i domem w dobrej dzielnicy. Cel jest więc jasno wytyczony, brak tylko instrukcji jego osiągnięcia" (tamże). Zdaniem Bogusława Harata z warszawskiego Instytutu Psychiatrii i Neurologii, obecnie można mówić o dominacji „uzależnieniowej wizji świata" (wcześniej mówiono m. in. o relacjach społecznych w kategoriach neurotyzacji, potem - o schizofrenizacji i o „depresjogennych stosunkach społecznych"). Uzależnieniowa wizja świata łączy się z odchodzeniem od „postaw ascetyczno-wyrzeczeniowych" i wybieraniem postaw hedonistyczno-konsumpcyjnych, dających - lub ma¬ jących zapewnić - poczucie szczęścia i wolności (cyt. za: Niezgoda 2004, s. 87). Coraz więcej osób poszukuje pomocy u wróżek i tzw. jasnowidzów. Ich proble¬ my bardzo często mają związek z obecnymi przemianami. Wśród poszukujących pomocy są przy tym zarówno osoby, które znalazły się w trudnej sytuacji, jak i ci, którym dobrze się powodzi, chcieliby jednak poprawić swój stan posiada¬ nia lub przynajmniej zachować to, co mają. Jak powiedziała jedna z wróżek: „Biznesmeni proszą o typy na giełdę i informacje o księgowym, czy nie kręci na lewo. Ostatnio jednak klienci dopytują się o grupowe zwolnienia, a bezrobotni proszą o informacje o ewentualnej posadzie" (Winnicka 2002, s. 77). Zdaniem innej kobiety zajmującej się wróżeniem, można mówić o „eskalacji strachu wśród 13 1 3 Najwięcej (77%) osób „stroni od wizyt u psychiatry, bo wstydzą się opinii otoczenia («co inni ludzie o nas pomyślą*)". Jednocześnie taki sam procent deklaruje pozytywny stosunek do chorych psychicznie sąsiadów (Kołodziejczyk 2004, s. 4). �IWONA KABZIŃSKA 104 klientów", jak również o „eskalacji biedy i bezradności" (tamże, s. 78). Jeszcze inna wróżka stwierdziła, że „przełomem był 1994 r. Od tego czasu ludność zaczęła bać się przyszłości. Wcześniej wykazywała niezwykłą, ponadnaturalną wiarę w rzeczywistość. - «A teraz zgubiła się w realu»" (tamże). Nie wiadomo dlaczego akurat rok 1994 został uznany za przełomowy w sposobie widzenia rzeczywistości. Trudno też zgodzić się z twierdzeniem o „niezwykłej wierze w rzeczywistość", jaka miała cechować ludzkość zanim nastąpił ów przełomowy moment dziejów. Prawdziwa jest natomiast z pewnością informacja o wzroście poziomu strachu. O rosnącej popularności różnego typu działań magicznych w dzisiejszych czasach pisze Z. Grębecka. Jest to związane z „biedą, poczuciem bezradności i zagubieniem w problemach codziennej egzystencji" (patrz też cytowany przez nią Bystroń 1980, s. 78-80). Zainteresowaniu magią sprzyja również zmiana modelu życia, a zwłaszcza oczekiwanie, że będzie ono przede wszystkim łatwe i przyjemne . Można dodać, że na kształtowanie konsumpcyjno-hedonistycznego stylu życia bardzo silnie wpływają sugestywne reklamy, jak też np. opisywane w prasie przykłady z życia gwiazd i innych sławnych osób. Grębecka zauważa, że coraz więcej ludzi jest przekonanych, iż należą im się różnego rodzaju dobra, zarówno materialne, jak i np. „powodzenie, sukces, do¬ statek, tak czy inaczej rozumiana samorealizacja. [ . ] pozbawienie ich kogoś jest nieomal naruszeniem praw człowieka. Dostępność i łatwość w zdobywa¬ niu dóbr sprawia, że brak owych dóbr powoduje sprzeciw i jest traktowane jako niezasłużona krzywda. [ . ] " . Zapytałam pewnego specjalistę od reklamy, jaki jest sens reklamowania to¬ warów niedostępnych, z uwagi na cenę, dla znacznej większości społeczeństwa (chodziło mi nie tylko o towary zaliczane do luksusowych, ale też np. o różne rodzaje kosmetyków lub artykułów spożywczych, których kupno przekracza możliwości wielu osób). W odpowiedzi usłyszałam, że ważna jest nie tylko sprze¬ daż reklamowanych towarów, ale też wywoływanie frustracji u tych, którzy nie mogą sobie na nie pozwolić. Stąd - jak sądzę - widoczna w niektórych rekla¬ mach determinacja osób, które rozbijają szybę wystawową w zamkniętym skle¬ pie, by natychmiast napić się ulubionego napoju, zdobyć gumę do żucia, loda lub smakowity wafelek. Stąd - przypadki zabójstw spowodowane zazdrością o to, że komuś się lepiej powodzi. Frustracja rodzi się bowiem nie tylko z po¬ wodu braku dostępu do określonych towarów. Pojawia się też, gdy marzenia zderzają się z rzeczywistością, gdy nie można osiągnąć poziomu życia i modelu lansowanego przez media i reklamy, kreujące postawy współzawodnictwa pole¬ gającego na nabywaniu określonych dóbr, tak by wzbudzić zazdrość innych osób, wyróżnić się, zająć wysokie miejsce w różnego typu rankingach, budować swój prestiż mając jak najwięcej i móc sobie pozwolić na częste zmiany. Nieważne, że udział w tych „zawodach" powoduje wzrost stresów, nerwic, lęków, depresji 14 1 5 1 4 1 5 Z. Grębecka, op. cit., s. 246. Z. Grębecka, op. cit., s. 246. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 5 i rozmaitych chorób psychicznych. Można temu zaradzić! Istnieje mnóstwo leków, produkowanych zarówno przez przemysł farmaceutyczny, jak i oferowanych przez tzw. medycynę naturalną. Jesienią 2004 r., w jednym z warszawskich sklepów znalazłam ulotkę zachę¬ cającą do zakupu olejków eterycznych używanych w aromaterapii. Oferta obej¬ mowała czterdzieści olejków mających wspomagać leczenie w różnego rodzaju schorzeniach. Nie jest - jak sądzę - przypadkiem, że przy dwudziestu spośród nich widniała informacja o korzystnym działaniu terapeutycznym w tak częstych w naszych czasach stanach lękowych i depresji. Lęki i depresje były przy tym wymienione na pierwszym miejscu wśród chorób, do których zwalczania ma się przyczynić aromaterapia i odpowiednio dobrany olejek. Sądzę, że mamy tu kolejny przykład komercjalizacji społecznych bolączek. Któż bowiem nie chciałby uwolnić się od trapiących go dolegliwości za pomocą kilku kropli pach¬ nącego olejku? Niedawno w Warszawie, na słupach elektrycznych i przystankach autobuso¬ wych, zauważyłam reklamy szczepionki, która ma zlikwidować stres. Jest to ko¬ lejny przykład „handlu marzeniami" i „komercjalizacji lęków". Różnego typu lęki nie są tylko problemem pojedynczych osób i ich rodzin. Mają one także istotny wymiar społeczny. Niepewność jutra i negatywna wizja przyszłości są często jednym z podstawowych czynników wpływających na de¬ cyzję o rezygnacji z posiadania potomstwa. Zdaniem J. Żakowskiego, „zerwa­ nie naturalnego następstwa pokoleń jest może najwyższą ceną, jaką płacimy za transformację i model cywilizacyjny Zachodu" (Żakowski 2004, s. 3; podkr. I.K.). Przyczyną, dla której wiele kobiet świadomie rezygnuje z urodzenia dziec¬ ka jest bardzo trudna sytuacja na rynku pracy, ubożenie społeczeństwa, wzrost kosztów utrzymania i wykształcenia dzieci, brak osłony socjalnej i ochrony osób wychowujących dzieci (tamże). Z badań przeprowadzonych przez SMG/KRC na zlecenie Fundacji Rodzić po Ludzku wynika, że „co trzecia (33 proc.) Polka obawia się wydatków związanych z ciążą, porodem i utrzymaniem dziecka" (PAP 2005, s. 2). Kobiety nie decydują się na dziecko z lęku przed utratą pracy, albo też dlatego, że tej pracy nie mają. Ważnym czynnikiem jest również trudna sytuacja mieszkaniowa (PAP 2005b, s. 2). Jednocześnie upowszechnia się nowy model zachowań, w którym „posiadanie i wychowywanie dzieci przestało być oczywistym celem dobrego ludzkiego życia, bo żadne oczywiste cele - poza własnym spełnieniem - na ogół już nie istnieją" (Żakowski 2004, s. 4). Obniżający się z roku na rok przyrost naturalny uznany został za „bezdzietną katastrofę" (PAP/MS 2004, s. 1). Grozi ona brakiem rodzimych rąk do pracy i powoduje konieczność uzupełnienia ich przez imigrantów (Żakowski 2004, s. 3) . Autor twierdzi, że „w potocznej opinii Polaków głównym źródłem problemu 16 1 6 Według danych ONZ, „dla zatrzymania procesu starzenia się populacji do Europy musia¬ łoby napłynąć średnio 27 milionów imigrantów rocznie. Populacja Europy w 2050 r. wynosiłaby wówczas 2,3 mld, z czego 1,7 mld stanowiliby imigranci, którzy przybyli po 1995 r., i ich potom­ kowie" (Żakowski 2004, s. 3). �106 IWONA KABZIŃSKA [malejącej dzietności] jest szok transformacji. Bo dzieci zaczęło brakować, gdy skończył się socjalizm. Pojawiło się bezrobocie [...] dzień pracy zaczął się wy­ dłużać, spora część społeczeństwa biedniała, zabezpieczenia społeczne znikały, koszty edukacji rosły, słabła ochrona pracowników, także wychowujących dzieci. Krótko mówiąc, zapanowała niepewność, którą większość z nas kojarzy z trans­ formacją" (tamże). Żakowski podkreśla, że wspomniany tu problem ma inne, nie mniej ważne, przyczyny. Powołuje się on na teorię „drugiego przejścia demogra­ ficznego", stworzoną przez Dirka van der Kaa, zgodnie z którą, „ludzie są coraz bardziej skoncentrowani na sobie, na samorealizacji, samoafirmacji - na swojej karierze, rozwoju, konsumpcji, przyjemnościach - a coraz mniej na obowiązkach dawniej uważanych za oczywistą powinność. [ . ] żadne oczywiste cele - poza własnym spełnieniem - na ogół już nie istnieją. [...] Człowiek nowoczesny speł­ niał się przede wszystkim w dzieciach. Człowiek ponowoczesny sprawdza się i realizuje sam" (Żakowski 2004, s. 4). Żakowski zwraca uwagę, że „teoria «drugiego przejścia demograficznego^ kładzie nacisk na głębokie procesy kulturowe" (tamże). Można jednak zapytać, czy nie jest przypadkiem tak, że owa samorealizacja, koncentracja na sobie i samoafirmacja są często wymuszone przez warunki ekonomiczne, szok trans¬ formacji i brak nadziei na poprawę? Nie jest przecież prawdą, że młodzi ludzie generalnie nie chcą mieć dzieci. Z tego, co wiem, rodzina ciągle stanowi dla nich jedną z największych wartości. Być może wiele osób rezygnuje z posiadania dzieci nie dlatego, że ich marzeniem jest samorealizacja zawodowa, swoboda, brak obowiązków, lecz bolesna konieczność „utrzymywania się na powierzchni", niepewność jutra, lęk przed przyszłością, brak polityki prorodzinnej i życie w warunkach, które nie zachęcają do założenia rodziny. Pomysł, by płacić matkom tzw. becikowe za każde urodzone dziecko - zgło¬ szony na początku 2005 roku przez Ligę Polskich Rodzin - na pewno nie roz¬ wiązałby problemu, konieczne są bowiem głębokie zmiany systemowe, np. takie, jakie przeprowadzone zostały w Finlandii i innych państwach skandynawskich, a także w krajach Beneluksu (szerzej patrz: Saxonberg 2004; Szelewa 2004; por. Żakowski 2004, s. 5-6;). Sprawa „becikowego" wywołała burzliwą dyskusję. Cezary Miżejewski, wice¬ minister polityki społecznej, stwierdził np., że „nie zwiększy [ono] liczby uro¬ dzeń, a może doprowadzić do patologii: rodzenia dzieci dla pieniędzy" (PAP 2005, s. 2). Jeden z czytelników „Metropolu" napisał: „Zamiast dawać nam tzw. becikowe za urodzenie dziecka, niech lepiej nam ta banda darmozjadów poprawi sytuację socjalną. Co mi z tych 5 tys. zł? Nawet jak kupiłbym za nie wyprawkę dla dziecka, to i tak nie będzie mnie stać na jego utrzymanie" (Strona czytelni¬ ków... 31.01.2005, s. 08). Do wypłat za urodzenie dziecka negatywnie odniósł się też inny czytelnik, który przewidywał „powołanie resortu «becikowego», lokalnych struktur i urzędów «becikowych», na których utrzymanie zostaną 17 1 7 Początkowo każda matka miała otrzymać 5000 zł., kolejne propozycje mówiły o 2500, a potem o 1500 zł. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 7 ściągnięte kolejne pieniądze w postaci podatków od osób prywatnych i przedsię¬ biorstw" (Strona czytelników... 24.01.2005, s. 08). Inna czytelniczka skrytyko¬ wała wypowiedź kobiety, która postulowała, by zamiast wypłacania „becikowego" przedłużyć urlop macierzyński, i spytała: „A co z kobietami, które nie pracują na etacie, ale np. na umowę zlecenie, prowadzą dom albo własną działalność gospodarczą? One nie mają urlopu macierzyńskiego: czy zatem nie należy im się żadne wsparcie?" (Strona czytelników. 31. 01. 2005, s. 08). Pozytywnie o „becikowym" wypowiadały się również osoby, z którymi rozmawiała dzienni¬ karka „Faktu" (Bartosek-Środa 2005). Moim zdaniem, dyskusja na temat wypłacania „becikowego", z którego w końcu nic nie wyszło, była typowym „tematem zastępczym", jak też chwytem przedwyborczym. Ujawniła jednak część społecznych nastrojów, lęków i frustra¬ cji, jak też różnic postaw - od koncentracji na własnych interesach i przedsta¬ wianiu zjawisk patologicznych w taki sposób, jakby były one normą po potrzeby głębokich reform społecznych. Jedną z istotnych przyczyn, dla których wiele kobiet nie decyduje się na urodzenie dziecka jest - tak charakterystyczny dla obecnych czasów - brak poczucia bezpieczeństwa, niepewność jutra. Wielu polityków dostrzega nega¬ tywne skutki takich odczuć i przekonań, podkreślając jak ważne jest „bezpie¬ czeństwo w transformacji". Mówił o tym np. premier Dolnej Saksonii, Sigmar Gabriel, nie wskazując jednak sposobów, które umożliwiłyby osiągnięcie tego stanu. Podkreślił on też, że trzeba odróżnić „bezpieczeństwo w transformacji" od „bezpieczeństwa przed transformacją" i dodał, że mówienie o „bezpieczeństwie przed transformacją" byłoby kłamstwem (Niemiecka droga. 2002, s. 42). A „bezpieczeństwo w transformacji"? Czy istotnie można je zapewnić? Doświadczany przez wiele osób brak bezpieczeństwa w transformacji jest, niestety, faktem, podobnie jak rosnące bezrobocie, nasilona migracja o charakterze zarobkowym, ubożenie dużej części społeczeństwa, spadek zaufania do wielu instytucji, wzrost przestępczości, pogłębiające się frustracje i lęki (nie można jednak mówić wyłącznie o polskich lękach). „ŻYCIE OBOK PAŃSTWA, A NAWET WBREW N I E M U " Bardzo mocno rysują się dziś w naszym społeczeństwie podziały na sferę publiczną i prywatną. Wskazują na to m.in. autorzy raportu „Diagnoza społeczna 2003". Ich zdaniem, „Polacy żyją obok swojego państwa, a nawet wbrew niemu. Postawili na siebie: «na edukację, nowoczesne technologie komunikacyjne i zdro¬ wie, coraz więcej inwestują w te dziedziny. Gonią cywilizacyjnie na własną rękę zamożne społeczeństwa zachodnie». To, co im się naprawdę coraz mniej po¬ doba, to sytuacja kraju oraz jego perspektywy. Ciągle rośnie odsetek osób prze¬ świadczonych, że zmiany po 1989 r. negatywnie wpłynęły na ich życie (68 proc.), tylko 6 proc. Polaków ocenia reformy jako udane" (Wilk 2003, s. 7). „Jesteśmy przekonani, że pomyślny bieg spraw zawdzięczamy głównie sobie (76,5 proc.), �108 IWONA KABZIŃSKA a jeśli coś idzie kiepsko, to jest to wina losu (50 proc.) i władz (39 proc.)" (tamże). Moim zdaniem, twierdzenie, iż „Polacy żyją obok swego państwa, a nawet wbrew niemu" jest próbą kreowania kolejnego elementu stereotypowego wize¬ runku społeczeństwa. Czy można bowiem mówić - generalnie - o życiu obok państwa, jeśli część obywateli (i to, jak sądzę, niemała) śledzi uważnie i ocenia występujące tu zjawiska, a także zadaje sobie pytania o przyszłość kraju, w którym mieszka? To, że wiele osób „bierze sprawy w swoje ręce" niekoniecznie musi świadczyć o „życiu obok państwa", czy „wbrew niemu". Może to być po prostu efekt zmian, umożliwiających dokonywanie różnych wyborów, a zarazem skutek coraz słabiej działającego państwa opiekuńczego i jego instytucji. „Obok państwa" z pewnością nie żyje ta część społeczeństwa, która oczekuje od niego opieki socjalnej (i z tej opieki korzysta). Liczy też na pomocy w roz¬ wiązaniu problemów, zwłaszcza takich jak bezrobocie, ubóstwo, brak mieszkań, opieka zdrowotna, rosnące koszty edukacji i in. Można też spotkać się z przeko¬ naniem, że państwo jest winne różnego typu bolączkom, z którymi boryka się polskie społeczeństwo (patrz np. Bendyk 2005, s. 42; Podgórska i in. 2002, s. 30). Taką opinię usłyszałam również jesienią 2004 na bazarku, na którym robiłam zakupy. Pani sprzedająca owoce - w rozmowie z inną kobietą - stwierdziła z przekonaniem, że gdyby polskie władze chciały zlikwidować bezrobocie, zro¬ biłyby to bez trudu. Skrytykowała jednocześnie zatrudnianie cudzoziemców, jak również przymusową migrację tysięcy Polaków „za chlebem". W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, rośnie przepaść między spo¬ łecznymi oczekiwaniami i naciskami na państwo, a jego możliwościami, a może też chęciami (por. uwagi Z. Baumana o odchodzeniu od państwa opiekuńczego; Bauman 2005). Coraz bardziej ograniczane są też możliwości działania „państw narodowych w warunkach ostrej konkurencji globalizacyjnej i gospodarki ryn¬ kowej. [...] Nie oznacza to, że rosnące potrzeby nie mogą być zaspokajane [ . . . ] . Może to [jednak] osiągnąć państwo dostatecznie uczciwe i współdziałające z silnym społeczeństwem obywatelskim przez samorządy, różne korporacje, związki i stowarzyszenia. Do takiego państwa droga Polski jeszcze daleka [ . . . ] " (Wielowieyski 2004, s. 107). Opinię o odpowiedzialności państwa za tak poważny problem, jakim jest bez¬ robocie podzielają też niektórzy dziennikarze (Bolibrzuch 2002) i eksperci. Zdaniem Krzysztofa Dzierżawskiego, z Centrum im. Adama Smitha, „nie ma żadnego logicznego uzasadnienia dla istnienia bezrobocia. Mówienie o czynni¬ kach obiektywnych, np. takich jak wyż demograficzny, jest najzwyczajniejszą w świecie bzdurą. [ . ] Ludzie nie mają pracy, bo skrępowana głupimi przepisami gospodarka nie może normalnie funkcjonować, a nie dlatego, że w ich roczniku 18 1 8 Autorka zwraca uwagę na brak koncepcji w zwalczaniu bezrobocia i nieskuteczne przej¬ mowanie zachodnich wzorów bez uwzględniania różnic w charakterze gospodarki lub np. stop¬ nia zaawansowania restrukturyzacji (patrz też: Polski bezrobotny... 2002). Antoni Rajkiewicz pisze natomiast o braku zainteresowania rodzimymi propozycjami (np. programem opracowa¬ nym przez prof. Mieczysława Kabaja), które mogłyby zahamować „marnotrawstwo pracy i dezaktywizację w Polsce" (Rajkiewicz 2004, s. 189; por. Reanimacja tygrysa 2005). �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 109 urodziło się więcej osób niż w poprzednich" (Państwo tworzy... 2002, s. 19; por. Reanimacja tygrysa 2005). Autor twierdzi, że w „gospodarce typu zachodniego, rynkowego, wystarczającym warunkiem do powstania miejsc pracy jest istnienie rąk do pracy. Jeśli ten warunek jest spełniony, a mimo to trzy miliony osób nie mogą znaleźć zatrudnienia, to oznaka patologii, a nie normalności" (tamże). Moim zdaniem, K. Dzierżawski idealizuje „gospodarkę typu zachodniego". Wiadomo bowiem, że także w wielu krajach zachodnich wzrasta bezrobocie, stąd m.in. wspomniane obawy przed napływem konkurencyjnej siły roboczej z państw „nowej Unii" i spoza niej. Jak podaje Leszek Gilejko, „pod koniec ubiegłej de¬ kady bezrobocie w krajach zaliczanych do grupy o niskiej i najniższej stopie zatrudnienia wynosiło: w Hiszpanii 15,9%, we Włoszech i we Francji po 11,8%, w Finlandii 10,3% (Gilejko 2004, s. 162). W krajach Europy Zachodniej bezro­ bocie należy do najważniejszych problemów. Jego efektem jest m.in. powstanie „nowej podklasy społecznej" i związane z tym zjawisko wykluczenia oraz izolacji osób nie mających pracy. Podobny procesy występuje w Polsce, gdzie „pojawia się szeroka rzesza ludzi trwale marginalizowanych i zdeprywowanych, znajdują¬ cych się coraz bardziej poza głównym nurtem życia społecznego. [...] Mamy [przy tym] do czynienia ze zjawiskiem marginalizacji całych rejonów kraju" (Błaszczyk 2004, s. 181). Innego zdania na temat bezrobocia w krajach unijnych jest Antoni Rajkiewicz. Twierdzi on, że można mówić o wzroście liczby pracują¬ cych w tych krajach osób. Według niego, „od 1995 r. do 2002 przyrost zatrudnie¬ nia wyniósł 13,6 mln osób, [...] zaś stopa bezrobocia spadła z 10,7% do 7,6%. [ . ] wszystkie kraje UE korzystały [przy tym] z imigracji zarobkowej (w tym również i z Polski)" (Rajkiewicz 2004, s. 187). Trudno powiedzieć, co jest przy¬ czyną rozbieżności stanowisk. Być może cytowani tu autorzy korzystali z róż¬ nych źródeł, zawierających tak odmienne informacje. Prasa donosi o pogarszającej się sytuacji na rynku pracy w USA. Wprawdzie oficjalnie nie występuje tam bezrobocie, pogłębia się jednak zjawisko polegające na likwidacji wielu sektorów gospodarki, którego następstwem jest przymus podejmowania jakiejkolwiek pracy przez osoby zatrudnione dotychczas w tych sektorach (najczęściej znacznie gorzej płatnej) i „degradacja społeczna całych grup, które jeszcze do niedawna z dumą mieniły się klasą średnią" (Bendyk 2005, s. 41; autor powołuje się m.in. na prace Barbary Ehrenreich, Nickel and Dimed oraz Dale'a Maharidge'a, Homeland. Wspomina też, że podobne zjawisko ma miejsce we Francji; Piszą o tym Luc Boltanski i Eve Chiapello w pracy Le nouvel esprit du capitalisme). Wróćmy jednak na rodzimy grunt. Do głosów obarczających rządzących winą za polskie bezrobocie przyłączył się biskup tarnowski Wiktor Skworc. Jego zda¬ niem, „po 1989 r. żaden gabinet nie zajął się tym problemem" (Drwal 2003, s. 5). Biskup Skworc - podobnie jak K. Dzierżawski - zauważył również, że „mimo wielu lat, jakie minęły od czasu zmiany systemu politycznego w Polsce, nie roz¬ winęła się klasa ludzi średnio zarabiających. [ . ] sytuacja ekonomiczna nie sprzyja działalności gospodarczej. Zbyt wysokie podatki zniechęcają pracodaw¬ ców do tworzenia nowych miejsc pracy" (tamże). Zdaniem bp. Skworca, „trzeba �110 IWONA KABZIŃSKA apelować do rządu i parlamentu, by podjęli gruntowną reformę państwa, gdyż dryfuje ono ku katastrofie" (tamże). Dane GUS nie pozostawiają wątpliwości. Bezrobocie systematycznie rośnie. W końcu 1990 r. wynosiło ono 6,5%, w 1993 - 16,4%, w 2000 - 15,1%, w 2001 - 17,4% (Bezrobocie 2002, s. 8). Według Narodowego Spisu Powszechnego, bez pracy oficjalnie pozostawało 3,5-3,6 miliona Polaków (Gilejko 2004, s. 152; Janicki, Wilk 2003, s. 20). Jak podaje PAP, w grudniu 2004 r. stopa bezrobocia wzrosła do 19,0% z 18,7% w listopadzie tegoż roku. Liczba bezrobotnych wy¬ niosła 2990 tys. i w stosunku do listopada 2004 wzrosła o 57,1 tys. osób (PAP 2005d, s. 06). Według Edwina Bendyka, bez pracy pozostaje [...] 19,4% zawo¬ dowo czynnych Polaków; „ponad milion z nich nie pracuje już ponad 24 miesią¬ ce" (Bendyk 2005, s. 40). Należy zwrócić uwagę na wzrost bezrobocia w dużych miastach, również w stolicy, która jeszcze do niedawna wydawała się być miejs¬ cem, gdzie stosunkowo łatwo znaleźć pracę. W 2002 r. na jedną ofertę pracy chętnych było tu 250 osób. W skali kraju wskaźnik ten wynosił 357 bezrobot¬ nych. Najgorzej było w woj. świętokrzyskim, gdzie o jedno miejsce pracy ubie¬ gało się 1400 osób (Metropol 2002, s. 8). Rośnie też zjawisko bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem i osób młodych, do 24 roku życia. E. Bendyk podkreśla, że „choć bezrobotnych jest ok. 20 proc. Polaków w wieku produkcyj¬ nym, to pracuje tylko 52 proc. (najniższy wskaźnik w UE). Brakujące 28 proc. to w dużej mierze pracownicy «dezaktywowani» m.in. za pomocą wcześniejszych emerytur i rent. Na dodatek liczba bezrobotnych może się znacznie zwiększyć wskutek spadku zatrudnienia w rolnictwie. Rolnicy są najmniej produktywną grupą w Polsce. Stanowią oni 19 proc. zawodowo czynnych, ale wytwarzają tylko 3 proc. PKB" (Bendyk 2005, s. 40). Bezrobocie nie może być postrzegane jedynie jako ujęte w liczby zjawisko społeczne, będące wynikiem określonych procesów rynkowych i jedną z cech gospodarki kapitalistycznej oraz obecnej transformacji. Za wskaźnikami, cyframi, wykresami itp. kryją się bowiem ludzie, ich dramaty, lęki, rodzinne i osobiste tragedie, a wreszcie - patologie. Na konieczność dostrzegania tragedii ludzi dotkniętych bezrobociem i ich najbliższych zwracają m.in. uwagę autorzy tek¬ stów opublikowanych w 11 numerze czasopisma pt. „Znaki nowych czasów" (z 2004 roku). Dramaty niewielkiej części bezrobotnych ukazują także pamięt¬ niki, jakie napłynęły na konkurs ogłoszony przez Szkołę Główną Handlową w 2000 roku. Pomysłodawcą był dr Andrzej Budzyński. Postanowił on powtórzyć konkurs na pamiętniki bezrobotnych, przeprowadzony w 1933 roku przez Insty¬ tut Gospodarstwa Społecznego AGH. Na zorganizowany przez niego konkurs wpłynęło 1700 wypowiedzi. Najwięcej (174) z woj. dolnośląskiego, nieco mniej z woj. wielkopolskiego i mazowieckiego. Wśród uczestników zdecydowanie przeważały kobiety (1192). Większość osób pochodziła z miast, ze wsi nadesłano 377 prac (Dominik 2003, s. 88). Pamiętniki bezrobotnych są analizowane przez naukowców (psychologów, socjologów, historyków i ekonomistów). Interesuje ich m.in. wpływ bezrobocia na życie rodzin i poszczególnych osób. Jak stwierdził A. Budzyński, „Już przy �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 111 pierwszej lekturze rzuca się w oczy fakt, że system pomocy dla osób bezrobotnych funkcjonuje w Polsce niedostatecznie. [ . ] Widać też wyraźnie, że tam, gdzie jest bezrobocie pojawiają się firmy żerujące na ludzkiej bezradności i naiwności" (cyt. za: Dominik 2003, s. 88). A. Budzyński stwierdził, że „pisanie pamiętnika pomo¬ gło niektórym ludziom ogarnąć ich rozklekotane życie i przyniosło ulgę" (tamże). Opublikowane przed wojną pamiętniki bezrobotnych „stały się wstrząsem dla opinii publicznej" (Dominik 2003, s. 88). Czy podobna byłaby reakcja polskiego społeczeństwa na publikację tekstów, jakie napłynęły na konkurs przeprowadzo¬ ny w I I I Rzeczypospolitej? Jeśli wierzyć sondażom, z których wynika, że młode pokolenie Polaków znacznie rzadziej współczuje innym ludziom, niż pokolenie średnie i starsze; jest zdecydowanie mniej altruistyczne i empatyczne (Wnuczka Polka. 2003, s. 68) nie należy oczekiwać wstrząsu, ani też nadmiernego współ¬ czucia, czy zainteresowania sytuacją osób pozostających bez pracy, bardzo często nie z własnej winy. Sondaże mówią jednak tylko o pewnych tendencjach, nie oddając złożonej materii rzeczywistości, pozostawiając zarazem miejsce na inne wybory, zaskoczenie i „przypadek". Uczestnicy konkursu stanowią niewielki odsetek bezrobotnych. Na podstawie ich wypowiedzi nie można więc wnioskować o całości zjawiska, które dotyka ponad 3 miliony osób. Życie większości z nich od dawna pozostaje „rozklekota¬ ne". Tak naprawdę tylko bezrobotni i ich najbliżsi wiedzą, jaką cenę płacą ci, którzy chcą pracować, a nie mogą znaleźć pracy, kiedy poszukiwania się prze¬ dłużają, gdy opadają ręce i gaśnie nadzieja, pojawia się obezwładniający lęk, utrata sensu życia, świadomość przegranej. Jeden z uczestników konkursu na pamiętniki bezrobotnych, Stefan Litwinowicz z Gdańska, napisał: „Psychicznie człowiek czuje się źle. Zewsząd wieje pustką, nudą i beznadzieją. Przychodzą różne złe myśli do głowy - nieraz szalone i niebezpieczne. Człowiek stara się je w sobie stłumić i na siłę odbudować wiarę w jakąkolwiek przyszłość" (Dominik 2003, s. 89). Inna uczestniczka, Elżbieta Tomala z Częstochowy, stwierdziła: „Czuję się nikim. Sponiewieraną, niepotrzeb¬ ną nikomu osobą, która nie wie, po co żyje, bo nie ma żadnego celu w życiu. Dzień mija za dniem i nic się nie dzieje" (tamże). I jeszcze kilka wypowiedzi ukazujących cenę, jaką płacą bezrobotni: „Zauważyłem u siebie oznaki zobojęt¬ nienia. Obojętne jest mi, czy jestem ogolony, czy nie. Czy mam czystą koszulę, spodnie. Nie wychodzę z domu. Leżę całymi godzinami i myślę o tym, co było i będzie, Nie zależy mi nawet na życiu"; „Jestem bezrobotnym magistrem administracji i nie potrafię wytłumaczyć dzieciom, dlaczego warto się uczyć"; „Jak jesteś bez pracy, to śni ci się czerń. Nie kawa, ciastko, kobieta, tylko czerń. Budzisz się o 5 nad ranem na czarno. Teraz mam pracę i dalej budzę się na czarno, bo już znam ten pierdolony stan. Wiem, jak to boli" (tamże, s. 90). Ludzie, którzy nie mają pracy i którzy muszą korzystać z pomocy innych często czują się zbędni, bezwartościowi, bezużyteczni, odrzuceni przez społe¬ czeństwo. Wstydzą się konieczności wyciągania ręki po pomoc (por. Bauman 2005, s. 153; Pietkiewicz 2002, s. 36; Weinerova 1994). Cytowane tu wypowiedzi dają jedynie ogólne pojęcie o gorzkim smaku bezrobocia, sytuacji ludzi, którzy �112 IWONA KABZIŃSKA chcą pracować, mają kwalifikacje, a z różnych powodów nie mogą znaleźć pracy, nie tylko takiej, która pozwoliłaby im na zaspokojenie podstawowych potrzeb, utrzymanie rodziny, ale - jakiejkolwiek. Prawdziwy dramat bezrobotnych jest jednak trudny do opisania. Tak naprawdę znają go tylko oni. Zygmunt Bauman pisze o gwałtownie rosnącej grupie „ludzi-odpadów", „ludzi wykluczonych", o zbędnych nadwyżkach, z którymi nie wiadomo, co zrobić (Bauman 2005, s. 154-155, 167). Można się tylko domyślać, jak się czują i co przeżywają ludzie traktowani na równi z odpadami przemysłowymi, śmieciami. Miałam okazję poznać kilkanaście osób, które długo szukały pracy lub ciągle jej szukają. Nie potrafię opisać ich przeżyć, doświadczeń, lęków o przyszłość. Młoda dziewczyna, która po ukończeniu wyższych studiów w Warszawie przez rok szukała w miarę stałego zajęcia, powiedziała mi: „Nie wiem, jak przeżyję to ż y c i e . " W końcu znalazła „stałą", choć niskopłatną, pracę. Już kilka razy prze¬ dłużono jej umowę, wciąż jednak żyje w niepewności, co będzie dalej, tym bar¬ dziej, że „firma", w której pracuje ma poważne kłopoty finansowe. Podobnie jak tysiące innych młodych ludzi nie zakłada rodziny, nie chce bowiem znaleźć się w sytuacji, w której nie będzie miała środków do życia i jej najbliżsi odczują to boleśnie. Nie liczy na dobrze sytuowanego męża, który zapewniłby rodzinie stabilizację finansową. Brak pracy rodzi uczucie zazdrości wobec tych, którzy pracę mają, dostają za nią wynagrodzenie, nawet jeśli nie wystarcza ono na pokrycie podstawowych potrzeb i trzeba pożyczać pieniądze. Ważne jest jednak posiadanie w miarę stałego źródła dochodu, także wówczas, gdy jest on minimalny. Z cytowanych wypowiedzi bezrobotnych, nadesłanych na konkurs ogłoszony przez AGH, wynika, że praca nadaje sens życiu, pozwala lepiej myśleć o sobie, dowartościowuje człowieka. Praca staje się wartością samą w sobie, szczególnie pożądanym i poszukiwanym dobrem, nawet jeśli jest słabo płatna, dorywcza, nawet jeśli panujące w niej stosunki są źródłem nerwic, lęków i powodów do niezadowolenia. W najwyższej cenie jest praca stała, dziś jednak jest to coraz rzadziej spotykana forma zatrudnienia (patrz: Gilejko 2004, s. 154-155) i tak naprawdę nie daje żadnej pewności. Zmiany na rynku pracy, a także zmiany stosunku do samej pracy, zwracają uwagę badaczy (szerzej patrz: Morawski 2003). L. Gilejko pisze, że praca stała się dziś „dobrem poszukiwanym i trudno dostępnym" (Gilejko 2004, s. 152). Zwraca on również uwagę na „dylemat narodowy", jakim jest „konkurowanie ze sobą dwóch celów i wartości zarazem, a mianowicie rodziny, szczęścia rodzin¬ nego, i pracy [ . ] kariery zawodowej" (tamże, s. 159). Izabela Książkiewicz twierdzi, że przez długi czas pracę uważano za „hań¬ biącą", człowiek był na nią skazany „z racji swojego niskiego stanu urodzenia i wynikającego z tego poddaństwa" (Książkiewicz 2004, s. 183). Obecnie nato¬ miast praca „stała się wartością - a społeczne doświadczenie bezrobocia wpłynęło na postrzeganie pracy jako czegoś, o co warto «zabiegać»" (tamże, s. 185). Nie oznacza to jednak, zdaniem autorki, że dla wielu osób praca przestała być „prze¬ kleństwem". Postrzegają j ą bowiem jako przymus ekonomiczny, konieczny trud, �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 113 nie dający najczęściej finansowej satysfakcji (tamże). Są, oczywiście, osoby, dla których praca jest przyjemnością (Rajkiewicz 2004, s. 188-189) należą one jed­ nak do stosunkowo wąskiej, uprzywilejowanej grupy. Zdaniem księdza Marka Stępniaka, niezbędna jest „refleksja nad pracą we współczesnej polskiej rzeczywistości. Nie ma chyba dziś dziedziny bardziej po¬ trzebującej odnowy i tak błędnie postrzeganej jak praca ludzka. [ . ] praca stała się sferą życia, w której nie obowiązują sprawiedliwość, ład, normy moralne" (Stępniak 2004, s. 15). Autor - powołując się na encyklikę Jana Pawła I I Laborem exercens z 1981 roku - przypomina, że „chociaż praca jest tak wielkim dobrem, to jednak najważniejszy jest człowiek. Ma on swoje prawa: prawo do szacunku dla swojej pracy, do sprawiedliwej zapłaty, do odpoczynku" (tamże). Tymczasem „pra¬ wa pracowników są [często] lekceważone i przemilczane. Wolność gospodarcza i chęć zysku zaczynają się przemieniać w «dziki kapitalizm», gdzie pracownik jest traktowany na równi z maszyną, zmuszany do pracy ponad siły, kosztem odpo¬ czynku, czasu dla rodziny, także kosztem wypełniania w niedziele swoich powin¬ ności religijnych. Sytuacja jest tym bardziej trudna, że wysoki poziom bezrobocia sprawia, iż na jedno miejsce pracy czeka wielu chętnych" (tamże). Bezrobotni mogą przede wszystkim liczyć na pomoc najbliższych, przy czym bardzo często jedynym źródłem utrzymania dla osób nie mających dochodów staje się emerytura lub renta któregoś z członków rodziny. Stosunkowo niewielki procent korzysta z pomocy społecznej, instytucji charytatywnych, część stara się 0 prace dorywcze. Według CBOS, 81% bezrobotnych pozostaje na utrzymaniu członków rodziny, 44% utrzymuje się z prac dorywczych, 20% - z oszczędności, 15% - z zasiłku dla bezrobotnych, 12% - z pomocy opieki społecznej, instytucji charytatywnych, Kościoła, 8% - z drobnego handlu, 6% - z wyprzedaży po¬ siadanych przedmiotów, 3% - z pieniędzy zdobytych niezupełnie uczciwie, 1% - z prac stałych (Grzeszak, Dziadul 2002, s. 59). Zdaniem Katarzyny Korzeniewskiej, często dziś spotykana „sytuacja, w której dorosłe dzieci oczekują pomocy od rodziców, a ci ostatni pomagają, może być [ . ] interpretowana jako pochodna transformacji" (Korzeniewska 2002, s. 151). Autorka podaje przykłady pomocy rodzinnej udzielanej bezrobotnym i ubogim (tamże, s. 146-147). Zwraca również uwagę na zmianę roli starszego pokolenia 1 jego miejsca w wielu rodzinach „w stosunku do tradycyjnych funkcji [ . ] . Zmiana widoczna jest przede wszystkim w odniesieniu do relacji dorosłe dzieci - starzy rodzice (czyli dziadkowie), jak je pamiętają respondenci z własnego dzieciństwa. Dziadkowie respondentów zależni byli w starości od pomocy i opieki swoich dorosłych dzieci, którym czasem nie mogli nawet zapewnić tradycyjnego «posagu»" [ . ] (tamże, s. 147). Autorka powołuje się na badania Zdzisława Wierzbickiego i Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej, które potwierdziły, że „w tra¬ dycyjnej społeczności wiejskiej rodzice albo prawnie zapewniali sobie na starość pewien zasób środków materialnych i usług ze strony młodych, przekazując im 19 1 9 Czy osoby, które czerpią dochody ze stałych prac mogą być zaliczone do grupy bez¬ robotnych? �IWONA KABZIŃSKA 114 gospodarstwo, albo mieszkając wspólnie z młodymi gospodarzami, polegali na opiece i zabezpieczeniu podstawowych potrzeb z ich strony. [ . ] to raczej starsi oczekiwali pomocy od przedstawicieli średniego pokolenia (jeżeli nawet nie od swoich potomków, to od innych aktywnych ekonomicznie członków wspólnoty wiejskiej) niż odwrotnie.[.] Zmiana w stosunku do modelu tradycyjnej współza¬ leżności pokoleniowej jest więc diametralna" (tamże, s. 148). Część osób szuka zatrudnienia na rynku krajowym, część jednak wyjeżdża „za chlebem". Dziennikarze „Faktu" ogłosili alarm twierdząc, że „za chlebem wyjechało [już] 1 000 000 Polaków" (Klinger i in. 2005, s. 1). W wielu krajach unijnych pracę mogą znaleźć polscy lekarze i pielęgniarki oraz osoby sprawują¬ ce opiekę nad niepełnosprawnymi. Na długo przed przystąpieniem Polski do UE w Niemczech rozważano projekty rozporządzeń, które miały umożliwić Polkom i kobietom z innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej podejmowanie legal¬ nej pracy w charakterze opiekunek dla osób niepełnosprawnych. W 2001 roku „w Niemczech ponad 2 mln osób wymagało stałej opieki, z czego 1,4 mln prze¬ bywało w swych domach, a prawie 600 tys. w placówkach opieki. [ . ] W pla¬ cówkach opieki społecznej nad osobami niedołężnymi pracowało ok. 180 tys. osób" (PAP 2001, s. 04). Niemieckie Ministerstwo Pracy szacuje, że do 2020 r. liczba wymagających opieki Niemców ma wzrosnąć do 2,8 mln, a do 2050 - do 4,7 mln (tamże). Będzie więc wzrastać zapotrzebowanie na opiekunki. Już dziś w Niemczech pracuje 30 tys. polskich pielęgniarek, które nie tylko opiekują się osobami starszymi, lecz również gotują i sprzątają mieszkania. Większość z nich pracuje nielegalnie (Wrabec 2004, s. 38). Liczba osób szukających pracy za granicą znacznie wzrosła po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Jak pisze Paweł Wrabec, „według szacunków bry¬ tyjskich gazet, w ciągu pierwszych 72 godzin po rozszerzeniu UE do Londynu przyjechało ok. 5 tys. naszych rodaków". Szturm na Wyspy Brytyjskie zaczął się jednak dużo wcześniej (Wrabec 2004, s. 36). W Wielkiej Brytanii pojawia się coraz więcej ofert pracy dla osób mających średnie i wyższe wykształcenie. Na pracę mogą liczyć lekarze, pielęgniarki, inżynierowie, ale też np. mechanicy samochodowi, „którzy pracowali w autoryzowanym serwisie zachodniej marki" i „szkutnicy jachtowi" (Wrabec 2004, s. 38). Autor podkreśla, że w Wielkiej Brytanii są przede wszystkim miejsca pracy dla ludzi wykwalifikowanych i zna¬ komicie znających angielski. Wiele osób, które wyjechały w poszukiwaniu pracy, ale nie spełniają tych warunków, musi więc wrócić do domu lub szukać pracy „na czarno" (tamże). W 2004 roku Polacy stanowili „najliczniejszą grupę spośród 133 tys. zarejestrowanych [ . ] na Wyspach pracowników najemnych z Europy Wschodniej" (Kaczorowski 2005, s. 8). 20 W prasie można znaleźć artykuły zachęcające do wyjazdów, do zaintere¬ sowania się warunkami legalnego zatrudnienia za granicą. Anonimowy autor tekstu zamieszczonego w Życiu na gorąco informuje, że u naszego zachodniego 2 0 Autor cytuje wypowiedź Pawła Komorowskiego z londyńskiego biura agencji Grafion Recruitment, rekrutującej pracowników z Europy Wschodniej. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 5 sąsiada otworzyły się m.in. możliwości zatrudnienia dla pomocy domowych i opiekunek do dzieci. Wskazuje też na korzystne zmiany w przepisach, np. w przypadku osób, które otrzymały zgodę na zatrudnienie jako pomoc domowa przez co najmniej 12 miesięcy - prawo do legalnego zatrudnienia mają także najbliżsi członkowie ich rodzin (Łatwiej o pracę... 2005, s. 27). Inny tekst za¬ czyna się od słów: „Warto wysłać męża na saksy. Do domowego budżetu wpły¬ nie wtedy dwa tysiące euro rocznie na jedno dziecko. Polacy zyskali prawo do zasiłków wypłacanych przez państwa Unii Europejskiej" (Przewoźniak 2005). Dalej czytamy, że „osoba wyjeżdżająca powinna przebywać i pracować za grani¬ cą absolutnie legalnie, a pracodawca musi odprowadzać od jej pensji podatki i opłaty ubezpieczeniowe. [...] Zasiłek obejmuje każde dziecko pracownika, bez względu na to, czy przebywa wraz z rodzicami, czy zostało w Polsce. Prawo do zasiłku mają dzieci, które nie ukończyły 27. roku życia i uczą się [ . ] " (tamże). Oferty te są z pewnością kuszące dla osób pozostających bez pracy w Polsce, eksperci przestrzegają jednak przed skutkami procesów migracyjnych, m.in. starzeniem się polskiego społeczeństwa i spadkiem jego liczebności. Już dziś Polska dołączyła do starzejących się państw Unii. Jak pisze Marek Henzler, „wy¬ jątkowo szybko znaleźliśmy się w Europie, której zachodnia część na podobne procesy demograficzne (spadek dzietności i starzenie się społeczeństwa) potrze¬ bowała dwa razy więcej czasu niż my" (Henzler 2002, s. 21). Autor podaje, że „w Polsce w 1950 r. na jedna osobę w wieku powyżej 65 lat przypadało 12 doro¬ słych dzieci i wnuków (powyżej 15 lat). W 2050 będzie ich już jedynie dwoje" (tamże, s. 22). Pojawia się więc problem opieki nad ludźmi starszymi, jak również konieczność tworzenia instytucji, które będą musiały zastąpić rodzinę (tamże). Podobne tendencje i problemy występują w wielu krajach Zachodu. Prof. Janina Jóźwiak z SGH informuje, że obecnie w Europie „co piąta osoba ma więcej niż 60 lat, a w 2050 r. granicę tego wieku będą już za sobą miały 4 osoby na 10. W Polsce będzie podobnie i liczba seniorów wzrośnie nam z 6 do 12 mln" (tamże, s. 22). Jesteśmy też ostrzegani, że za 20-30 lat, a może nawet znacznie wcześniej, mogą wystąpić problemy z wypłatą emerytur (PAP/MS 2004, s. 1). Pojawiają się pytania: „Kto będzie w Polsce pracował, kto będzie rodził dzieci, kto utrzyma coraz większą część społeczeństwa w wieku poprodukcyjnym i czy chcemy, poprzez migrację z zewnątrz, nieco zasypać ludnościową dziurę?" (Henzler 2004, s. 22). Rosną też obawy, że nasilające się procesy migracyjne pozbawią Polskę fachowców w rozmaitych dziedzinach. „W wielu rejonach Pol¬ ski już zaczyna brakować dobrych rzeźników i kucharzy. [ . ] Zdesperowani lekarze uczą się języków i zaczynają emigrować do Niemiec, Anglii, Skandyna¬ wii. W polskich szpitalach [ . ] pojawiają się na ich miejsce pracowici, ale chyba gorzej wykształceni medycy z Ukrainy i Kazachstanu" (Wrabec 2004, s. 39). Pracujący na Zachodzie Polacy są jednak coraz częściej wypierani z rynku pra¬ cy przez przybyszów z Ukrainy, Bułgarii, Rumunii i tzw. Trzeciego Świata, którzy godzą się na o wiele niższe wynagrodzenia. Zdaniem Anny Dal, mieszkającej w Paryżu od 25 lat i zajmującej się doradztwem personalnym, wspomniane zjawi¬ sko jest skutkiem „globalizacji i rozwarstwienia społeczeństw" (cyt. za: Wrabec �116 IWONA KABZIŃSKA 2004, s. 38). A. Dal przypomniała, że „w X I X wieku paryskie domy sprzątały dziewczyny z Bretanii, a potem zastąpiły je Portugalki i Hiszpanki, na których miejsce weszły z kolei Polki. Na podobnej zasadzie polskie gosposie zastąpiły w Grecji droższe od nich Filipinki, a teraz same tracą miejsce na rzecz Ukrainek. [Jednocześnie] [...] Nasi rodacy zaczynają się chwytać bardziej ambitnych zajęć. Te same osoby, które parę lat temu męczyły się przy zmywaniu, teraz pracują jako kelnerzy czy ekspedientki w eleganckich paryskich sklepach" (tamże). Dużym zainteresowaniem cieszą się różnego typu „studia europeistyczne". Agnieszka Niezgoda podaje, że „europeistyka wykładana jest pod rozmaitymi nazwami na ponad 100 uczelniach państwowych i prywatnych w całym kraju. Najczęściej występuje jako specjalizacja na zarządzaniu i marketingu, polito¬ logii, stosunkach międzynarodowych, prawie. Obok powszechnych na tych wydziałach ścieżek europejskich, gdzie porusza się podstawowe zagadnienia, jak np. administracja europejska, instytucje Unii Europejskiej, prawo unijne, w szkołach wyższych nie brak też bloków europejskich bardzo mocno wyprofi¬ lowanych". Młodzi ludzie, którzy podejmują tego rodzaju studia mają nadzieję, że po ich ukończeniu znajdą ciekawą, dobrze płatną pracę na Zachodzie albo może w Polsce (Niezgoda 2003, s. 80). Polska nie jest jednak wyłącznie krajem o dużej liczbie emigrantów. Okazuje się bowiem, że stanowi ona atrakcyjny rynek pracy dla obcokrajowców, zarówno z Zachodu, jak i ze Wschodu. Kupnem ziemi w Polsce są np. szczególnie zainte¬ resowani holenderscy rolnicy (Bachmann 2002, s. 42). Wielu mieszkańców za¬ chodniej Europy znajduje w Polsce satysfakcjonujące zajęcie (Niezgoda 2003a). Wśród szukających pracy „osób z zewnątrz" najwięcej jest jednak przybyszy zza wschodniej granicy. O zalegalizowanie pobytu w Polsce i możliwość pozostania tu na stałe stara się np. 1,5 tys. Ormian (Miecik 2004). Nie wiadomo dokładnie ilu jest w Polsce Chińczyków, Wietnamczyków, jak też np. osób, które przybyły z Kaukazu. W chwili wprowadzenia wiz dla obywateli Rosji, Białorusi i Ukrai¬ ny, w związku z przystąpieniem Polski do UE, szacowano, że polskie konsulaty na Wschodzie będą wystawiały od 1 do 1,2 miliona tego typu dokumentów rocznie; w tym dla mieszkańców Białorusi ok. 280 tys., dla mieszkańców Rosji - ok. 320 tys. i dla mieszkańców Ukrainy - ok. 550 tys. (Jarociński 2003, s. 34). Powszechnie wiadomo, że pobyt w Polsce łączy się przede wszystkim z poszuki¬ waniem pracy i wykonywaniem różnych zajęć, najczęściej „na czarno". Z przytoczonych tu danych wynika, że najliczniejszą grupę przyjezdnych sta¬ nowią przybysze z Ukrainy (szerzej na ten temat patrz: Nechamkis 2004). Autor pisze, że „Ukraina wyludnia się w zastraszającym tempie" (Nechamkis 2004, s. 72). Podaje też, że według raportu rzeczniczki praw człowieka, Niny Karpaczowej, za granicą pracuje obecnie 7 mln. Ukraińców (mówi się nawet o 18 mln). „Ukraińcy jeżdżą na Węgry całymi wioskami, zdominowali rynek pracy na Słowacji i w Czechach, wypierają marokańskich gastarbeiterów w Portugalii" (Nechamkis 2004, s. 72). Nie wszyscy chcą lub mogą emigrować. Szukają więc możliwości zarobkowa¬ nia w kraju. Wiele osób pracuje np. jako akwizytorzy albo uliczni sprzedawcy, �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 7 niektórzy zarabiają muzykowaniem na ulicach, w przejściach podziemnych, środ¬ kach komunikacji miejskiej (szerzej patrz: Pawlak 2002). Artur Pawlak pod¬ kreśla, że osoby zajmujące się „ulicznym biznesem" są często profesjonalistami. „Wiedzą, co, jak, komu i gdzie. W małym palcu mają chodnikowy know-how, marketing, psychologię zachowań konsumenckich, strategię, logistykę i co tam jeszcze wymyślili specjaliści od skutecznego handlu" (Pawlak 2002, s. 108). Coraz więcej osób zarabia, lub próbuje zarabiać, sprzedając na poboczach szos „artykuły sezonowe" (owoce, grzyby, jagody), świeże lub suszone ryby albo różnego rodzaju wyroby przemysłowe i rękodzieło. Niezależnie od pogody, wzdłuż szos ustawiają się ze swoim towarem ludzie starsi i dzieci, „bezrobotni z miast i rolnicy z pobliskich wsi" (Podgórska i inni 2002, s. 30). W ten sposób powstaje „najdłuższy supermarket nowożytnej Europy" (tamże). Z podobnym zjawiskiem spotkałam się latem 2004 roku na zachodniej Ukrainie. Na poboczach głównych dróg, co krok, można było spotkać dzieci i starsze kobiety, oferujące wyjątkowo piękne grzyby i jagody. W Polsce przydrożny handel postrzegany jest często jako konieczność. Wiele osób ma też pretensję do państwa, które pozostawiło rolników bez pomocy i nie troszczy się o to, by mogli sprzedawać plony swojej pracy (Podgórska i inni 2002, s. 30). Stosunkowo nowym źródłem dochodów jest pisanie - na zamówienie - prac magisterskich, a nawet doktoratatów, nie mówiąc już o wypracowaniach szkol¬ nych, pracach zaliczeniowych dla studentów, jak też rozmaitych pracach dyplo¬ mowych „Najbujniejszy rynek rozwinął się na polu języka polskiego" (Szostak 2003). Usługodawcy ogłaszają się w internecie i choć „już samo ogłoszenie jest namawianiem do oszustwa, a więc podżeganiem do popełnienia przestępstwa" (Szostak 2003, s. 41) proceder kwitnie bezkarnie. Błyskawicznie powstał „rynek wtórny maturalnych prezentacji z języka polskiego - uczniowie, którzy już zdali ten egzamin [wiosną 2005 roku - I.K.] proponują za pieniądze swoją pracę tym, którzy maturę będą mieli za rok" (Markowski 2005, s. 7). Na rynku pracy, przeżywającym proces deregulacji i zmian strukturalnych, pojawiają się nowe zawody. Wymagają one jednak określonych kwalifikacji i wysokiego profesjonalizmu, w związku z czym dla wielu osób są niedostępne. Profesjonaliści poszukiwani są przede wszystkim w sektorze bankowym i ubez¬ pieczeniowym, w spółkach, zwłaszcza z udziałem kapitału zagranicznego, firmach doradczych i marketingowych, w agencjach reklamowych i in. (Gilejko 2004, s. 152). Duże szanse na znalezienie pracy mają również operatorzy komórkowi i „nowi operatorzy sieci stacjonarnej", jak też informatycy, a więc osoby wykonujące rozwijające się obecnie najszybciej zawody związane z wy¬ soką techniką (Jacukowicz 2004, s. 168). Zdaniem autorki, perspektywy rozwoju ma również sektor naukowo-techniczny (tamże, s. 169-170). E. Bendyk, powo¬ łując się m.in. na prace amerykańskiego socjologa Richarda Florydy, twierdzi, że obecnie, w epoce postprzemysłowej, liczy się przede wszystkim „praca nie¬ materialna". „Największa akumulacja kapitału następuje w tzw. twórczym sekto¬ rze gospodarki [ . ] odpowiedzialnym za wytwarzanie i przetwarzanie symboli. �118 IWONA KABZIŃSKA Będzie to więc Hollywood ze swoimi filmowymi studiami - fabrykami marzeń, agencje reklamowe, laboratoria badawcze, firmy produkujące oprogramowania, wydawnictwa, studia muzyczne, wytwórnie gier komputerowych. Sektor twór¬ czy jest obecnie największym segmentem amerykańskiej gospodarki, przyno¬ szącym ponad bilion dolarów przychodu i zatrudniającym ponad 38 mln osób. To też największy amerykański eksporter, jedyny dający Stanom Zjednoczonym dodatnie saldo w handlu zagranicznym" (Bendyk 2005, s. 41). Wysokie wskaźniki bezrobocia świadczą wyraźnie o tym, że nie wszyscy mogą znaleźć pracę (nie liczę tych, którzy jej nie szukają). Nie jest jednak prawdą, jak napisano w jednym z artykułów, że „polscy bezrobotni są pozostawieni samym sobie, gdyż działania państwa nie wystarczają, a i n n e i n s t y t u c j e nie doceniają wagi problemu" (Polski bezrobotny... 2002, s. 22; podkr. I.K.). Z pomo­ cą bezrobotnym, w miarę swoich możliwości, spieszą np. parafie. Część bezrobot¬ nych znajduje tam zatrudnienie, powstają parafialne kluby i banki ofert, kształci się młodzież w Katolickich Centrach Edukacji KANA, prowadzonych przez Kościół w Polsce. Organizowane są również kursy komputerowe i językowe dla młodzieży do 25 roku życia, nie mającej pracy oraz korepetycje dla uczniów (Drwal 2003, s. 5). W niektórych parafiach wierni składają datki na fundusz prze¬ znaczony dla bezrobotnych. Prowadzona jest też działalność charytatywna, którą świadczą lekarze, prawnicy, psychologowie, pedagodzy (Chmieliński 2003, s. IV). Obecność innych osób, świadomość, że kogoś interesuje ich los, że nie są sami, że ktoś okazuje im serce, jest ogromnie ważna dla tych, którzy nie radzą sobie w obecnej rzeczywistości (Świątkiewicz 2003, s. IV). Organizacje parafialne i - szerzej - kościelne (najczęściej cicho i bez medial¬ nego rozgłosu) pomagają także osobom bezdomnym. „Obecnie w skali kraju 80% usług socjalnych w ramach pomocy bezdomnym świadczą [ . ] organizacje nie¬ państwowe [ . ] w około 50% finansowane ze środków publicznych. Nie istnieją natomiast dla państwa obligatoryjne standardy pomocy bezdomnym" (Biniek 2004, s. VIII). Anna Biniek podaje przykłady działalności legionowskiego od¬ działu Caritas Diecezji Warszawsko-Praskiej. Pod jego patronatem w Legiono¬ wie działa m.in. schronisko dla bezdomnych mężczyzn, a także ognisko wycho¬ wawcze dla dzieci, którym rodzice nie mogą zapewnić opieki w ciągu dnia. Organizatorzy tych placówek starają się kształtować u swych podopiecznych postawy życzliwości wobec innych, rezygnację z zachowań roszczeniowych: „zamiast «do mnie» - «ode mnie», uczą bezdomnych aktywności tak, by mogli się usamodzielnić, ale też, by byli zdolni do pomagania innym" (Biniek 2004, s. VIII). Tego typu zachowania i postawy z pewnością nie mają nic wspólnego z „kulturą narzekania" i wspólnotami opartymi na „rytuałach narzekania". Z działalności na rzecz bezdomnych znana jest s. Małgorzata Chmielewska, przełożona Wspólnoty Chleb Życia. Wspólnota pomaga kilku tysiącom osób. Zorganizowała też m. in. pierwszą placówkę dla bezdomnych i głodujących mieszkańców Brześcia na Białorusi (Kindziuk 1998, s. 19). Coraz częściej do ośrodków pomocy społecznej zgłaszają się osoby zubo¬ żałe - ludzie, którzy stracili pracę i nie mogą znaleźć nowej, chorzy, niepełno- �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 9 sprawni, osoby z rodzin wielodzietnych. Według Urszuli Gil, „nigdy dotychczas na wsi nie było tyle biedy. Tyle nowej, nie tej reprodukowanej, nabytej dzie¬ dzicznie - od rodziców" (cyt. za: Pietkiewicz 2002, s. 36). Zdaniem Katarzyny Korzeniewskiej i Elżbiety Tarkowskiej, można mówić o „kwestii wiejskiej", w tym np. o znacznych dysproporcjach między miastem i wsią, która szcze¬ gólnie dotkliwie odczuwa ubożenie i marginalizację jej mieszkańców w wyniku procesów globalizacji (Korzeniewska, Tarkowska 2002, s. 13). E. Tarkowska twierdzi, że „bieda w znikomym stopniu dotyczy ludzi z wyższym wykształ¬ ceniem [ . ] jest ona natomiast silnie skorelowana z niskim poziomem eduka¬ cji. [ . ] Niski [ . ] poziom wykształcenia ludności wiejskiej jest jednym ze źródeł obecnego społecznego i kulturowego upośledzenia wsi [ . ] " (Tarkowska 2002, s. 163-164). W ciągu kilku lat, jakie minęły od ukazania się cytowanej tu publikacji, sytuacja zmieniła się znacząco. Z jednej strony, jak już wspom¬ niałam, rosną wskaźniki bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem (co powoduje spadek poziomu ich życia, nierzadko ubóstwo). Na lepsze zmie¬ niła się natomiast sytuacja części rolników, przede wszystkim tych, którzy sko¬ rzystali z unijnych dopłat. Według Stanisławy Golinowskiej z Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, naj¬ gorzej wiedzie się obecnie ludziom w średnim wieku, nie mającym kwalifikacji do wykonywania nowych zawodów, mieszkającym w rejonach o szczególnie wysokim stopniu bezrobocia (ZM 2005). Czy rzeczywiście łatwiej żyje się np. ludziom młodym, nawet wykształconym, którzy stanowią znaczny procent bez¬ robotnych? Wymownie brzmią słowa Roberta Krasowskiego, który stwierdził, że „40 procent biednych to jest największe oskarżenie, jakie można postawić dzisiejszej rzeczywistości i nie ma co do tego dwóch zdań" (Krasowski 2002, s. 22; podkr. I.K.). Szkoda tylko, że owa „dzisiejsza rzeczywistość" ma anoni¬ mową twarz i pozostaje obojętna wobec stawianych jej zarzutów. * * * Dla osób, które śledzą i analizują dokonujące się na naszych oczach procesy transformacji media są cennym źródłem wiedzy. Podawane przez nie informacje mogą być też z powodzeniem wykorzystywane w badaniach etnologicznych (patrz np. Drozd-Piasecka 1998; 2002). Trzeba jednak pamiętać o „spłaszczeniu" ukazywanego w mediach obrazu rzeczywistości, selektywności, powierzchow¬ ności, jak również jednostronności podawanych przez nie informacji. Inną kwe¬ stią jest wpływ mediów na sposób postrzegania rzeczywistości przez odbiorców, zwłaszcza tych, którzy podchodzą bezkrytycznie do dostarczanych im informa¬ cji. Wiele zależy od tego, jakie artykuły są dostępne czytelnikom, czy ich lektura jest efektem świadomego wyboru, czy też decydują o tym inne czynniki (np. bezpłatny dostęp do określonego tytułu). Tak zwanemu „przeciętnemu czytelni¬ kowi", widzowi czy radiosłuchaczowi trudno też z reguły dyskutować z nauko¬ wymi autorytetami, na których powołują się dziennikarze lub którzy wypowia¬ dają się np. na łamach prasy. �120 IWONA KABZIŃSKA W prezentowanym tu tekście jedynie zasygnalizowałam zjawisko, jakim jest udział mediów w kształtowaniu wizerunku Polaków i obrazu polskiej rzeczy¬ wistości, ilustrując problem wybranymi doniesieniami prasowymi i podejmując próbę polemiki z autorami niektórych publikacji. Starałam się pokazać, że pew¬ ne twierdzenia można poddać w wątpliwość, odwołując się do innych źródeł, jak też do własnych doświadczeń, rozmów i obserwacji. Przedstawiony tu obraz jest - z konieczności - dalece niepełny, fragmentaryczny. Uległby on z pewnością zmianie, gdyby przedmiotem mojej uwagi stały się np. pisma adresowane do określonych grup (tzw. prasa kobieca, młodzieżowa, specjalistyczna). Najbar¬ dziej miarodajna byłaby pełna analiza informacji prasowych ukazujących się w Polsce (uzupełniona przez analizę treści audycji radiowych i telewizyjnych) przedstawiających obraz rzeczywistości, w której żyjemy i polskiego społeczeń¬ stwa. Nie jest to jednak celem moich badań. Ograniczyłam się tu jedynie do zarysu interesującej mnie problematyki. LITERATURA Ariés P h i l i p p e 1974, Western attitudes towarddeath:from theMiddleAges to theprésent, tłum. Patricia M . Ranum, John's Hopkins University Press, Baltimore. - 1989, Człowiek i śmierć, tłum. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa. B a c h m a n n K l a u s 2002, Ziemia wasza i nasza, Polityka, nr 3, 19.01., s. 42. - 2004 Fatalna spirala nieufności, Polityka, nr 17, 24.04., s. 36-37. B a r a n o w s k a A g n i e s z k a , M i e c i k I g o r T. 2004, Uwaga mobbing!, Polityka, nr 3, 17. 01, s. 20-22. B a r t m a n K a t a r z y n a 2004, Pogotowie na gazie, Dzień dobry, 17.02., s. 8. - 2005 Reality szok, Dzień dobry 18.02., s. 4-5. B A S 2003, Mobbing wieloznaczny, Metropol, 24.07., s. 07. B a u m a n Z y g m u n t 1998, Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, tłum. N . Leś­ niewski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. - 2005, Europa, niedokończona przygoda, tłum. T. Kunz, Kraków, Wydawnictwo Literackie. B e c i k o w e . . . 2005, Becikowe nie zwiększy liczby urodzeń..., Metropol, 11-13.02., s. 2. B e n d y k E d w i n 2005, Dlaczego nie ma pracy? Polityka, nr 17, s. 40-42. B i e l e c k i J ę d r z e j 2005, Polski hydraulik a sprawa francuska, Rzeczpospolita, 28-29.05., s. 1-3. B i n i e k A n n a 2004, Szukam swojego miejsca, Niedziela, nr 36, 5.09., s. V I I I . B ł a s z c z y k B e a t a 2004, Bezrobocie - nowy czynnik strukturotwórczy, [w:] Problemy poli­ tyki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 180-182. B o l i b r z u c h P a u l i n a 2002, Lekarza od polskiego bezrobocia poszukuję. Pilnie, Życie, 6-7.07., s. 16-17. B y s t r o ń J a n S. 1980, Łańcuch szczęścia, [w:] tegoż, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wyb. i oprac. L . Stomma, PIW, Warszawa. C h m i e l i ń s k i P i o t r 2003, Parafia bankiem pomocy, Niedziela, nr 5, 2.02., s. IV. D e d o u r g e R a p h a e l l e 2004, Sceny mówią same za siebie, Metropol, 19.05., s. 07. D o m i n i k I w o n a 2003, Z gniewu, z nudów, z bezsenności, Polityka, nr 11, 15.03., s. 88-90. D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 1998, Społeczność wiejska w okresie przełomu systemo¬ wego, Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 5-40. - 2002 Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu, Etnografia Polska, t. 46, z. 1-2, s. 5-28. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 121 D r w a l K r z y s z t o f 2003, Bezrobotni w parafii - parafia wobec bezrobotnych, Niedziela, nr 6, 9.02., s. 6. „ D z i e c i n i e c h c i a n e " 2002, „Dzieci niechciane", Niedziela, 10.11., s. 15. G i l e j k o L e s z e k 2004, Praca - między przymusem a szansami awansu, [w:] Problemy poli­ tyki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 151-166. G r z e s z a k A d a m 2004, Gdzie się żyje najlepiej?, Polityka, nr 26, 26.06., s. 3-10. H a j n o s z I w o n a 2004, Ola będzie miała rączkę, Metro, 13.12., s. 5. H e n z l e r M a r e k 2002, Więcej dziadków niż wnuków, Polityka, nr 49, 7. 12., s. 20-22. J a c u k o w i c z Z o f i a 2004, Praca - poszukiwanie nowych form zatrudnienia, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 167-172. J A G 2002, Recesja nie ominęła stolicy, Metropol, 28.02., s. 2. - 2002a, Rekordowe bezrobocie I I I RP, Metropol, 28.02., s. 8. J a n i c k i M a r i u s z , W i l k E w a 2003, Wdowy, starzy kawalerowie, kaleki, Polityka, nr 26, 28. 06., s. 20-22. J a n i c k i M a r i u s z , W ł a d y k a W i e s ł a w 2003, Strachy na Lachy, Polityka, nr 23, 7.06., s. 3-14. J a r o c i ń s k i M a r e k 2003, Kolejka do Polski, Polityka, nr 21, 24.05., s. 34-36. J e s t n i j a k o . . . 2004, Jest nijako, będzie średnio, Polityka, nr 44, 30.10., s. 92. K a b z i ń s k a I w o n a 2002, Rosjanie na terenach byłych republik radzieckich (poza Rosją) po rozpadzie Związku Radzieckiego, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, P. Kraszewski (red.), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 333-360. - 2004, Czy telewizja kłamie? Relacje i więzi międzyludzkie w filmach emitowanych w polskiej telewizji, [w:] Antropologia wobec fotografii i filmu, G. Pełczyński, R. Vor­ brich (red.), Biblioteka Telgte, Poznań, s. 135-152. - 2005 Doświadczanie transformacji, [w:] Regiony, granice, rubieże, L . Mróz, M . Zowczak (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 139-166. K a c z o r o w s k i A l e k s a n d e r 2005, Ach, ci Polacy!, Polityka, nr 17, s. 4. K i n d z i u k M i l e n a 1998, W służbie człowiekowi, Gość niedzielny, 17. 05., s. 19. K O L , M B , M M , A W, G K , A O 2005, Na co narzekają Polacy? 7 największych bolączek Polaków, Fakt, 12-13.02, s. 1, 5. K o ł o d z i e j c z y k M a r c i n 2002, Gorąca zupa, Polityka, nr 3, 19.01., s. 19-20. - 2004a Piętno świra, Polityka, nr 13, 27.03., s. 3-10. K O P 2005, Nie dajcie się wyzyskiwać, Metro, 25-27.02., s. 5. K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a 2002, Biedni (i) emeryci: o ekonomicznej zależności bied­ nych rodzin od pomocy z zewnątrz i o „underclass po polsku", [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa, s. 141-160. K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a , T a r k o w s k a E l ż b i e t a 2002, Spojrzenie na biedę: wprowadzenie, [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokal¬ nych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa, s. 7-21. K o w a l s k i M a r e k L . 2003, Urażona duma, Polityka, nr 43, 25. 10., s. 103. K r a s o w s k i R y s z a r d 2002, Czego nie lubią elity? Samego rynku czy jego obrońców?, Życie, 23-24.02. K r y ń s k a E l ż b i e t a 2004, Zapotrzebowanie na pracę w warunkach globalizacji, [w:] Pro¬ blemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecz¬ nej, Warszawa, s. 173-179. K s i ą ż k i e w i c z I z a b e l a 2004, Praca - słodko-kwaśny owoc przymusu, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej, Warszawa, s. 183-186. Ł a t w i e j o p r a c ę . . . 2005, Łatwiej o pracę w Niemczech, Życie na gorąco, nr 9, s. 27. M a r k o w s k i M a r c i n 2005, Prezentacja reaktywacja, Metro, 26.04, s. 7. �122 IWONA KABZIŃSKA M a r t i n i C a r l o M . 1998, Rozmowy z moim telewizorem, tlum. W. Pawłowski, Wydawnic¬ two W A M , Kraków. M e t r o p o l 2005, Podróż śladem wielkiej fali, Metropol, 18.01., s. 01. M i e c i k I g o r 2004, Wszyscy nasi Ormianie, Polityka, nr 6, s. 84-87. M i l i o n y n a p o m o c . . . 2004, Miliony na pomoc, Metropol, 6.01. M i l u s k i T a d e u s z 2002, Warunki życia mieszkańców Rosji w okresie transformacji spo­ łeczno-gospodarczej w latach 1991-2000, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, P. Kraszewski (red.), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 361-380. m k i n / K A I 2003, Kromka chleba od Caritas, Niedziela, nr 5, 2.02. M o r a w s k i W i t o l d 2003, Niepewność w świecie pracy. Sondażowe badania konsekwencji globalizacji, [w:] Praca - gospodarka, społeczeństwo, K. Doktór i in. (red.), Uniwersytet Łódzki, Łódź. N e c h a m k i s W ł o d z i m i e r z 2004, Iwan za Jana, Jan za Hansa, Polityka, nr 3, 17.01., s. 72-75. N i e ma... 2004, Nie ma anonimowych chorych. Rozmowa z prof. Wiesławem W. Jędrzejcza­ kiem, hematologiem, o nowych nadziejach w walce z białaczką [rozm. P. Walewski], Poli­ tyka, nr 51, 18. 12., s. 78-79. N i e m e ś w i a d e c t w a . . . 2005, Nieme świadectwa tragedii, Fakt, 12-13.02, s. 14-15. N i e m i e c k a d r o g a . . . 2002, Niemiecka droga. Rozmowa z Sigmarem Gabrielem, premierem Dolnej Saksonii, o tym, jak rządzić własnym kawałkiem kraju [rozm. A . Krzemiński], Poli¬ tyka, nr 24, 15.06., s. 40-42. N i e z g o d a A g n i e s z k a 2003, Magister obsługi Europy, Polityka, nr 5, 1.02., s. 80-81. - 2003a Przeszczepieńcy, Polityka, nr 39, 27.09., s. 82-85. O s t r o w s k i M a r e k , Ś w i ą t k o w s k a E w a 2003, Nas do Unii nie zagonią! Polityka, n r 1 1 , 15.03., s. 24-26. P a ń s t w o t w o r z y . . . 2002, Państwo tworzy bezrobocie. O przyczynach występowania bez¬ robocia i sposobach walki z nim z Krzysztofem Dzierżawskim rozmawia Paulina Bolibrzuch, Życie, 20-21.04., s. 19-20. P A P 2001, Legalna praca dla Polek w Niemczech już w styczniu, Metropol, 23-25.11., s. 04. - 2002 Miliard złotych w walce z bezrobociem, Metropol, 28.02., s. 2. - 2005 Pogłębia się bieda, Metropol, 1.02., s. 2. - 2005a Niemcy boją się konkurencji, Metropol, 22.02., s. 5. - 2005b Dlaczego nie chcemy mieć dzieci, Metropol, 27.01., s. 2. - 2005c Okulary równości, Metropol, 27.01., s. 2. - 2005d Więcej bezrobotnych, Metropol, 7-9.01., s. 06. - 2005e, W Niemczech kwitnie korupcja, Metropol, 20.07., s. 04. P A P / M S 2 004, Polska bez obrączek i bez dzieci, Metropol, 9.11., s. 1. P a w l a k A r t u r 2002, Chodzony, Polityka, nr 8, 23.02., s. 108-113. P e t r y c k i M a c i e j 2005, Władca much, Dzień dobry, 4.02., s. 1, 4-5. P i e t k i e w i c z B a r b a r a 2002, Panie pomocne, Polityka, nr 45, 9.11., s. 36-38. - 2003 Bicie po biciu, Polityka, nr 11, 15.03., s. 34-36. - 2003a, Córki zza firanki, Polityka, nr 41, 11. 10., s. 90-92. P i e t k i e w i c z B a r b a r a , S z o s t k i e w i c z A d a m 2003, Przebacz, Polityka, nr 51/52, 20-27.12., s. 130-135. P i e t r a s i k Z d z i s ł a w 2003, Niekochana Rzeczpospolita, Polityka, nr 35, 30.08., s. 24-26. P o d g ó r s k a J o a n n a 2004, Jak nie być sobą, Polityka, nr 5, 31.01., s. 3-9. P o d g ó r s k a J o a n n a i in. 2002, Najdłuższy supermarket, Polityka, nr 27, 6.07., s. 30-33. P o l a c y z a d o w o l e n i . . . 2004, Polacy zadowoleni z życia, Metropol, 3.02., s. 2. P o l s k i b e z r o b o t n y . . . 2002, Polski bezrobotny może liczyć tylko na siebie. O specyfice polskiego bezrobocia i o tym, czym ono się różni od bezrobocia na Zachodzie z dr Ewą Leś rozmawia Paulina Bolibrzuch, Życie, 27-28.04., s. 22-23. P r z e w o ź n i a k M a r c i n 2005, Unia Europejska płaci na polskie dzieci, Życie Warszawy, 14.06., s. 4. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 123 R a j k i e w i c z A n t o n i 2004, Liczy się nie tylko praca opłacana, [w:] Problemy polityki spo­ łecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warsza­ wa, s. 187-189. R e a n i m a c j a t y g r y s a 2005 [wywiad z Leszkiem Balcerowiczem, przeprowadzony przez Tomasza Wróblewskiego, Annę Mackiewicz i Dariusza Stasika], Newsweek Polska, nr 28, 17.07., s. 46-47. S a x o n b e r g S v e n 2004, Model szwedzki ma się dobrze, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, nr 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 13-31. S c h u l z W i e s ł a w 2004, Co widać w oku?, Polityka, nr 50, 11.12., s. 94-95. S i o s t r y S ł u ż e b n i c z k i N a j ś w i ę t s z e j M a r y i P a n n y 2002, „Dzieci niechciane", Niedziela, nr 45, s. 15. S k o r o . . . 2005, Skroro jest tak źle, dlaczego jest tak dobrze? Rozmowa z prof. Januszem Czapiń­ skim [rozm. J. Żakowski] Polityka, nr 40, 8.10., s. 26-30. S t a s i a k P i o t r 2004, Zarabiać w niebieskich, Polityka, nr 7, 14.02., s. 36-39. S t ę p n i a k M a r e k 2004, Przed „świątynią konsumpcji", Niedziela, 1.02., s. 15. S t r o n a c z y t e l n i k ó w . . . 2005, Strona czytelników, Metropol, 24.01., s. 08. - 2005a Strona czytelników, Metropol, 31.01., s. 08. S z e l e w a D a g m a r a 2004, Szwedzka polityka rodzinna, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, nr 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej, Warszawa, s. 53-74. S z o s t a k A d a m 2003, Myśl rozwinę niedrogo, Polityka, nr 41, 11.10., s. 40. S z y m b o r s k i Krzysztof 2003, Płomień szczęścia, tlen sukcesu, Polityka, nr 51/52, 20-27.12., s. 112-114. Ś w i ą t k i e w i c z W o j c i e c h 2003, Pod opieką Pani z Lourdes, Niedziela, nr 6, 9.02., s. IV. - 2004 Przy wspólnym stole, Niedziela, nr 2, 11.01. Ś w i e r d z e w s k a I r e n a 2003, Chleb, którym Bóg dzieli się z człowiekiem, Niedziela, nr 5, 2.02., s. V I I I . T a r k o w s k a E l ż b i e t a 2002, Czy dziedziczenie biedy? Bariery i szanse edukacyjne mło­ dzieży wiejskiej z gminy Kościelec, [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Warszawa, Wydaw­ nictwo IFiS PAN, s. 161-189. T i s k o v V a l e r i j A . 2001, Krizisnaja paradigma v Rossii, [w:] tegoż, Etnologia i polityka, „Nauka", Moskva, s. 223-228. T u b e z r o b o t n i . . . 2003, Tu bezrobotni znajdą pomoc. Rozmowa z o. Kazimierzem M . Lorkiem, założycielem Fundacji „Nadzieja" [rozm. M . Kindziuk], Niedziela, nr 33, 17.08., s. V I . U n i a b u d z i l ę k . . . 2004, Unia budzi lęk, Polityka [rubryka: Pod lupą], nr 3, 17.01., s. 72. V e r m e l i n J e r o m e 2005, Francja się boi, Metropol, 31.05., s. 06. W e i n e r o v á R e n a t a 1994, Romanies - In Search of Lost Security? (An Ethnological Probe in Prague 5), Prague Occasional Papers in Ethnology, Nr 3, Praga. W i e l o w i e y s k i A n d r z e j 2004, Pięść do oka, Polityka, nr 48, 27.11., s. 106-107. W i l k E w a 2003, Polska obok Polaków, Polityka, nr 42, 18.10., s. 17. W i n n i c k a E w a 2002, Zagubieni w realu, Polityka, nr 29, 20.07., s. 77-79. W n u c z k a P o l k a . . . 2003, Wnuczka Polka [rubryka: Pod lupą], Polityka, nr 34, 23.08., s. 68. W o j c i s z k e B o g d a n 2004, Kraj pustych szklanek, Polityka, nr 50, 11.12., s. 42-43. W o y n a r o w s k a K a t a r z y n a 2005, Zapomniani przez ludzi, znalezieni przez miłość. Wiej¬ ski dom seniora, Niedziela, 9.01., s. 15. W r a b e c P a w e ł 2003, Biała emigracja, Polityka, nr 3, 18.01., s. 45-47. - 2004 Życie na wahadle, Polityka, nr 24, 12.06., s. 36-39. W r ó b l e w s k i M a r e k 2004, Przemiany gospodarcze, [w:] Białoruś, B.J. Albin, W. Baluk (red.), Wrocław, s. 129-150. Z M 2005, 60 sekund. Prof. Stanisława Golinowska, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Metro¬ pol, 1. 02. Ż a k o w s k i J a c e k 2004, Jak zrobić dzieci? Polityka, nr 33, 14.08., s. 3-10. - 2004a, Polak, czyli kto?, Polityka, nr 25, 19.06, s. 3-10. �IWONA KABZIŃSKA 124 IWONA KABZIÑSKA "THE CULTURE OF GRUMBLING", "GLOBAL MEDIOCRITY", "NATIONAL NEUROSIS" A N D OTHER ELEMENTS OF THE I M A G E OF CONTEMPORARY POLES. (IN PRESS ARTICLES). A N OUTLINE OF THE PROBLEM Summary Media arouse more and more interest of the ethnologists/cultural anthropologists. They make a good source for the study of contemporary social and political transformation. However, texts of this kind deserve thorough critical analysis.It seems necessary to consider them in broad sociocultural context. What they show is usually a one-dimensional reality, the image they create is superficial, flat and more often than not-stereotypical. The texts presented and analysed in this article are good examples of such line of portraying social reality, together with creating and maintaining sterotypes. They have been published in several high-circulation Polish daily papers and weekly magazines ("Polityka", "Gazeta Wyborcza", "Zycie", "Niedziela" "Metropol", "Fakt" and some other). The articles have been written both by journalists and social and political scientists. They mention Polish fears, complexes and faults and often use terms like: "national neurosis", "culture of grumbling". They tell about people whom they refer to as: "living beyond, or even against the national life". The Poles are referred to as "global mediocrity". The article is the author's polemics with such views. Basing on both press publications and her own observation and research she calls some of those opinions into question suggesting at the same time different interpretation of the same data. One o f the problems of her dissertation is how public feelings and public opinion are influ¬ enced by the media. The same influence concerns the fall of the society's confidence in public institutions and persons. Media contribute to the growth of frustration and fears in the society and that brings about particular consequences for the social and cultural life.The author emphasizes that social fears aren't entirely Polish speciality.The concept of "global community of fears" seems most appropriate her. According to Zygmunt Bauman the ubiquoitous fear is related to decline of welfare states, and the prevalence of the global free market economy. The sociologist adds that nowadays the fears are commercialized, for example due to advertising industry. The author of the article gives examples how fears become commercialized by pharmaceutical industry as well as by journalists, press photographers and even by some travel agencies. One of the essential principles of the media is: "black sells better than white". News with negative overtones have become the most desired commodity. I f the world is presented by the media in negative aspects only, the audience is not able to notice the brighter side of life or at least it is difficult to them, as their attention is directed mainly towards the dark side. The author of the article wants to prove that even views of difficult social problems like unemployement, homelessness, impoverishment of great part of the society and forced emigration don't have to be one-sided. There are people who try to counteract, to limit the effects of such phenomena, to help, even i f on individual scale. There are projects aimed at improvement of the situation, prepared by experts familiar with Polish realities. The interest in them ( not only in the media) is next to none. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/337ed1ba4d19a747b03cb6e4e419e2e3.pdf 45e2f3b1ec920d8411585abed7c9cf3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5202 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4827 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-spolecznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.147-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO-SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I * NOWOOSADNICY I SPOŁECZNOŚĆ L O K A L N A W wydanej w 1996 roku pracy pt. Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce Michał Buchowski poprzedza swoje zasadnicze rozważania konkluzją, iż młodsze poko­ lenie antropologów polskich w dużej mierze odwróciło się od tematów związa­ nych ze współczesną wsią. Odnosi się to - według niego - przede wszystkim do problematyki związanej z aktualnymi przekształceniami społeczno-kulturowymi, które mają miejsce na obszarach wiejskich i bezpośrednio wpływają na życie mieszkających tam ludzi . Co prawda, autor podaje kilka przykładów, które sprawiają, że „problemy polskiej wsi [...] [nie] pozostają dla antropologii terra incognita" (1996, s. 9), ale nie zmienia to w jego opinii faktu, iż jest to obszar przez antropologów pomijany i zaniedbany. Tekst Buchowskiego można potrak¬ tować dwojako. Z jednej strony jako próbę wypełnienia dostrzeżonej luki w ba¬ daniach, z drugiej - jako propozycję tematyczną i metodologiczną skierowaną do polskich antropologów . 1 2 Po prawie dziesięciu latach, które minęły od opublikowania przywołanego tekstu, trudno stwierdzić, żeby nastąpił jakiś diametralny zwrot ku tak pojmowa¬ nej problematyce wiejskiej wśród antropologów. Zresztą, w dobie utrwalonego już pluralizmu tematycznego w obrębie etnologii chyba trudno tego oczekiwać. Tym bardziej jednak warto zwrócić uwagę na fakt, że - zupełnie niezależnie od * Prezentowany tutaj tekst jest fragmentem większej całości realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Rozważania autora dotyczą zmian związanych z transformacją ustrojową, która ma miejsce w Polsce od lat dziewięćdziesiątych X X wieku. Kolejne istotne przeobrażenia, których tekst Buchowskiego już nie obejmuje, ale z pewnością mogą być zaliczone do tej samej klasy proble¬ mów, to zmiany związane z wejściem Polski do Unii Europejskiej. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na wydaną w 2002 roku książkę Anny Malewskiej-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, którą można widzieć jako swoistą realizację postulatu Buchowskiego, choć, co ciekawe, ani w tekście, ani w bibliografii nie ma bezpośrednich odnie¬ sień do jego tekstu. Autorka prezentuje proces modelowania nowych (z założenia demokratycz¬ nych) struktur władzy niższego szczebla przez konkretne środowisko lokalne. 1 2 �148 OLGA KWIATKOWSKA siebie i przyjmując odmienne perspektywy badawcze - kilkoro badaczy/ek zain­ teresowało się zjawiskiem integralnie związanym z wsią, a mianowicie nowoosadnictwem (Kuligowski 2003; Kwiatkowska 2004; Laskowska-Otwinowska 2004; Markisz 2002, Sztandara 2001, 2002, 2003) . Polega ono na migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatywnego stylu życia. Nowoosadnicy - ludzie biorący udział w omawia¬ nym procesie - dokonują świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgod¬ nie z wyznawanymi wartościami, podzielaną wizją świata i kondycji człowieka. Pojawienie się zjawiska nowoosadnictwa w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej badacze wiążą przede wszystkim z rozwojem ruchu kontrkulturowego lat sześćdziesiątych X X w. W Polsce jego genezy upatruje się w lokalnej odmianie tego ruchu końca lat siedemdziesiątych zeszłego wieku, uwikłanej w realia polityczno-społeczne PRL-u (por. Kuligowski 2003, s. 18; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). U podstaw alternatywnego stylu życia leży przede wszystkim krytyka cywilizacji (Wyka 1983, s. 112) oraz stanu świata, który jest wynikiem jej rozwoju, a w którym ludziom przyszło żyć. Drugim ważnym ele¬ mentem omawianego stylu życia jest proponowanie i realizowanie alternatyw¬ nych wartości w miejsce krytykowanych. Nowoosadnicy przyjmują więc aktyw¬ ną i kreatywną postawę wobec zastanego świata wierząc w możliwość, a nawet konieczność, wprowadzania w nim zmian. To z kolei sprawia, że pełnią, bądź pragną pełnić, kulturotwórczą rolę. Jednym z podstawowych postulatów w ra¬ mach alternatywnego stylu życia jest budowanie takich wspólnot, w których będzie możliwa pełna samorealizacja jednostki, widziana zawsze w powiązaniu z innymi ludźmi i otaczającym światem, a nie wbrew lub przeciw nim. Przy czym, rozpiętość form samorealizacji człowieka mieszcząca się w obrębie świa¬ topoglądu alternatywnego jest bardzo duża, dlatego też aktywność środowisk alternatywnych przybiera wiele różnorodnych postaci od działalności artystycz¬ nej, rzemieślniczej po rolniczą. W związku z tym, że w miastach trudno budo¬ wać wspólnoty umożliwiające realizowanie alternatywnych wartości, przestrze¬ niami, które uznano za szczególnie ku temu dogodne stały się obszary wiejskie. 3 Oczywiste jest, że przy analizie tak zdefiniowanego zjawiska, wieś musiała się znaleźć w samym centrum perspektywy badaczy/ek zainteresowanych nowoosadnictwem i to na dwa sposoby. Po pierwsze, jako nowa przestrzeń życia nowoosadników, po drugie - jako podstawowa kategoria w ich światopoglądzie - wyraźnie i specyficznie definiowana oraz waloryzowana. Paradoksalnie więc, w tym przy¬ padku, uwaga antropologów zwróciła się ku zjawiskom rozgrywającym się na wsi polskiej nie dzięki tym, którzy tradycyjnie są z nią wiązani i stanowią większość 3 Badacze interesujący się tym zjawiskiem określają je różnymi terminami. Obok stosowanej w niniejszym tekście nazwy „nowoosadnictwo", w literaturze spotyka się również określenie „osadnictwo alternatywne" (Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). Różne terminy są również używane w odniesieniu do ludzi biorących w nim udział. Oprócz stosowanego tu „nowoosadnicy" (Kuligowski 2003, s. 19; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293) pojawiają się „imigranci z mia¬ sta" (Markisz 2002), „miejscy osadnicy" (Sztandara 2002, s. 61), „miejscy osadnicy na w s i " (Sztandara 2003, s. 46), „osadnicy z miasta" (Sztandara 2003, s. 45). �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 149 jej mieszkańców, czyli rolnikom, ale dzięki ludziom wywodzącym się z miasta, którzy wybrali życie na obszarach wiejskich. Mimo to, kiedy jest omawiane zjawi­ sko nowoosadnictwa, trudno całkowicie pominąć kwestie wiążące się z innymi mieszkańcami wsi. Pojawiają się więc oni w polu widzenia badaczy/ek choćby w minimalnym stopniu. Dzieje się tak, ponieważ nowoosadnicy nigdy nie przy­ bywają na tereny zupełnie puste, niezamieszkałe. Chociaż dość często wybierają obszary na odludziu, to nie są to przecież przestrzenie bezludne. Powołuje to zawsze do życia różnorakie relacje pomiędzy nowoprzybyłymi a środowiskiem lokalnym. Oczywiście, w tekstach badaczy interesujących się nowoosadnictwem można znaleźć różne sposoby prezentowania środowiska lokalnego. Od trak¬ towania go jako niezindywidualizowanego tła dla zjawiska nowoosadnictwa, poprzez wyraźniejsze ukazanie jego obecności i roli w kontekście omawiania relacji pomiędzy miejscowymi a nowymi - zazwyczaj jednak z perspektywy nowoosadników, aż po próby rekonstrukcji obrazów obu grup na swój temat. W analizach nowoosadnictwa skupienie uwagi na środowisku lokalnym wy¬ daje się szczególnie ważne i to z dwóch powodów. Po pierwsze, bierze ono udział w procesie nowoosadnictwa - oczywiście, w inny sposób niż nowoosadnicy. Jed¬ nak zawsze członkowie lokalnej społeczności ustosunkowują się do tego zjawiska, wchodzą też (bądź nie) w różnorakie relacje z nowoosadnikami. Przywołując metaforykę teatru, można powiedzieć - nawet jeśli brzmi to banalnie - że środo¬ wisko lokalne jest jednym z bohaterów dramatu. Po drugie, przyjęcie takiej optyki umożliwia podjęcie próby od-tworzenia perspektywy tych, których udziałem staje się obecność nowoosadników. To zaś z pewnością odsłania kolejny aspekt za¬ gadnienia. Warto próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak interpretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Szczególnie w kontekście tego, że spora część nowoosadników często deklaruje chęć i potrzebę działania na rzecz środowiska lokalnego, niejednokrotnie wypowiada się również w jego imieniu w świecie zewnętrznym. Justyna Laskowska-Otwinowska, w tekście pt. „SWÓJ - OBCY". Przejawy koegzystencji kulturowej społeczności wiejskiej i alternatywnej", proponuje, by relacje pomiędzy środowiskiem lokalnym - utożsamianym przez nią z ludnością rolniczą - a nowoosadnikami postrzegać przez pryzmat pojęcia kontaktu mię¬ dzykulturowego (2004, s. 294) , z wszelkimi możliwościami i konsekwencjami, jakie ta kategoria ze sobą niesie. Pomimo przynależności do jednej wspólnoty narodowej podzielającej wspólne elementy (np. język) różnice pomiędzy wartoś¬ ciami, a w konsekwencji - stylem życia obydwu grup, są na tyle duże, że można je widzieć jako odrębne kultury, pomiędzy którymi dochodzi do kontaktu. Takie uję¬ cie wyraźnie podkreśla odrębność kulturową grup wchodzących ze sobą w różno¬ rakie relacje. Perspektywa ta wydaje się być trafna i, mimo że nie werbalizowana 4 4 Warto w tym miejscu przywołać słowa samej autorki: „[z]a kontakt międzykulturowy uznaję tu kontakt ludności rolniczej, miejscowej z osadnikami miejskimi, o specyficznym «alternatywnym» zestawie sposobów postępowania, zarobkowania i kultywowania wyznawanych wartości" (2004, s. 294). �150 OLGA KWIATKOWSKA 5 w sposób tak bezpośredni, jak uczyniła to Laskowska-Otwinowska , to zdaje się być obecna w większości tekstów dotyczących tej problematyki. Zawsze bowiem mocno podkreślana jest różnica kulturowa (odmienność kulturowa) pomiędzy nowoosadnikami a środowiskiem lokalnym. W tym miejscu chciałabym przywołać koncepcję Michała Buchowskiego, który proponuje spojrzenie na konkretną społeczność wioskową jako taką, w której obrębie istnieją zróżnicowane klasy społeczne dysponujące zróżnicowanymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego (1996, s. 15-22) . Przynależność do konkretnej klasy „wyznacza działania jednostek, sposoby postrzegania relacji międzyludzkich i międzygrupowych, konceptualizowania świata" (tamże, s. 16). W tym ujęciu środowisko lokalne danej wsi jest widziane jako zróżnicowane pod względem klasowym, gdzie poszczególne klasy pozostają ze sobą w dynamicznych relacjach i na bieżąco negocjują sensy i defi¬ niują za każdym razem sytuacje. W literaturze etnologicznej społeczność wios¬ kowa jest bardzo często prezentowana jako „stosunkowo jednolita, harmonijna i dobrze funkcjonująca całość spojona więzami kultury" (tamże, s. 19). Wydaje się, że podobnie ujmowana jest wieś w tekstach dotyczących nowoosadnictwa. Wystarczy nie być nowoosadnikiem, a żyć na wsi, by zostać zaliczonym do grupy mieszkańców wsi związanych i tworzących wspólną kulturę. W ten sposób jej członkowie zaczynają stanowić „kategorię badawczą definiowaną przez ich środo¬ wisko życiowe i osobliwą kulturę" (tamże, s. 17). Koncepcja Buchowskiego, nie likwidując zarysowanego dzięki propozycji Laskowskiej-Otwinowskiej podziału na dwa środowiska społeczno-kulturowe, pozwala go wzbogacić i zdynamizować. Przede wszystkim umożliwia ona dostrzeżenie wewnętrznego zróżnicowania środowiska lokalnego, które może być istotnym czynnikiem generującym i róż¬ nicującym stosunek poszczególnych jednostek tworzących środowisko lokalne do nowoosadników i relacje z nimi. Warto zatem analizować konkretne przypadki nowoosadnictwa, biorąc pod uwagę obydwa powyżej zarysowane spojrzenia. 6 NOWOOSADNICY W L U C I M I U 7 W drugiej połowie ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa kilku artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą. Ich obecność i działalność w Lucimiu można uznać za swoisty przypadek nowoosadnictwa. Jest on szcze­ gólny z dwóch względów. Po pierwsze, w chwili obecnej należy już do prze5 Badaczka zwerbalizowała i zaakcentowała to, co przez innych było traktowane prawdopo¬ dobnie jako oczywiste. A przecież padło już nie tylko: „nie wszystko jest oczywiste" Czesława Robotyckiego (1998), ale także „nic nie jest oczywiste" Michała Buchowskiego (2004). Autor zastrzega, że pojęcia klasy społecznej nie ogranicza do ujęcia marksistowskiego. Jednocześnie podkreśla, że podziały klasowe „[są] płynne, pełne napięć, zmienne historyczne" (1996, s. 21). Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. 6 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l5l szłości. Artyści pojawili się na wsi pod koniec lat siedemdziesiątych i działali tam intensywnie do połowy lat dziewięćdziesiątych. Później ich aktywność zaczęła ulegać rozproszeniu, a także przybierać inne formy. Dominowały indy­ widualne działania poszczególnych twórców. Część z nich już tylko w luźny sposób była powiązana z tą wsią i jego mieszkańcami. Artyści, co prawda, nie przestali się w Lucimiu pojawiać, nie zaniechali też całkowicie tam realizacji swoich działań, przybrały one jednak na tyle inny charakter, że trudno już je łączyć z kategorią nowoosadnictwa. Dlatego też można traktować omawiane zjawisko jako proces zakończony. To zaś zmienia nieco sposób jego widzenia. Zazwyczaj teksty dotyczące problematyki nowoosadnictwa prezentują przypadki, które rozpoczęły się w dalszej lub bliższej przeszłości, mają już swoją historię, ale nadal egzystują. Uwaga badaczy/ek jest jednak przede wszystkim skupiona na obserwowanej przez nich sytuacji obecnej. Oczywiście, w spektrum ich zaintere¬ sowań znajduje się również przeszłość nowoosadników. To kiedy, dlaczego i jak doszło do ich osiedlenia się na wsi. Jak przebiegały te początkowe - nazwijmy je pionierskimi - lata. Jednak najistotniejsza wydaje się być chwila obecna. Warto również zwrócić uwagę, że w takim wypadku badacz może mieć bezpośredni wgląd w życie nowoosadników. Może obserwować je na bieżąco w trakcie „dzia­ nia się". Poza tym, inaczej rysują się tu kwestie związane z przyszłością. W przy¬ padku nowooosadników opinie jej dotyczące są integralnie splecione z miejscem ich aktualnego życia. W ich wizjach przyszłości, planach, zajmuje ono ważną po¬ zycję, stanowi też istotny punkt odniesienia. Większość nowoosadników deklaruje konieczność wprowadzania różnorakich zmian w zastany porządek społeczno-kulturowy oraz chęć ich przeprowadzenia. Przekonanie o możliwości ich reali¬ zacji w przyszłości wyznacza cele i kierunek ich aktualnej aktywności. Bardzo często rozmawiając z nimi można usłyszeć, że ich działania w danym miejscu zaowocują w przyszłości, a zaplanowane przez nich zmiany urzeczywistnią się. To wszystko ma ciągle szansę się wydarzyć. Powyższe kwestie decydują o rozło¬ żeniu akcentów w tekstach na temat nowoosadników. Tym bardziej wydaje mi się interesująca możliwość przyjrzenia się sytuacji należącej do przeszłości. Pytania 0 skutki obecności i działalności nowoosadników dla środowiska lokalnego, które w każdym takim przypadku można i należy zadawać, tu brzmią inaczej. Historia artystów związanych z Lucimiem jest szczególna również z innego powodu. Członkowie grupy, którą zaliczyłam do kategorii nowoosadników w gruncie rzeczy nigdy nie mieszkali na stałe we wsi, w której działali. Być może, w tym kontekście właściwiej było by użyć określenia: pomieszkiwali. Jednak, jak już kiedyś pisałam, moje rozumienie tego pojęcia nie ogranicza się wyłącznie do przypadków opuszczenia miasta i osiedlenia się na wsi na stałe (Kwiatkowska 2004). Traktuję je szerzej, włączając w jego zakres także przypadki polegające na ograniczeniu pobytu i aktywności w mieście na rzecz intensywnej obecności 1 działalności na wsi, która ma właśnie na celu realizację alternatywnego stylu życia. Można uznać, że o zaliczeniu kogoś do kategorii nowoosadników decyduje coś, co nazywam migracją egzystencji. Ma ona miejsce wówczas, gdy główny nurt życia danych osób i ich aktywności realizuje się na wsi, mimo że mieszkają �152 OLGA KWIATKOWSKA w mieście. Tak jak osiedlenie się na wsi nie musi wcale oznaczać przyjęcia alter¬ natywnego stylu życia, tak realizowanie go na wsi nie musi oznaczać permanent¬ nego przebywania na jej terytorium. Członkowie omawianej przeze mnie grupy uznali, że uprawianie sztuki zgodne z ich wizją nie jest możliwe w mieście. Wieś natomiast jawiła się w tym kontekście jako obszar dający taką szansę. W związ¬ ku z tym, to tam przygotowywali i realizowali swoje projekty. Ich obecność w Lucimiu nie ograniczała się jedynie do przebywania w nim. Wieś nie pełniła również wyłącznie roli inspiracji do twórczości. Aktywność artystyczna grupy była zorientowana na Lucim i jego mieszkańców, w zamierzeniu była integralnie związana z życiem egzystującej tam społeczności . Alternatywny charakter działalności artystów zauważyła Aldona Jawłowska kreśląc charakterystykę polskiego nurtu kultury alternatywnej funkcjonującego od lat siedemdziesią­ tych do osiemdziesiątych ubiegłego wieku (1988, s. 19-48). Warto zauważyć, że w okresie PRL-u wachlarz stylów życia był mocno ograniczony. Podział na szeroką, w miarę ujednoliconą kulturę oficjalną, dominującą, i niewielki strumień alternatywny był w gruncie rzeczy o wiele bardziej widoczny niż dzisiaj, kiedy paleta stylów życia jest ogromna a dążenie do indywidualizmu tak duże. 8 9 Opowieść o eksperymencie artystyczno-społecznym realizowanym w Lucimiu składa się z dwóch części . Pierwsza powstała przede wszystkim na podsta¬ wie tekstów członków grupy i komentatorów ich działań nie wywodzących się z Lucimia, pisanych w latach, kiedy grupa działała we wsi . Jest próbą od-tworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu, na podstawie utrwalonej w tekstach perspektywy samych nowoosadników. Druga część to próba dopełnienia tej historii głosami nieobecnymi w pierwszej, a pochodzącymi z lokalnej społecz¬ ności. Ten fragment jest re-konstruowany na podstawie wywiadów-rozmów przeprowadzonych przeze mnie w trakcie badań terenowych w Lucimiu w 2003 i 2004 roku. Powstał na bazie „penetrowania" pamięci wybranych mieszkańców wsi. Ma charakter otwarty i może być uzupełniany, ponieważ nie prezentuje wszystkich głosów członków lokalnej społeczności. 10 11 12 8 Co ciekawe, w tekstach, w których m.in. działalność artystów związanych z Lucimiem jest prezentowana (patrz Jawłowska 1988, s. 40-41; Wojciechowski 1992, s. 92-93) pisze się o nich jako o grupie twórców osiadłych w Lucimiu. Zastosowanie tego określenia może być wynikiem braku dokładnych informacji, bądź uznania, że intensywność i stopień zaangażowania w dzia­ łalność artystyczną w Lucimiu są równoznaczne z osiedleniem się w tym miejscu. Jeśli przyjmie¬ my drugi wariant, potwierdzałoby to słuszność mojej decyzji traktowania członków grupy jako nowoosadników. W książce Aldony Jawłowskiej charakterystyka ta stanowi tło dla interesującego autorkę fenomenu „studenckiego ruchu teatralnego". W niniejszym tekście jest prezentowana pierwsza cześć, druga, integralnie z nią związana, koncentrująca się na od-tworzeniu perspektywy środowiska lokalnego, zostanie opublikowana w następnym numerze "Etnografii Polskiej". Część z nich była adresowana do środowisk spoza Lucimia, część do mieszkańców wsi. Historia jest tu rozumiana przeze mnie, za Hubertem Czachowskim (który z kolei w tej kwestii odwołuje się do refleksji Jerzego Topolskiego) nie jako historia wydarzeniowa, ale autorska narracja historyczna, w której kluczową rolę odgrywa interpretacja badacza (1999, s. 141-142). 9 1 0 1 1 1 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 153 Można powiedzieć, że obie części pozostają w stosunku do siebie w relacji podwójnej asymetrii. W pierwszej pojawia się głos artystów, nie został natomiast uwzględniony głos członków lokalnej społeczności. W drugiej odwrotnie, w cen¬ trum uwagi znajdują się opinie mieszkańców wsi, pominięty zaś został głos artystów. W pierwszej części brak opinii artystów komentującej okres nowoosadnictwa w Lucimiu z dzisiejszej perspektywy . Druga jest zbudowana na bazie aktualnych sądów członków środowiska lokalnego dotyczących obecności i działań artystów we wsi w przeszłości. 13 EKSPERYMENT L U C I M S K I - PERSPEKTYWA NOWOOSADNIKÓW Dom Bracia, artyści plastycy, Bogdan i Witold Chmielewscy w 1976 roku kupili we wsi Lucim zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Obejście, co praw¬ da, leży w granicach wsi, ale położone jest na jej uboczu. W rzeczywistości, bliżej z niego do lasu i jeziora, niż do domostw innych mieszkańców, a co dopie¬ ro do zbudowanego w kształcie owalnicy centrum wsi. Artyści znali wieś jeszcze przed dokonaniem zakupu domu. Spędzali w tych okolicach, wraz z innymi zaprzyjaźnionymi twórcami, wakacje w czasach studenckich. Zapewne dobrze się tu czuli i cenili te tereny. Mogło to sprzyjać podjęciu decyzji o kupnie domu, kiedy nadarzyła się ku temu okazja. Prawdopodobnie jednak zdecydowało o tym głównie położenie zagrody - na uboczu wsi i blisko przyrody, a przede wszyst¬ kim wiek, walory architektoniczne i estetyczne domu wchodzącego w jej skład. Posiadał widocznie dla nich dużą wartość, skoro kupili go mimo silnego zdewa¬ stowania. W wielu tekstach, pisząc o nim, podkreślają jego lata i zabytkowy charakter, zwracają też uwagę na materiał (drewno), z którego został zbudowany (por. np. Chmielewski W. 1985b, s. 23; Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Zakupiony w Lucimiu dom staje się bardzo istotnym miejscem dla braci Chmielewskich i coraz intensywniej angażuje ich aktywność. Przyjeżdżają tu w każdej wolnej chwili i remontują go. Decydują się przy tym na wykorzystanie naturalnych materiałów i dawnych technologii. To prawdopodobnie skłania ich do lektury literatury etnograficznej, etnologicznej, w końcu antropologicznej. W ten sposób, przywracanie życia domostwu w wymiarze praktycznym staje się zarazem wstępem do odkrywania jego wymiaru symbolicznego (Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Istotną rolę w uwrażliwieniu artystów na tego ro­ dzaju kwestie odegrała lektura prac Martina Heideggera, Gastona Bachelarda a przede wszystkim Mircea Eliadego (Chmielewski B. 1997, s. 22) . Koncepcje 14 1 3 Te głosy oczywiście mogły się tu pojawić (najprawdopodobniej powstałaby wówczas inna historia). Świadomie jednak zdecydowałam się nie podejmować próby przeprowadzenia wywia­ dów z artystami na tym etapie badań. W roku 1974 ukazało się pierwsze polskie wydanie Sacrum i profanum. O istocie religij­ ności, a także druga edycja Sacrum. Mit. Historia. Wybór Esejów. 1 4 �154 OLGA KWIATKOWSKA rumuńskiego religioznawcy bardzo mocno wpłynęły na sposób myślenia arty¬ stów o świecie, ukonstytuowały także ich twórczość oraz wyznaczyły na lata jej kierunek. Jednym z zasadniczych eliadowskich wątków przewijających się w ich aktywności jest postrzeganie domu jako środka/centrum świata, mikrokosmosu, miejsca fizycznego i duchowego realizowania się ludzi (patrz np. Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Warto zwrócić uwagę na fakt, że artyści w wielu swoich tekstach bardzo mocno akcentują doniosłość nabycia domu w Lucimiu . Akt ten jest postrze¬ gany przez nich w kategoriach początku istotnego etapu w ich biografii arty¬ stycznej a zarazem życiowej. Dom spełnia doniosłą rolę w czymś na kształt mitu założycielskiego w przypadku większości nowoosadników . Jednocześnie jest wizualnym śladem początku wybranej przez nich drogi. Nabycie domu w Lucimiu stało się punktem przełomowym. Bogdan Chmielewski stwierdza nawet - przywołując nota bene terminologię etnologiczną, że był to jeden z dwóch w jego życiu artystycznym ważnych momentów przejścia, istotnych dla ukształtowania się jego poglądów i formy jego praktyki „życiowo-twórczej" (Chmielewski B. 2001, nlb). Artyści spędzali coraz więcej czasu w nowym domu. Oswajali obcą przestrzeń, odkrywali jej przeszłość rozmawiając z członkami rodziny, od której nabyli za¬ grodę. Jednocześnie organizowali tę przestrzeń zgodnie ze swoimi wyobrażenia¬ mi wiejskiej chaty - drewnianej, krytej strzechą, wypełnionej starymi sprzętami. 15 16 OPOZYCJA „MIASTO - W I E Ś " Dom w Lucimiu, a także sama wieś, stały się istotne nie tylko dla braci Chmie¬ lewskich, ale również dla ich przyjaciół. Spośród nich trzech związało swój los z Lucimiem na dłużej. Byli to: Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski - fotograficy oraz Wiesław Smużny - artysta plastyk. Prowokuje to nie tylko do zadania pytania, co sprawiło, że wieś stała się dla nich wszystkich tak ważna, ale również innego - nie mniej istotnego - czy przestrzeń miejska, z której pochodzili i w której dotychczas działali, nie spełniała ich potrzeb i oczekiwań? A jeśli tak, to jakich? Czego jej brakowało? Miasta, z którymi artyści byli związani to Toruń i Bydgoszcz. W pierwszym z nich bracia Chmielewscy i Smużny ukończyli studia na Wydziale Sztuk Pięk¬ nych U M K a następnie rozpoczęli na tym Wydziale pracę. Jednak i Chmielewscy, i obaj fotograficy mieszkali w Bydgoszczy. Toruń, liczący wówczas ok. 160 ty17 1 5 Tak o tym pisze Bogdan Chmielewski: „Punktem zwrotnym w moim postępowaniu i dzia¬ łaniu było nabycie zabytkowego, opuszczonego, drewnianego domu w Lucimiu, w 1976 roku" (1989, s. 192) Wydaje się, że opowieści nowoosadników o początkach mają ten sam schemat i ogniskują się właśnie wokół kategorii domu i zabiegów związanych z jego nabyciem oraz przystosowywa¬ niem do zamieszkania. Również nabył stary domu w Lucimiu. 1 6 1 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l55 18 sięcy mieszkańców, to miasto średniej wielkości , Bydgoszcz natomiast z liczbą ponad 330 tysięcy mieszkańców można zaliczyć do miast dużych. Artyści pojawili się w Lucimiu w okresie drugiej połowy rządów Edwarda Gierka w Polsce. Charakterystyczny dla tego czasu, jak i całej dekady lat siedemdziesiątych, był proces deideologizacji państwa i jego okcydentalizacji (Piotrowski 1999, s. 11). W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych społeczeństwo polskie doświad¬ czało na poziomie codziennej egzystencji stabilizacji i poprawy poziomu życia - oczywiście w stosunku do okresu wcześniejszego i późniejszego. W sklepach pojawiło się więcej żywności i towarów, w tym również zachodnich. Przeciętny obywatel mógł liczyć m.in. na otrzymanie spółdzielczego mieszkania, zakup przysłowiowej meblościanki, pralki, lodówki, telewizora oraz nabycie fiata 126p lub 125p. Dzięki liberalizacji polityki paszportowej (Delorme 2001, s. 31) miał również szanse na wyjazd za granicę . Oczywiście, wszystko to działo się dzięki zaciąganym za granicą pożyczkom. Negatywne skutki takiej polityki zaczęły jed¬ nak dawać o sobie znać dopiero w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (Davies 1998, s. 676-683; Kuroń, Żakowski 1996, s. 138-147). Warto jednak pamiętać, że ówczesnemu życiu miejskiemu towarzyszyły typowe, negatywne zjawiska wynikające z faktu dużego zagęszczenia ludzi i koncentracji przemysłu na niewielkim obszarze, takie jak zgiełk, tłok, anoni¬ mowość, zanieczyszczenie środowiska itd. Ponadto, cechą charakterystyczną, choć zupełnie innego rodzaju, było bardzo silne przesycenie życia w mieście propagandą sukcesu oraz różnymi fasadowymi hasłami, na przykład sojuszu świata pracy z kulturą i sztuką. Korespondowało to, oczywiście, z dominującą ideologią, ale nie przekładało się na rzeczywistość i fałsz tego przez wielu był głęboko odczuwany. W świecie sztuki przez całą dekadę dominowała atmosfera festiwalowa. Dzieła były prezentowane pod szyldem „osiągnięć" i „sukcesów". Charakterystyczna była aura ludyczna, brakowało natomiast twórczych poszukiwań (Piotrowski 1999, s. 41). Jednocześnie artyści i ich działalność podlegała różnorakim zależ¬ nościom i presjom ze strony rządzących. Historyk sztuki Piotr Piotrowski tak opisuje ówczesne realia, w których funkcjonowała sztuka: 19 1 8 Według Rocznika Statystycznego woj. toruńskiego 1977, dokładna liczba mieszkańców Torunia w roku 1976 wynosiła 157 611, Bydgoszczy zaś, według Rocznika Statystycznego woj. bydgoskiego 1978, w roku 1977 wynosiła 339 237. Warto odnotować, że badacze nie są zgodni co do oceny jakości życia obywateli w okresie rządów Gierka i tak na przykład Andrzej Delorme kwestionuje słuszność stosowania wobec spo­ łeczeństwa tamtych czasów określenia użytego przez Andrzeja Friszke „socjalistyczne społe­ czeństwo konsumpcyjne" twierdząc, że ówczesna poprawa sytuacji materialnej nie dotyczyła całego narodu. Wydaje się jednak, że z perspektywy przeciętnego obywatela przede wszystkim pierwsza połowa dekady gierkowskiej, zwłaszcza w porównaniu z okresem wcześniejszym i tym, który nastąpił po roku 1980, mogła być odbierana jako dekada względnego dobrobytu i więk¬ szych możliwości konsumpcyjnych. Realia życia codziennego lat siedemdziesiątych X X wieku świetnie oddaje serial pt. „Czterdziestolatek" w reżyserii Jerzego Gruzy. 1 9 �156 OLGA KWIATKOWSKA [...] system funkcjonowania karier artystycznych [...] osadzony był w instytucjonalnej monopoliza­ cji życia artystycznego. Państwo miało monopol na życie artystyczne, choć był on rozpisany na głosy. Kontrolowało je przez system cenzury, hamowanie edukacji artystycznej, kontrolę krytyki i podległych sobie instytucji wystawienniczych. Nie miało jednak sprecyzowanej polityki kultural­ nej w sensie merytorycznym. Nie było zainteresowane narzucaniem artystom wizji świata i sztuki; wyznaczało im jedynie „strefy zakazane" (1999, s. 75). Ówczesna rzeczywistość miała swoich krytyków, była negatywnie oceniana przez pojawiające się w Polsce od początku lat siedemdziesiątych środowiska kontrkulturowe i alternatywne. Krytykowały one między innymi nijakość życia, bierność społeczeństwa, jego bezmyślny konsumpcjonizm, uleganie taniej roz­ rywce proponowanej przez mass-media oraz brak głębszych poszukiwań egzysten­ cjalnych (Jawłowska 1988, 19-48; Kuroń, Żakowski 1996, s.147). Ten sposób widzenia świata był bliski również artystom, którzy pojawili się w Lucimiu. Chociaż rok ich przybycia do wsi to, w gruncie rzeczy, schyłek krótkotrwałego gierkowskiego dobrobytu i początek narastającego w kolejnych latach kryzysu, to prawdopodobnie jednak niezadowolenie z rzeczywistości miejskiej pierw¬ szej połowy lat siedemdziesiątych zdecydowało o poszukiwaniu miejsca, gdzie mogłoby być inaczej. Z tekstów artystów związanych z Lucimiem wynika, że jednym z najbardziej dla nich dokuczliwych elementów ówczesnych realiów był tzw. „układ artystycz­ ny", który tworzyły instytucje przeznaczone do upowszechniania sztuki, czyli galerie sztuki i muzea, ale także zastępy krytyków i ich recenzje oraz cały system nagradzania artystów. Metaforycznie można powiedzie, że „układ" ten stanowił coś na kształt osobnej wyspy, ponieważ charakteryzował się dużą hermetycznoś¬ cią, nie umożliwiał artystom kontaktu z odbiorcami, brakowało mu rzeczywistego zaangażowania w życie społeczne. Obecność i siła oddziaływania „układu arty¬ stycznego" najintensywniejsza była w miastach, tam, gdzie były skupione jego agendy. Paradoksalnie jednak negatywne skutki centralistycznego zarządzania sztuką, w postaci ograniczenia wolności artystów, często najdotkliwiej były odczu¬ wane w miastach takiej wielkości jak Toruń, a nie tych największych. Sprzyjały temu niewielkie rozmiary środowiska związanego ze sztuką, trwałość jego struk¬ tury i relacji w jego ramach (Żydowicz 1989, s. 14-15). Wieś natomiast z rzadka i na krótko stawała się obszarem zainteresowania „układu artystycznego". Sztuka, która była bliska artystom związanym z Lucimiem i jaką chcieli upra¬ wiać, to sztuka pozagaleryjna, taka, która sytuowałaby się blisko prawdziwego życia, która byłaby na nie wrażliwa a zarazem je przenikała. Istotnym jej ele¬ mentem była możliwość kreowania takich sytuacji, w których miałoby miejsce spotkanie twórcy i odbiorcy. Sztuka autonomiczna, wyizolowana z całokształtu praktyki życiowej, budziła ich sprzeciw (Dziamski 1987, s. 10). Realia życia miejskiego mogły wywoływać w artystach poczucie zmęczenia, niechęci i potrzebę poszukiwania przestrzeni wolnej od jego niedogodności, a przynajmniej w mniejszym stopniu nimi obarczonej. W tym kontekście wieś jako niewielka struktura osadnicza, leżąca na marginesie oddziaływania przy¬ śpieszenia urbanizacyjnego i presji propagandowej, mogła się wydawać miejs- �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 157 cem dającym na to szansę. Pobyt na wsi pozwalał jednak przede wszystkim uwol­ nić się i zdystansować do świata kreowanego przez „układ artystyczny". Zakup domów w Lucimiu i kolejne lata działalności w tej wsi były przez artystów po¬ strzegane właśnie jako proces wychodzenia i rezygnacji z uczestnictwa w nim (Chmielewski W. 1985b, s. 23). Stwarzał również możliwość realizacji wizji własnej drogi artystycznej. Ważną rolę, w początkowym etapie fascynacji Lucimiem, mógł odgrywać również - mający długą tradycję w kulturze polskiej - mit wsi jako Arkadii, a więc miejsca, gdzie panuje harmonia a człowiek żyjąc blisko natury wiedzie proste, ale szczęśliwe życie. Mit ten łączy się także z wątkiem wyrzeczenia się wielkiego świata i uwolnienia z zewnętrznych zobowiązań (por. Hernas 1965, s. 7-40, 1965; Kowalski 2002, s. 214-224). Artyści w trakcie pobytów w Lucimiu stopniowo zaczynają poznawać wieś i jej mieszkańców. Obraz, który dostrzegają niewiele ma wspólnego z harmo¬ nijną Arkadią. Stwierdzają, że - co prawda - wzrósł prestiż społeczny rolnika, poprawiła się również i na wsi sytuacja materialna oraz warunki życia, ale jedno¬ cześnie nastąpiło odejście od tradycji i dawnych wartości oraz rozpad więzi międzyludzkich (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Dostrzegają również brak jakiegokolwiek lokalnego życia kulturalnego - stan ten określą później mia­ nem „sytuacji zerowej" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). Ta kulturalna pustka Lucimia z jednej strony a zniechęcenie do świata „wielkiej sztuki" z drugiej, stanowią impuls do działania. Artyści w 1977 roku podejmują decyzję o reali¬ zacji rocznych działań artystycznych (dzisiaj powiedzielibyśmy projektu) pt. „Akcja Lucim". Nawiązują kontakt z sołtysem wsi, przedstawiają mu swoje pro­ pozycje i zyskują jego przychylność. Następnie aranżują spotkanie z mieszkań¬ cami, na którym prezentują koncepcję „Akcji Lucim". W ten sposób wkraczają w życie społeczności Lucimia. 20 ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I Ramy „Akcji Lucim" wyznaczało założenie o jedności miejsca inspirującego powstanie dzieł i ich prezentacji. Prace powołane do życia w i pod wpływem mikroświata lucimskiego miały później zaistnieć w jego przestrzeni. Taka kon¬ cepcja była alternatywą w stosunku do rozpowszechnionej praktyki, kiedy to wieś stawała się „[...] miejscem upowszechniania tego, co powstało poza nią i co jest sztucznie przenoszone na jej grunt, a w konsekwencji obce jej i nieczy¬ telne. O ile wieś bywa inspiracją zewnętrzną sielsko-krajobrazową, to rzadko bywa miejscem upowszechniania tego, co było nią inspirowane i dotyczy jej «wnętrza»" (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Pod względem wyboru formy wypowiedzi artystycznej każdy miał pełną swobodę. 2 0 W jednym z tekstów (Chmielewski B. i inni 1989, s. 191) pojawia się informacja, że po¬ mysł narodził się wiosną, w innym (Chmielewski W. 1985b, s. 23), że jesienią tegoż roku. �158 OLGA KWIATKOWSKA W trakcie realizacji „Akcji" artyści odbyli kilka spotkań autorskich, na których prezentowali mieszkańcom swoją twórczość. W ten sposób dążyli do coraz intensywniejszego pogłębienia kontaktu z nimi. Działania zakończono ekspozy¬ cją dzieł w obrębie wioski w sierpniu 1978 roku . W ciągu dwóch dni wieś stała się czymś na kształt galerii, przestrzenią niezwykłą. Wzdłuż drogi, w nowowybudowanej, ale jeszcze nie zamieszkanej willi, w jednej ze stodół, w pomiesz¬ czeniach dawnej kawiarni, w świetlicy ZSMP, na pustym placu po rozebranym domu zostały umieszczone obrazy-transparenty, instalacje, fotografie. Odbywa­ ły się akcje artystyczne, prezentacje autorskich filmów oraz dokumentacji filmo¬ wej z przebiegu przygotowań do finału „Akcji". Członkowie społeczności byli również bezpośrednio angażowani w realizację artystycznych sytuacji. Dodatko¬ wymi elementami całego „artystycznego święta" były ognisko i zabawa. 21 W znanej, swojskiej dla mieszkańców Lucimia ikonosferze codziennego by¬ towania pojawiły się niecodzienne obiekty. Z jednej strony były one kojarzone z obcym i dalekim światem, z drugiej, w jakiś sposób jednak odzwierciedlały elementy znane z lokalnego życia. W niektórych dziełach mieszkańcy rozpozna¬ wali siebie i innych lucimian, a także znane im miejsca i to te realizacje budziły najwięcej zainteresowania i emocji. Dla artystów „Akcja" była urzeczywistnie¬ niem ich wizji funkcjonowania sztuki. Jednym z istotnych jej elementów była możliwość kontaktu twórcy z odbiorcą, dlatego też, w trakcie prezentacji, byli gotowi do rozmowy z uczestnikami, oczekiwali i z uwagą obserwowali ich reakcje. Na wielu zdjęciach dokumentujących wydarzenia można zobaczyć ludzi wędrujących po tej specyficznej „galerii" i z ciekawością oglądających efekty pracy artystów. Warto również zwrócić uwagę na dwie spośród sześciu - wyróż¬ nionych przez artystów - części konstytuujących ich artystyczne przedsięwzię¬ cie: badanie odbioru oraz upowszechnianie (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 5 ) . W celu określenia stanu percepcji zastosowano badania ankietowe. Doszło tu więc do włączenia w świat sztuki metody z obszaru nauk społecznych. Pierwsze z badań miały pomóc w rozpoznaniu częstotliwości kontaktów ze sztuką oraz stanu wiedzy na jej temat wśród mieszkańców Lucimia. Kolejne dotyczyły uczestnictwa w spotkaniach, które odbywały się w trakcie całego roku trwania „Akcji", i percepcji prezentowanych wówczas prac. Celem ostatnich ba¬ dań było ustalenie, jaki był udział w finale oraz które z prac i w jakim stopniu cieszyły się uznaniem społeczności. Upowszechnianie polegało na prezentacji dokumentacji fotograficznej i filmowej z działań oraz niektórych prac w innym czasie i w odmiennych środowiskach. W tym celu wykorzystywano istnienie oficjalnych instytucji i form upowszechnia sztuki. Wydawać by się mogło, że można w takim razie zakwestionować wyjście artystów poza „układ arty22 2 1 Dokładny opis prac oraz działań wraz z dokumentacją fotograficzną można znaleźć w katalogu Akcja Lucim (1977). Oprócz realizacji twórców, którzy na dłużej związali swoje życie artystyczne z Lucimiem, w ramach „Akcji Lucim" zostały również okazjonalnie zaprezentowane prace Wawrzyńca Kresendowicza. Pozostałe części to: inspiracja, tworzenie, organizowanie, akcja. Ich pełną charakterystykę można znaleźć w Katalogu Akcja Lucim (Chmielewski B i inni 1977-1978, s. 4-5). 2 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l59 styczny" i potraktować je jedynie jako deklarację. Warto jednak być ostrożnym w wyrażaniu tak pochopnych opinii. Krytyk sztuki Grzegorz Dziamski, charak¬ teryzując sztukę młodych z lat siedemdziesiątych - uwzględniając w tym również działalność grupy artystów związanych z Lucimiem - stwierdza, że istotnym rysem dla części jej przedstawicieli było sytuowanie się „[...] pomiędzy kontekstem istniejącym w ramach systemu artystycznego a projektowanymi i rodzącymi się dopiero formami uspołecznienia sztuki" (Dziamski 1987, s. 14). Postawę tę określa jako „bycie pomiędzy". Związane jest ono, z jednej strony z całkowitym oddaleniem się od systemu artystycznego, z drugiej - z okazyjnym wkraczaniem w jego obszar, ale tylko po to, by wskazać na istnienie alterna¬ tywnych przestrzeni (tamże). ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I I W następnym roku artyści, już pod nazwą „Grupa Działania", realizowali przedsięwzięcie pt. „Działanie w Lucimiu", które było czymś na kształt dru¬ giej, wzbogaconej edycji „Akcji Lucim". Po jej zakończeniu ponownie podjęli decyzję o kontynuowaniu działalności we wsi, ale tym razem miała ona mieć charakter długofalowy i trwać kilka lat. Doświadczenia artystów, zdobyte w trak¬ cie ich dotychczasowej aktywności, doprowadziły do wykrystalizowania się w 1980 roku wizji sztuki „Grupy Działania" i sposobu jej uprawiania w postaci idei i programu „sztuki społecznej" . Podstawową rolą działań artystycznych - w ramach tak rozumianej sztuki - było kreowanie takiego rodzaju komunikacji symbolicznej, której skutkiem będzie wytwarzanie więzi międzyludzkich. Zakładano, że jest to możliwe tylko w bezpośrednim kontakcie nadawcy i od¬ biorcy, przy czym role te nie miały mieć charakteru stałego i mogły ulegać zamianie. Artysta, w gruncie rzeczy, miał za pomocą swoich działań zachęcać lokalną społeczność do tworzenia własnych kreacji twórczych. Przy czym, inspi¬ rujące dzieło - działanie artysty oraz kreacje powstałe pod jego wpływem lub w odpowiedzi na nie - traktowano jako pewną ponadindywidualną, wspólno¬ tową całość a nie osobne byty (Chmielewski W. 1987, s. 272-273). W takim ujęciu granica pomiędzy sztuką a życiem, pomiędzy artystą a tzw. zwykłym czło¬ wiekiem, ulegała rozmyciu - a to właśnie było postulowane przez środowiska kontrkulturowe i alternatywne. 23 Im bardziej artyści poznawali życie Lucimia, tym bardziej rozumieli, że jeśli ich aktywność ma być dla mieszkańców istotna musi - o wiele bardziej niż dotychczas - korespondować z ich życiem i potrzebami. W związku z tym, poszukując wartości wspólnych dla nich i dla lucimian skupili się na świętach związanych z kalendarzem liturgicznym oraz życiem rolników. Święta dawały możliwość przeżywania turnerowskiego communitas (Burszta 1998, s. 108-111; 2 3 Szczegółową prezentację idei i programu „sztuki społecznej" można znaleźć między inny­ mi w albumie Sztuka młodych 1975-1980 (Chmielewski W. 1987, s. 273). �160 OLGA KWIATKOWSKA Sulima 2000, s. 58-60; Turner 2004, s. 240-266.) a więc przeżywania współbycia, doświadczania - tak przez artystów podkreślanych - więzi międzyludz¬ kich. Artyści widzieli sytuację wsi w kategoriach upadku i regresu, dlatego też swoją działalność traktowali jako misję o charakterze ratowniczym, polegającą na „[...] wydobywani[u] i wzmacniani[u] dawnych wartości, tworzeni[u] innych, znajdywani[u] dla nich, współtworzonych z lucimianami, sakralizujących je dzieł i działań, zachowań, symboli i obyczajów" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). „Grupa Działania" osadziła swoją działalność w rytmie pór roku. W ciągu kilku lat zostaje wypracowany lucimski rok obrzędowy, na który składają się przede wszystkim: „Święty Wieczór - Trzech Króli", „Gromniczna - Rocznica 3 lutego", „Popioły", „Wielka Moc", „Zielone Świątki", „Święty Jan - Wianki", „Święto plonów", „Zaduszki" . Warto zwrócić uwagę na wymienione w drugiej kolejności święto, ponieważ początkowo nie było ono związane z dniem Matki Boskiej Gromnicznej i nie odwoływało się do sensów religijnych. „Rocznica 3 lutego", bo taka była pierwotna nazwa święta, wykraczała poza przyjęty sche¬ mat, ponieważ została powołana do życia przez „Grupę Działania" na pamiątkę nadania Lucimiowi prawa czynszowego przez Kazimierza Wielkiego w 1359 roku. Miała więc zdecydowanie lokalny wymiar a artyści za jej sprawą chcieli zwrócić uwagę mieszkańców na przeszłość wsi i uczynić historyczny wymiar miejsca istotną wartością . Ten przykład obrazuje dynamiczny charakter poszukiwań artystów. W związku z tym, że znajomość przeszłości uważali za pożądaną wartość, starali się ją, m.in. przez obchodzenie „Rocznicy", upowszechniać. Popularność i atrakcyjność tego święta jednak szybko spadała, w związku z tym próbowali je ocalić poprzez połączenie go z bardziej czytelnymi i ważnymi dla odbiorców sensami religijnymi. 24 25 Wszystkie święta były tak animowane przez artystów, by miały charakter spotkania całej społeczności i miały szansę być wspólnie przeżywane. Odwo¬ łując się do tradycji, tworzono własne scenariusze poszczególnych świąt i kre¬ owano ich twórcze realizacje. Oczywiście, szczególnie manifestowało się to w oprawie plastycznej wydarzeń . Powstawały niezwykłe dekoracje, kompo¬ zycje o znaczeniu symbolicznym i sakralnym (Chmielewski W. 1985b, s. 27). W ich tworzeniu, ale również w samych działaniach, bardzo istotną rolę odgry¬ wały elementy lokalnego środowiska, takie jak: woda, ziemia oraz rośliny, a także relacje z samym terytorium wsi. 26 2 4 Repertuar świąt ulegał niewielkim modyfikacjom, w związku z tym w poszczególnych tekstach dotyczących „Grupy Działania" występują pewne różnice (por. np. Kunczyńska-Iracka 1990, s. 6; Chmielewski B. i inni 1989, s. 192). Tutaj zdecydowałam się przywołać święta najczꜬ ciej wymieniane. Problem przyczyn zróżnicowania skali akceptowania świąt wprowadzanych przez arty¬ stów poruszyli Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk, w rozmowie prezento¬ wanej na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985, s. 44-48). Warto byłoby poświęcić uwagę każdej z realizacji poszczególnych świąt, niestety, prze¬ kracza to objętość niniejszego tekstu. Opisy niektórych z nich można znaleźć w artykule Witolda Chmielewskiego pt. Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu (1985b, s. 26-27). 2 5 2 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l6l Po pewnym czasie realizacji nowego typu koncepcji, członkowie „Grupy Dzia¬ łania" stwierdzili, że ich efektem jest pojawienie się zespołu zmian kulturowo-społecznych w lokalnym środowisku. W ten sposób zaistniała m.in. nowa jakość, nazywana przez artystów „nową sztuką ludową" . Z punktu widzenia artystów, miały j ą konstytuować elementy wywodzące się z lokalnej tradycji oraz pochodzące z kultury masowej a także propozycje „Grupy Działania". Sztuka ta powstaje z potrzeby środowiska lokalnego i dla niego, a nie dla świata zewnętrz¬ nego. Spajać miała lokalną wspólnotę wokół wspólnych wartości i odgrywać istotną rolę w budowaniu jej tożsamości oraz poczucia godności. Czyni to Lucim i jego mieszkańców jedynymi w swoim rodzaju. Prorokowali też, że „nowa sztuka ludowa" lokalnych społeczności będzie jedną z dróg rozwoju kultury w przyszłości (Chmielewski W. 1985a, s. 64). W związku z tym, iż artyści uznali, że mieszkańcy Lucimia stali się zaangażowanymi współtwórcami ich prac, istnienie „Grupy Działania" wydało im się już niepotrzebne i jesienią 1981 zde¬ cydowali się na jej samorozwiązanie. Był to gest o symbolicznym wręcz charak¬ terze, przypieczętowywał zniesienie - w ich przekonaniu - granicy pomiędzy nimi - zespołem artystów, a lokalną społecznością. W miejsce animującej dzia¬ łalności „Grupy" pojawia się praktyka powoływania komitetów przy realizacji poszczególnych przedsięwzięć (Chmielewski W. 1985a, s. 69). 27 Ponieważ w Lucimiu tak wiele się działo, coraz bardziej był odczuwalny brak miejsca, w którym dynamiczne życie kulturalne mogłoby się rozgrywać. Na po¬ czątku lat osiemdziesiątych rozpoczęła się budowa Domu Ludowego. Artyści byli bardzo zaangażowani w to przedsięwzięcie, szczególnie w opracowywanie jego strony wizualnej. Dzięki nim projekt budynku przygotował architekt Jan Sabiniarz, który dążył do tego, by Dom był wkomponowany w otoczenie, aby nawiązywał do lokalnej, tradycyjnej architektury. Takie podejście do problemu zabudowy nie było ówcześnie popularne, dominowała raczej nadal architek¬ toniczna brzydota. W 1983 roku, nie do końca widząc w działalności lucimskiej możliwość samo¬ realizacji, ale również z powodów osobistych, Wasilewski i Maziec definitywnie wycofują się z aktywności w Lucimiu. Nie wpływa to w jakiś drastyczny sposób na wizję i potrzebę działania pozostałych artystów. Sytuacja zmienia się natomiast w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Następuje wówczas pewne osłabienie aktywności środowiska lucimskiego jako całości, mniej osób jest chętnych do organizowanie imprez, mniej mieszkańców na nie przychodzi. W tym samym czasie bracia Chmielewscy zaczynają angażować swój potencjał twórczy poza Lucimiem, w Górce Klasztornej, mają więc mniej czasu i energii, by animować dotychczasowe środowisko. Zdają sobie również sprawę, że aby zmiany w lokal¬ nej społeczności były autentyczne i trwałe powinny wynikać z dobrowolnych i w miarę samodzielnych działań jej samej (Chmielewski W. 1985a, s 69). 2 7 Oczywiście, z punktu widzenia znawców tzw. sztuki ludowej użycie tego terminu w kontekś¬ cie działań lucimskich może budzić zastrzeżenia. Dali temu wyraz Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk (1995, s. 27). W niniejszym tekście pomijam dyskusję na ten temat. �162 OLGA KWIATKOWSKA TELECHATA Z REWITALIZACJĄ W TLE Ponowne bardzo silne ożywienie życia w Lucimiu miało miejsce pod koniec lat osiemdziesiątych i w pierwszej połowie dziewięćdziesiątych X X w., a zwią­ zane było między innymi z realizacją projektu powstania we wsi pierwszej pol­ skiej telechaty - nowoczesnego ośrodka informacyjno-telekomunikacyjnego . Miał on być wyposażony w sieć komputerową i telekomunikacyjną służącą zaspokajaniu potrzeb mieszkańców wsi i okolicy. Dzięki dostępowi do nowocze­ snych systemów przetwarzania informacji telechata miała gwarantować uczest¬ nictwo w społeczeństwie informacyjnym oraz pomóc we wprowadzaniu licznych przemian społecznych, kulturalnych i ekonomicznych nie tylko w Lucimiu, ale na obszarze całej gminy Koronowo (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 49). Przede wszystkim przewidywano, że dzięki niej nastąpi poprawa systemu telekomuni¬ kacyjnego, możliwy będzie dostęp do różnego rodzaju usług (bankowych, pocz¬ towych, telekomunikacyjnych) informacji, porad, szeroko rozumianej edukacji a także, że przyczyni się do zwiększenia miejsc pracy. Na wybór Lucimia ogrom¬ ny wpływ miało to, że artyści, którzy zaczęli od 1989 roku funkcjonować pod nazwą „Grupa 111", sama wieś i prowadzony w niej eksperyment byli już dobrze znani, nie tylko w środowiskach artystycznych, czy zajmujących się animacją kulturalną, a także związanych z badaniem i rozwojem obszarów wiejskich. Oto jak uzasadniano wybór Lucimia na miejsce realizacji projektu: 28 29 Wybierając Lucim jako miejsce realizacji pierwszego polskiego programu rewitalizacji wsi mie­ liśmy na uwadze podejmowane bez mała od 20 lat działania „Grupy 111" („Akcja Lucim") na­ kierowane na odbudowę tożsamości kulturowej jego mieszkańców. Uznaliśmy, że ten jedyny w swoim rodzaju eksperyment artystyczno-społeczny realizowany przez grupę artystów plastyków z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (Witold i Bogdan Chmielewscy, Wiesław Smużny) stanowi istotne wzmocnienie programu, w którym [...] przywrócenie mieszkańcom własnej podmiotowości przez wydobycie i dowartościowanie ich własnej tradycji kulturowej stanowi jedno z centralnych zadań całego przedsięwzięcia (Kaleta 1996, s. 40). Zakładano też, że długoletnie działania artystów w Lucimiu stworzą „szansę zaangażowania sił lokalnych na skalę trudną do osiągnięcia w innych społecznoś¬ ciach wiejskich" (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 48). Wydaje się również, że artyści mogli być postrzegani jako odpowiednie osoby do pełnienia roli pośred¬ ników pomiędzy lokalnym środowiskiem a przybywającymi z zewnątrz specja¬ listami. Artyści bardzo zaangażowali się w projekt. Po pierwsze, w koncepcji rewitalizacji obszarów wiejskich idealnie mieściła się prowadzona przez nich działalność. Po drugie, projekt - podobnie jak aktywność „Grupy 111" - miał 2 8 Autorem idei był Henning Albrechtsen. Pierwsza telechata powstała w Szwecji w połowie lat osiemdziesiątych X X wieku. Dokładny opis jej idei, historii i prób realizacji w Polsce można znaleźć w artykule Andrzeja Kalety i Kazimierza Wieczorkowskiego pt. Telechata jako instru­ ment kulturowej odnowy wsi (1993; patrz także Gosieniecka 1996, s. 95-101). Szczegóły dotyczące wyposażenia technicznego zawiera tekst Kalety i Wieczorkowskiego. 2 9 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 163 charakter misji ratowniczej; efektem obu miała być tętniąca życiem wieś. Ponadto, realizacja projektu wydawała się być ogromną szansą dla Lucimia. Ośrodek teleinformatyczny miał być ulokowany w budowanym przez miesz¬ kańców Domu Ludowym - co wiązało się z koniecznością rozbudowy budynku - aby w konsekwencji stać się Europejskim Domem Wiejskim (Kaleta, Wieczor¬ kowski 1993, s. 48). Jego powstanie miało być finansowane ze środków Euro¬ pejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Idea telechaty była jednym z elementów szerszego programu odnowy wsi Lucim, realizowanego przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ten z ko¬ lei wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (Kaleta 1996, s. 39). W programach tego typu bardzo mocno podkreśla się konieczność utrzymania równowagi pomiędzy środowiskiem a gospodarką człowieka, którą można osiągnąć między innymi poprzez rozwój rolnictwa ekologicznego i agroturystyki. Również w programie przygotowanym dla Lucimia te dwa elementy zajęły istotne miejsce (Zysnarska 1996, s. 66-76; Maciąg 1996, s. 77-85). Okres realizacji projektu związanego z rewitalizacją Lucimia to dla wsi czas licznych wizyt naukowców, urzędników różnego szczebla oraz dziennikarzy, a tak¬ że kilku polsko-niemieckich obozów naukowo-badawczych, w trakcie których analizowano między innymi stan środowiska przyrodniczego i społecznego wioski. To czas entuzjazmu, ale również rozbudzonych nadziei i oczekiwań. Niestety, z wielu różnorakich przyczyn, telechata nie powstała w Lucimiu. Do tej pory również nie wykończono ostatecznie i nie oddano oficjalnie do użyt¬ ku Domu Ludowego . Żaden z rolników nie zdecydował się na przestawienie swoich upraw na ekologiczne, nikt też nie zaczął prowadzić gospodarstwa agro¬ turystycznego, a sam proces rewitalizacji nie był kontynuowany. 30 KONKLUZJA W połowie lat dziewięćdziesiątych aktywność zespołowa „Grupy 111" za¬ częła ustępować działaniom indywidualnym poszczególnych jej członków, reali¬ zowanym również poza Lucimiem. Mimo że „Grupa" do dzisiaj nie ogłosiła swojego rozwiązania, to trudno mówić, by nadal istniała i działała w Lucimiu jako całość. Jej członkowie nie są już również - w takim samym stopniu jak dawniej - zaangażowani w życie wsi. Wpłynęło na to zapewne wiele różnych czynników. Prawdopodobnie znaczącą rolę odegrała tu również kwestia niezreali¬ zowania projektu stworzenia telechaty. Artyści, wiążąc swoje życie z Lucimiem, przeszli drogę od fascynacji miejs¬ cem - wiejską siedzibą, przez włączenie się w życie mieszkańców wsi, głównie 3 0 Należy zaznaczyć, że mimo tego, odbywają się w nim imprezy kulturalne, jest też wynaj¬ mowany na uroczystości rodzinne. �164 OLGA KWIATKOWSKA poprzez prezentację swojej twórczości i animowanie lokalnego środowiska, po włączenie się w przygotowanie i realizację dużego, zaplanowanego pro¬ jektu społecznego rewitalizacji wsi. Sami twórcy postrzegali swoją obecność w Lucimiu jako proces prowadzący od akcjonerskich działań ku długofalowym, w których uwzględnia się oczekiwania lokalnego środowiska i poszukuje się „wspólnego mianownika". Decydując się na działalność w Lucimiu osiągnęli poczucie wolności, przede wszystkim od „układu artystycznego" - a trzeba pamiętać, że zwłaszcza w cza­ sach PRL-u było to bardzo trudne. Zyskali również głębokie przekonanie, że ich twórczość jest istotna społecznie i potrzebna - to natomiast było szczególnie ważne w kontekście kryzysu i alienacji sztuki w latach siedemdziesiątych ubieg¬ łego wieku. Poza tym, animując tak niewielkie środowisko, mogli mieć poczucie wpływu na rzeczywistość i to, że przeobrażanie jej zgodnie ze swoim wizjami jest możliwe. Niewątpliwie, ich program i postawa miały bardzo prospołeczny charakter, wszystkie ich działania były skoncentrowane na lokalnej społeczności. Byli zainteresowani opiniami i sugestiami jej członków dotyczącymi twórczości i aktywności. Świadczyć o tym może choćby praktyka, przeprowadzanie wywia¬ dów i ankiet. Warto podkreślić tego typu stanowisko, ponieważ w świecie nowoosadników nie zawsze ma ono miejsce. Lucim, z pewnością, stał się miejscem centralnym, jeśli nie życia twórców, to bez wątpienia ich twórczości. W tekstach dotyczących działalności artystów w Lucimiu życie kulturalne wsi jest prezentowane w dużej mierze jako ich kreacja, ich żywe dzieło. Co prawda, podkreśla się, że powstało ono przy współ¬ udziale mieszkańców, ale w gruncie rzeczy to przecież oni najpierw wybrali to miejsce. Zdiagnozowali jego stan jako „sytuację zerową" i zdecydowali się je ratować angażując się w działania o charakterze animującym. Artyści oscylo¬ wali na granicy sztuki i życia wierząc, że swoimi działaniami granicę tę przekra¬ czają. Wydaje się, że rzeczywiście mniej lub bardziej przybliżali te dwa obszary do siebie, zmniejszając - tak boleśnie przez niektórych artystów odczuwany - dystans pomiędzy nimi, trudno jednak stwierdzić, że udało im się to całko¬ wicie. Sztuka prawdziwa, ważna, miała rodzić się tam, gdzie jej dotychczas brakowało, czyli w życiu mieszkańców Lucimia. Co ciekawe, nigdy nie porusza¬ li tej kwestii w odniesieniu do swojego własnego zwyczajnego życia, nigdy nie pisali o swoim codziennym bytowaniu na wsi. To także bardzo ich wyróżnia na tle innych nowoosadników. Dążyli raczej do tego, by sztuka stała się elemen¬ tem życia społeczności lucimskiej, aby była bliską jej formą ekspresji i działała na nią integrująco. Na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu przypisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi Lucimia jego mieszkańcy spróbuję odpowiedzieć w drugiej części tego artykułu. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 165 LITERATURA B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les Travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. - 2004, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1998, Obrzędy i symbole, [w:] tegoż, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań, s. 101-120. C h m i e l e w s k i B o g d a n 1989, Punkt oparcia, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-193. - 1997, Od poczekalni do domu - od realności potocznej ku utopii retrospektywnej, Prze­ gląd Artystyczno-Literacki, nr 4, s. 22-24. - 2001, „Rok Polski" - odnaleziony według czasu i miejsca (wybrane realizacje z lat 1990-2001), U M K , Toruń, nlb. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen¬ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. - 1989, Etapy, realizacje, idee, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-192. - 1996, Odbudowa tożsamości kulturowej, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obsza­ rów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 86-93. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1982, U progu nowej sztuki ludowej, Inspiracje, nr 4, s. 12-13. - 1985a, Granice sztuki, Integracje, kwiecień, s. 61-70. - 1985b, Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 23-36. - 1985c, Przepowiednie lucimskie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 37-44. - 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydaw¬ nicza, Warszawa, s. 270-275. - 1998, Odbudowa kulturowej tożsamości wsi, [w:] Rozwój obszarów wiejskich w perspek­ tywie integracji z Unią Europejską, Andrzej Kaleta (red.), Wydawnictwo U M K , Toruń, s. 225-235. C z a c h o w s k i H u b e r t 1999, Życiorys preparowany czyli fakty i domysły utkane w historię, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, t. I I , s. 141-153. D a v i e s N o r m a n 1998, Boże Igrzysko. Historia Polski, Wydawnictwo Znak, Kraków, t. I I . D e l o r m e A n d r z e j 2001, Szarość komunistycznej codzienności. Percepcja jakości życia w PRL-u, [w:] PRL z pamięci, Czesław Robotycki (red.), Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 13-57. D z i a m s k i G r z e g o r z 1987, Kontekst artystyczny lat siedemdziesiątych, [w:] Sztuka mło¬ dych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 7-19. E l i a d e M i r c e a 1999, Sacrum i profanum. O istocie religijności, tłum. Robert Reszke, Wydaw¬ nictwo KR, Warszawa. G o s i e n i e c k a A n n a 1996, Telechata, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 95-101. H e r n a s C z e s ł a w 1965, W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki polskiej, t. 1, PIW, War¬ szawa. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. J a w ł o w s k a A l d o n a 1988, Więcej niż teatr, PIW, Warszawa. �166 OLGA KWIATKOWSKA K a l e t a A n d r z e j , W i e c z o r k o w s k i K a z i m i e r z 1993, Telechatajako instrument kul­ turowej odnowy wsi, Kultura i Edukacja, nr 1, s. 43-52. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. K o w a l s k i P i o t r 2002, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń i podróżowanie w kultu¬ rze współczesnej, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław. K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a 1990, Sygnały z Lucimia, Polska Sztuka Ludowa, n r 1 , s. 61-62. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2003, Glokalizacja po polsku: Wiejskie Alternatywne Społecz­ ności. Przypadek Wolimierza, Kultura i Społeczeństwo, nr 4 , s. 17-45. K u r o ń J a c e k , Ż a k o w s k i J a c e k 1996, PRL dla początkujących, Wydawnictwo Dolno­ śląskie, Wrocław. K w i a t k o w s k a O l g a 2004, To Make a Dreamscape Real: the role of the environment in new rural Polish settlements, [w:] De la connaissance des paysages à l'action paysagère. Recueil des résumés. Colloque International (Bordeaux 2-4 décembre 2004); CD z materiałami z konferencji - w archiwum prywatnym autorki. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2004, „Swój - Obcy". Przejawy koegzystencji kul­ turowej społeczności wiejskiej i alternatywnej, [w:] Wartości uniwersalne i odrębności narodowe tradycyjnych kultur europejskich, Mieczysław Marczuk (red.), Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej - Sekcja Polska, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - Wydział Politologii, Lublin, s. 293-301. M a c i ą g J o l a n t a 1996, Agroturystyka, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 77-85. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2002, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa. M a r k i s z A g a t a 2002, Dwie skrajności współczesnej wsi. Dezintegracja wsi popegeerowskiej a świadomy wybór tworzenia nowych jakości kulturowych przez imigrantów z mia¬ sta, Masovia. Pismo poświęcone dziejom Mazur, t. 5, s. 11-130. P i o t r o w s k i P i o t r 1999, Dekada. O syndromie lat siedemdziesiątych, kulturze artystycznej, krytyce, sztuce - wybiórczo i subiektywnie, Wydawnictwo Obserwator, Poznań. Rocznik Statystyczny... 1978, Rocznik Statystyczny woj. bydgoskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bydgoszczy, Bydgoszcz. Rocznik Statystyczny... 1977, Rocznik Statystyczny woj. toruńskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Toruniu, Toruń. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1998, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków, s. 146-156. S m u ż n y W i e s ł a w 1989, „Wyciąg z Lucimia", [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 190-191. S u l i m a R o c h 2000, O imionach widywanych na murach, [w:] tegoż, Antropologia codzien¬ ności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 53-92. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2001, „Miejsca święte i miejsca przeklęte". Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich Społeczności Alternatywnych", [w:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Piotr Kowalski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 51-78. - 2002, Alternatywne „ucieczki" w kulturze masowej, [w:] Kultura popularna, Wiesław Godzic, Agnieszka Fulińska, Mirosław Filciak (red.), Rabid, Kraków, s. 59-67. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 167 - 2003, Sposoby na „ludowość". „Powrót do źródeł" i idea działań alternatywnych, [w:] Materiały pokonferencyjne: Tradycja z przyszłością, Towarzystwo Naukowe Sando­ mierskie, Sandomierz, s. 45-65. T u r n e r V i c t o r W., 2004, Liminalność i communitas, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Marian Kempny, Ewa Nowicka (red.) Wydawnictwo Nau¬ kowe PWN, Warszawa, s. 240-266. W o j c i e c h o w s k i A l e k s a n d e r 1992, Czas smutku, czas nadziei. Sztuka niezależna lat osiemdziesiątych, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa. W y k a A n n a 1983, O awangardowym stylu alternatywnym, [w:] Style życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych - z perspektywy roku 1981, Andrzej Siciński (red.), Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 109-124. Z y s n a r s k a E w a 1996, Ekologizacja rolnictwa, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 66-76. Ż y d o w i c z M a r e k 1989, Kilka uwag o powojennej rzeczywistości Torunia. Rozmowa z Januszem Boguckim, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 14-18. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT Summary The term "new settlement" refers to a particular social and cultural phenomenon. It means migration of town and city dwellers to the country in quest for realization o f alternative ways of life. Such cases have already become the subject of interest for ethnographers and anthropo­ logists. The problem usually studied is that of mutual relationships between the "newsettlers" and the village community they come to live in, i.e. relationship between two social groups with different ways o f life. The author of the article emphasizes another aspect of such situation, namely the inner differentiation of the local community itself, suggesting that the consequences of that differentiation should be taken into account in the research of the subject. The text presented here is the first part of the work. In it the author presents and analyzes the case of the village of Lucim-social and artistic experiment realized by a group of town artists who came to live in that village in the second half of the 20 century. In her analysis the author includes the artists' motives for moving to the country, the way they perceive the village and its inhabitants and the way they understand their role as organizers of local cultural activities. The history o f the "new settlement" is reconstructed as described by the "new-settlers" them¬ selves. In the second part to be published in the next issue of "Etnografia Polska" that history w i l l be completed by the perspective of the villagers. Their views have been expressed in long interviews recorded during the author's fieldwork in the years 2003 and 2004.Thus the selected villagers' memory has been "penetrated" and two perspectives are juxtaposed, resulting in many-sided presentation of the phenomenon. th Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74fc56c46e7afc4e17a49da34cd64f06.pdf 4148b553b21b6fd4081319ed03b724eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5201 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource katolicyzm religijność wspólczesna Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4826 Title A name given to the resource Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.124-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I X : 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, Uniwersytet Łódzki WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ Internet może zainteresować etnologię nie tylko jako fenomen sam w sobie wart badania, ale też jako specyficzny teren, na którym dzieją się szczególne zjawiska. Oferuje on bowiem inne rozumienie czasu, przestrzeni, nadaje nowy walor pojmowaniu wspólnoty, grupy i obiegu informacji. Zachęca także do na­ mysłu nad statusem i rolą człowieka, a zwłaszcza specyficznych manifestacji kulturowych, jakimi są przeżycia, doświadczenia i emocje (także te, wyrastające na gruncie religijnym). Badanie wybranych aspektów kultury w Internecie (przez Internet czy nawet „kultury" Internetu) warto prześledzić na przykładach konkretnych zjawisk. Skła¬ dają się one na szeroko rozumianą tożsamość, konstruowaną wespół z innymi, kiedy to pojedynczy człowiek (o którym można nie wiedzieć nic, z wyjątkiem tego, jak sam zechce się przedstawić i co powiedzieć o sobie, choć nie musi być to prawdą) funkcjonuje na zasadzie „interaktywnej samotności", choć - pa­ radoksalnie - wchodząc w relacje z innymi w obrębie tej samej Sieci (Héas, Poutrain 2003, s. 2) . Nurt etnologii, który stawia sobie za zadanie przeprowadzania badań tereno¬ wych, tradycyjnie posługuje się takimi podstawowymi sposobami dotarcia do źródeł (czy to zastanych, czy to wywołanych przez badacza), jak wywiad i obser­ wacja uczestnicząca. Co począć jednakże w przypadku Internetu, gdzie uczestnik komunikacji internetowej może pozostać anonimowy, a przestrzeń Sieci określa się przymiotnikiem „wirtualna"? Para badaczy Serge Proulx oraz Guillaume Latzko-Toth (Proulx, Latzko-Toth 2000) zajęła się prześledzeniem historii tego terminu i jego obecnych konotacji. Zauważyli, że stosując określenie „społecz¬ ności wirtualnej", „wspólnoty wirtualnej" itp. mamy do czynienia ze swoistym oksymoronem. Z jednej strony bowiem mówienie o grupie, czy społeczności 1 1 Autorzy artykułu cytują to określenie powołując się na J. Herbet, L'Internet: un nouveau moyen de se réunir?, Esprit critique, [on line] 2001, nr 3(10), http://www.espritcritlque.org. Przy­ pominają jednakże, że sam Herbet cytuje określenie to za innym autorem - Woltonem (brak na jego temat odniesień bibliograficznych). Podobną intuicję wykazuje się inny jeszcze etnolog Marc Augé (cytowany przez Kuligowskiego: Kuligowski 2002, s. 96). Augé mówi o „antropologii samot­ ności" w odniesieniu do badań kultury i człowieka zanurzonych w cyberświatach, w których to cechą internautów jest tzw. interbierność, a sposobem istnienia wśród innych jest „pozorna bliskość bez zaangażowania" (Kuligowski 2002, s. 96) �126 INGA KUŹMA zakłada występowanie wśród jej członków bezpośrednich więzi, jakie są bazą dla podzielanych wartości, kultury, języka, poglądów itp. „Wirtualność" na­ tomiast to określenie odwołujące się do abstrakcji, iluzji oraz symulacji . Jak jednak wykazują w dalszym wywodzie, bezpośredniość kontaktów, która - jak wydawałoby się - powinna być warunkiem sine qua non dla ustanowienia wszelkiego rodzaju formalnych czy nieformalnych kręgów, zmienia swoje zna­ czenie za pośrednictwem Internetu. Pomimo tej zmiany nie zanika sens mówie­ nia o istnieniu specyficznych wspólnot, także w przestrzeni Sieci. W inny sposób - choć nie jest on diametralnie odmienny od dotychczas „wykorzystywanych" w kulturze - powstają takie relacje pomiędzy internautami (którzy znać się mogą jedynie w ramach Sieci, choć to margines), które nadają im cechy więzi inter¬ personalnych - emocjonalnych grup odniesienia. Kwestią zasadniczą, zarówno dla badacza, jak i dla przeciętnych użytkowni­ ków Sieci, jest fakt, że uczestniczący w kontakcie via Internet nie obcują ze sobą dzieląc jedną przestrzeń fizyczną. Kontakt wzrokowy, fizyczny i wzajemne reak­ cje na siebie, które skłaniają i prowadzą do ustalania wspólnych znaczeń, jest wyeliminowany. Wymiana pozostaje anonimowa i neutralna z punktu widzenia właśnie owych interakcji zmysłowych. W wyniku tego można odnosić wrażenie jakby także źródło określonych akcji, słów, działań itp., jakim jest konkretny człowiek, było drugorzędne. Uruchamia się jednak swoisty „sensualizm", cho¬ ciażby w postaci tzw. emotikonów, które mają uzupełnić całkowicie przecież słowny i - co najważniejsze - pisemny komunikat - o grymasy wyrażające stan ducha i umysłu czy nastrój rozmówców. Spełniają one rolę „ciała" partnerów rozmów, np. na czatach czy też na różnego rodzaju forum. Internet jednak może stawiać przed badaczami nie tylko takie problemy. To także „teren" płynny, nieuchwytny, w takim sensie, że nie można być pewnym z kim tak naprawdę ma się do czynienia. Anonimowość i niewidzialność pozwala 2 2 Rozwijając te określenia opisujące możliwe konotacje „wirtualności", Proulx i Letzko-Toth proponują takie oto jej możliwe rozumienie: 1. wirtualność może być traktowana jako element naddany nad rzeczywistością. Generuje kopie, które mają charakter bytów zdegradowanych, „roz¬ wiedzionych" z rzeczywistością pozawirtualną. W tym znaczeniu jest simulacrum oraz dubletem rzeczywistości; 2. drugie ujęcie ocenia pozytywnie wirtualność - jest ona dla świata niedoskona­ łego, a rzeczywistego czymś, co tuszuje owe niedoskonałości. Niektórzy zwolennicy tego ujęcia (jak np. Pierre Levy cytowany przez Proulx i Letzko-Totha - Levy 1995), odwracają stosunek ontologiczny między rzeczywistością a wirtualnością, albowiem wirtualizować to odwoływać się do esencji rzeczy, do jej ontologicznej matrycy. Dlatego też - zgodnie z takim poglądem - wirtualność nie degraduje już rzeczywistości, a raczej j ą odkrywa, usprawnia, uwalania człowieka od ograniczeń materii, czasu i przestrzeni. Zyskuje ona w ten sposób znamiona „hiperrealności" - czegoś pełnego, całościowego w sposób doskonały; 3. ujęcie to zrywa z porządkiem myślo¬ wym dwóch poprzednich, które - choć przeciwstawne - bazowały na zupełnie odmiennych i wykluczających się poglądach na technikę i konsekwencje jej stosowania we współczesnym świecie. Trzecie ujęcie czerpie z Gilla Deleuza, który proponuje - wg lektury Proulx i Letzko-Totha - postrzeganie wirtualności jako „podszewki" codzienności (byłaby ona immanentna dla rzeczywistości). Rzeczywistość i wirtualność są od siebie zależne - tworzą wspólny obieg istotny dla wszelkiej kreacji i eksperymentowania (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 103). �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 127 zmieniać bezkarnie i dowolnie swoją fizyczność oraz pokonywać wiele dotych­ czasowych kulturowych tabu . Sam wybór pojedynczego „terenu" w całej przestrzeni Sieci dokonywany przez badaczy może sprawiać wrażenie przypadkowego, równie dobrego, jak każdy inny. Wszelkie kryteria, jakie etnologia stosowała tradycyjnie dążąc do selekcji znaczących tematów oraz miejsc wartych badania, zostały obecnie w Internecie podważone, jak chyba nigdy w rzeczywistości „realnej". Albowiem, które strony, czaty czy fora wybrać jako te „wyjątkowe" czy też - przeciwnie - właśnie całkiem „typowe"? „Typowe" albo „wyjątkowe" dla kogo? Bądź też „typowe", ewentualnie „wyjątkowe" ze względu na co? Przestrzeń Internetu jest zbyt rozległa i nie do ogarnięcia, aby móc stwierdzić, że selekcja terenu badań została dokonana nie inaczej niż subiektywnie . Z tym zapewnie wiąże się pośrednio słabość badań etnograficznych o ambicjach terenowych, które chciały¬ by włączyć jako integralny element wypadu w teren, „wypad do Internetu" po znaczące materiały z sieciowego i pozasieciowego życia informatorów. Proulx i Lezko-Toth zauważyli, że istnieje przepaść między teorią badania a badaniami terenowymi w Sieci, co wynika na pewno z niejednoznaczności pojęcia „wirtualność". Co więcej, nie tylko ono samo w sobie jest trudne do zdefiniowania, co równie trudnym do określenia czyni każdy podmiot, który opatrzony jest odprzymiotnikową formą „wirtualności". Efektem jest mała liczba studiów etnograficznych skupionych na „społecznościach wirtualnych", czy innych „wirtualnych" zjawisk kulturowych, choć mogą one wzbudzać zainteresowanie. Nie odnotowali oni jednak w swojej analizie znaczących badań na ten temat. Podkreślali, że temat ten raczej skłania naukowców do wyrażania opinii, niż do podjęcia analizy (Proulx, Letko-Toth 2000, s. 109). Sformułowali także przy¬ puszczenie, że zbyt mocno akcentuje się rozbieżności pomiędzy wirtualnością 3 4 3 Heas i Poutrain porównują go do przestrzeni miejskiej o dynamicznej strukturze (Heas, Poutrain 2003, s. 3). To popularna metafora cyberrzeczywistości, posługuje się nią np. Magdalena Radkowska omawiając projekt tzw. netnologii (Radkowska 1998), czy Dorota Gut (Gut 1998). Podążając jednak dalej śladem Heas i Poutrain warto przyjrzeć się jaki temat badawczy sobie obrali i jak starali się go zrealizować, poruszając się wyłącznie po Internecie, jako jedynym terenie badań wybranego przez siebie zjawiska. Postanowili oni zająć się stronami poświęconymi podróżom. Skupili się na dwóch stronach. Jedna z nich prowadzona jest od 1988 roku. Założona została przez „praktykujących" podróżników, jako oficjalna strona stowarzyszenia francuskiego „Aventures du bout du monde" („Przygody do końca świata"), gdzie znaleźć można różne tema¬ tyczne fora, koncentrujące się jednakże na podróżowaniu i podróżnictwie, także ogłoszenia, kąciki zainteresowań skierowane np. do lubiących pichcić egzotyczne potrawy. Stowarzyszenie to skupia obecnie prawie 5 tys. członków i są to w połowie paryżanie pomiędzy 30 a 40 rokiem życia. Drugą stroną, jaką się zainteresowali, to strona prowadzona przez biuro turystyczne „Le Routard" („Wędrowiec"). Strona ta w zasadzie jest skonstruowana podobnie, również zawiera fora, kąciki zainteresowań, ofertę turystyczną, reportaże z podróży, wiadomości ze świata itp. Obie strony mają za cel przyciągnąć i stworzyć ramy wymiany informacji i nawiązywania kontaktów pomiędzy entuzjastami podróży, specjalistami, podróżnikami, globtrotterami, którzy preferują taki rodzaj wyjazdów (nawet zorganizowanych), jakie odbiegać będą od zwykłego standardowego zwiedzania. Adresaci czy jak w przypadku pierwszej strony - jej twórcy, dążą do odbycia „prawdziwych" wypraw - przygód, dających możliwość dotknąć czegoś „autentycznego". 4 �128 INGA KUŹMA a rzeczywistością. Kontakty nawiązywane w Sieci owocują często spotkaniami w „realu", a zatem Sieć byłaby po prostu jednym więcej źródłem porozumiewa­ nia się, a relacje bazujące wyłącznie na Internecie są w mniejszości, większość bowiem ludzi żyje w rzeczywistości pozasieciowej. Inną kwestią jest rodzaj kontaktów, w jakie badacz może wejść ze swoimi internetowymi informatorami. Najlepszym źródłem dotarcia do tego, co ludzie myślą i jak myślą, co mówią i jak mówią, są czaty i fora dyskusyjne. Można śledzić wszystkie głosy pozostając całkowicie biernym obserwatorem. Można także „wejść" w ten dyskurs czynnie, adaptując swój język do języka internautów, ujawniając swoje intencje lub ich nie ujawniając, wpływając tym samym na prze¬ bieg rozmów lub też starając się „doświadczyć" owego terenu na sobie samym bez ujawniania własnych motywacji, zasadniczo odmiennych od zwykłego wejścia w kontakt, w wymianę informacji itp. Pokusą byłoby zaistnieć na tym samym forum jako kilka, kilkanaście różnych postaci - „ników", nawet równo¬ legle, aby poprzez taką maskaradę móc wywołać określone głosy, reakcje, zbli¬ żyć się do określonych innych „ników"-osób. Jak widać, Internet stwarza wiele możliwości rozmaitego rodzaju nadużyć badawczych, od których nasza dyscyplina nigdy nie była wolna - wystarczy odwołać się do określenia Kristen Hastrup o „przemocy symbolicznej", jakiej dopuszcza się każdy badacz terenowy wobec swoich rozmówców (Hastrup 2004, s. 88). Nawet zmiana przestrzeni badawczej z realnej na wirtualną nie zmienia tego faktu, a wręcz przeciwnie - nadaje mu głębszy sens, który powinien uwrażli¬ wiać na możliwość otarcia się naszych badań o manipulację rozmówcami. Jednak także z drugiej strony - tych nieświadomych niczego lub nawet świadomych informatorów-internautów - dochodzi do specyficznej manipulacji przekazem. Polega ona nie tylko na specjalnym wprowadzaniu w błąd, grze, udawaniu, lecz na ubieraniu swoich słów, odczuć czy sądów w określoną stylistykę i retorykę. Co więcej, nawet sam fakt opisania jakiegoś prywatnego wydarzenia nadaje mu już status czegoś wyjątkowego. Wykazują to właśnie Poutrain i Heas na przykła¬ dzie zapalonych podróżników, którzy poprzez czynność pisania o swoich wypra¬ wach nadają sobie rangę „prawdziwych" obieżyświatów, a ich wyjazdy nabierają równie wielkiej wagi - autentycznych przygód i doznań ocierających się o „egzo¬ tykę" bądź „prawdę" o innym świecie (Heas, Poutrain 2003, s. 6). Czy tym samym wymiana doświadczeń lub doznań jest wymianą czegoś „rzeczywistego", „auten¬ tycznego"? Czy jest ona wymianą „autentyczną" i „rzeczywistą"? W jakim sensie można rozumieć określenie stosowane na opisanie tego typu kontaktów przez Internet, które formują rodzaj „wspólnot", co więcej „wspólnot emocjonalnych"? Pytania te niewątpliwie zachowują swoją zasadność w przypadku takiego typu zagadnień i zjawisk obecnych w Internecie, które wiążą się z życiem religijnym i duchowym. Ciekawym przykładem są wnioski, jakie wysnuł ze swoich badań Paolo Apolito (Apolito 2003) śledząc spontaniczny proces przekładania na język Inter¬ netu świadectw o objawieniach oraz konsekwencje tego dla kształtowania się współczesnej religijności katolickiej. Skupia on uwagę na Stanach Zjednoczonych. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 129 Zauważa, że stały się one w przeciągu ostatnich dwudziestu lat X X wieku rezer¬ wuarem światowego wizjoneryzmu katolickiego. Objawienia Matki Boskiej oraz wszelkie informacje na ich temat są redagowane przede wszystkim tam i Jej prze¬ kaz usłyszeć można przede wszystkim w amerykańskim angielskim. W omawia¬ nym okresie ponad 50% objawień światowych zostało zarejestrowanych właśnie w St. Zjednoczonych, co w porównaniu z wcześniejszymi dekadami wskazuje na znaczący wzrost tego typu przeżyć i doświadczeń religijnych w populacji katoli¬ ków amerykańskich (w latach 70-tych zarejestrowano takich przypadków w USA zaledwie 14%, zaś w latach 60-tych - 7%). Owej popularyzacji wiadomości, świadectw, informacji itp. niewątpliwie sprzyja Internet i mnogość stron, które są im poświęcone. Religijność, która niejako zaadoptowała (i vice versa) Inter¬ net, wzmocniła pewne tendencje zarazem religijne, jak i - co naturalne - kultu¬ rowe, charakterystyczne dla tamtejszego społeczeństwa. Według Apolito nowa amerykańska wrażliwość religijna została wzmocniona dzięki Internetowi, ale wyrosła z nurtów, które pojawiły się dużo wcześniej. Badacz ten zaliczył do nich indywidualizm (także ten posoborowy), upowszechnienie się ruchów charyzma¬ tycznych oraz zwycięstwo religijności konserwatywnej na niwie politycznej i publicznej (której reprezentantem jest obecnie Georg W. Bush, ale ten nurt pojawił się już w latach 70-tych za prezydentury Ronalda Reagana). Oczywiście, owa religijność „amerykańska" nie jest typowa wyłącznie dla tamtejszego spo¬ łeczeństwa czy kultury - nabrała ona wymiaru uniwersalnego. Doświadczenie religijne, kształtowane i czerpiące materiał z Internetu, bazować więc będzie na podkreślaniu wartości jednostki, emancypacji społecznej i niezależności od roz¬ maitych centrów (w tym religijnych) i opartych na nich hierarchiach i rangach - w tym wiedzy. Wyrażają to zwłaszcza rozmaite „prywatne" (nieautoryzowane przez Kościół) objawienia i strony im poświęcone, które skupiają kręgi osób odczuwających szczególnego rodzaju „wspólnotę emocjonalną" wierzących w to, co przekazują różni wizjonerzy - choć treść tych przekazów może być znacząco odmienna od tego, co zaleca Kościół katolicki. Powstawanie takich kręgów i grup, bądź nawet pojawianie się pojedynczych sympatyków religijnych zjawisk alternatywnych wobec oficjalnego przekazu, którzy swobodnie „surfują" w Sieci w poszukiwaniu kolejnych informacji, sprzyjają zarazem ich wywoły¬ waniu, wzbogacaniu i uaktualnianiu. Temu zaś niewątpliwie pomaga również niemal powszechna dostępność rozmaitych nowych technologii, przy pomocy których prawie każdy - z takich czy innych pobudek - założyć może stronę, która będzie traktowała na ten temat. Cenzura Kościoła katolickiego, bacznie przyglądającego się wcześniej takim spontanicznym zjawiskom religijnym jak objawienia, cuda łez, wizje, uzdrowienia poprzez kontakt z jakąś figurą czy cha­ ryzmatykiem itp., zakładała pewną profesjonalną wiedzę i kompetencje, których dyspozytariuszem był właśnie Kościół. To on ostatecznie autoryzował, popula¬ ryzował i dopuszczał do oficjalnego kultu po przebadaniu danego zjawiska, choć nie popełnia grzechu ten z wiernych, który nie darzy wielką czcią miejsc obja¬ wień i nie pielgrzymuje do nich. Ta sfera doświadczenia religijnego - pomimo wymogu objęcia jej opieką ze strony instytucji Kościoła - rozwija się jednak �INGA KUŹMA 130 najżywiej ze względu na masowe zaangażowanie w kult tego typu zjawisk tzw. zwykłych wiernych, nie zaś przedstawicieli hierarchii kościelnej. Jak daleko jed¬ nakże doszło do „demokratyzacji" owej wiedzy i „zarządzania" informacjami na temat owych fenomenów, może ukazać przykład cytowany przez Apolito 0 nastolatku amerykańskim - autorze strony internetowej dotyczącej objawień maryjnych oraz cudów eucharystycznych, Brainie Alvesie. Była to strona bardzo licznie odwiedzana, obecnie nie jest już przez niego aktualizowana, choć po wy¬ wołaniu jeszcze „wirtualnie" istnieje. Co jednak najciekawsze, ów czternastola¬ tek zapewniał, że choć ma tak niewiele lat, jest kompetentny w owej dziedzinie, którą prezentuje na swojej stronie i zachęcał aby bez obaw kierować do niego pytania. To jeden z bardziej skrajnych przykładów marginalizacji wiedzy zinsty¬ tucjonalizowanej oraz swoistej autoproklamacji na specjalistę w dziedzinie reli¬ gijności. Co więcej, owej autoproklamacji dokonała osoba, która przez samą przynależność do określonej klasy wieku nie mogłaby być zaliczona do „specja¬ listów" w domenie religijności, jak działo się to dotychczas w kulturze zachod¬ niej (Apolito 2003, s. 645). Ta sytuacja również wskazuje na istotny element już wcześniej podkreślany, że w Internecie dotychczas powszechny model kontroli społecznej oraz interpersonalnego udziału w kształtowaniu się „wspólnot emo¬ cjonalnych" skupionych wokół religii funkcjonuje nieco inaczej. Ta odmienność jednak wzmacnia takie formy religijności, jak np. objawienia czy „listy z nieba", które z pewnością zaliczyć można do przejawów „ludowego" i oddolnego życia religijnego w Kościele katolickim . Najmniej poddają się one kontroli instytucji, najsilniej zaś związane są z pobożnością prywatną . 5 6 Osoba wizjonera - obok czasu i przestrzeni - jest trzecią i bardzo ważną kate¬ gorią wyznaczającą kulturowe ramy objawienia. Ci, którzy dostępowali wizji 1 słyszeli głos Boga, Chrystusa bądź Maryi nie byli ludźmi z kulturowego punktu widzenia jakimikolwiek bądź. Ich osobowość, miejsce, jakie zajmowali w społe¬ czeństwie i walory umysłowe oraz inne jeszcze cechy predestynowały ich z kul¬ turowej perspektywy do stania się mediatorami pomiędzy światem boskim a ludz¬ kim. Nie było więc obojętne kim są owi wybrani, dostępujący wizji i objawień, lecz nie oni byli najważniejsi. Ich rola sprowadzała się do bycia posłami, świad¬ kami, którzy poprzez swoją kulturową pozycję zaświadczają o prawdziwości tego, co wyznają i co przekazują. Najlepszymi przykładami są życiorysy wizjo¬ nerów dwóch największych objawień maryjnych w Europie, jak Bernadetta Soubirous (Francja - Lourdes; objawienia miały miejsce w 1858 r.) oraz trójka dzieci z Portugalii (objawienia w Fatimie w 1917 r.): Łucja dos Santos, Franciszek Marto i jego siostra Hiacynta Marto. Owa czwórka spełnia następujące kryteria 5 Jak reaguje na tego typu działania Kościół pokazuje wybrany przykład głosem jednego z jego kapłanów. Wypowiedź ta dotyczyła owego nieoficjalnego kultu Matki Boskiej: „[...] Biblij­ nemu deficytowi towarzyszy zalew nie biblijnego słowa o Maryi. W Polsce ( nie tylko zresztą tutaj) słowo Boże w pobożności maryjnej decydowanie przegrywa ze słowem ludzkim. W tej dziedzinie tzw. objawienia prywatne i «pobożna a twórcza wyobraźnia* skutecznie rywalizują z Objawieniem" (Napiórkowski 2002, s. 178). Vide H. Czachowski (2003) oraz A. Zieliński (2004). 6 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 131 kulturowo przypisane wizjonerom: są to najczęściej dzieci, albowiem to one w naszym kręgu kulturowym uosabiały niewinność i czystość ; są ucieleśnie­ niem prostoty, także w znaczeniu braku edukacji i kultury (z Bernadettą Matka Boska komunikuje się w lokalnym dialekcie, nie zaś w literackiej francuszczyźnie); kończą swoje życie wcześnie (jak Franciszek i Hiacynta) bądź ze względu na to, czego były świadkiem i uczestnikiem, nie mogą już żyć „normalnym" życiem i jak w przypadku Łucji oraz Bernadetty przywdziewają zakonny habit aby prowadzić życie zakonne. Mogą być też wyniesione na ołtarze, jak stało się z Bernadettą Soubirous w 1933 r. (została kanonizowana) oraz z Franciszkiem i Hiacyntą w 2000 r. (błogosławieni). Czy jednak ten sam scenariusz życia zaobserwować można w przypadku wizjonerów z epoki Internetu? Apolito stwierdza, ze wizjonerzy i ich wyznawcy, czy też sympatycy, którzy ukształtowali się pod wpływem współczesnych globalnych tendencji, cechują się chęcią zaistnienia na forum międzynarodowym i emancypacją. Wykazuje to na przykładzie innego miejsca objawień maryjnych - Medjugorje (Bośnia-Hercegowina, początek objawień w 1981 r., trwają one do dziś). To miejsce w specyficzny sposób poddane zostało informatycznej i internetowej „obróbce". Miejscowość ta jest kolejnym, lecz bliższym naszym czasom, bardzo ważnym - choć do tej pory jeszcze nie zatwierdzonym oficjalnie przez Kościół - miejscem objawień maryjnych. Rzutuje ona również mocno na przekształcanie się i wzbo¬ gacanie wyobraźni religijnej doby współczesnej. Szczególnie ważny jest fakt, że włączenie jej do obiegu kultury dokonuje się za pośrednictwem nowoczesnych mediów, które niejako współkształtują to miejsce zgodnie ze swoją naturą. Historia objawień maryjnych oraz współczesnego życia religijnego dzięki ich asymilacji z najnowszymi technologiami służącymi porozumiewaniu się i prze¬ kazywaniu informacji, jak przede wszystkim Internet, nabrała w X X wieku „przy¬ spieszenia" i zmieniła ich charakter. Apolito próbuje udowodnić to wychodząc właśnie od objawień w Medjugorje. Miejsce to, jak Lourdes, a zwłaszcza Fatima , również stało się rodzajem cezury dla wyobraźni i wrażliwości religijnej chrześ¬ cijan współczesnych. Tradycja pierwszej, źródłowej i oryginalnej wizji, wiążąca się z inspiracją dla pomniejszych, zawsze ściśle wiązała się z miejscem pierwot¬ nego objawienia i cudu, który był początkowym. Tak było w przypadku obja¬ wienia w Fatimie. Zaczęto obserwować wtedy wagę i wpływ wywierany przez te widzenia, śledząc przebieg innych wydarzeń religijnych tego typu po I woj¬ nie światowej. Powtarzać się zaczęła tematyka przesłania charakterystyczna wówczas tylko dla Fatimy: pokój światowy i sytuacja Rosji. Także data objawień 7 8 7 Według innych jeszcze interpretacji, to dlatego dzieciom przypisuje się ową szczególną predyspozycję do kontaktowania się z sacrum, ponieważ są one jeszcze nieskażone kulturą. Z tego właśnie powodu plasować się miały niejako na granicy świata kultury a natury, co określano mianem ambiwalencji ich istoty oraz statusu (od symbolicznego po społeczny), w związku z tym nabywały cech mediumicznych (vide między innymi praca Nowina-Sroczyńskiej 1997). Uważane jest przez znawców tematu za objawienie-pierwowzór dla innych XX-wiecznych objawień, lecz jeszcze sprzed wydarzeń w Medjugorje (Bouflet, Boutry 2000). 8 �INGA KUŹMA 132 9 fatimskich - 13 dzień miesiąca, opatrzona została wymowną symboliką i weszła już na trwałe do zbioru dat znaczących religijnie. Inne elementy wydarzeń fatim¬ skich również stały się cechami charakterystycznymi i „typowymi" dla nastę¬ pujących po nich objawień światowych. Były to: powtarzalność wizyt Matki Boskiej, kwestia tajemnic, jakie pojawiać się zaczęły w Jej przekazach skiero¬ wanych do wizjonerów oraz - szczególnie - cud słońca, który uznany został za uwiarygodniający objawienia fatimskie (Bouflet, Boutry 2000, s. 211 ). Te właśnie składowe budujące wzorcowy przebieg objawienia w kulturze religijnej X X wieku można odnotować również w Polsce. Przykładem cud wirującego słońca (określany też mianem tańczącego) spostrzeżony przez członków Legionu Małych Rycerzy Miłosierdzia Bożego, prowadzonych przez kobietę pochodzącą z Tolkmicka, która zasłynęła dzięki swojej mocy uzdrawiającej i objawieniom, jakich dostępowała (Szczesiak 1998, s. 7). 10 Jednak pomimo swojej specyfiki Fatima nadal może być interpretowana jako objawienie „tradycyjne", „typowe", ugruntowane już w tradycji religijnej. Do tych właśnie typowych okoliczności objawienia zaliczyć można wybór osób, które obdarzone zostały wizjami, jak było to wspomniane wcześniej. Innym elementem było miejsce - tradycyjnie odludne, w górach. Włączyć można do owego scenariu¬ sza objawienia także prześladowania, jakie cierpiały dzieci, zarówno ze strony nie¬ dowierzających im bliskich, jak i władz lokalnych i państwowych negujących to wydarzenie ze względów politycznych . W przypadku Fatimy zaaresztowane 11 9 Co tym wyraźniejsze się stało po zamachu na Jana Pawła I I 13 maja 1981 r. Analizują oni liczne podobieństwa i wypadki wizji w Europie, które swój scenariusz ry­ tualny opierały na przebiegu wydarzeń w Fatimie. Ów typowy scenariusz kulturowy objawienia realizuje także film pt. Objawienia w Fatimie (film Daniela Costelle, produkcja - Sanktuarium w Fatimie, dystrybucja wersji polskiej „Verbinum" - Wydawnictwo Księży Werbistów), który jest zbeletryzowanym religijnym dokumentem objawień w Fatimie. Posługuję się słowem „dokument", albowiem jest to przedstawienie wyda­ rzeń nader dosłowne w ukazaniu wszelkich niezwykłych i nadprzyrodzonych zjawisk. Towarzyszą temu także specyficzne efekty wizualne i muzyczne, które mają wspomóc i wzmocnić efekt nadprzyrodzoności oraz odmienności objawiających się istot boskich oraz zjawisk cudownych. Te środki filmowe próbują zmierzyć się - realizując również wyobrażenia potoczne na temat przebiegu takich właśnie spotkań zakodowane już w kulturze - z niezwykłością sacrum i podkreś¬ lają tę jego cechę w scenach, gdzie np. pojawia się anioł, który zwiastuje dzieciom objawienia i ma zadanie je do nich przygotować oraz tam, gdzie dzieciom ukazuje się Matka Boska. Co do Jej postaci przedstawianej w filmie, równie znacząca jest kwestia wyboru aktorki polskiej, która dubbinguje odtwórczynię Matki Boskiej Fatimskiej. W polskiej wersji językowej głosu postaci Matki Boskiej użycza Anna Nehrebecka, której wizerunek filmowy wręcz „predestynował" j ą do wzięcia tej roli. Scenarzyści owego filmu umieścili inne jeszcze szczegóły nader charaktery¬ styczne dla tzw. morfologii miejsc cudów, objawień, czy wizji oraz późniejszego kultu, jaki roz¬ wijał się wokół nich. Na przykład, pokazując jak rozwijał się stopniowo kult miejsca objawień, umieszczają swoisty zalążek przyszłej wielkiej bazyliki, jaka zostanie wybudowana w Cova da Iria, w postaci wydeptanego do gołej ziemi kręgu tuż po drzewem, na którym objawiać się miała Maryja, a w kręgu tym dostrzec można swoisty ołtarz, zaliczany przez antropologię do symboli z szeregu axis mundi: przybrane kwiatkami i wstążkami drzewko, przed którym - na filmie - klękają dzieci w jednej z końcowych scen, gdy pojawia się Matka Boska ostatni raz i zgroma¬ dzeni mogą oglądać cud wirującego słońca. 1 0 11 �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 1 3 3 dzieci już przed kolejnym zapowiedzianym objawieniem, nie dostąpiły go w wię¬ zieniu, ale dwa dni później, kiedy wypuszczono je na wolność. W tej bowiem epoce - „sprzed Internetu" - ważne było miejsce, gdzie zachodziły objawienia. To raczej wizjoner spychany był na margines, a miejsce objawień zachowywało swoją rolę zasadniczą. Potwierdzają to losy licznych innych wcześniejszych, jak i późniejszych (w tym XIX-wiecznych i XX-wiecznych) wizjonerów, także tych wspomnianych powyżej. Lecz same te miejsca - jak Lourdes i Fatima - jako centra objawień nie odeszły w zapomnienie i stały się z biegiem czasu bardzo silnie oddziałującymi ośrodkami kultu maryjnego i ruchu pielgrzymkowego. Medjugorje, a szczególnie status i rozwój drogi życiowej wizjonerów z tej miejscowości, przedstawia się jednak nieco inaczej. Dolina Podbro, gdzie miały miejsce pierwsze objawienia, była punktem centralnym, sakralnym w tradycyj¬ nym tego słowa znaczeniu, jedynie na początku objawień. Kolejne wizje „prze¬ niosły się" za dziećmi z doliny do prezbiterium, do zakrystii, chóru, pokoju, plebanii itp. (Rafalska 2002, s. 306-307). Na tym etapie miejsce jeszcze było istotne, mniej jednak niż sami wizjonerzy. Wraz z upływem lat wizjonerzy boś¬ niaccy zaczęli podróżować po świecie z przesłaniem Matki Boskiej z Medjugorje i dostępować wizji tam, gdzie się aktualnie znajdowali - dochodziło w ten sposób do swoistej transformacji miejsca profanum w sacrum dzięki osobom widzącym. Medjugorje jednak, pomimo tego, że jest jednym z najliczniej współcześnie odwiedzanych sanktuariów maryjnych na świecie, nie jest w tym samym stopniu ważne jak wizjonerzy, co dobrze wyczuwają liczne agencje podróży, obiecując pielgrzymom nie tylko pobyt w Medjugorje, ale i spotkanie przynajmniej z jed¬ nym z nich, ponieważ większość z tej ośmioosobowej grupy widzących mieszka w okolicach sanktuarium. Podobnie jak działo się w przypadku Fatimy, scenariusz objawień z Medjugorje zaczął być powielany. Wiele późniejszych objawień maryjnych, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, wzorowało się na przebiegu widzeń z Medjugorje. Podobieństwa te były uderzające zwłaszcza w przypadku tych „widzących" Ame¬ rykanów, którzy pielgrzymowali wcześniej do Bośni. Wydarzenia jakie miały miejsce w Medjugorje zyskały sławę w Ameryce, a później na całym świecie, także dzięki opiece i koordynacji ruchu pielgrzymko¬ wego i dewocyjnego podjętych przez OO. Franciszkanów ze Steubenville w USA (Ohio). Oni to zajęli się produkcją i dystrybucją kaset, książek, artykułów, pod¬ ręczników służących do formacji duchowej itp. Początkowo kierowali te akcje do krajów zachodnich, później rozciągnęli je na pozostałe zakątki globu. Innym cie¬ kawym faktem jest uwiarygodnienie przez opiekunów sanktuarium i wizjonerów z Medjugorje postaci takiej jak Vassula Ryden, która jest również wizjonerką, lecz wyznania grekoprawosławnego. Jej wizje więcej jednak mają wspólnego z New Age niż z dogmatami jej wyznania, podobnie jak nic wspólnego nie mają z wyzna¬ niem rzymskokatolickim, choć to katolicy udzielają jej gościny na swoich stronach internetowych poświęconych Medjugorje (Bouflet, Boruty 2000, s. 289-290) . 12 12 Vide np. polską stronę internetową „Vox Domini". �134 INGA KUŹMA Dziesiątki nowych wizjonerów korzystają na tej zmianie „paradygmatu" ob­ jawień i podróżują ze swoimi objawieniami po całym świecie. To ich obecność uświęca miejsce, to oni coraz wyraźniej stają się szczególnymi epifaniami, utoż­ samiając się częściowo z obrazami i przesłaniami, jakie komunikują wiernym od Boga czy Maryi, a pomijając milczeniem oryginalne miejsce i okoliczności „przestrzenne" i czasowe wizji. Co więcej, współcześni wizjonerzy niewiele mają wspólnego z klasycznym - niemal już stereotypowym - typem kulturowym osoby dostępującej kontaktu z sacrum. Nie są to przede wszystkim „prostaczkowie" w szerokim sensie tego słowa. Jak zauważa Apolito w swoim tekście opisującym nie tylko wizjonerów z Medjugorje, lecz ogólnoświatowy i ogólnointernetowy ruch, współcześni wizjononerzy-globtrotterzy znają języki obce, piszą książki, a ich pozycja ekonomiczna oraz zawodowa plasuje ich w społeczeństwie na poziomie klasy średniej. Jeśli zaś chodzi o ich obyczaje rodzinne i moralność, są nieraz bardzo wyemancypowani - często rozwiedzieni, z nowymi rodzinami. Ich życie odbiega więc w znaczący sposób od moralności zalecanej przez Kościół katolicki czy też przez Stary i Nowy Testament, a osoby te wywodzą się przecież z tego środowi¬ ska duchowego i obyczajowego. Nowi wizjonerzy wydają się być absolutnie pewni swojej wyjątkowości. Ci z Medjugorje wyrażają szczere przekonanie o szczególnej światowej misji, jaka została nałożona na ich barki i którą muszą wypełniać, ponieważ od tego zależy zbawienie całego świata: „Zbawienie świata zależy w pewnym sensie od przesłania, jakie objawiane jest nam w Medjugorje" (słowa te Apolito cytuje za: Rooney i Faricy 1987; Apolito 2003, s. 642). Co więcej, sam diabeł wiedząc o ważności tej misji miał - według wizjonerów - prosić Boga o oddanie sobie we władanie tylko tego miejsca w zamian za resztę świata. W Polsce np. Matka Boska objawiająca się w Oławie stwierdziła, że od wybudowania tam świątyni uzależnia przetrwanie na świecie pokoju. Inne tego typu świadectwa, to chociażby apel rozsyłany za pośrednictwem Internetu przez tzw. Ambasadora Boga na podstawie objawień Matki Boskiej z Nowego Jorku z 1987 r. W apelu tym można znaleźć informację, że miejsce owych obja¬ wień będzie łącznikiem z wszelkimi innymi na całym świecie. W Rzymie zaś Matka Boska przemawiając do Marisy Rossi powiedziała, że to, czego dostępuje wizjonerka jest wydarzeniem najważniejszym na świecie, a także najtrudniej¬ szym. Jej osoba zaś będzie w związku z tym atakowana również najbardziej na świecie, szczególnie przez niektórych księży. Jezus, z którym w wizjach kontak¬ towała się Marisa, dodał jeszcze - według tego, co przekazała kobieta - że cuda, jakie będą towarzyszyć tym objawieniom, zaliczyć będzie można do najważniej¬ szych cudów eucharystycznych w historii Kościoła. Każdy z wizjonerów czuje się zatem centrum świata i historii oraz osobą umieszczoną w centrum wydarzeń soteriologicznych. Nowi wizjonerzy wspomagają się nawzajem, kontaktują się z sobą, cytują się, wydają wspólnie książki, organizują wspólne objazdy i spotkania z wiernymi. Odwiedzają nawzajem swoje miejsca objawień. Najistotniejszym obecnie miejs¬ cem tych więzi i kontaktów są strony WWW, czaty, serwisy tematyczne itp. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 135 Jedną z ważniejszych przyczyn szukania takich nowoczesnych i niezależnych środków komunikacji i podtrzymywania więzi jest obawa przed ingerencją hie­ rarchii kościelnej wymierzoną w ów oddolny ruch wizjonerski czerpiący jednak z dziedzictwa określonego wyznania. Internet wzmocnił owe indywidualistycz¬ ne i separatystyczne tendencje, zachodzące nie tyle nawet na poziomie formo¬ wania się alternatywnych czy nowych grup, lecz przede wszystkim jednostki - jest to w zasadzie idealne narzędzie do zachowania i podtrzymania autonomii. Co więcej, surfująca w nim jednostka nie jest odbiorcą pasywnym, lecz aktywnie decydującym, wybierającym te, bądź inne treści, włączającą się świadomie w sposób funkcjonowania tego typu fenomenów na łamach Internetu, np. wy¬ syłając swoje komentarze, pytania, czy uczestnicząc w odbywających się „na żywo" rozmowach na rozmaitych czatach. Internet daje tym samym sympatykom i zwolennikom prawdziwości rozma¬ itych objawień możliwość natychmiastowego oraz niemal równoległego dostępu do wszystkich obecnych w jego przestrzeni zgromadzonych stron, wypowiedzi, świadectw etc. Jaki by nie był ich charakter czy język, znajdują się one szybko w Sieci, gdzie mogą być powszechnie rozpoznane, uznane, a przede wszyst¬ kim poznane. Kamery cyfrowe czy aparaty cyfrowe pozwalają również „zinternetować" fakt objawienia; w medium tym krążą liczne obrazy miejsc, cudów czy innych niewy¬ tłumaczalnych zjawisk. Zdemokratyzowały one w ten sposób dostęp do sacrum. Ich wymiar - w pierwotnym rozumieniu niewymierny i nieuchwytny, nie do ogarnięcia i nie do objęcia rozumem bądź zmysłami - sprowadzony więc został do bardziej „ludzkich" proporcji, a przynajmniej do danych cyfrowych czytanych przez najnowocześniejsze nośniki i aparatury przetwarzania danych, które można po prostu sprowadzić do kombinacji określonych znaków języka informatycz¬ nego i upowszechnić. Z perspektywy specyfiki tego medium, jakim jest Internet, nie jest istotne źródło przekazu, ale on sam, albowiem to on, czy to w formie zapisu tekstowego czy też wizualnego, ruchomego (film) bądź nieruchomego (fotografia), jest naj¬ bardziej liczącym się komunikatem. Sama jego obecność w przestrzeni Internetu już j ą uwiarygodnia oraz vice versa. Nawet wizjoner w pewien sposób traci swo¬ j ą realność i ważność. Postać i przesłanie jednego znanego wizjonera powielana na dziesiątkach stron, przetwarzana na dziesiątki sposobów traci swoją wyjątko¬ wość. Staje się swoim własnym znakiem . Co więcej, faktem niejako umacnia¬ jącym ową diagnozę, jest spotykana w Internecie wielka liczba innego jeszcze rodzaju wizjonerów. Jak nazywa ich Apolito są to tzw. lokucjoniści, a mianowi¬ cie osoby, które dostąpiły wizji bądź miały kontakt z sacrum, ale jedynym tego śladem są cytowane przez nich słowa Jezusa bądź Maryi. Oznacza to, że w ich 13 1 3 Choć więc może wydawałaby się to paradoksalne, szczególnie jeśli chodzi o opisywanie zjawisk z terenu religii i religijności, ale zabieg ten wpisuje się w efekt simulacrum J. Baudrillarda, gdzie „nie chodzi o odzwierciedlenie rzeczywistości, ale o rekonstrukcje przedmiotu, której wia¬ rygodność jest uwarunkowana doskonałym podobieństw em. W simulacrum dochodzi do pomie¬ szania dwóch porządków: realnego i wyobrażonego [ . . . ] " (Regiewicz 2004, s.147). �136 INGA KUŹMA przypadku trudno stwierdzić w jaki sposób w tych objawieniach pośredniczyło miejsce, czy też jakie inne zjawiska zachodziły, jako znaki czegoś nieziemskie¬ go, także kim są owi wizjonerzy i co się z nimi stało pod wpływem owych obja¬ wień. Ich osobowość, biografia i tego typu dane są przez nich nieujawniane. Komunikują oni owe przesłania używając formuł: „Jezus objawił...", „Maryja powiedziała...". Najważniejszy jest fakt przekazania, zapisania i wysłania owego przesłania, które krążyć będzie w Sieci. Lecz komu to przesłanie zostało przeka­ zane? Jak stwierdza Apolito, nic nie wiadomo na ich temat. Internet zaś wzmac¬ nia ów religijny i wizjonerski fenomen anonimowej lokucyjności przewrotnie interpretując kulturową „przezroczystość" dawnych, „nowożytnych" wizjonerów - „maluczkich". W jednym tylko przypadku nowe medium zawodzi, a mianowi¬ cie w przypadkach poszukiwania przez wierzących uzdrowienia i uwolnienia od rozmaitych schorzeń czy uzależnień. Jak dawniej szukają ich oni na tradycyjnej drodze pielgrzymek do miejsc świętych, czczonych wizerunków czy też osób 0 szczególnych charyzmatach. Czyżby internetowa „emocjonalna wspólnota" wiernych wierzących w objawienia, szukających informacji na ich temat, taką wspólnotą stawała się jednak dopiero poza Siecią, w świecie „realnym"? Na to pytanie można spróbować odpowiedzieć, ale dopiero po przyjrzeniu się innym jeszcze sposobom wyrażania swojej religijności za pośrednictwem Sieci, którymi są wpisy do internetowych skrzynek intencji. Można zaryzykować twierdzenie, że oblicze współczesnej religijności zmienia się nieco za pośrednictwem Internetu: ma miejsce pewne przewartościowanie znaczeń i zachowań, które oscylowały wokół przekonania o szczególnym charak¬ terze miejsca oraz czasu, w którym dochodziło do objawienia oraz o szczególnych duchowych walorach wizjonera bądź mistyka. Te czynniki właśnie stawały się źródłami sakralnej semiozy, której zwieńczeniem było ugruntowanie się kultu danego miejsca, figury, obrazu, czasem osoby wizjonera. W tym procesie niebaga¬ telna była także rola Kościoła katolickiego uwierzytelniającego owe fenomeny 1 zjawiska. Instytucja ta czuwała nad ich przebiegiem, niejednokrotnie kontrolując go i treści przesłania oraz zachowania wizjonerów, zatwierdzając bądź negu¬ jąc te zjawiska. Obecnie nowymi „leaderami" czuwającymi nad „zarządzaniem" owymi informacjami są administratorzy sieci, portali, stron, czatów itp. Jak nigdy chyba dotąd w historii religijności czy też wizjonerstwa, dostrzec można jak reli¬ gijność jest tworzona, wytwarzana, kierowana, wręcz kreowana, nie bardzo jednak wiadomo przez kogo ani do kogo. Zmianie ulega jednak nie tylko ta kategoria kulturowa - przydatna do badania fenomenów religijnych - jak osoby niezwykłe, pośrednicy między sferą sacrum a profanum, jakimi byli w tradycyjnym paradygmacie religijności wizjonerzy czy ekstatycy. Wspomniane już było wcześniej, że także przestrzeń sakralna - ściśle do tej pory związana z wizjami, łaskami czy cudami, jakich doświadczali wierni uległa przewartościowaniu właśnie ze względu na nowe medium, jakim jest Inter¬ net. Przestrzeni owej towarzyszy również zmiana postrzegania czasu. Mówić 14 1 4 Niezbędna w szczególnym rodzaju doświadczenia religijnego, jakim jest sensualizm. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 137 przecież można o czasoprzestrzeni sakralnej - nieodzownej, jak wykazywały to liczne analizy czy interpretacje etnologiczne, dla objawienia się boskości, stwo¬ rzenia dla niej ram. Internet poddał „transformacji materialne podstawy egzy¬ stencji, a także stosowane dotychczas desygnaty czasu i przestrzeni", zaś „pojęcie geografii utraciło swój odwieczny desygnat", a „tutaj i tam nic już nie znaczy" (Kuligowski 2002, s. 91). Rola czasu, dystansu, jaki był poprzednio niezbędny w procesie komunikacji, jego skrócenie lub wydłużenie, zależało od wielu czyn¬ ników zewnętrznych wobec chęci nadawcy czy też odbiorcy. W dobie Internetu natomiast - jak pisze Kuligowski - kwestia ta „w ogóle ulega unicestwieniu". Innym problemem jest sposób istnienia owego wertykalno-horyzontalnego „przecięcia", gdzie w czasoprzestrzeń fizyczną wkraczało sacrum zawieszając jej prawa i właściwości, potrzebując ich jednakże aby się objawić i dać poznać. Obowiązywało pojęcie pierwowzoru i oryginału sakralnego jako jedynego źró¬ dła przekazywanych przez wizjonera słów czy wizji. Ono potwierdzało bowiem koncepcję źródła boskiego natchnienia i boskiej woli ustanawiającej owe nad¬ przyrodzone zjawiska, a jest to szczególnie ważne w przypadku śledzenia kul¬ turowej morfologii objawień i wizji, czy też kształtowania się kultu miejsc szczególnych, osób wyjątkowych, cudownych wizerunków itp. W tradycji chrześ¬ cijańskiej to Bóg, Jezus czy też Maryja (bądź inne osoby uznane za święte) są jedynymi, które jawią się jako oryginalni autorzy oryginalnego przesłania. Czy jednak wiarygodność takiego boskiego, pierwotnego natchnienia jest jeszcze w stanie obronić się w dobie licznych „lokucjonistów" i samego efektu mnożenia i powielania wiadomości o wizjach i ich treści, kiedy to istnieje pokusa aby Internet - kanał informacyjny i popularyzujący owe wydarzenia - traktować jako coś więcej, niemal jako przestrzeń oryginalną owych objawień i przesłań? Tym bardziej, że specyficzna czasoprzestrzeń Sieci opiera się w dużej mierze na moż¬ liwości przetwarzania, wysyłania, kompresowania i upraszczania komunikacji, informacji i wiedzy, a co ważniejsze - zawiesza ona dotychczasowe rozumienie kategorii przestrzeni i czasu. Produkuje się w niej informacje, wręcz powołuje się do „życia" alternatywną wobec rzeczywistości realnej „rzeczywistość" inter¬ netową. Status objawień i ich treści, także status wizjonerów i miejsc cudownych w obrębie Internetu zmienia się, chociażby na podstawie tak nieskończonej moż¬ liwości powtarzania. Tym samym gubi się poczucie, że istnieje jakiś pewny i stały punkt odniesienia: wszystkie informacje i obrazy są sobie równe i równie ważne. Co więcej, rozróżnienie na to, co jest prawdziwe a co fałszywe nie ma w Sieci sensu, tam bowiem można jedynie odróżniać to, co wirtualne od tego, co realne. Lecz i to rozróżnienie nie daje pewności, czy wiemy co jest czym. Zatem nawet wiara w cuda czy objawienia może ulec zmianie, skoro kulturowy status pojęcia „nadprzyrodzoności", „niewidzialności" i „transcendencji" zmienia się pod wpływem innych możliwości, jakie oferuje Sieć czy w ogóle najnowsze tech¬ nologie. Tym bardziej, że jak słusznie zauważa Apolito w swoim tekście, Sieć pojawia się i znika w momencie wejścia do niej poszczególnego, indywidual¬ nego internauty, choć nietrudno jest wykształcić w sobie poczucie, że „świat" Sieci istnieje „naprawdę" (ideą tą „bawili się" twórcy filmu „Matrix"). Jest to �INGA KUŹMA 138 jednak wyłącznie „świat" Sieci - równie „rzeczywisty" jak ona sama. Internet, w tym pośrednio także religijność, która wyrasta w jego obrębie, jest autoreferencyjny - aby udowodnić „istnienie" swoich produktów i tworów nie potrzebuje do tego czegoś więcej i czegoś innego poza sobą samym, nawet - równie trudnego do pojęcia w świecie realnym, pozasieciowym - świata transcendentnego. Dlatego też, być może, „rzeczywistość" wirtualna, oddala się coraz bardziej od rzeczy¬ wistości „realnej", choć pierwotnie była jej przedłużeniem. Z punktu widzenia życia duchowego „tradycyjnego", „rzeczywistość" wirtualna jest w pewnym sensie parodią dotychczasowego świata religijnego, którego rolą było pośred­ niczenie między światem nadprzyrodzonym a ludzkim. Wychodząc z takiej per¬ spektywy warto zastanowić się czy rzeczywistość wirtualna jednak nie zaczyna wpływać faktycznie na przekształcanie tradycyjnej duchowości (Mondialisa­ tion...), przynajmniej pewnych jej aspektów wśród części ludzi religijnych. Kwe¬ stia ta jest najprawdopodobniej nie do rozstrzygnięcia. Wyrasta ona z innego rodzaju pytań - tych, które odnoszą się do problemu wzajemnego stosunku między przedstawianym a jego istotą i samą czynnością przedstawiania czegoś w Internecie. Zagadnienia te - dotyczące relacji między rzeczywistością „real¬ ną" a jej pojęciem oraz przedstawieniem, różnie już rozstrzygano. Niejedno¬ znaczność owych rozwiązań dotyczących Sieci wyraża się w takich pytaniach, jakie stawia Gut (Gut 1998, s. 170): „[...] co z naszego świata przenosimy do cyberprzestrzeni, na ile dążymy do stworzenia analogonu, a na ile simulacrum, na ile alternatywy, a na ile całkiem autonomicznej sfery, która tylko posiada pewne elementy wzięte z rzeczywistości?". 15 Pora przejść do ostatniego już przykładu ilustrującego ową ewentualną zmianę. Wraz z „oswojeniem" Internetu przez chrześcijaństwo pewne tradycyjne do tej pory formy religijności, jak składanie w miejscach kultu swoich intencji mo¬ dlitewnych, podziękowań i próśb, weszły także w skład „usług" oferowanych przez strony religijne domów zakonnych czy sanktuariów. W ten sposób można 1 5 Warto przypomnieć za F. Jamesonem (Jameson 1997) , że parodia jest taką konwencją, która jest szczególnie bliska nurtom postmodernistycznym w kulturze. Polega ona na ośmiesza­ niu, życzliwym bądź złośliwym, jakiegoś pierwowzoru naśladując go w karykaturalnej formie. Parodysta musi posiadać zdolność wczucia się w parodiowanego, ale aby parodia miała sens musi ukrywać się za nią przekonanie, że istnieje pewna norma, której istnienie umożliwia anoma¬ lie. Jameson przeciwstawia parodii pastisz. Jest to również taki typ działania, które polega na imitowaniu pierwowzoru, ale polega ono jedynie na „pustej" imitacji, „na nakładaniu stylistycz­ nych masek" (Jameson ibidem, s. 195). Pastiszowi brak poczucia istnienia normy, punktu odnie­ sienia. To martwy język, bezmyślna podróbka - zabawa formą, pomijając treść. Zestawiając te dwa środki wyrazu tak charakterystyczne dla współczesnej kultury, tym bardziej wydaje się interesujące, że autorzy raportu „Mondialisation..." (o stosunku m.in. chrześcijaństwa do no¬ wych technologii) posługują się określeniem „parodia" na opisanie charakteru współczesnej reli¬ gijności, nie zaś „pastiszem". To raczej ku niemu skłaniać by się można analizując diagnozy stanu aktualnej duchowości, a przynajmniej niektórych jej form. Choć obserwując udział Inter­ netu jako kanału informacji w klasycznym rozumieniu, w organizacji nieformalnych i for­ malnych obchodów żałoby w Polsce po śmierci Papieża 2 kwietnia 2005 r., sprawdził się on jako taki właśnie znakomicie. �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 139 pielgrzymować na odległość wchodząc na drogę „sensualistycznego" przeżywa­ nia kontaktu z sacrum za pośrednictwem Internetu i owo przeżywanie „sensualistyczne" via Sieć jest odmienne niż podczas tzw. pielgrzymki duchowej. Zaleca­ na jest ona, kiedy fizyczny udział czy pobyt wiernego w określonym miejscu kultu nie jest możliwy. Obecnie ktoś taki ma możliwość skorzystania nie tylko z duchowej wizyty w miejscu świętym za pośrednictwem Sieci, jeśli tylko ma do niej dostęp, lecz na internetowy sposób jest to wizyta „realna". Budowanie religijnej wspólnoty, nawet w takim tylko wymiarze i to właśnie za pośrednictwem Internetu, zgadza się z wymiarem uniwersalnym i powszech¬ nym Kościoła katolickiego. Jak przytaczali autorzy raportu Mondialisation... analizując stanowisko chrześcijaństwa wobec najnowocześniejszych zdobyczy z zakresu komunikacji w dobie globalizacji, „[...] zasadą generalną pozostaje podtrzymywanie nadziei [...] nie zaś ewolucja w stronę «jedynego świata», który będzie rządzony przez logikę zysku ekonomicznego. Dzięki nadziei zaś globali¬ zacja może stać się środkiem do realizowania tego rodzaju komunii i solidarności, której chrześcijanie mogliby pragnąć. Chrześcijaństwo odnalazło w Internecie medium wyjątkowe i to przede wszystkim reakcja na nie i na możliwości jakie stwarza, jest w gruncie rzeczy najbardziej interesująca. Jak powiedział P. Babin przed kilkoma dniami, podczas kolokwium poświęconego «Nowym techno¬ logiom, nowej ewangelizacji», Dobra Nowina to komunia [w kontekście opisy¬ wanej sytuacji - chrześcijaństwo a globalizacja i Internet, „komunia" to także „łączność", „porozumienie" - I . K . ] . Internet zaś jest czymś w rodzaju schodów aby tę [łączność i - I . K.] komunię osiągnąć [ . . . ] " (Mondialisation...). Jak więc cele te realizowane są w praktyce? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie, przyjrzałam się wpisom intencyjnym, które wysyłają za pośrednic¬ twem Internetu wierni-internauci zainteresowani taką formą polecenia się opiece Matki Boskiej, odwiedzając stronę WWW. pewnego polskiego sanktuarium . Intencje te (z lat ubiegłych oraz z roku bieżącego) nie są chronione w żaden sposób, internauta ma do nich wolny dostęp. Jest to zasadne z podstawowego powodu: chociaż „adresatką" owych wpisów jest Matka Boska, ważną rolę odgrywa także modlitwa innych wiernych, wstawianie się jednych za drugimi. Są one rodzajem intymnej rozmowy „sam na sam" z Bogiem czy też z Maryją. Internet nie doprowadził bowiem do zaniku tak podstawowej formy zapisu oso¬ bistych próśb, jak przytaczane i analizowane już przez Piotra Kowalskiego (Kowalski 1994; Kowalski 1995) oraz Joannę Tokarską-Bakir (Tokarska-Bakir 2000) zwroty, które Kowalski nazywa „wyłączającymi innych potencjalnych czy¬ telników", mające charakter „ekskluzywny", „blokujące tworzenie wspólnoty" (Kowalski 1995, s. 266-267). Zalicza się do nich przykładowe: „Matko Boska, pomóż mi, Ty wiesz w czym". 16 1 6 Nie podaję nazwy owego sanktuarium ani jego internetowego adresu ze względu na unik­ nięcie posądzenia mnie o ujawnianie i posługiwanie się takimi treściami, które zaliczyć należy do osobistych, wręcz intymnych oraz o manipulowanie nimi bez względu na moje intencje i cele - naukowe i poznawcze. Dlatego też cytując niektóre wpisy będę zmieniała takie szczegóły, które pozwoliłoby zidentyfikować wpisujących intencje. �140 INGA KUŹMA W skrzynce intencji wybranego sanktuarium można spotkać takie właśnie wpisy: Najświętsza Matko spraw proszę abym nie stracił nadziei i wskaż mi drogę, która poprowadzi mnie do wymarzonego celu; Najświętsza Matko, [...] błagam Cię, żeby moja prośba została wysłuchana przez Ciebie; Najświętsza Matko nadal proszę Cię o wysłuchanie mnie w mojej intencji; Proszę najgoręcej jak mogę Najświętsza Matko, aby została wysłuchana moja prośba; Najświętsza Matko jeszcze raz gorąco proszę Cię o wysłuchanie mojej prośby; Najświętsza Matko w dalszym ciągu modlę się i liczę na Twoje stawiennictwo; Proszę Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci sprawie. Dziękuję Ci za wszystkie łaski; Proszę Cię Najświętsza Matko o wysłuchanie mnie w wiadomej Ci spra­ wie; Najukochańsza Matko bardzo proszę Cię o modlitwę w wiadomej Ci inten¬ cji. Tych dziewięć wpisów jest jednego autorstwa i umieszczone są one jeden pod drugim w tym samym roku. Modlitwa w „sprawie wiadomej" Matce Boskiej ponawiana była usilnie i systematycznie Jednak owa częstotliwość wysyłania swoich próśb, która jest obecnie możliwa dzięki Internetowi, sprzyja poniekąd próbom odszyfrowania stanu ducha czy natężenia emocji (choć jakich dokład¬ nie, tego nie będzie nigdy wiadomo - można się ich jedynie domyślać mając w pamięci „skrypty" kulturowe emocjonalnych zachowań religijnych). Możli¬ wości, jakie dał Internet pomnażają ów fenomen pisania religijnego, które - jak podkreślał Kowalski (i jego wnioski zachowały częściową trafność odnośnie do¬ tarcia do istoty pisania intencji w dobie Internetu) - „jest przeciwstawne aktom komunikacji ustnej. Pisanie zakłada nieobecność [ . ] akt mowy zastępuje pismo, co oznacza zmianę sposobu bycia, zmianę zasad percepcji i rozumienia świata. [ . ] Rozłączność czasu pisania i ewentualnej lektury, zasadnicza nietożsamość obu aktów stanowią charakterystyki oczywiste; ekskluzja wydaje się być nieredukowalną cechą pisarskiego aktu wynikającą z samej istoty fenomenu pisania" (Kowalski 1995, s. 267). Ta diagnoza jest trafna przede wszystkim z tego wzglę¬ du, że owa skrzynka intencji nie jest w żadnym razie tzw. komunikatorem, który przewiduje symultaniczność kontaktu. Oczywiście w przypadku skrzynki inten¬ cji ów kontakt symultaniczny, kiedy to następowałaby równoczesność aktu pisa¬ nia z aktem lektury, mógłby odbywać się jedynie pomiędzy osobami „realnie" istniejącymi, takimi jak dwóch i więcej internautów-wiernych czy też osób duchownych i wiernych. Kowalski jednak pomija jeszcze jedną relację, która istniała zawsze w mniemaniu wiernych czy to w przypadku „tradycyjnych" wpisów intencyjnych do ksiąg łask i cudów, jak też istnieje do tej pory w formie e-maila, a mianowicie symultanicznej relacji między wiernym a osobą boską, do której modlący zwraca się. Bez względu na formę zapisu i wysłania prośby czy też wpisu o innej treści, jedynym rzeczywistym adresatem jest zawsze osoba święta. Tego na pewno wirtualna forma intencji nie zmieniła. Świadczą o tym formuły inwokacyjne przywołujące głównego adresata bądź adresatkę próśb czy podziękowań oraz wiele jeszcze innych form retorycznych, jakie tworzą ów literacki i folklorystyczny gatunek tekstów, którymi są wpisy intencyjne. Dla Kowalskiego takie założenie jest oczywiste, ale swoje rozważania koncentruje na aspekcie komunikacyjnym i społecznym owych aktów, za pośrednictwem �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 141 analiz filologicznych, dystansując się świadomie (vide: Kowalski 1995, s. 260) od aspektu religijnego owych praktyk pobożnościowych. Jeśli jednak Kowalski wybrał taki kierunek interpretacji tych zjawisk, to lektura pewnych współczesnych internetowych wpisów każe zastanowić się, czy jednak boski adresat bądź adresatka, którzy według założenia są jedynymi właściwymi odbiorcami wpisów, nie zostali przykryci coraz gęściejszą i bardziej niezależną od pierwotnej modlitewnej intencji warstwą komunikacyjną i społeczną. Ekskluzja jest zastępowana coraz częściej przez inkluzję. Brak symultaniczności między lekturą a pisaniem jest wypierany przez internetową bezczasowość. Jest ona możliwa do osiągnięcia dzięki owemu wspomnianemu już wcześniej dostępo¬ wi do internetowej skrzynki intencji i szybkiemu ponawianiu oraz wysyłaniu swoich próśb. Także dzięki powielaniu i uzupełnianiu wpisów o kolejne infor¬ macje, wyjaśniające prośbę i sytuacje proszącego - zgodnie z jego osobistą po¬ trzebą. To znamienne dla współczesności, ale przywoływana przez Kowalskiego intymność owych wpisów oraz samego aktu pisania intencji, obwarowana szer¬ szym i zewnętrznym kontekstem sytuacyjnym (miejsce w kościele, gdzie doko¬ nywane są wpisy i wystawiona jest księga, zachowanie wpisujących itp.) ulega przewartościowaniu. Retoryka, która dawniej porządkowała te wypowiedzi w sposób uderzająco schematyczny w zestawieniu z domyślnym ładunkiem emo¬ cjonalnym i ciężarem owych próśb czy podziękowań, uległa częściowej erozji. Intymność i emocjonalność owych internetowych wpisów przekroczyła dawne, „tradycyjne" bariery. W niektórych przypadkach przekroczyła nawet diagnozę wystawioną przez Kowalskiego, który mówił, że „intymność aktu pisania znajduje dopełnienie w intymności kontaktu z tekstem" (Kowalski 1995, s. 267). Kiedy czytamy współczesne intencje w Internecie, uderza nas odsłanianie się przez część wiernych, zarówno na poziomie opisów własnych stanów emocjonalnych, jak i detalicznych wręcz streszczeń ich życiowych problemów, poruszających ich sytuacji i okoliczności, które sprawiły im ból czy też radość. Oto kilka znamiennych przykładów, które jednak ze względu na owo odsłanianie się pozwoliłam sobie nieco zmienić, usuwając te fragmenty, które mogłyby ułatwić odszyfrowanie kto jest autorem wybranych intencji: 1. Chwała niech będzie Bogu po wszystkie wieki!!!!!! Pragnę powiadomić wszystkich że ukochany Bóg wysłuchał naszych modlitw i nie wrócę już do zakładu karnego. Wyrok jaki otrzymałem po dobrowolnym poddaniu się karze jest zawieszony na [... - I.K.] lat próby. [...]. Serdecznie dziękuję wszystkim za modlitwy do ukochanego prawdziwego Stwórcy świata. Pragnę prosić jedynie 0 wstawiennictwo modlitewne w intencji bym wytrwał w wierności Bogu i by udzielił mi siły wytrwania przy Nim do końca mego życia w uczciwości. Alle­ luja!!! [podpisane imieniem - I.K.]; Przedwczoraj sąd ogłosił wyrok. Bóg jest wielki!!! [...] nie muszę wracać do zakładu karnego. Wiem że to dzięki Bogu 1 tylko Jego woli. Z radości nie mogłem zasnąć i nie wiedziałem co z sobą zrobić. Natomiast wczoraj rano spotkało mnie coś niemiłego. Rano wychodząc z domu wziąłem ze sobą portfel a w nim dokumenty [...] oraz karty kredytowe i około 3000 zł. Położyłem ten portfel wypchany na masce auta a sam poszedłem otwierać �142 INGA KUŹMA bramę. Dalszy scenariusz łatwo można się domyśleć. Myślę, że to była ogromna próba dla mnie po tym dniu radości i modlitwach oraz powierzeniu mojego życia Jezusowi i oddanie się pod kierownictwo Ducha Świętego. Pierwsza myśl była że nie wiem co się dzieje, że mam straszne jakieś obciążenie psychicznie po takiej stracie i muszę napić się alkoholu. Oczywiście dzięki Bogu ukochanemu tego nie uczyniłem, tylko zanim wszystko zgłosiłem na policję zobaczyłem na zegarku, że jest za 3 minuty 8:00 i [... - I.K.] pojechaliśmy na mszę do kościoła modlić się i prosić Boga o wsparcie w takiej chwili, by nie ulec pokusie, tylko jeszcze bar­ dziej wielbić Pana Boga. Jestem dzisiaj szczęśliwy że nie dałem się zwieść szata­ nowi i załamać. Chwała Bogu Najwyższemu Stwórcy świata!!!!!! Najsilniej czego pragnę to dochować wierności Bogu i nigdy nie wrócić do przeszłego życia. Pragnę gorąco podziękować wszystkim za modlitwy za mnie i prosić 0 modlitwę by ukochany Bóg dal mi siły do życia dla Niego [podpisane imieniem - I.K.]; Ponownie zwracam się o gorącą modlitwę odnośnie mojej sprawy kar¬ nej, nie raz juz prosiłem o modlitwę i muszę powiedzieć ze jest coraz lepiej 1 prokurator zgodzili się na moje dobrowolne poddanie karze. Chcę błagać o modlitwę [...]. Polecam siebie oraz całą moją rodzinę Panu Bogu by udziela­ jąc nam Ducha Świętego nas prowadził. P.S. Sprawa karna odbędzie się [...]. Jeszcze raz proszę o gorącą modlitwę [podpisane imieniem - I.K.]; Witam. Ogromnie pragnę podziękować za modlitwy do ukochanego Pana Boga, który jest ogromnie łaskawy. Prosiłem ostatnio o modlitwę za mnie by sprawy sądowe mi się skończyły [...]. Pragnę powiedzieć że w cudowny sposób sprawy układają się pomyślnie [...]. Z moją rodziną żyjemy w ogromnym stresie dlatego proszę o modlitwę za mnie [...]. Najgorsze to jest, że ta sytuacja nerwowa przekłada się czasami na moje zachowanie, ale nie zapominam o Bogu w tych chwilach i tylko dzięki Niemu jakoś sobie radzę. Proszę ogromnie o modlitwę. Moje pragnienie to zakończyć ten straszny rozdział mojego życia [...]. Moja sprawa [...] odbędzie się [...], proszę gorąco o modlitwę bo jedyna nadzieja jaką mam to tylko w Bogu. [...] Z góry serdecznie dziękuję za modlitwę ipozdrawiam [podpisane imieniem - I.K.]. 2. Proszę Cię, Matko Boża, uproś mi u Syna Swego uzdrowienie myśli. Dzię¬ kuję, że jest już dużo lepiej [podpisane imieniem - I.K.]; Matko Boża, dziękuję Ci za Twoje odczuwalne wstawiennictwo i pomoc. Dziękuję za łaski i proszę o całkowite uzdrowienie moich myśli oraz w intencji Tobie wiadomej [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę w mojej intencji. Od jakiegoś czasu cierpię na lęk i natrętne myśli, które przeszkadzają mi w moim życiu osobistym. Nie mogę sobie z tym poradzić. Bardzo proszę o wsparcie modlitewne [...] [podpisane imieniem - I.K.]; Proszę o modlitwę o uwolnienie z lęku oraz natrętnych myśli. Proszę też, abym umiała uszczęśliwić i kochać człowieka, z którym jestem zwią¬ zana [podpisane imieniem - I.K.]. 3. Trzeci wybrany przykład jest tak osobisty, że nie sposób cytować tych in¬ tencji (nawet zmieniając szczegóły) bez obawy o naruszenie danych osobowych. W skrócie, jest to historia miłości bardzo młodych ludzi, gdzie mężczyzna prosi Matkę Boską oraz innych interenautów-wiernych o wstawiennictwo za swoją dziewczynę i za siebie. Jego dziewczyna ma wielkie problemy rodzinne. Sam �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 143 waha się też, kiedy i jak rozpocząć wspólne życie, wyrwać j ą z patologicznej sytuacji, prosi w jej intencji. Wymienia swoje i jej nazwisko, operuje danymi geograficznymi, imionami w rodzinie, opisem stosunków w jej rodzinie, historią tej rodziny, charakterystyką poszczególnych osób. Opisuje rozwój sytuacji rodzin¬ nej swojej dziewczyny, swoje stany emocjonalne, obawy, lęki itp. W którymś mo¬ mencie pojawiają się też teksty autorstwa tej dziewczyny. Włącza się ona osobiś¬ cie do cyklu modlitw i intencji. Jej wpisy są równie dokładne, szczegółowe, podpisane nazwiskiem i nazwą miejscowości. Wpisów tych jest w sumie kilka¬ naście (umieszczone są jeden pod drugim, ale także rozproszone w jednym roku - czyli dodawane od czasu do czasu stoją pomiędzy wpisami innych wiernych). Warto jedynie zacytować pewne fragmenty owej historii, które - podobnie jak te wytłuszczone w przypadku pierwszym, jak i drugim - wskazują na innego, również ważnego, jak Matka Boska i Bóg, adresata intencji: „[...] modlę się i pro­ szę o pomoc w modlitwie do Boga Najwyższego; [...] proszę o modlitwę w inten­ cji... [...]; [...] Bóg zapiać zapomoc [...]; [...] pomóżcie słowem i modlitwą [...]. Owe trzy wybrane sytuacje są niezwykle charakterystyczne dla całej grupy wpisów intencyjnych na stronie sanktuarium. Odsłaniają one szczegółowo, nie¬ porównywalnie bardziej do „tradycyjnych" wpisów, życie i osobowość wiernych. Jakby formuły standardowe, typowe, w które zamknąć by można przeżywane nieszczęścia bądź troski, już nie wystarczały. Jakby samo nazwanie ich „troską", „smutkiem", „strachem" niewiele wyjaśniało. Za takim - uprzednimi - katego¬ riami strukturyzującymi ogląd własnego życia, w tym duchowego, i motywów praktykowania religii oraz różnych form kultu stało założenie o przezroczystości owej religijnej retoryki (pomimo silnego jej skonwencjonalizowania). Była ona schematem komunikacyjnym z rzeczywistością transcendentną. Lecz - jak w ogóle w przypadku rytuału - ów formalizm wyposażony jest w nadwyżkę znaczenia, która umożliwia poczucie, że wszelkie skodyfikowane zachowania swój sens czerpią nie ze zwykłego gestu ich dopełnienia, ale dopiero dzięki temu do czego się donoszą, do kogo się zwracają. A owym punktem odniesienia jest - w przypadku katolicyzmu - Bóg, Jezus, Maryja, święci. W cytowanych przypadkach rytuałowi temu nadaje się jednak nieco inny sens. Rytualizm i formalizm stoją na pozycji czegoś drugorzędnego, niejako czystego kanału informacyjnego i komunikacyjnego z tamtym światem. Prawdziwa noś¬ ność komunikacyjna tych wypowiedzi spoczywa nie na owych formułach, inwo¬ kacjach, przywołaniach imienia Matki Boskiej bądź Boga, lecz - po pierwsze - na osobistych wynurzeniach i opowieściach o własnym życiu oraz - po drugie - na kolejnym rodzaju inwokacji: do innych wiernych, czytelników owych wpi¬ sów. Tak skonstruowanych intencji nie można sprowadzić wyłącznie do infor¬ macji czy opowieści o sobie. Umieszczenie ich w kontekście wypowiedzi religij¬ nej (pomimo pewnych zmian zachowuje ona taki cel, funkcję i używa typowych dla siebie środków wyrazów) odbanalizowuje je, nie pozwalając ich traktować jako wpisów plotkarskich czy ekshibicjonistycznych. Nadaje im na pewno status wyjątkowej opowieści o swoim życiu, którym jednostka dzieli się z innymi i prosi ich o pomoc w jego kształtowaniu. Tak pojęty akt pisania (na podstawie �144 INGA KUŹMA trzech wybranych sytuacji) nie jest ekskluzywny. Jakościowej zmiany tego aktu dokonuje medium, jakim jest Internet. Jedynym w zasadzie środkiem, który potrafi doprowadzić do nawiązania więzi pomiędzy internautami i umożliwia zachodzenie interakcji w cyberprzestrzeni jest tekst, pismo, wypowiedź języko­ wa: „twoje słowa są twoimi czynami, twoje słowa są twoim ciałem [ . . . ] " (Sherryl Turkle; cyt. za: Kubiński 2001, s. 257-258). A zatem w nowych warunkach komunikacyjnych i informacyjnych, także nowego typu stosunkach interper¬ sonalnych, jakie charakteryzują wirtualną rzeczywistość, nowy rodzaj wpisów intencyjnych („odsłaniających" piszącego i tym samym „otwartych" komunika¬ cyjnie na świat czytającego, a nie tylko - jak poprzednio - w kierunku świata transcendentnego), staje się pewnego rodzaju „zaświadczającym Ja" (Geertz 2000, s. 103-140). Sens tego określenia przeniesiony na grunt owych analizowa¬ nych wypowiedzi religijnych tłumaczy ich znaczenie i nawet samo pojawienie się w odmiennej sytuacji komunikacyjnej stworzonej przez Internet, gdzie tak istotne jest uobecnianie się i zaznaczanie swojej obecności, potwierdzanie swo¬ jego istnienia. Jest ono w rzeczywistości wirtualnej pozbawione cielesności czy fizycznych działań, ale jako ich erzac funkcjonuje tekst. Co więcej, wszelka praktyka lokucyjna w Sieci opiera się przede wszystkim na performatywności. Obecność „zaświadczającego Ja" uprawomocnia również dążenie do modlitwy grupowej i dialogu (choćby tylko przebiegającego w przestrzeni duchowej) i wywołania „wspólnoty emocjonalnej". Do tego bowiem zmierzają wytłuszczone przeze mnie (i w kilku przypadkach także podkreślone) frazy z powyższych cytatów ze skrzynki internetowej. Te zaakcentowane fragmenty odwoływały się do odczuwanej obecności innych angażujących się w modlitwę za kogoś drugiego. Pośrednio w ten sposób jedni potwierdzają istnienie drugich. Owo „Ja" jest także ważne dla uwiarygodnienia siebie i swojej prośby w sak¬ ralnej internetowej przestrzeni, która choć nieco odmienna od rzeczywistej przestrzeni świętej, zachowuje na miarę nowych możliwości jej właściwości. Jak było to przypomniane wcześniej, sakralna czasoprzestrzeń uobecnia to, co tak trudne do uobecnienia choć możliwe na zasadzie wiary. Symbolem owego „prze¬ cięcia" - załamania zasad funkcjonowania świata profanum - są miejsca święte i rozkwitające wokół ich rozmaite rytuały i kulty. Pełnią one dwojaką rolę. Są adresowane do sacrum, ale dzięki temu że angażują wiernych, umożliwiają przekształcenie ich przebywania w takim miejscu we współ-obecność, współobcowanie ze sobą oraz ze świętością. Tym samym Sieć nie zrewolucjonizowała religijności choć w Internecie repertuar gestów kultowych ulega zmianie i wzbo¬ gacaniu o inne formy wyrazu: byt fizyczny jest np. zastępowany różnymi zna¬ kami graficznymi i tekstem, a obrzędowy gest - opowiadaniem o sobie. Sieć jedynie dzięki swoim cechom szczególnym przesunęła ciężar z jednych elemen¬ tów na inne. Dlatego też zasadniejsze jest - jak mi się obecnie wydaje - pisanie o „internetowych obliczach religijności katolickiej", niż o „internetowej kato¬ lickiej religijności". �WYBRANE INTERNETOWE OBLICZA RELIGIJNOŚCI KATOLICKIEJ 145 LITERATURA A p o l i t o P. 2003, Visions mariales sur Internet à la fin du XXe siècle, Ethnologie Française T. 33, z. 4, Octobre-Decémbre: Voix, visions, appartitions, (red. nauk.) Christine Berge, Jacques Maître, s. 641-647. B o u f l e t J., B o r u t y P. 2000, Znak na niebie. Objawienia Matki Bożej, Warszawa. C z a c h o w s k i H . 2003, Cuda, wizjonerzy, pielgrzymi: studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. M a r i c y R., R o o n e y L . 1987, Chroniques de Medjugorje, Padova. G e e r t z C. 2000, Dzieło i życie: antropolog jako autor, Warszawa. G u t D. 1998, Po drugiej stronie ekranu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1-2, s. 162-163. H a s t r u p K. 2004, O ugruntowywaniu się światów - podstawy empiryczne antropologii, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, (wybór i przedm.) E. Nowicka, M . Kempy, Warszawa, s. 87-99. H é a s S., P o u t r a i n V. 2003, Les méthodes d'enquete qualitative sur Internet, ethnographique.org [on line] nr 4, novembre 2003, http://www.ethnographique.org/documents/ artcile/ArPouHeas.html (jesień 2004 r.) J a m e s o n F. 1997, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, s. 190-213. K o w a l s k i P. 1994, Prośba do Pana Boga. Rzecz o gestach wotywnych, Wrocław. - 1995, Wpisy intencyjne do ksiąg kościelnych, [w:] Folklor - Sacrum - Religia, J. Bartmiński, M . Jasińska-Wojtkowska (red.), Lublin, s. 260-281. K u b i ń s k i G. 2001, Sacrum i profanum w Internecie, [w:] Ostatnie przed wielkim milczeniem. Język i religia, E. Przybył (red.), Kraków, s. 251-264. K u l i g o w s k i W. 2002, Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, R. 46, nr 1, s. 91-101. L é v y P. 1995, Qu'est-ce que le virtuel?, Paris. Mondialisation: glissement vers le virtuel?, [on line], http://jm.saliege.com/mondialisation.htm# SOUS%20LE%20VIRTUEL,%20LA%20VIE (18.03.2005 r.) N a p i ó r k o w s k i S. 2002, Z jaką Maryją w nowe Tysiąclecie?, [w:] Signum Magnum - du­ chowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 177-193. N o w i n a - S r o c z y ń s k a E. 1997, Przezroczyste ramiona ojca. Studium etnologiczne o ma­ gicznych dzieciach, Łódź. P r o u l x S., L a t z k o - T o t h G. 2000, La virualité comme catégorie pour penser le sociale: l'usage de la notion de communauté virtualle, Sociologie et Sociétés, T. 32, nr 2, s. 99-122, [on line:] http://www.erudit.org/revue/socsoc/2000/v32/n2/001598ar.pdf (29.04.2005 r.) R a d k o w s k a M . 1998, Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 134-139. R a f a l s k a D. 2002, Objawienia fatimskie a domniemane objawienia z Medjugorje, [w:] Signum Magnum - duchowość maryjna, M . Chmielewski (red.), Lublin, s. 301-321. R e g i e w i c z A . 2004, Uliczna neoewangelizacja - czy możliwy jest dialog chrześcijaństwa z kulturą popularną? [w: ] Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej, (red.) A . Koseski, A . Stawarz, Warszawa-Pułtusk, s. 143-152. S z c z e s i a k E. 1998, Oni uzdrawiają, Oficyna Pomorska. T o k a r s k a - B a k i r J. 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków. Z i e l i ń s k i A . 2004, Na straży prawdziwej wiary: zjawiska cudowne w polskim katolicyzmie ludowym, Kraków. �INGA KUZMA 146 INGA KUZMA SOME FACES OF THE INTERNET CATHOLIC RELIGIOUSNESS Summary The World Wide Web can be included to the subjects of interest for ethnology, not only as a phenomenon in itself which is worth studying, but also as the area where particular phenomena occur. The Internet offers a different way of pereceiving time and space, gives new quality to the concepts of community, group and communication. It also encourages consideration on status and role of an individual. Studies on Internet require re-considering some specific cultural mani­ festations: experience and emotions, including experiences of religious character. The author studies particular cultural phenomena as they are present in the Internet in the context of the "Web culture". These cultural phenomena belong to forms of contemporary Catholic reigiousness. Internet brings about changes in perceiving the temporal-spatial sacred reality where revelations take place and visionaries and healers act. Internauts - the faithful and the pilgrims meet online, on the Web site of one of the centres of the Marian cult using a box of prayer intentions. The Internet favours autonomy, indepedence - individuality. Favourable conditions for them lie in the anonimity and the very act of written communication, - communication of the exclusive kind (according to the concept used by the Polish folklorists Piotr Kowalski who has studied written votive offerings). Considering the contemporary online intention entries the author concludes that due to some new rhetorical and stylistic forms the statements can be defined as inclusive. The faithful are supposed to reveal, to expose their private, emotional life.This results in establishing a particular form of community - the community of emotion, whose point o f reference is the reality of the sacred and Virgin Mary. The emotions ensure unity of religious experience, contributing to the power o f interpersonal bonds. Though the community expresses itself in virtual reality, its model is the "real" Church, i.e. community of the faithful. We can't say that the Web has started any revolution in the forms of religiousness, although it enables the repertoir of cultural means of expression to be richer and broader. Physical being has been replaced by a variety o f graphic signs and by written text. Telling about oneself has replaced ritual gestures. Owing to its specific qualities the Web has simply shifted the emphasis put on particular elements.That is why it is more accurate to write about "the Internet forms (faces) of Catholic religiousness" than to use the concept of "Internet Catholic religiousenss". Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0945dd10cc5156931a989ff6ac9189f.pdf 94b20880dcf83cbe296d7cdce48d9dfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1192 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.227-233 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N N A Ż A R N O W S K A , Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku. Warszawa 1985, P I W , ss. 295. Kultura robotnicza jest od dawna przedmiotem szczególnie często poruszany jest w ostatnim dociekań XX-leciu, gdyż 1 wielu badaczy . Temat ten frapuje swoją problemową r ó ż n o r o d n o ś c i ą z a r ó w n o historyków, s o c j o l o g ó w , jak i etnografów. „Rekonstrukcja robotni­ czych z a c h o w a ń i postaw, które występują masowo, wymaga odczytania na nowo wielu źródeł już znanych, ale d o t ą d w pełni nie wykorzystanych (jak na przykład korespondencja robotnicza w prasie socjalistycznej). Zmusza ona również historyka do wyjścia poza źródła pisane, do pełniejszego wykorzystania źródeł ikonograficznych, reliktów kultury materialnej o d n o s z ą c y c h się do życia codziennego, relacji ustnych r o b o t n i k ó w . Wymaga b a d a ń interdyscypli­ 2 narnych" . Takiego „wyjścia" poza kanony przyjęte przez historyków s p r ó b o w a ł a w recenzowanej pracy Anna a zarazem oparła względu którzy Żarnowska. Wykorzystała się na kategoriach źródeł, książka ta m o ż e zainteresować podejmują badania nad polską o których szerszy krąg kulturą w pełni wyżej swój była humanistów, dokonać warsztat historyka, mowa. Z tego też w szczególności robotniczą, jej powstawaniem tych, i rozwojem. Anna Ż a r n o w s k a prezentuje r o b o t n i k ó w Warszawy na tle całej społeczności zamieszku­ jącej ó w c z e s n ą stolicę (będącą wtedy jeszcze pod zaborem rosyjskim). Skoncentrowała się na pokazaniu cech wyodrębniających r o b o t n i k ó w z innych grup i ich rozwój przez okres jednego stulecia. Zagadnienie, które — moim zdaniem — najbardziej m o g ł o b y zainteresować etnografów, to zarysowanie przez autorkę obyczajowości robotniczej i jej przemian na prze­ ł o m i e X I X i X X w. Ż a r n o w s k a postawiła sobie za zadanie o d p o w i e d z i e ć na pytanie, jak s p o ł e c z n o ś ć robotnicza kształtowała portret zbiorowy m i e s z k a ń c ó w Warszawy, co nowego wniosła do życia codzien­ nego i jakie nowe cechy nadała życiu miasta. Aby zamierzenie to osiągnąć, autorka objęła wielostronną obserwacją życie r o b o t n i k ó w warszawskich, tak w sferze prywatnej, jak i zawo­ dowej. Oparła się na rękopiśmiennych materiałach biograficznych, znajdujących się w Archiwum G ł ó w n y m A k t Dawnych, Archiwum P a ń s t w o w y m miasta Warszawy, a także w Centralnym Archiwum К С P Z P R oraz bibliografiach publikowanych i wspomnieniach r o b o t n i k ó w zawartych w prasie i wydawnictwach książkowych. W ten s p o s ó b praca ta nabrała charakteru źródło­ wego, umożliwiając zarazem rzetelne poznanie „Przedmiotem warunków życia warszawskiego proletariatu. rozważań stały się nie tylko warunki tego życia, ale również kultura war­ szawskiej społeczności robotniczej, jej tradycje, obyczaje, aspiracje o ś w i a t o w e , doświadczenia polityczne" (s. 5). 1 V. G r o s s , Proletariat i kultura, Kraków Warszawa 1923: A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , 1938; S. Rudniański, Walka o i obyczaj rok obrzędowy. Tradycje kultury ro­ botniczej w Polsce. A . Żarnowska (red.). Warszawa 1985: A. S t a w a r z , Żyrardów. Narodziny społeczności 2 XIX na przełomie {1ХЗП-1ХЩ. A. Ż a r n o w s k a , XIX i XX wieku. Żyrardowski w kulturę. Tradycja robotników A. W o ź n i a k , kulturze Warszawa 1985. Kultura robotnicza i XX wieku. Warszawa 1984. i jej historyczne tradycje w Polsce na przełomie �228 RECENZJE W książce tej autorka pokazała r o b o t n i k ó w Warszawy przełomu X I X i X X w. jako grupę mocno zróżnicowaną z a r ó w n o pod względem zawodowym (drobny przemysł, handel, rzemiosło, fabryki, transport konny, kolej), n a r o d o w o ś c i o w y m (Polacy, Żydzi, Niemcy, Rosjanie), wyznaniowym (katolicy, prawosławni, wyznania M o j ż e s z o w e g o , ewangelicy), a także społecznym (przybysze ze wsi, rzemieślnicy z długim warszawskim rodowodem). Zróżnicowanie to miało duży w p ł y w na obraz kultury tego środowiska. Wielu r o b o t n i k ó w tego okresu to przybysze ze wsi i małych miasteczek, szukający w Warszawie godziwego w a r u n k ó w życia. Oni to właśnie na grunt robotniczej społeczności zarobku i polepszenia warszawskiej przenieśli swoje tradycje i zwyczaje. Anna Żarnowska wskazała tu na wzajemne przenikanie się różnych e l e m e n t ó w kultury — z a r ó w n o miejskiej, jak i wiejskiej — podkreślając fakt stopniowego rodzenia się kultury wielkomiejskiej. W książce zaprezentowane zostały dzielnice robotnicze. Były nimi: Powiśle z ulicą Czerniakowską, Wola, Praga i M u r a n ó w . Znajdowały się tam skupiska mniejszych i większych fabryk stolicy, g r o m a d z ą c w niedrogich c z y n s z ó w k a c h rodziny robotnicze. kowska, jej mieszkańcy, j a k również pracownicy decydowali o charakterze całej dzielnicy obyczajów. Był to jednocześnie rejon miasta, skupionych będącej kolebką w którym „Ulica Czernia­ tu fabryk i przedsiębiorstw specyficznego ludność folkloru, robotnicza języka, ocierała się 0 lumpenproletariat" (s. 61). Autorka tej interesującej pozycji pokazała warszawskie dzielnice 1 jej m i e s z k a ń c ó w opisując warunki życia, w jakich bytowali na niewysokie, przełomie X I X i X X w. były bardzo długi (przekraczał często uciążliwe: płace 12 godzin). „Praktycznie i pracowali. Warunki czas pracy dnia roboczego był aż do końca lat 90-tych dzień pracy ciągnął się od świtu do zmroku. Praca trwała jak wszędzie, od 7 rano do 9 wie­ czór" (s. 138). Warszawa jako ośrodek przemysłowy wyróżniała się jednak stosunkowo korzystnie spośród innych, j a k c h o ć b y Ł ó d ź czy Żyrardów, pod względem przestrzegania niektórych pracy. Z a przykład m o ż e tu posłużyć fakt, iż w znacznej części większych nakazów i mniejszych warsztatów upowszechniła się praktyka stosowania regularnych przerw na posiłki. „ustawodawstwo pracy w Królestwie o p ó ź n i o n e i zacofane nawet Polskim, j a k i w całym w porównaniu Robotnik warszawski pozbawiony z państwami Jednakże imperium rosyjskim, było o ś c i e n n y m i : Niemcami i Austrią. był na o g ó ł ubezpieczenia nie tylko na wypadek utraty pracy, ale również utraty zdolności do pracy, i j a k ustawowego zabezpieczenia na starość" (s. 151). Trudne jednak były nie tylko warunki pracy, ale także bytowania. Przeludnienie, drożyzna mieszkaniowa, brak podstawowych urządzeń zapewniających higienę. N a tym tle autorka zaprezentowała rodzinę robotniczą, z jej o b r z ę d o w o ś c i ą i tradycją. Ówcześnie domi­ nował model rodziny patriarchalnej. „Popularność wśród zasiedziałych w Warszawie robot­ n i k ó w tradycyjnego modelu rodziny, skupionej w o k ó ł jednego g ł ó w n e g o żywiciela, najczęściej ojca, wiązała się z brakiem tradycji zarobkowania żony i dzieci. T a k i model rodziny prze­ ważał wśród ale również W robotników wśród takiej rodzinie z podstawowych, tradycyjnych dla Warszawy gałęzi proletariatu zatrudnionego podtrzymywano w rzemiośle, handlu, tradycje, ze względu jednak przemysłu, transporcie" na braki (s. 97). finansowe nie praktykowano k o n t a k t ó w towarzyskich. W swej książce Anna Ż a r n o w s k a poświęciła nieco uwagi wzorom estetycznym cym w ówczesnej rodzinie robotniczej. „ W y s t ę p o w a ł y robotnika wykwalifikowanego, o nie ustabilizowanym dziedzicznego różnice mieszkańca z reguły miejscu pracy [...] w umeblowaniu Warszawy i Według panują­ mieszkania niewykwalifikowanego świadectwa byłego warszaw­ skiego metalowca, Wincentego Jastrzębskiego, dla mieszkania dobrze zarabiającego, wykwali­ fikowanego metalowca, pracującego i mieszkającego w centrum przemysłu metalowego w ó w ­ czesnej Warszawie, to jest w dzielnicy zachodniej, charakterystycznym elementem wyróżnia­ jącym, symbolem wysokiego standardu były meble wyściełane i przede wszystkim otomana (często zastępująca ł ó ż k o ) , miękkie krzesła itp." (s. 111). Ciekawym rozdziałem książki wydaje się — moim zdaniem — „Święto i zabawa". O m ó w i o n e tam zostały robotnicze. formy świętowania i spędzania czasu wolnego przez warszawskie W X I X w. wypoczynek, kontakty towarzyskie oraz czynny środowisko udział w życiu �229 RECENZJE kulturalnym ograniczony byl nieco przez długi dzień pracy i brak urlopów. S p o s ó b spędza­ nia czasu wolnego uzależniano w dużym stopniu od tradycji rodzinnych. W społeczności robotniczej duży wpływ wywierała na to tradycja rzemieślnicza i chłopska. ..Czynny stosunek do i religii większości mojżeszowego rodzin miał zarówno istotny wpływ wyznania na rzymskokatolickiego, sposób spędzania czasu ewangelickiego, jak wolnego, na zwyczaje związane ze świętami rodzinnymi i formami k o n t a k t ó w towarzyskich (np. zjazdy rodzinne z okazji świąt religijnych, zaślubin, narodzin nowych c z ł o n k ó w rodziny, p o g r z e b ó w ) . Znaczną część cotygodniowego dnia wolnego od pracy wypełniały w kościele (przeważająca większość r o b o t n i k ó w więc na ogół praktyki religijne w Warszawie była praktykującymi katoli­ kami) lub w innej świątyni" (s. 178). Anna Ż a r n o w s k a skoncentrowała także swoją uwagę roli w rodzinie robotniczej. na obrzędowości „ D u ż ą rolę w życiu rodziny robotniczej święta religijne (w rodzinach katolickich głównie Boże Narodzenie, w rodzinach proletariatu ż y d o w s k i e g o — Jom Kipur, Purim dorocznej odgrywały i jej doroczne Wielkanoc, Boże C i a ł o ; i inne), ale przede wszystkim uroczystości rodzinne związane z narodzinami, weselami, pogrzebami. Gromadziły one szerszy krąg rodzinny, również tych jej c z ł o n k ó w , którzy mieszkali w innych, często odległych miastach czy osadach" (s. 180). Podejmując tę kwestię autorka p o k a z a ł a stopniowe kształto­ wanie się tradycji obrzędowością święta te coraz to przede albo wielkomiejskiej, a więc łączenie zwyczajów ludowych z nowo powstającą miejską, wszystkim na przykład: powszechniej z ozdobną też „dla większości „ciasto również choinką pieczono również na B o ż e w rodzinach robotniczych i ewentualnymi warszawskich r o b o t n i k ó w podarkami doroczne Narodzenie, zaczynały dla się dzieci" święta wiązały ale łączyć (s. 181); się nie tylko ze świętami religijnymi, z odpustami, procesjami (przede wszystkim w związku z katolickim świętem Bożego karnawałem, Ciała), nocą z Bożym świętojańską Narodzeniem czy itp.. obchodzonymi Wielkanocą, na ogół ale także zgodnie z z zapustami, tradycją ludową. Trzeba dodać, że większość tych o b r z ę d ó w dorocznych, jak np. » w i a n k i « na Wiśle w noc świętojańską, już w końcu X I X w. kształtowała nie tylko tradycja ludowa, ale i wielko­ miejska. Do typowo wielkomiejskich o b y c z a j ó w należały w warszawskiej społeczności robot­ niczej również wyjazdy poza miasto na majówki, w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim" (s. 181). Anna Ż a r n o w s k a na podstawie wykorzystanych materiałów archiwalnych p o k a z a ł a powsta­ wanie nowych form świętowania i świąt. z okazji rodzinnych, ale także z racji Były one nie tylko obchodzone dorocznie uroczystości rodzaju rocznicami czy jubileuszami, p r z y k ł a d o w o : fabrycznych powiązanych „ W niektórych wielkich z bądź różnego warszawskich fabrykach kształtowały się nowe modele świąt i uroczystości fabrycznych, głównie z inicja­ tywy przedsiębiorców, którzy starali się wesprzeć swój autorytet wśród r o b o t n i k ó w wykorzy­ stując wzory tradycyjnego patriarchalizmu. Tak na przykład w garbarni Szlenkiera z okazji jubileuszu 25-lecia fabryki u r z ą d z o n o w 1883 roku bal p r a c o w n i k ó w , a w fabryce » L i l p o p , Rau i Loewenstein« zwyczajem stały się uroczyste jubileusze urządzane robotnikom po 30-tu latach pracy w fabryce. Częściej zdarzały się jubileusze fabrykantów, z okazji których urządzano zabawy dla załogi robotniczej" (s. 1X5). Autorka wspomniała także, c h o ć w nie­ wielkim zakresie, o tradycjach cechowych, które dotyczyły b o t n i k ó w niektórych z a w o d ó w (m. in. drukarzy, kładów wymieniając choćby ufundowanie głównie wykwalifikowanych ro­ metalowców, garbarzy). Podała kilka przy­ przez robotników przemysłowych figury świętej Barbary, którą uważali za swoją patronkę. Przedstawiła również formy wypoczynku środowi­ ska robotniczego, organizowane Należały do nich majówki (nie przez organizacje tylko na przedmieścia bądź do podmiejskich wpływ na ukształtowanie w czasie lasów. Anna się takich zwyczajów i ślusarzy, miały tradycje cechowe" (s. 196). i stowarzyszenia Zielonych Żarnowska kultywowanych D o cechowych taneczne, wyjazdy na podmiejskie dzień Zielonych Świątek Stowarzyszenie wycieczki że „niemały szczególnie przez drukarzy wzorców odpusty. N a przykład Robotników Warszawy. niedzielne podkreśliła, wśród ludności proletariackiej miasta zaliczały się głównie zbiorowe zabawy robotnicze Świątek), życia towarzyskiego wycieczki, „ w roku Chrześcijańskich wieczornice, 1907 urządziło w drugi wycieczkę z orkiestrą do Jeziorny, gdzie miało się o d b y ć poświęcenie kamienia węgielnego pod kościół �230 RECENZJE wznoszony między innymi ze składek miejscowych robotników. Przed wyruszeniem z War­ szawy uczestnicy wysłuchali Mszy świętej w kościele na Starym Mieście. Pozostałe programu wycieczki miały charakter często rekreacyjny, składały punkty się nań gry i tańce na polanie leśnej, śpiewy chóralne, popisy sprawności, organizowane specjalne zabawy dla dzieci" (s. 197). W pracy tej poruszone b o t n i k ó w (w szczególności zostały również kwestie dotyczące powstawanie rozwoju oświaty wśród uniwersytetów robotniczych) oraz awansu ro­ kultural­ nego tego środowiska. W oddzielnym rozdziale Anna Żarnowska podjęła zagadnienie związane z powstawaniem partii politycznych wśród proletariatu, jak i formowania się świadomości narodowej i patriotyzmu. „Dążenie do awansu kulturalnego budzące się jednak niewątpliwie wśród warszawskich r o b o t n i k ó w p o w s t a w a ł o w ścisłej łączności z rozwijającą się świadomością n a r o d o w ą i potrzebą walki z uciskiem narodowym, szczególnie boleśnie odczuwanym w szkole. D r o g ę do wiedzy t o r o w a ł o dziecku robotniczemu przecież nie tylko istnienie większej liczby szkół, ale co najmniej w r ó w n y m stopniu — eliminowanie rusyfikatorskich funkcji szkoły i nauczanie w języku ojczystym" (s. 215). Cechy wyróżniające, zdaniem autorki, środowisko cych na przełomie X I X i X X w. robotnicze spośród wszystkich będą­ w Warszawie, wiązały się głównie z warunkami życia i pracy. „Pewne cechy wyróżniające pozycję społeczną i kulturę warszawskiej społeczności robotniczej wiązały się pośrednio ze specyficznymi warunkami życia i pracy ludności prole­ tariackiej w Warszawie. Należały do nich przede wszystkim fatalne warunki mieszkaniowe: wielkie przeludnienie mieszkań robotniczych, zepchnięcie znacznej części m i e s z k a ń c ó w prole­ tariackich do piwnic drożyzna spośród mieszkań innych i suteren, [...] itp. brak przyfabrycznego Wszystko to na o g ó ł miejskich skupisk proletariatu" (s. budownictwa wyróżniało 256). Ź r ó d ł o wynikało z silnego powiązania z d r o b n o m i e s z c z a ń s t w e m , domów Warszawę tych robotniczych, na niekorzyść specyficznych w szczególności cech z rzemieślnikami. Autorka zauważyła również, że szybko p o s t ę p o w a ł o rozluźnianie więzi proletariatu z wsią, co miało daleko idące konsekwencje nie tylko dla sytuacji rodzinnej, ale i obyczajowości oraz kultury życia codziennego. Przekształcanie się przybysza ze wsi w robotnika miejskiego sprzyjało rozwijaniu się jego zainteresowań i aktywności politycznej, kulturalnej i oświatowej. Anna Ż a r n o w s k a podkreśliła fakt wzajemnego co stwarzało nowy jej model, przenikania się różnych e l e m e n t ó w kultury, tak zwany wielkomiejski. Te odrębne cechy warszawskiego proletariatu wynikały, zdaniem autorki, z dużego zróżnicowania społecznych r o d o w o d ó w war­ szawskich r o b o t n i k ó w i służby domowej, jak i wysokiej mobilności. Stolica stwarzała większe możliwości awansu poza klasę robotniczą niż inne ośrodki przemysłowe, takie jak np. Ł ó d ź czy Żyrardów. Elementem wyróżniającym r o b o t n i k ó w Warszawy był ich wyższy poziom kultury i bardziej rozbudowane aspiracje oświatowe. Mieli oni także większe możliwości awansu kulturalnego. Książka ta m o ż e zaciekawić etnografów ze względu na dokładne zarysowanie środowiska s p o ł e c z n e g o z jego obyczajowością, dążeniami, nowo rodzącą się tradycją. Anna położyła w niej nacisk na pokazanie człowieka w jego środowisku pracy Żarnowska i w domu, koncentrując się w szczególności na tej ostatniej stronie życia. Podział taki (praca — dom) wynika z układu książki, gdzie w rozdziale pierwszym prezentuje społeczność robotniczą („Prezentacja bohatera — robotnicy w społeczeństwie miasta"), w drugim „ R o d o w o d y i aspi­ racje", w trzecim „Dzielnice robotnicze", w czwartym omawia ich sytuację rodzinną („Rodzinni czy samotni?"), piąty i szósty p o ś w i ę c a warunkom pracy („W hali fabrycznej i w warsztacie rzemieślniczym", „Ruble, kopiejki i chleb"), w s i ó d m y m podejmuje kwestię święta, zabawy i spędzania przez r o b o t n i k ó w czasu wolnego („Święto i zabawa"), ó s m y i dziewiąty rozwoju oświaty i kształtowania się świadomości narodowej („Robotnicze dotyczą uniwersytety" i „Przez partie, związki, więzienia i Sybir"). Ostatni rozdział stanowi podsumowanie o war­ szawskim robotniku u progu X X w. Autorka umożliwiła poznanie środowiska robotniczego dzięki wykorzystaniu materiałów archiwalnych, zamieszczeniu do k a ż d e g o rozdziału szerokich przypisów z bogactwem literatury dotyczącej środowiska robotniczego, indeksu nazwisk autorów robotniczych biografii. 53 fotografie przedstawiające warunki życia robotników. 9 tablic. �231 RECENZJE obrazujących: 1. Proletariat Warszawy według działu pracy, 1869-1897; 2. Zmiany w podziale r o b o t n i k ó w Warszawy według gałęzi przemysłu w latach 1869-1913: 3. Robotnicy i służba domowa według wieku. 1897: 4. Wzrost liczby robotnic Warszawy i zmiany w ich podziale zawodowym: 1897; 5. Sytuacja rodzinna r o b o t n i k ó w . 7. Rodziny robotnicze i służba elementarnych w Warszawie w latach 1897; domowa 6. Liczebność w Warszawie, rodzin 1897; 8. robotniczych. Uczniowie szkół 1882-1911: 9. Stan oświaty wśród r o b o t n i k ó w War­ szawy w 1897 r. Anna Ż a r n o w s k a poprzez dokładną analizę historyczną pokazała r o b o t n i k ó w Warszawy, wychwytując te zjawiska, które stanowiły o jej odrębności ekonomicznej, społecznej, obycza­ jowej, o odmienności robotniczych rodzin i ich r o d o w o d ó w , a także możliwości awansu s p o ł e c z n e g o oraz kulturalnego. Stefan Czarnowski w swoim artykule o Powstawaniu nowej kultury 1 zastanawiał się. czy mechanizacja produkcji wyjaławia proletariat z wszelkiej zdolności do tworzenia duchowych wartości, tych właśnie, które są potocznie uważane za stanowiące istotę kultury. otwarcie przyznać, iż książka Żarnowskiej daje w pełni o d p o w i e d ź na tę kwestię, wieloma przykładami duże możliwości twórcze w zakresie kultury środowiska Trzeba obrazując robotniczego. Dlatego też między innymi praca ta godna jest polecenia. Maria ANNA świąt ZADROŻYŃSKA, w Polsce, Powtarzać czas początku. Część Idżkowska I : O świętowaniu dorocznych Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985, ss. 168. Często dyskutowanym problemem w środowisku etnograficznym była znikoma liczba wydawnictw, które w godny uwagi s p o s ó b popularyzowałyby wiedzę na temat polskiej kultury ludowej. Wreszcie, dzięki Wydawnictwu Spółdzielczemu w serii „ze smokiem" ukazał się pierwszy tomik p o ś w i ę c o n y temu zagadnieniu. Seria ta postawiła wydawane pozycje sobie za cel dotyczyć będą zaprezentowanie zwyczajów tradycji ludowych ludowej w Polsce. Kolejno polskiej, zarówno i obrzędowości tych dawnych, zanikających, jak i tych, które w żywej formie przetrwały do dziś. Zadaniem tych publikacji jest zapoznanie czytelnika z rodowodem historycznym zwyczajów, jak i ich współczesną interpretację zawartą w bogatej symbolice. Autorami poszczególnych książek są głównie etnografowie i folkloryści. Dotyczyć one będą m. in. zwyczajów związanych z ludowym budownictwem, ubiorem, wróżbą, formą świę­ towania, a także literatury ludowej (legendy, przekazy ustne, bajki). Pierwszy, otwierający serię tomik to Powtarzać jest obchodzeniu czas początku. Publikacja dorocznych świąt w Polsce. Autorka stara się wyjaśnić, ludowej wzięło się oczekiwanie na nadejście nieokreślonych, ta p o ś w i ę c o n a skąd w tradycji tajemniczych wydarzeń związa­ nych ze świętowaniem, w y c h o d z ą c z założenia, że święto jest szczególnym rodzajem czasu, przy czym czas święta i czas codzienności stanowią dla niej podstawową klasyfikację kulturową. Biorąc to pod u w a g ę Anna Zadrożyńska ujmuje swoją relację w pięciu szkicach: 1. O czasie niezwykłym i jego rekwizytach: kalendarzach, roślinach, bonach; 2. O zimowym wkraczaniu czasu niezwykłego: Bożym zwierzętach Narodzeniu i zabo­ i zapustach, duchach, darze i ofiarach, wróżbach, kolędnikach, szopkach i maszkarach; 3. O wiosennym trwaniu czasu niezwykłego: Wielkim Poście i Wielkanocy, palmach, pisankach i micie odrodzenia; 4. O letnim żegnaniu czasu n i e z w y k ł e g o : Zielonych Świętach, św. Janie i B o ż y m Ciele, duchach wody, ogniu i wiankach; 5. O kreacji czasu c o d z i e n n o ś c i : pracy, konkursach i d o ż y n k a c h , p o r ó w n a n i a c h z innymi ludami. S. Czarnowski, Powstanie nowej kultury, [w:] Kultura, Warszawa 1958, s. 67-79. �232 RECENZJE Książka zawiera również literaturę przeznaczoną g ł ó w n i e dla czytelnika nie-etnografa, a także ciekawe ilustracje. Zasługuje ona na uwagę k a ż d e g o , zainteresowanego polską kulturą ludową. Mówi o niej w przystępny dla wszystkich s p o s ó b . Maria POEZJA GRUZIŃSKA. Ł ó d ź 1985, ss. ANTOLOGIA, Idżkowska Wybór Igora Sikiryckiego, Wydawnictwo Ł ó d z k i e , 630. Kolejny tom z serii Poezja N a r o d ó w Związku Radzieckiego to najobszerniejsza z wyda­ nych dotychczas w języku polskim antologii poezji gruzińskiej. Wyboru kilkuset zawartych w niej u t w o r ó w d o k o n a ł nieżyjący j u ż znany poeta i tłumacz poezji gruzińskiej na język polski, autor jednego z pierwszych polskich przekładów Witezia w tygrysiej skórze Szoty Rustaweli (Warszawa 1961), Igor Sikirycki. Zwiastunem tego obszernego tomu byt redagowany przez Andrzeja Tchorzewskiego wrześ­ niowy numer miesięcznika „Poezja" (nr 9, R. 20: 1985) w całości poświęcony a przede wszystkim poezji gruzińskiej ostatniego półwiecza. Jest tam Gruzji, wprawdzie fragment ze wstępu do poematu Szoty Rustaweli w pięknym tłumaczeniu Juliana Tuwima (wielokrotnie już zresztą publikowany), jest wiersz Michaiła Lermontowa o królowej Tamar, kilka próbek XIX-wiecznej poezji gruzińskiej - liii Czawczawadze i Waży Pszaweli, a także szkic Sargisa Caiszwili Gruzja — kraina poezji, artykuł Dawida M . Langa (profesora Uniwersytetu L o n d y ń ­ skiego) o poezji Rustaweli, interesujące wspomnienie Romualda Karasia z p o d r ó ż y Waży Pszaweli i krótka nota Bohdana Drozdowskiego — Gruzja, Gruzja, zeszytu wypełnia poezja gruzińska kilku Są to już Paolo Jaszwili, ostatnich dziesięcioleci. Galaktiona Tabidze czy Ilo Mosaszwili, p o e t ó w śladami ale ponad p o ł o w ę utwory nieżyjących starszego i średniego pokolenia, takich jak Grigol i Irakli Abaszidze, Otar Czelidze, Giorgi Leonidze, A n a K a - landadze oraz Mamuka Ciklauri, Tamaz Cziladze i L i a Sturua. Przekładów dokonali Andrzej Tchorzewski, Tadeusz Chróścielewski, b. d. (Bohdan Drozdowski?), Jerzy Duniec, Władysław Łado-Klępka, Bohdan Urbankowski, Andrzej Bień i Aldona Borowicz. Kilka tłumaczeń zostało u d o s t ę p n i o n y c h „Poezji" przez redakcję będącej przedmiotem tego o m ó w i e n i a antologii. Wspomnieć należy również reprodukcje (niestety czarno-białe) o licznych w tym obrazów numerze Niko ilustracjach: Pirosmanaszwili większość z nich to (1862-1918), genialnego gruzińskiego malarza — samouka (twórcy szyldów reklamowych, scen obyczajowych i portre­ tów) oraz ilustracje z XVII-wiecznych ale nie brak rękopisów Witezia w tygrysiej skórze również zdjęć zabytków architektury i dzieł współczesnej Szoty Rustaweli, sztuki gruzińskiej. R ó w n i e ż w tomie przygotowanym przez Igora Sikiryckiego zdecydowanie przeważa nowa i najnowsza poezja gruzińska, zajmując ponad dwie trzecie jego objętości. Otwiera antologię ponad 40-stronicowy zarys dziejów poezji gruzińskiej Floriana N i e u w a ż n e g o — najobszerniej­ sze tego rodzaju opracowanie w języku polskim. Po nim umieszczono wybór kilkudziesięciu u t w o r ó w gruzińskiej poezji ludowej, a następnie poezję X I I w. — gruzińskiego odę Czachruchadze z cyklu poematu Szoty Rustaweli Tamariani i fragmenty Wepchis tkaosani reprezentuje poezję X V I I - X V I I I najwspanialszego dzieła (Rycerz w tygrysiej skórze). w.; jest to fragment m a d ż a m y Odrodzenia: tamtej epoki, Kilka utworów króla — poety Tejmuraza I (1589-1663), wiersz innego władcy obdarzonego rozlicznymi talentami, Wachtanga V I (1675-1737) oraz parę u t w o r ó w Dawida Guramiszwili (1705-1792) i Bessariona Gabaszwjli-Besiki Nawet obfitujący w wybitnych p o e t ó w wiek X I X jest w antologii (1750-1791). reprezentowany dość skromnie. Utwory najwybitniejszych p o e t ó w tego stulecia — Aleksandrę Czawczawadze, Grigola Orbeliani, mieszczą Nikoloza Barataszwili, się na paru liii Czawczawadze, zaledwie dziesiątkach stron Akaki (s. zajmuje poezja dawna we wcześniejszej Antologii poezji Lewina (Warszawa 1961). W całości dawnej poezji Cereteli i Waży 156-200). Znacznie gruzińskiej gruzińskiej pod Pszaweli — więcej redakcją poświęcony miejsca Leopolda został tomik �233 RECENZJE z PlW-owskiej serii Biblioteki P o e t ó w pod wspólną redakcją L . Lewina i Michy Kwliwidze pod takim właśnie tytułem (Dawna poezja gruzińska. że zawartość obu Warszawa tych poprzednich antologii brał pod 1974). Nie ulega wątpliwości, uwagę I. Sikirycki poświęcając swój wybór przede wszystkim poezji X X w., dziś jednak są to już książki dostępne tylko w więk­ szych bibliotekach. Z liczącego kilkadziesiąt nazwisk grona poetów gruzińskich XX w., których utwory znalazły się na kartkach Antologii Sikiryckiego, większość znana jest już polskiemu czytelni­ kowi z wcześniejszej Antologii Lewina, osobno wydawanych t o m i k ó w poezji, wierszy druko­ wanych w czasopismach it p. Należą do nich m. in. Joseb Griszaszwili. Paolo Jaszwili. Tycjan Tabidze. Giorgi i Grigol Abaszidze. Lado Asatiani. Leonidze. Simon Czikowani. Joseb Noneszwili, Micha Galaktion Tabidze. Karlo Kaladze. Kwliwidze i wielu Irakli innych. Są jednak w Antologii malo dotychczas w Polsce znane nazwiska p o e t ó w średniego i młod­ szego pokolenia; jak np. Otar Cziladze, Rezo Amaszukeli, Dilar Iwardawa czy Wano Czchikwadze. Poezję gruzińską tłumaczyło na język polski wielu wybitnych p o e t ó w . Nie brak znanych nazwisk również i w omawianym tomie: obok Juliana Tuwima jest Jan Brzechwa, Leopold Lewin, Stern, Artur Międzyrzecki. Stanisław Strumph-Wojtkiewicz, Jarosław Iwaszkiewicz, Igor Sikirycki. Kazimiera Iłłakowiczówna czy niedawno zmarła Anna Anatol Kamieńska. Wszystkich wymienić tu nie s p o s ó b . Nieco uwagi chciałbym poświęcić jeszcze poezji ludowej, której wybór stanowi nieodłączną część wszystkich wydawanych w Polsce antologii poezji gruzińskiej. Parę zdań o związkach ustnej twórczości ludowej z gruzińską literaturą pisaną znajdujemy w noszącym tytuł „1500 lat gruzińskiej poezji" wstępie do to zagadnienie L . Lewin Antologii pióra we „Wstępie" do F. Nieuważnego. Nieco szerzej tomiku Damia poezja gruzińska, potraktował pisząc m. in.: „w poezji gruzińskiej pieśń ludowa zajmuje — czy to na skutek poetyckich uzdolnień Gru­ zinów, czy dzięki wielowiekowej tradycji ich poezji — osobliwe miejsce. Są to bowiem utwory w dużej mierze artystycznie w y k o ń c z o n e i wycyzelowane, które prawie wcale nie utworom podpisanym nazwiskami znakomitych twórców. Dlatego pieśni ustępują ludowe stanowią integralną część każdej antologii poezji gruzińskiej" (s. 5). Najtrafniej, Szkicach nie jak z Gruzji się wydaje, tylko liryczna, zagadnienie w wydanych Artur Leist ludowa i te znaczna część są w chatach kulturze ludowej i (przede wszystkim zaś literatura) była wspólna. Jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a ich wytłumaczenie treści w wiejskich" raz społecz­ któremu znane same poezje, które po Wyjaśnienia tego stanu rzeczy szukał Leist w specyficznym układzie s t o s u n k ó w dzięki dziś j u ż łaty poezja 99-100). Gruzji, salonie, przeszło (s. w w przed stu (1852-1927) pisząc: „ W Gruzji [...] lecz i epiczna jest poniekąd pierwszy deklamowano nych ujął to (Warszawa 1885) szlacheckiej w historii s t o s u n k ó w gospodarczo-społecz­ nych Gruzji w X V I - X V I I 1 w. Całkowity niemal upadek miast w tym okresie s p o w o d o w a ł , że przynajmniej przez trzy stulecia gruzińska kultura elitarna była niemal wyłącznie kulturą feudalnego dworu. Napływ zatem nowych treści do kultury stosunkowo słabego w tym okresie oddziaływania cerkwi chłopskiej, jeśli nie liczyć prawosławnej i w p ł y w ó w obcych, byl jednokierunkowy. Konsekwencje takiego układu autorytetów były głębokie, a jego ślady w kulturze ludowej Gruzji X I X w. bardzo wyraźne. Antologia opatrzona została notami o autorach zamieszczonych w tomie wierszy, sta­ nowiącymi cenne uzupełnienie szkicu wstępnego F. Nieuważnego oraz bardzo zwięzłymi, niekiedy wręcz zbyt lakonicznymi przypisami Eleonory Karpuk. E . Karpuk jest także tłumaczką wierszy Tamaza i Otara Cziladze, Irakli Abaszidze, L i i Sturua, Dilara Iwardawy i paru innych p o e t ó w współczesnych oraz redaktorką tomu. Wyjątkowo staranną konsultację filo­ logiczną zawdzięcza Poezja gruzińska jedynemu polskiemu kartwelologowi prof. Janowi Braunowi. Autorem ilustracji, okładki i całej oprawy graficznej tej bardzo starannie wydanej książki jest Andrzej Strumiłło. Andrzej Wożniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb7dc212c4ad4674b16127109f6f6fc5.pdf d9c4ce313adb7ba0083fb3658982fc3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1193 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.234-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia; Zmysłowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N Е К R O L O G I „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANDRE LEROI-GOURHAN (1911-1986) 19 lutego 1986 r. zmarł w Paryżu Andre Leroi-Gourhan, znawca, wielki humanista naszych c z a s ó w . by następnie objąć Katedrę w College Byt profesorem de France, etnolog, prehistoryk, j ę z y k o ­ Sorbony od gdzie p o z o s t a w a ł 1956 do do 1968 г., czasu przejścia na emeryturę, tj. do 1982 r. Osierocony przez rodziców na początku I wojny światowej, wychowywany przez dziad­ ków, opuścił szkołę w wieku 14 lat, aby zacząć D o matury przygotowywał się samodzielnie zarabiać na życie pracą w księgarni. w chwilach wolnych od pracy. Fascynował go przykład dziadka — amatora-przyrodnika, przemierzającego lasy w poszukiwaniu krzemieni. Wybiera jednak p o c z ą t k o w o zupełnie odmienne studia. W wieku 18 lat zostaje Ecole des Langues Orientales, gdzie uzyskał kolejno dyplom skiego. studentem z języka rosyjskiego i chiń­ Fascynuje go Azja. W 1937 r. otrzymuje stypendium rządu j a p o ń s k i e g o i wyjeżdża na 2 lata do Kyoto, gdzie ucząc francuskiego jednocześnie zaczyna interesować się prehistorią. Wraca do kraju w 1939 r. Po krótkim epizodzie wojennym otrzymuje zadanie strzeżenia przed wywozem skarbów Francji. Pracuje jako wicedyrektor M u s é e Guimet i strzeże m. in. skrzyń z Wenus z Milo i Nike z Samotraki. Jego więzi z muzealnictwem zostały nawiązane jeszcze przed wojną. Jako jeden z pierwszych, stałych zwiedzających odwiedza Muzeum utworzone po Wielkiej Światowej Wystawie w Pałacu przy Placu Trocadero — późniejszym M u s é e de 1'Homme. Z czasem w tym właśnie Muzeum uzyskał swoje laboratorium i pra­ c o w a ł jako kurator pierwszego, problemowego działu. Był autorem i technika", która 20 latach dopiero po obecności w ekspozycji wystawy stałej innym. Temat wystawy jest niejako tematem jego życia. Z a o w o c o w a ł d w u t o m o w ą pracą L'Homme et la Matiére (1943) i Milieu et „Środowisko ustąpiła rewelacyjną techniques (1945). fragment tej ostatniej książki, ze względu na zawartą w nim teorię ś r o d o w i s k a jako działającego równolegle do środowiska naturalnego w zbiorze: Etnologia. rysunki, Wybór tekstów wobec człowieka, (1969). Jedną ze szczególnych miejsca do dziś Maleńki kulturowego był t ł u m a c z o n y cech tych książek są wykonane własną ręką przez autora, zanim jeszcze napisał tekst. Rysunek zresztą w każdej jego książce pełnił funkcje komunikatu na równi ze s ł o w e m i nie był tylko ilustracją słowa. Po zakończeniu I I wojny światowej Leroi-Gourhan uzyskał nominację na profesora etnologii i prehistorii na Uniwersytecie w Lyonie, gdzie wykładał też antropologię Od tego czasu p r ó b o w a ł zawsze łączyć te dwie dyscypliny, by o d p o w i e d z i e ć go pytanie o istotę człowieka. Poszukiwał jednak odpowiedzi nie na poziomie ale poprzez analizę konkretów, czego świadkami byliśmy fizyczną. na dręczące filozoficznym, w jego pierwszych książkach, i co w y m a g a ł o znajomości warsztatu obu dyscyplin. Leroi-Gourhan jest człowiekiem konkretu, empirykiem i terenowcem. Od 1945 r. datuje się okres jego systematycznych prac archeologicznych, znaczony odkrywaniem kolejnych grot, by osiąść do Jemu poświęcił końca resztę na stanowisku swoich Pincevent lat, stając w zakolu się, jak go Sekwany żartobliwie koło Fontainebleau. nazywano, Człowiekiem z Pincevent. Stanowisko to zawiera pozostałości obozowiska ł o w c ó w rena, którzy się tam okresowo w 9 tysiącleciu p.n.e. Późniejsze, doroczne wylewy Sekwany osiedlali zakonserwo- �235 NEKROLOGI wały to, co po nich zostało. N a tym stanowisku zastosował Leroi-Gourhan m e t o d ę stratyfikacji horyzontalnej, niezmiernie drobiazgowo, ł o w c ó w na dużym pod tytułem obszarze. niemal minuta po minucie odtwarzając Pierwsza synteza tych prac została Fouilles de Pinccvcnl. Essai życie opublikowana w d'analyse ethnographique d'un habitat Praca ta wiąże w całość szereg jeszcze wcześniejszych dociekań tych 1972 r. magdalénien. teoretycznych, poczynając od pracy doktorskiej. T a (w dziedzinie nauk przyrodniczych) p o ś w i ę c o n a była śladom mecha­ nizmów równowagi w czaszkach kręgowców naziemnych i rozpoczyna ewolucji życia, którego początek stanowi paleontologia i technologia k o ń c o w y zamyka się w d w ó c h niezwykłych książkach: Le Geste cz. 1 — Technique cl langage, cz. 2 — La Mémoire Tu nad Leroi-Gourhan powstaniem ten wielki fresk p o r ó w n a w c z a . Rezultat et la Parole (1964-1965); et les rythmes. analizuje narzędzie jako przedłużenie ciała ludzkiego, zastanawia się mowy artykułowanej, pisze o konsekwencjach przyjęcia przez człowieka postawy wyprostowanej, rozważa zagadkę stopy ludzkiej, tak wyraźnie wyróżniającej człowieka spośród jego przodków. Dodaje bogate rozważania na temat sztuki prehistorycznej — tematyki i struktury r y s u n k ó w na podstawie Zajmuje naskalnych. Zajmuje formy i struktury całego się ich się w niej semiología prehistoryczną, zbioru z n a k ó w odczytać wariantami stylistycznymi i występowaniem próbując ich prawdopodobny na obszarze sens. szeroko pojętej Europy. Największe zasługi przypisuje się mu w zakresie badań nad sztuką paleolityczną. Temu poświęca Leroi-Gourhan swoją Les religions de la préhisloire de l'art occidental Lata po (1964) i m o n u m e n t a l n ą Préhisloire (1965). 1964 r. znaczyła choroba, która uniemożliwiła mu badanie speleologiczne grot, ograniczyła badania archeologiczne, ale do końca nie odebrała jasności umysłu i wielkiej woli rozwiązania zagadek u ł o ż o n y c h przez czas ludzki. Był wyjątkiem wśród badaczy w epoce, która sprzyjała wąskiej specjalizacji. Był wielkim humanistą zainteresowanym w c a ł o ś c i o w y m ujęciu człowieka i w pełni ś w i a d o m y m , że nie m o ż n a tego zrobić w obrębie jednej tylko dyscypliny. Jego ostatnie i Mécanique książki to: Les Rocines du Monde (1982), Le FU du temps (1983) virante (1983). Zofia MIRCEA Sokolewicz ELIADE 1907-1986 W kwietniu 1986 r. zmarł Mircea Eliade, wybitny religioznawca pochodzenia rumuńskiego, uczony, którego twórczy dorobek wywarł głęboki, inspirujący wpływ na całe pokolenie współ­ czesnych badaczy kultury i religii. Niespotykanie aktyw­ płodny, w ciągu ponad 50-letniej ności naukowej z równą s w o b o d ą poruszał się po tak różnych dziedzinach, jak antropologia, socjologia, psychologia, fenomenologia, hermeneutyka, filozofia religii i historii, filozofia języka i wiele innych. Zgodnie uznany za najwybitniejszego historyka religii naszej epoki, pozo­ stawił po sobie blisko 40 prac p o ś w i ę c o n y c h rozmaitym aspektom zjawisk religijnych, setki artykułów i ... 12 powieści (oraz 1 dramat Ifigenia) — owoc świata wyobraźni obok równoległej ścieżki reżimu Dla Eliadego pierwszy, rumuński etap życia troskliwie pielęgnowanego naukowego. był niezwykle istotny w jego formacji intelektualnej. Jako student uniwersytetu bukareszteńskiego pisze pracę d y p l o m o w ą o filozofii renesansu włoskiego, w latach 1929-1931 zaś odbywa studia w Indiach (w tym przez 6 mie­ sięcy praktykuje y o g ę o technikach yogi. w himalajskim aśramie Hardwar), Indie i duchowa cających w ą t k ó w w twórczości istoty zjawisk religijnych, do które zaowocują pracą doktorską kultura Orientu staną się jednym z wiecznie powra­ Eliadego i zapoczątkują wiele dróg wiodących do odkrycia interpretacji m i t ó w i symboli, do opisu morfologii sacrum �236 NEKROLOGI i refleksji nad kondycją homo religiosus. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej Eliade rozpoczyna działania w kierunku animacji ś w i a t o w e g o środowiska religioznawczego i w 1938 r. zakłada m i ę d z y n a r o d o w y przegląd religioznawczy „Zalmoxis". Z tą samą inicjatywą patronuje wraz z Ernstem Jüngerem przy zakładaniu czasopisma „Antaios" w 1959 г., w obok zaś Josepha Kitagawy i Charlesa Longa redaguje pierwszy tom History of 1961 r. Religions. W wyniku I I wojny światowej Eliade osiada we Francji, gdzie wykłada w Ecole Pratiques des Hautes Etudes i publikuje swe najważniejsze, przynoszące światową sławę i autorytet dzieła: г.). Le de retom Traktat (1949). Immortalité o historii Le religii Chamanisme et liberté (1949, et les (1954). Mythes, polski przekład techniques revés 1966 archaiques et mystéres de Mythe l'extase (1951), Téternel Le Yoga. (1957). Pod koniec lat pięćdziesiątych wiąże się na stałe z uniwersytetem w Chicago, gdzie obejmuje kierownictwo katedry historii religii. Ostatni, amerykański etap życia Eliadego przynosi dalsze pogłębienie studiów nad mitem i symbolem (Le Sacre fenomenologicznej et le profane, 1957; Aspects na nowe obszary mapy (Religions du mythe, australiennes, 1963), ekspansję refleksji 1972), także ekspansję p o g l ą d ó w badacza religii na nowe tereny antropologii filozoficznej (La Nostalgie des origines, 1971), lecz przede wszystkim przynosi m o n u m e n t a l n ą 3 - t o m o w ą edycję Histoire des croyanees 'et des idees religieuses już w Traktacie (1976-1980). dzieła problemowo nawiązującego do t e m a t ó w podjętych o historii religii, a wzbogaconego tutaj wiedzą i doświadczeniem minionych 30 lat. Przygotowywany polski przekład Historii wierzeń i idei religijnych uzupełni w znacz­ nym stopniu skromny zasób piśmiennictwa eliadowskiego w Polsce. O p r ó c z Traktatu o historii religii ukazały się bowiem jedynie: wybór tekstów pt. Sacrum, mit, historia waniu M . Czerwińskiego i ostatnio Yoga. Nieśmiertelność i wolność (1970) w opraco­ (1985). Autentyczna p o p u l a r n o ś ć Eliadego w środowiskach nie tylko naukowych spowoduje, być m o ż e , szerszą prezentację jego bogatej spuścizny. Magdalena Zmyslowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b238dd180281e8a0d7f36691f1d5547.pdf eeeaaa1960b499a6b93fcb6a71582286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1190 Title A name given to the resource Z rodu Kaina / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.193-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Warszawa) Z RODU K A I N A Od dwustu lat pochodzenie Cyganów przestało być tajemnicą — w każdym razie pod koniec X V I I I w. po raz pierwszy sformułowana została teza 0 ich indyjskiej ojczyźnie, poparta argumentami lingwistycznymi. Nie znaczy to, że od razu przyjęta została powszechnie przez badaczy zajmujących się Cyganami i nie znaczy, że wyjaśniono wszystkie niejasności. Odkrycie ojczyzny Cyganów wprowadziło tylko pewien ład w dociekania, do tego czasu idące w sposób zupełnie niemal przypadkowy, wyrażany w najbardziej nieraz nieprawdopodobnych hipotezach i przypuszczeniach. Niejasności związane z genezą i najdawniejszą historią Cyganów spro­ wadzają się do kilku podstawowych problemów, podstawowych pytań stale aktualnych, mimo iż — jak wspomniałem wyżej — dwieście lat w przybliżeniu minęło od odkrycia ich ojczyzny. Te nadal czekające na odpowiedź kwestie to: 1) z jakiego rejonu Indii wyszli Cyganie — ' gdzie znajduje się ich pierwsza ojczyzna; 2) kim byli ich przodkowie — z jakiej grupy społecznej, etnicznej, kasty wywodzą się Cyganie; 3) kiedy opuścili Indie; 4) jaka była przyczyna wyjścia? Z tymi pytaniami podstawowymi związane są dalsze, już bardziej szczegó­ łowe zagadnienia, np. czy geneza wszystkich Cyganów jest podobna, czy mają wspólne korzenie, skoro tak zróżnicowani są dzisiaj i tak odmienne typy kultury prezentują? Czy jedna była (i jaka) droga ich migracji, czy też już od początku, od opuszczenia ojczyzny, drogi ich przodków 1 poszczególnych grup rozeszły się? Jakie były ich losy od momentu wyjścia do czasu, gdy zaczęły ich rejestrować pierwsze dokumenty europej­ skie — a jest to różnica kilku stuleci. Odpowiedź ważna jest nie tylko dla historyków interesujących się Cyganami, ale dla tych wszystkich, którzy biedzą się nad zrozumieniem procesów kształtujących dzisiejszy obraz kultury cygańskiej, ich swoistą filozofię życia. Cóż jednak mówić o tych zagadnie13 - Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 �194 L E C H MRÓZ niach, po co mnożyć pytania, skoro te najbardziej podstawowe kwestie nadal pozostają bez jednoznacznej odpowiedzi. Nadal formułowane wyjaśnienia, propozycje, hipotezy mają charakter życzeniowy, a nie wynikający z faktów — mówią więcej o autorze i jego postawie niż o Cyganach lub ich przodkach. Przykład Cyganów jest wyjątkowo dobrą ilustracją, jak względy pozanau­ kowe oddziaływają na formułowanie twierdzeń o charakterze naukowym i jak osobowość badacza, jego przynależność etniczna i kulturowa określają sposób percepcji i posiadany sąd. Wiele jest spornych kwestii dotyczących rozmaitych narodów i grup etnicznych i ich historii, ale Cyganie są pod tym względem społecznością szczególną, nie mającą — tak mi się wydaje — analogii. Z nimi bowiem wiążą się najrozmaitsze liczne, jak w żadnym innym przy­ padku pomysły, hipotezy, wyjaśnienia historii najdawniejszej, a nawet tej nowszej, bliższej naszym czasom. Omawiając postawione tu kwestie należy sięgnąć do czasów odleglejszych niż wspomniane już dwieście lat, do czasów bezpośrednio po pojawieniu się Cyganów w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Nie jest rzeczą dziwną, że w okresie schyłku Średniowiecza i Rene­ sansu, gdy nie tylko codzienne życie przeciętnego człowieka, ale także nauka przeniknięte były duchem chrześcijańskim, a Pismo święte i teksty religijne stanowiły podstawę i wskazówkę postępowania i oceniania innych; także wyjaśnienia zagadki Cyganów poszukiwano w Biblii. Tym zasadniejsze wydawało się to, że niektóre jej fragmenty pasowały do Cyganów i na­ dawały się do wyjaśnienia ich tajemniczego pochodzenia i pojawienia się w Europie. Tułacze, wędrowne życie, jakie prowadzili pierwsi cygańscy przybysze zaobserwowani w Europie Środkowej i Zachodniej, skłaniało do upatrywania w nich potomków Kaina. Przynależność do kainowego rodu naznaczona była bowiem piętnem kary — a dla osiadłych mieszkańców Europy permanentne koczowanie mogło być odbierane jako tułactwo, jako rodzaj kary. Zresztą wyjaśnienie zawarte jest w Starym Testamencie. „Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi" (Genesis, rozdz. IV, 12) , „I rzekł Kain do Pana [...] Oto mię dziś wyganiasz od oblicza ziemi i skryję się przed obliczem twojem, i będą tułaczem, i zbiegiem na ziemi: każdy tedy, który mię najdzie, zabije mię" (Genesis, rozdz. IV, 13-14). Dalsze fragmenty tego samego rozdziału Genesis zdają się potwierdzać tezę o pochodzeniu Cyganów z rodu Kaina. Kain miał syna Henocha, „Potem Henoch zrodził Irada, a Irad zrodził Mawiaela, a Mawiael Matusaela, a Matusael zrodził Lamecha" (Genesis, rozdz. IV, 18). Ówprapraprawnuk Kaina spłodził z dwiema swoimi żonami kilku synów, zajęciami swymi wyraźnie pasujących do obrazu Cyganów i życia przez nich prowadzonego. Można więc było przypuścić, że bezpośrednio wywodzą się Cyganie od Lamecha: l 1 Wszystkie cytaty zaczerpnięte z Biblii w przekładzie ks. D . Jakuba Warszawa Wujka, wydanie: 1УО0 г., Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, przedruk z edycji kra­ kowskiej z roku 1599. �195 Z R O D U KAINA „Który poją) dwie ż o n y ; imię jednej Ada. a imię drugiej Sella. I urodziła A d a Jabela, który był ojcem mieszkających w namieciech i pasterzów. Imię zaś brata jego Jubal: był ojcem grających na arfach i muzyckiem naczyniu. Sella też urodziła Tubalkaina, ten który młotem robił, i był rzemieślnikiem wszelkiej roboty od miedzi i żelaza" (Genesis, rozdz. I V , 19-22). Mieszkanie w namiotach, gra na harfach i innych instrumentach, kowal­ stwo związane były z życiem, jakie prowadzili Cyganie — informacje o tym powtarzają się w opisach i obserwacjach nawet najdawniejszych, dokonanych zaraz po rozprzestrzenieniu się Cyganów w Europie w początku XV w. Przypuszczenie zatem o pochodzeniu z rodu kainowego wydaje się zasadne, znajduje ono potem odbicie w literaturze, w sądach na temat Cyganów, w naukowych dociekaniach. Simeon Simeonis — franciszkanin, w relacji z Krety z 1322 r. pisze o Cyganach: są z rodu Chayma . Czy chodzi mu o Kaina, czy Chama, trudno rozstrzygnąć, tym bardziej że i Chama czyniono praojcem Cyganów. Henricus Cornelius Agrippa — filozof i lekarz publikuje w 1530 r. dzieło pt. De vanitate et incartitudine scientiarum. Rozważa tam problem ludzi zwanych Cyngres lub Egipcjanie. Przybyli oni — jego zdaniem — z terenów leżących między Egiptem a Etiopią, wyprowadzeni niegdyś przez Kusza (Chusa), syna Chama, który był synem Noego. Ludzie ci nadal jeszcze nazna­ czeni są przekleństwem ciążącym na potomstwie Chama — prowadzą życie włóczęgów, obozują rozbijając namioty poza miastami, na polach i rozdro­ żach, prowadzą życie rozbójników, złodziei, handlarzy, zabawiają opowieściami przygód, z lenistwa wróżą posługując się sztuką chiromancji i przy pomocy tych oszustw żebrzą i zarabiają na życie . Hipotezę o pochodzeniu od Kusza podejmuje i uzasadnia w 1633 r. Martino del Rio (w Disquisitiorum magicarum libri sex) — staje się ona popularna i nawet określenie Cyganów w języku niemieckim Zigeuner wywo­ dzą niektórzy od zniekształcenia słowa „Chusener", czyli pochodzący od Kusza . Chanaan, inny spośród czterech synów Chama, jest przodkiem Cyganów — wyraża pogląd w 1613 r. Claude Duret . Są oni Kananejczykami (po­ chodzącymi od Chanaana), którzy wywędrowali do Europy po zajęciu ich kraju przez Josuego. A w tym czasie, gdy powstają kolejne prace potwier­ dzające na podstawie analizy języka tezę o pochodzeniu z Indii — zainspi­ rowane odkryciem Węgra Valyiego podobieństwa języka Cyganów i tego, którym posługiwali się znani mu Hindusi — ukazuje się praca innego Węgra Enesseya, który dowodzi (w 1798 г.), że potomkowie Chama oszczędzeni zostali, gdy ogień zniszczył Sodomę i Gomorę, lecz wypędzeni później z krainy Zoar przez potomków Lota stali się tułaczami . 2 3 4 5 6 : F . de Vaux de Foletier, Mille ans ' De V a u x de F o l e t i e r , op. cit. s. 19. 4 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. 5 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. 6 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19 d'histoire des Tsiganes, Paris 1970, s. 19. �196 L E C H MRÓZ Potomkowie Kaina czy potomkowie Chama — i jeden, i drugi wariant, i jedna, i druga teza stawia Cyganów w sytuacji niekorzystnej, upośledzonej wobec innych ludzi i narodów — ale upośledzenie to nie jest niesprawiedli­ wością; jest wynikiem sprawiedliwej kary za winy przodków. Niezależnie bowiem, czy są potomkami bratobójcy Kaina, czy Chama, który nie uszanował ojca (choć ojciec ten akurat powalony był opilstwem), są potomkami kogoś, kto dopuścił się wykroczenia przeciw istotnym normom społecznym. Prześla­ dowanie zatem Cyganów, niechęć do nich, są całkowicie uzasadnione — taki sposób myślenia powszechny był w chrześcijańskiej Europie okresu Średniowiecza i Renesansu; można przypuszczać, że i później pozostały jakieś jego ślady. Podobnie uczestniczący w wyprawach Krzyżowcy dokonując rzezi Żydów nie dopuszczali się występków, nie byli mordercami, po prostu karali tych, którzy ukrzyżowali Chrystusa, byli więc także sprawiedliwością. Historycy zwracają uwagę, że po pojawieniu się w Europie przyjęci zostali Cyganie gościnnie. Jednakże już wkrótce, bo po kilkudziesięciu, a czasami nawet kilkunastu latach (a przecież sądząc z historycznych wzmianek nie byli wówczas częstymi gośćmi w jednym miejscu), życzliwe początkowo przyjęcie zmieniło się w prześladowanie, ustawy banicyjne, obowiązek zamieszkiwania w wyznaczonych miejscach poza murami lub u bram miasta — podobnie jak Żydzi i trędowaci. Wyjaśnieniem powszechnym w l i ­ teraturze jest opinia, że łotrostwa Cyganów, wyciąganie pieniędzy od miesz­ czan za pośrednictwem wróżby, kradzieże itd. były przyczynami zmiany przychylnego początkowo stosunku do nich. Zapewne nie są bez znaczenia występki Cyganów w kształtowaniu opinii o nich, ale opisy dawnych kro­ nikarzy znacznie częściej mówią o ich kowalskich, wróżbiarskich i muzycz­ nych umiejętnościach, o wędrownym życiu niż o przestępstwach, których mieliby się dopuszczać. Zarzut szczególnej przestępczości pojawia się dużo później, najmocniej podkreślany u schyłku X V I I I , a właściwie w X I X w. Opinia na temat przyczyn prześladowań jest więc szukaniem uzasadnienia okrucieństw w stosunku do Cyganów, racjonalizacją postępowania wobec nich — taki argument wydawał się, jak sądzę, najbardziej oczywisty. Tyle, że jest to wyjaśnienie wynikające z sytuacji Cyganów w wieku X V I I I i X I X , zaczerpnięte z obserwacji współczesnych XIX-wiecznym historykom i przenie­ sione o 300-400 lat wstecz. Umknęło uwagi nawet wybitnych badaczy, że sytuacja, w jakiej znajdowali się Cyganie, a przynajmniej część ich od schyłku wieku X V I I I i w wieku X I X była właśnie wynikiem ustaw skiero­ wanych przeciwko nim i prześladowań. Więc nie przyczyną rozszerzania się działań represyjnych w stosunku do Cyganów, ale skutkiem takich działań. Potwierdzeniem jest w moim przekonaniu to, że po pierwsze najdawniejsze zapiski kronikarskie nie są wcale tak niechętne Cyganom i nie na ich rzekome przestępcze właściwości zwracają uwagę. Poza tym liczba Cyganów XV- i XVI-wiecznej Europie była raczej skromna, kroniki rejestrują ich nie ze względu na ilość, ale jakość, nie ze względu na wiel­ kość grup. ale odmienność sposobu życia, ubioru, języka. Potwierdzeniem �197 Z R O D U KAINA jest, że wiele z pierwszych obserwacji z najrozmaitszych miast i krajów Europy dotyczy tej samej (często niezbyt licznej) grupy. W porównaniu z Cyganami gromady zbójeckie, wędrownych wagantów, pielgrzymów były — jak można przypuszczać — wielokroć liczniejsze. Wielu historyków stwierdza, że społeczeństwo europejskie schyłku Średnio­ wiecza nie było tak bardzo nieruchliwe. Wędrowały gromady kuglarzy, handlarzy, pielgrzymi, żebracy i trędowaci, zbiegli chłopi z rodzinami i ryce­ rze, rzemieślnicy, scholarze, organizowano krucjaty — wędrowanie Cyganów nie mogło być zatem szczególnym ich wyróżnikiem. Pośród wielości wróżbiarzy, wieszczek, alchemików, astrologów, zwolenników nauk tajemnych, kiedy ważne przedsięwzięcia — łącznie z najazdami, wojnami, związkami małżeńskimi, nawet między panującymi — uzależniano od przepowiedni, także cygańskie wróżki (wbrew powszechnej w cyganologicznej literaturze opinii) nie stanowiły ewenementu; a pełnienie usług dla gawiedzi nie wydaje się, aby mogło być podstawową przyczyną prześladowań. Kuglarzy, sztukmistrzów, treserów i muzykantów wielu wędrowało po drogach ówczesnej Europy. Także więc i w tym przypadku nie wyróżniali się Cyganie czymś wyjątkowym. Podobnie ma się sprawa z rzemiosłem kowalskim — zapotrzebowanie na wyroby, takie jak uzbrojenie, narzędzia rolnicze, okucia wozów, było przecież olbrzymie i liczne były pracownie i warsztaty wykonujące te usługi; także i kowalstwo zatem nie było cygańską specyfiką. Prawda, że wyróżniano ich po części ze względu na swoisty sposób życia, koloryt, ale zbyt to chyba skąpe uzasadnienie, by w nim poszukiwać wyjaśnienia w stosunku do Cyganów. Przekonanie, że Cyganie są potomkami Kaina, zostało przyjęte jako wiarogodne. Zaskakujące to, jeśli zważyć, że już sama lektura Biblii winna sąd taki obalić. Prawda, że to, co wyżej powiedzieliśmy o Jabelu, Jubalu i Tubalkainie — potomkach Kaina — zdaje się pasować do Cyganów. Ale też wyraźnie jest powiedziane w Biblii, że złe prowadzenie się ludzi skłoniło Boga do „wygładzenia" ich, przez które to określenie należy rozumieć potop i wynisz­ czenie wszelkiego niemal stworzenia. Jedynie Noe (potomek Setha, trzeciego — obok Kaina i Abla — syna pierwszych rodziców) wraz z synami, synowymi i gromadą zwierząt przetrwał zagładę: „I zgładzone jest wszelkie ciało, które się ruchało na ziemi, p t a k ó w , zwierząt, bestyi i wszystkich z i e m i o p ł a z ó w , które się ptazają po ziemi; wszyscy ludzie. I wszystko, w czym jest duch żywota, na ziemi pomarło I wygładził B ó g wszystko stworzenie, które było na ziemi od człowieka aż do bydlęcia, tak ziemiopłaz jako i ptastwo powietrzne; i wygła­ dzone jest (Genesis, z ziemi; i został sam Noe i ci, którzy z nim byli w korabiu" rozdz. V I I , 21-23). Jednym z nielicznych, którzy uznali tezę o pochodzeniu od Kaina za absurd, był Tomasius, który w Dissertatio phylosophica przypomniał, że ród Kaina został pochłonięty przez potop . Dla innych nie było tutaj sprzeczności — chyba, żeby podejrzewali, że Bóg spartaczył wykonanie planu i w rezultacie 7 7 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. �198 L E C H MRÓZ nie wszyscy zginęli, ewentualnie że Cyganie okazali się sprytniejsi od Boga i schowawszy się w jakimś miejscu potop przetrwali. Tak więc mimo iż Biblia była bez wątpienia najpopularniejszą książką Europy, nie przeszkodziło to w rozpowszechnianiu sądu zupełnie z Biblią niezgodnego. Niezależnie czy byliby potomkami Kaina, czy Chama przestępstwo winno pociągnąć za sobą karę. Tej zaś towarzyszy często pokuta. Dla późno­ średniowiecznego społeczeństwa było to zapewne oczywiste, stąd też wędrowcze, tułacze życie Cyganów mogło być wyjaśnione właśnie poprzez potrzebę i nakaz pokuty. Zresztą — jak już mówiliśmy — pątnicy, pielgrzymi, pokut­ nicy są na drogach Europy widokiem częstym. Tezę o pokutniczym charakterze wędrownego życia potwierdzają sami Cyganie. Łatwo wyjaśnić sobie, dlaczego — był to sposób na wejście w społecz­ nie akceptowaną rolę. Tym samym można było oczekiwać pomocy, wsparcia w trudach pokutnego życia, może nawet uznania dla chrześcijańskiej gorli­ wości. Ale też potwierdzali Cyganie w ten sposób i zapewne nie planując ani przewidując skutków swoje domniemane pochodzenie i wzorzec nie­ korzystny, w konsekwencji, dla nich samych; ułatwiali i jakby uzasadniali sami niechęć, a czasami wrogość wobec siebie. Niewątpliwie represje wynikały także z faktu, że byli obcy, odmienni zwyczajami, językiem, sposobem życia, wyróżniając się w sposób bardzo wyraźny cechami antropologicznymi. Zapewne także nie były zupełnie bezpodstawne skargi na nich, choć — jak można przypuszczać i na co znajdujemy potwierdzenia w materiałach historycznych — po części wynikały z samego faktu ich drażniącej odmienności i braku formalnego podporządkowania władzom prowincji czy kraju, nieobciążenia podatkami, daninami itd. Po części natomiast z przestępstw i wykroczeń dokonywanych na ich rachunek przez nie-Cyganów. Myślę jednakże, że niebagatelną rolę w pogłębianiu się niechęci i wydawaniu kolejnych dokumen­ tów urzędowych skierowanych przeciwko Cyganom odegrały dociekania ich genezy prowadzone na podstawie Pisma świętego i kojarzenie ich z postaciami mającymi w opinii i świadomości wiernych złą sławę. Przypuszczenia odnośnie do miejsca i kraju, z którego przywędrowali Cyganie, ludu lub narodu, z jakim można by ich łączyć, owocowały najroz­ maitszymi hipotezami i pomysłami. Wywodzono ich od Awarów, Celtów, Czerkiesów, uważano za zaginionych Atlantów, za potomków niemieckich Żydów lub efekt wymieszania Żydów i chrześcijan. Źródła holenderskie z połowy X V w. mówią o nich jako o Grekach; w XVI-wiecznej Kronice Lubeki nazywani są Tatarami — przypuszcza się później, że Dżungaria jest ich ojczyzną, a sami Cyganie o około 1400 r. odłączyli się od hord Timura. Także ojczyzny poszukiwano w najrozmaitszych krajach, od zato­ pionej Atlantydy poprzez Egipt, Bułgarię i Wołoszczyznę aż po ową Dżungarię w Azji Środkowej . Pośród hipotez oryginalnych, by nie powiedzieć osobli8 s R. Pischel, The Home of vol. I I : 1909, nr 4, s. 298-299, 305. the Gypsies, [w:] Journal of the Gypsy Lore Society, �Z R O D U KAINA 199 wych, zwraca uwagę pomysł Voltaire'a czyniący z Cyganów potomków kapłanów egipskiej bogini Izydy . Pozornie dziwaczny, zdaje się być kon­ sekwentną próbą wyjaśnienia odwołującą się do dość powszechnej opinii, że ojczyzną Cyganów jest Egipt lub Nubia, oraz do rozwiniętych w Egipcie tajemniczych misteriów religijnych związanych z kultem Izydy. Przekonanie o czarowniczo-wróżbiarskich umiejętnościach kapłanów Izydy, o znajomości wiedzy tajemnej i praktyk magicznych tychże, potwierdzane było także przez filozofów, m. in. zwolenników Platona, jak np. Apulejusz. Jego Metamorfozy są właśnie traktatem na temat wiedzy tajemnej, a misteria ku czci Izydy i Ozyrysa zajmują w jego rozważaniach rolę najistotniejszą. Między innymi działalności Apulejusza przypisać należy szerzenie się kultu Izydy w Rzymie w I I w. i zbudowanie przez Kaligulę jej świątyni. Vol­ taire, sam jak wiadomo podejmujący rozważania dotyczące religii, zapewne znał pisma platoników, a przy powszechnym przekonaniu o zdolnościach wróżbiaisko-magicznych Cyganów i wywodzeniu ich z Egiptu miał prawo szukać rozwiązania zagadki ich pochodzenia łącząc z ludźmi, którzy uosabiali zarówno tajemną wiedzę, jak i Egipt — czyli kapłanami Izydy. 9 Nazwy, jakie czasami i dzisiaj jeszcze są w użyciu na określenie Cy­ ganów, oddają w części owe hipotezy i przypuszczenia; np. francuskie Bohémien (przybysze z Czech szwedzkie Tattare (Tatarzy), Sarassin (Saraceni) itd. Wyjąwszy najpopularniejsze współczesne określenie „Cyganie" (i jego od­ powiedniki w innych językach: Tsiganes — fr., Tingaro — wł., Zigeuner— niem., Zigenare — szw., Cygany — ros., Cigani — czes., Tiganilor — rum.), którego etymologia nie jest zupełnie jasna, znaczna część nazw (także dzi­ siaj używanych) łączy się z Egiptem: np. Gypsies — ang., Gitans — fr., Gitanos — hiszp., Jedjupci — serb. chorw., Pharao — nepek. (lud Faraona) — węg. Nim w ostatnich dziesięcioleciach nie zaczęły dominować określenia pochodne polskiemu słowu „Cyganie", nazwy nawiązujące do Egiptu były z całą pewnością najpopularniejsze. Do tej samej kategorii można zaliczyć określenia Etiopczycy, Nubijczycy. Istotne przekonanie, że Egipt jest ojczyzną Cyganów, dominuje pośród naukowych dociekań na temat genezy tego ludu. Zresztą ono także znajduje uzasadnienie, a w każdym razie możliwość potwierdzenia w Biblii, — w proroctwach Ezechejlowych (rozdz. X X X , 23) jest powiedziane: „I rozproszę Egipt między narody, a rozwieję je po ziemiach"; sposób życia Cyganów zdaje się być właśnie realizacją tych słów Pisma świętego. Jest zastanawiające, jak wcześnie ukształtowało się przekonanie o egipskim pochodzeniu i jak powszechne ono było; kronika miasta Konstanz w Niemczech mówi, że w 1438 r. pojawili się tutaj ludzie przybywający z Wyspy „niedaleko małego Egiptu". W relacjach krzyżowców wyprawiających się do Ziemi Świętej i u wielu autorów X V I - i XVII-wiecznych znajdujemy informacje o zamieszkiwaniu znacznych skupisk Cyganów w pobliżu miasta Modon u stóp góry Gype na wybrzeżu Peloponezu w Grecji; rejon ten * J.-P. C l é b e r t , Ves Tziganes, Paris 1961, s. 24-25. �200 L E C H MRÓZ zwany był Małym Egiptem. Małym Egiptem nazywali Turcy rejon dzisiejszego Izmiru dla walorów krajobrazu i żyzności tamtejszej gleby, a wśród wielu tytułów, jakie nosił sułtan w X V I I w., był także: „Król Wielkiego i Małego Egiptu" . O długim pobycie Cyganów na terenie imperium bizantyjskiego, a później tureckiego, i w Grecji świadczy liczba zapożyczeń w języku. Tak więc jest możliwe, że wyidealizowany obraz Egiptu stał się przyczyną pojawienia się na Bałkanach nazwy odwołującej się do Egiptu ; z kolei przeszła ona na Cyganów — właśnie z Bałkanów rozprzestrzeniających się ku innym częściom Europy. Zapytywani, skąd przybywają, mówili Cyganie, że z Egiptu, nie mówili więc nieprawdy, a Biblia dostarczyła potwierdzenia. Zrozumiałe też stają się teraz legendarne przekazy cygańskie mówiące o po­ chodzeniu z Egiptu, używanie przez nich takich tytułów, jak książę lub hrabia Małego Egiptu itd. Prócz podniesienia prestiżu wobec niecygańskiego otoczenia osadzały one jednocześnie grupę Cyganów w realiach ówczesnej Europy, odbierały im anonimowość; a w każdym razie — mimo tajemni­ czości — stawali się ludźmi znanego, wiadomego pochodzenia. Kolportowane później (w trakcie wędrówki) przez Cyganów wyjaśnienia, że są pokutują­ cymi tułaczami, czy inne tego rodzaju opowieści umożliwiały im egzy­ stencję, uzyskanie w różnej postaci wsparcia. Ale być może poza doraźną korzyścią przyczyniły się następnie do pogłębienia niekorzystnego wizerunku Cyganów i stały się jednym z elementów, jedną z przyczyn prześladowań, represji, aktów banicyjnych, oraz — jak dalej będę starał się to pokazać — przyczyną pewnego rodzaju tendencji, trwałego nastawienia, które do dzisiaj ciąży na hipotezach i rozważaniach dotyczących genezy Cyganów — wyjścia ich z Indii, a przede wszystkim grupy i klasy społecznej, z jakiej wywodzą się ich przodkowie. 10 11 . Pośród informacji, które przekazywane są o Cyganach po pojawieniu się ich w poszczególnych miastach i krajach Europy, stosunkowo często znaj­ dujemy wzmianki o wróżbiarskim procederze, jakim — zwłaszcza kobiety — zajmują się. Potwierdzają to ryciny przedstawiające Cyganów. Dla dokład­ ności — na tych najstarszych ze znanych widać tylko Cyganów w trakcie wędrówki lub sportretowane postaci kobiet i mężczyzn; ale poczynając od X V I w. częstym motywem jest scena wróżenia. Za pierwszą z terenu Europy informację o Cyganach uważa się zapis mnicha z góry Athos dotyczący Konstantynopola i zamieszkujących tam Atsingani „słynnych cza­ rodziei i łajdaków . Opisywani przezeń wytępili na życzenie cesarza bizan­ tyjskiego Konstantyna Monomachusa w 1050 t. dzikie zwierzęta drapieżne, które wtargnęły do parku cesarskiego stając się zagrożeniem dla niedrapież12 1 0 de V a u x de F o l e t i e r , op. cii., 1 1 Analogicznie jak np. Szwajcaria Kaszubska w Polsce — gdzie dla podkreślenia w a l o r ó w s. 21. krajobrazu o d w o ł a n o się do skojarzenia z krajem znanym z pięknych pejzaży. U różnych a u t o r ó w de Foletier, the Baikans op. in the cit., s. spotyka się różną 37, late Middle i G. C. Ages. Soulis, formę The pisowni tego słowa, Gypsies in the ..Dumbarton Oaks Papers", por. Byzantine vol. 15: de Vaux Empire 1961. s. and 145. �201 Z R O D U KAINA ników, jakie hodowano ku uciesze myśliwych. Atsingani wytępili je za pomocą specjalnie przygotowanego mięsa, które uprzednio poddali zabiegom magicz­ nym; po zjedzeniu takiego mięsa drapieżnik natychmiast padał. Z X I I w. pochodzi inna wzmianka o Athinganoi prowadzających niedźwiedzie i sprze­ dających amulety. Z końca X I I w. lub początku X I V w. pochodzi list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru nakazujący przestrzeganie wiernych przed kontaktami z wróżbiarzami, niedźwiednikami i zaklinaczami wężów i przed wpuszczaniem Cyganów do domostw . Pierwsze informacje z X I V w. z Bałkanów — z Korfu, Peloponezu, Serbii mówią o ich kowal­ skich umiejętnościach, ale od czasu, gdy w latach 1416-1419 zjawili się w naj­ różniejszych miejscach Europy Środkowej i Zachodniej, coraz częstsze są informacje o wróżbiarskim procederze Cyganów. Tak np. już w 1421 r. zarejestrowano przybycie „cudzoziemców z kraju egipskiego" w Arras, potem w Mons i Tournai; w trakcie pobytu w miastach podziwiano ich kunszt jeździecki, a także umiejętności wróżbiarskie, przybysze bowiem przepo­ wiadali przyszłość . Także obszerna relacja z pobytu ich w Paryżu w 1427 r. mówi o wróżeniu z ręki. Od wieku X V I informacje o wróżbiarskich i ma­ gicznych praktykach Cyganów są częste. 13 14 Ten fakt, jak sądzę, nie jest obojętny dla dalszej historii Cyganów, on również zaważył na kształtowaniu opinii o nich i sposobach postępowania władz i prawodawców. Pismo święte mówi bowiem: „ C z a r o w n i k o m ż y ć nie dopuścisz" (Exodus, rozdz. X X I I , 18), „Ani się niech nie najduje w tobie, który by oczyszcza! syna swego albo córkę, przewodząc przez ogień, albo który by się radzi) praktykarzów, i wierzy! snom i wróżkom, i ani niech nie będzie guślarz. Ani czarownik, ani kto by się d u c h ó w złych radził, ani wieszczków, albo się od umarłych prawdy dowiadywał. T y m bowiem wszystkim brzydzi się Pan i dla takich złości wygubi je Pan na wejście twoje" (Deuteronomium. rozdz. X V I I I . 10-12). „ M ą ż albo niewiasta, w których by byl duch p y t o n ó w albo wieszcza, śmiercią niech u m r ą : kamieniem je pobiję, krew ich niech będzie na nich" (Leviticus, rozdz. X X , 27). Wprawdzie, jak wiele źródeł historycznych potwierdza, wróżbiarstwo w różnych postaciach, alchemia, nekromancja, krystalomancja, zabiegi magicz­ ne i czarnoksięskie w Europie X V - X V I w. były czymś rozpowszechnionym. Mało tego, bywały przedmiotami wykładów uniwersyteckich, dysput, zainte­ resowań teologów, nawet w klasztorach oddawano się zgłębianiu wiedzy ta­ jemnej; pewne formy zabiegów i praktyk uznawane były za dopuszczalne, a nawet uzasadnione. Jednakże równolegle działała inkwizycja, występowały przeciw wróżbiarzom i astrologom władze kościelne i świeckie. Dotykamy tutaj kwestii rozróżnienia na magię czarną i naturalną — traktowaną jako uzupełnienie nauki. Niejednokroć zapewne granica między tajemnymi praktykami była bardzo cienka, a do tych tolerowanych czy nawet popieranych na pewno zaliczano te tylko, które odpowiednią reżyserią 15 1 4 S o u l i s . op. cit., s. 147. De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 46. �201 Z R O D U KAINA ników, jakie hodowano ku uciesze myśliwych. Atsingani wytępili je za pomocą specjalnie przygotowanego mięsa, które uprzednio poddali zabiegom magicz­ nym; po zjedzeniu takiego mięsa drapieżnik natychmiast padał. Z X I I w. pochodzi inna wzmianka o Athinganoi prowadzających niedźwiedzie i sprze­ dających amulety. Z końca X I I w. lub początku X I V w. pochodzi list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru nakazujący przestrzeganie wiernych przed kontaktami z wróżbiarzami, niedźwiednikami i zaklinaczami wężów i przed wpuszczaniem Cyganów do domostw . Pierwsze informacje z X I V w. z Bałkanów — z Korfu, Peloponezu, Serbii mówią o ich kowal­ skich umiejętnościach, ale od czasu, gdy w latach 1416-1419 zjawili się w naj­ różniejszych miejscach Europy Środkowej i Zachodniej, coraz częstsze są informacje o wróżbiarskim procederze Cyganów. Tak np. już w 1421 r. zarejestrowano przybycie „cudzoziemców z kraju egipskiego" w Arras, potem w Mons i Tournai; w trakcie pobytu w miastach podziwiano ich kunszt jeździecki, a także umiejętności wróżbiarskie, przybysze bowiem przepo­ wiadali przyszłość . Także obszerna relacja z pobytu ich w Paryżu w 1427 r. mówi o wróżeniu z ręki. Od wieku X V I informacje o wróżbiarskich i ma­ gicznych praktykach Cyganów są częste. 13 14 Ten fakt, jak sądzę, nie jest obojętny dla dalszej historii Cyganów, on również zaważył na kształtowaniu opinii o nich i sposobach postępowania władz i prawodawców. Pismo święte mówi bowiem: ..Czarownikom ż y ć nie dopuścisz" (Exodus, rozdz. X X I I . 18), „Ani się niech nie najduje w tobie, który by oczyszcza! syna swego albo córkę, przewodząc przez ogień, albo który by się radził praktykarzów, i wierzy) snom i wróżkom, i ani niech nie będzie guślarz. Ani czarownik, ani kto by się d u c h ó w złych radził, ani wieszczków, albo się od umarłych prawdy dowiadywał. Tym bowiem wszystkim brzydzi się Pan i dla takich złości wygubi je Pan na wejście twoje" (Deuteronomium. rozdz. X V I I I , 10-12). „ M ą ż albo niewiasta, w których by był duch p y t o n ó w albo wieszcza, śmiercią niech umrą: kamieniem je pobiję, krew ich niech będzie na nich" (Leviticus, rozdz. X X . 27). Wprawdzie, jak wiele źródeł historycznych potwierdza, wróżbiarstwo w różnych postaciach, alchemia, nekromancja, krystalomancja, zabiegi magicz­ ne i czarnoksięskie w Europie X V - X V I w. były czymś rozpowszechnionym. Mało tego, bywały przedmiotami wykładów uniwersyteckich, dysput, zainte­ resowań teologów, nawet w klasztorach oddawano się zgłębianiu wiedzy ta­ jemnej; pewne formy zabiegów i praktyk uznawane były za dopuszczalne, a nawet uzasadnione. Jednakże równolegle działała inkwizycja, występowały przeciw wróżbiarzom i astrologom władze kościelne i świeckie. Dotykamy tutaj kwestii rozróżnienia na magię czarną i naturalną — traktowaną jako uzupełnienie nauki. Niejednokroć zapewne granica między tajemnymi praktykami była bardzo cienka, a do tych tolerowanych czy nawet popieranych na pewno zaliczano te tylko, które odpowiednią reżyserią 1 4 S o u lis, op. cii., s. 147. De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 46. �202 L E C H MRÓZ atrybutami, odwołaniem do tekstów pisanych, do ksiąg greckich, hebrajskich itd. stwarzały wrażenie poważnych zabiegów popartych solidną wiedzą i od­ powiednim wtajemniczeniem. Cyganie warunku tego nie spełniali ani od strony rytuału, ani odwołania do ksiąg, ani uczonych protektorów; poza tym sposób życia, cechy antropologiczne, przekonanie, jakie zaczynało rozpowszech­ niać się na temat ich pochodzenia, pozwalały zapewne zaszeregować ich jedynie do kategorii tych. którzy zajmowali się praktykami złowróżbnymi, czarnoksięskimi. Czyli procederem, który był piętnowany i który niejednokrot­ nie prowadził na stos; i jeżeli rzadkie są wiadomości o Cyganach — ofiarach inkwizycji, to w znacznej mierze — jak mniemam — wynika to z ich ruchliwości, z równie nagłego pojawiania się, jak i znikania (co podkreśla niejedno historyczne źródło). Jest jeszcze jedno, na co chciałbym zwrócić uwagę — już w bizantyjskich źródłach Cyganie są kojarzeni z niedźwiedziami i wężami. Później, na terenie Europy Środkowej i Zachodniej wielokrotne są wzmianki o tym, że Cyganie pokazują tresowane niedźwiedzie, węże, a także małpy. W niektórych kra­ jach słowo niedźwiednik staje się synonimem słowa Cygan. Zapiski kronikar­ skie, ale także ikonograficzne przedstawienie Cyganów schyłku średniowiecza i Renesansu mówią często o tych ich umiejętnościach. Lecz jest tutaj jeszcze jedna istotna kwestia. Wszystkie z wymienionych wyżej zwierząt symbolizują zarazem siły nieczyste — sztuka gotyku i renesansu bardzo często pod wyobra­ żeniem małpy, węża czy niedźwiedzia rozumie szatana ; a jest to, jak można przypuszczać, dość powszechne skojarzenie nie tylko w bardziej oświeconych środowiskach miejskich. Pokazując tresowane, błaznujące małpy czy okiełznane przez człowieka niedźwiedzie pokazuje się podporządkowanie człowiekowi sił diabelskich, ośmiesza je. Zarazem jednak jest to wejście w kontakt, choć poprzez symboliczne wyobrażenia, z siłami nieczystymi, diabelskimi. Tym samym Cyganie stają się postaciami dwuznacznymi, także budzącymi nie­ pokój, potencjalnie groźnymi lub złowróżbnymi. 15 Początkowe przyjęcie Cyganów było gościnne. Jak informują kroniki, w wielu miastach gościnność nie ograniczała się do przyzwolenia na postój, z kasy miejskiej kupowano wino, ryby, mięso, chleb dla przybyszów. Nie­ jednokrotnie legitymowali się też listami przewodnimi — otrzymywali takowe od cesarza Zygmunta, papieża Marcina V, królów Węgier i Polski oraz od innych władców. Zarówno listy, jak i sami Cyganie informowali, że są pielgrzymami do Ziemi Świętej, pokutującymi za grzechy przodków (którzy odmówili Świętej Rodzinie pomocy w ucieczce), wygnanymi z ojczyzny za odstępstwo od chrześcijaństwa. Jednakże w stosunkowo krótkim czasie przy­ chylność zmienia się w niechęć, następnie prześladowania. Pierwsza ustawa skierowana przeciwko Cyganom wydana zostaje we Francji w roku 1453, w Hiszpanii Król Ferdynand I skazuje ich na wygnanie w 1492 г.; zaraz po tym wydają kilka ustaw Niemcy, a w 1500 r. cesarz Maksymilian I 1 5 M. Gutowski. Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 83-84, 89. �203 Z R O D U KAINA wypędza ich z Niemiec szczególnie surową ustawą. Zaczynają się mnożyć na Cyganów skargi, zarzuca się im złodziejstwo, grabieże, rozwiązłość i czary — to są najpoważniejsze zarzuty. Prócz tego — a jest to czas zagrożenia ros­ nącą potęgą turecką — nie są rzadkie zarzuty szpiegostwa na rzecz Turków; pod tym pretekstem na banicję skazuje ich Ferdynand I , także ustawy niemieckie z 1496, 1497, 1498 zabraniają im wstępu do kraju, podejrzewając Cyganów o szpiegostwo. Najokrutniejsza jest ustawa Maksymiliana I z 1500 r. — Każdy Niemiec może krzywdzić i karać pochwyconych Cyganów bez jakiej­ kolwiek odpowiedzialności . Powszechnie przyjęta przez historyków i cyganologów opinia powtarzająca się we wszystkich znanych mi opracowaniach ogranicza się do powyższego wyjaśnienia — skargi na cygańskie grabieże i złodziejstwo, podejrzenia o szpie­ gostwo i dalej czary są przyczyną zmiany stosunku do nich, są przyczyną prześladowań. Ale krytyczniejsze, baczniejsze przypatrzenie się dokumentom dopuszcza możliwość podważenia tej powszechnej w środowisku badaczy opinii. Liczba skarg na Cyganów w różnych krajach Europy nie jest wcale — sądząc po dokumentach — tak duża. W dodatku do momentu wy­ dania pierwszych skierowanych przeciw nim ustaw większość relacji o przy­ byciu Cyganów jest im przychylna, a w każdym razie nie przedstawia ich jako ludzi występnych. W zapiskach z Bałkanów z X I V w. Cyganie przed­ stawieni są jako kowale, płacą pogłówne, w dokumentach późniejszych są informacje o ich pracy na rzecz wojska, kopalni, wydobywających dla skarbu sułtańskiego srebro itd. W XV-wiecznych relacjach kronikarzy z Europy Zachodniej i Środkowej także przedstawiani są z przychylnością i zacieka­ wieniem. Skąd więc ten nagły przypływ niechęci, prowadzący już wkrótce po ich przybyciu do pierwszej ustawy banicyjnej. Wprawdzie w źródłach bizantyjskich jest mowa o wróżbiarstwie Cyganów i praktykach magicznych, ale większość relacji pokazuje ich jako rzemieślników, w dodatku żyją­ cych w zgodzie z przepisami, prawem, władzami. Sądzę więc, że przyjęte w pracach dotyczących Cyganów wyjaśnienie jest uproszczeniem, jest przyję­ ciem sądu będącego racjonalizacją owych ustaw i działań przeciwko Cyganom, przyjęciem sądu, który wprawdzie powtarzany jest współcześnie, ale który być może pochodzi z czasów wydawania owych dokumentów. Złodziejstwo, grabieże, rozmaite inne występki nie były przecież w Europie X V i następnych stuleci ewenementem; w dodatku, jak pokazują akta sądów, Cyganie — nawet ci, którzy faktycznie dopuścili się wykroczeń czy przestępstw i byli sądzeni — działali często w porozumieniu lub na zlecenie nie-Cyganów, czasami nawet z wyższych klas społecznych (mamy tego rodzaju przykład w aktach sanockich , ale podobne przypadki rejestrowane są również przez sądy innych krajów). Skąd więc ta surowość prawa wobec Cyganów? Czy tylko dlatego, że byli obcymi przybyszami, czy dlatego, że — jak i współcześnie — l6 17 ifi J . I i c o w s k i . Cyganie na polskich 17 O. B a l z e r , Regestr złoczyńców drogach, K r a k ó w 1965, s. 20. grodu sanockiego 1554-1638, L w ó w 1891, nr 57(11.106). �204 L E C H MRÓZ opinie o ich występkach rozrosły się do niekontrolowanej plotki, stereotypo­ wego, powielanego bezkrytycznie sądu? Przypuszczam, że nie są to argumenty wyjaśniające prześladowania, że musiały być inne, bardziej ważkie powody takiego do nich stosunku. Wprawdzie społeczeństwo średniowiecznej Europy jest ruchliwe — co wyraża się w emigracjach chłopskich, wędrówkach rycerzy, mnichów, studentów, pielgrzymów, a głęboka religijność uwidacznia się w piel­ grzymkach i krucjatach, ale już od X I I I - X I V w. społeczeństwo to staje się osiadłe, zamiłowanie do wędrowania zanika; od tego czasu wędrowcy stają się ludźmi podejrzanymi, włóczęgami. Nawet pielgrzymka nie jest wolna od podejrzeń — chyba, że ma charakter pokutny. Wyraził ten stosunek w X I I I w. franciszkanin Bertold z Ratyzbony: Wszystkie stany zaliczył do „rodziny chrystusowej" z wyjątkiem Żydów, żonglerów i włóczęgów — ci tworzą „rodzinę szatańską" . Życie wędrowne w coraz trwalej związanym z osiadłością społeczeństwie europejskim jest więc czymś występnym: wędrowiec znajduje się przy tym zupełnie poza ramami osiadłego, uporządkowanego i zhierarchizowanego społeczeństwa. Obcy jest kimś wykluczonym najdoskona­ lej — jak pisze Le Goff — nie należy do żadnej wspólnoty, jest nieznany, żyje w społeczeństwie feudalnym jakby „bez zezwolenia" . Przede wszystkim jednak na stosunku do Cyganów zaważyły kojarzenie ich z muzułmanami i zaszeregowanie do wróżbiarzy i czarowników. Cyganie przybyli z Bałkanów, bez wątpienia też pozostały u niektórych przynajmniej jakieś ślady — choćby w postaci ubiorów — miejsca, z którego przywędrowali (potwierdza to ikono­ grafia). Wprawdzie opisy kronikarzy-krzyżowców nie są dla nich niekorzy­ stne, ale w owym czasie istnieje jeszcze — choć mocno okrojone — Bizan­ cjum. W 1453 r. zdobyty zostaje Konstantynopol, wschodnie chrześcijaństwo traci oparcie we własnym państwie; cały ten obszar świata — zarówno Azja, jak i część Europy — dostaje się we władztwo islamu, który coraz bardziej zaczyna zagrażać chrześcijaństwu zachodniemu. To już nie tylko zajęcie Ziemi Świętej, to bezpośrednie zagrożenie, to świadomość stałej aktywności, stałej ekspansji islamu. Rzucenie podejrzenia na Cyganów, że są tureckimi szpiegami, kojarzenie ich z muzułmanami i islamem, musi nastawiać do nich nieprzy­ chylnie. Muzułmanie w świadomości europejskiej kojarzą się wyłącznie nega­ tywnie, są w oczach chrześcijańskiego zachodu ..niewiernymi, poganami" podludźmi, a Mahomet jest potworem, towarzyszem Antychrysta . W 1453 r. upada Konstantynopol, a pierwszy akt prawny skierowany przeciwko Cy­ ganom wydany zostaje w tym samym roku. Nie ma w nim wprawdzie mowy o szpiegostwie na rzecz muzułmanów, ale zastanawia zbieżność akt. Niedługo później w akcie Ferdynanda I w Hiszpanii i ustawach niemieckich z końca XV w. jest już wyraźnie powiedziane, że podejrzewa się Cyganów o szpiegostwo na rzecz muzułmanów. 18 19 20 1 8 J . L e G o f f , Kultura średniowiecznej w Le G o f f , op. cit., s. 318. 20 L e G o f f . op. cit., s. 151-152. Europy, Warszawa 1970. s. 313. �205 Z R O D U KAINA Nakaz rozbijania obozowisk poza granicami miasta, obdarowywanie je­ dzeniem, to chyba nie tylko przejaw gościnności, ale i niechęci do wędrowców. Być może Cyganie obok Żydów i trędowatych stają się jeszcze jedną wyizolowaną społecznością, ale społeczeństwu średniowiecznemu — jak pisze Le Goff — potrzebni są pariasi, nie dla nich samych, lecz by „móc im świad­ czyć" braterskie miłosierdzie . Działając zarazem i dla ich dobra — zamy­ kając bowiem drzwi przed trędowatym, włóczęgą etc. otwiera się mu drzwi niebios . Pozostałością są prócz postaw, które utrwaliły się na stulecia w świadomości europejskiej, także nazwy nawiązujące do Cyganów, a doty­ czące rogatek, bram, wjazdów do miast — np. Cygański Pal, czego już komen­ tować nie trzeba . Drugim istotnym powodem było wróżbiarstwo i magia, jakie kojarzyły się z Cyganami lub które przypisywane im były przez ludność europejską. Kościół od dawna, bo już od IV w., występował przeciwko wróżbitom i czarodziejom, ale od X I I I po X V I I I w. trwają z różnym nasileniem i poparte różnymi dokumentami Kościoła bądź panujących prześladowania. W 1215 r. za pontyfikatu Innocentego I I I powołana zostaje inkwizycja, w latach 1307-1313 odbywa się proces Templariuszy, w 1431 r. proces Joanny d'Arc, w latach 1459-1461 proces Waldensów w Arras; w latach 1484-1492, za pontyfikatu Innocentego V I I I , gwałtownie rośnie liczba procesów o czary. Rok 1486 jest rokiem ukazania się wspólnej pracy dwójki inkwizy­ torów dominikańskich Henryka Institorisa Kramera i Jakuba Sprengera Miot na czarownice, jednej z najważniejszych podstaw prawnych w procesach 0 czary. Dzieło to uzyskuje najwyższą akceptację: papieża Innocentego V I I I oraz rzymsko-niemieckiego cesarza Maksymiliana I , tego samego, który jest twórcą ustawy przeciw Cyganom z roku 1500. Gorliwość Maksymiliana I w tępieniu czarów nie zmienia faktu, że zapraszał na swój dwór magów 1 czarnoksiężników i że organizował (i uczestniczył w nich) seans wywoły­ wania duchów — a przecież niekromancja była jedną z tych niedobrych praktyk. Reasumując: sądzę, że wyjaśnienie prześladowań Cyganów ich występkami i kradzieżami jest tylko cząstką, i to nie najważniejszą, prawdy. Zbieżności dat skłaniają do przypuszczeń, że prześladowania Cyganów wynikają z innych pobudek — z tych samych, co i prześladowanie czarownic, a także z przy­ pisywania im kontaktów z muzułmanami utożsamianymi z siłami nieczy­ stymi. Za tymi podejrzeniami w tle znajduje się uzasadnienie wynikające z Biblii, klasyfikujące Cyganów jako przeklętych przez samo swoje pochodze­ nie i występki ich protoplastów. To wszystko ukształtowało postawy wobec nich i zasady postępowania, które przetrwały niekiedy do czasów zupełnie nam bliskich. Dopiero ostatnie lata doprowadziły do zaistnienia innego, nowego zupełnie jakościowo zjawiska, że Cyganie oponując przeciw wielo21 22 23 : i Le G o f f . op. cii., s. 313. : : M . b o u c a u l t , Stultifera 2 } P i s c h e l . op. cii., s. 298. Naris, ..Miesięcznik Literacki". nr 2: 1976, s. 81. �206 L E C H MRÓZ wiekowym uprzedzeniom zaczynają dopominać się praw takich, jakie są udzia­ łem innych narodów i społeczności — do tego tematu wrócimy w dalszej części artykułu. Można, jak sądzę, wyrazić pogląd, że tak naprawdę to Cyganów stworzyli, a w każdym razie ukształtowali Europejczycy po przybyciu ich z Azji; i to nie na Bałkanach, ale dopiero w X V w., gdy zawitali do Europy Zachodniej. Wytworzone wobec Cyganów uprzedzenia, sądy, stereotypy, niekorzystny wizerunek wynikający z zaszeregowania poprzez Biblię do występ­ nej, przeklętej gałęzi gatunku ludzkiego, pociągnęły za sobą kształtowanie opinii szerszej (np. poprzez literaturę, dokumenty i ogłoszenia kościelne bądź panujących), a co za tym idzie, powszechnego niechętnego stosunku do nich. To z kolei zaczęło spychać Cyganów na margines społeczeństwa, zmuszać do częstych ucieczek, ukrywania się etc. Tym samym niechęć do nich, przepisy prawne zaczynały zyskiwać potwierdzenie i zasadność prowa­ dząc do kolejnych akcji przeciw Cyganom; te wyzwalały potrzebę krycia się po lasach, powodowały dalsze utrudnienia w życiu Cyganów, nędzę itd. Spirala niechęci coraz bardziej rozkręcała się prowadząc w efekcie do szczy­ towej już eksplozji nienawiści w postaci prześladowań i mordów w czasie ostatniej wojny i do przymusowych akcji osiedleńczych (zwłaszcza w Europie Wschodniej), będących w pewnym sensie zabójstwem ich kultury i odrębności. Nawet Kościół nie brał Cyganów w obronę, przeciwnie, niejednokrotnie potwierdzał uprzedzenia, podtrzymywał niechęć do nich, i to nie tylko przez brak przeciwdziałania represjom, ale samemu wydając zalecenia czy nakazy o charakterze represyjnym. Z końca X I I I lub początku X I V w. pochodzi — jak pamiętamy — list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru, by przestrzegano wiernych przed kontaktami z Cyganami, w 1560 r. arcy­ biskup Uppsali Laurentius Petri zabrania kapłanom kontaktu z Cyganami, zabrania chrzczenia Cyganów i asystowania ich pogrzebom, z 1787 r. datuje się wypowiedź pastora z Litwy na temat Cyganów — w dokumencie tym mówi się, że „Cyganie są jak robactwo na ciele zwierzęcia" . Przytoczyłem tylko trzy fakty ilustrujące stosunek chrześcijaństwa do Cyganów w Europie, z czasów odległej historii i pierwszych kontaktów z Europejczykami, z cza­ sów bliższych i stosunkowo bliskiego już schyłku X V I I I stulecia — a dokumen­ tów takich można by przytoczyć więcej. 24 Powróćmy teraz do zasadniczego toku rozważań, do podstawowej dla nas kwestii, tj. czynników, które ważyły na stosunku do Cyganów i na naukowych koncepcjach — jestem bowiem przekonany, że postawy wobec Cyganów i stereotypowe sądy zaciążyły w sposób znaczący także na nau­ kowej refleksji, na hipotezach i przemyśleniach dotyczących Cyganów. Próby rozwiązania zagadki pochodzenia Cyganów sięgają przełomu Średnio­ wiecza i Renesansu. Dociekania prowadzą stopniowo do odrzucenia hipotez zupełnie wyimaginowanych i wskazywać zaczynają na Bałkany jako miejsce, 2 4 Pise hel, op. cit., s. 293. �207 Z R O D U KAINA z którego rozprzestrzeniać zaczęli się po Europie i gdzie należy szukać dalszych śladów. Jedyna informacja odwołująca się do Indii, zapis z 1422 r. z kroniki miasta Forli we Włoszech, jeszcze wówczas nie została doceniona, potraktowano ją tak, jak wiele innych. Nawet zresztą już po odkryciu Valyiego i poparciu go językowymi dowodami przez Rüdigera wracały wątpliwości co do rzeczywistego wyjścia z Indii. Wśród najrozmaitszych konkurencyjnych hipotez ta, która łączy Cyganów z Egiptem, okazała się najtrwalsza. Pierwsza informacja pochodzi z Berner Chronik z 1419 r . Wprawdzie relacji niemieckich podróżników udających się do Ziemi Świętej rejestrowały ich w „Małym Egipcie", w Grecji, ale poza tym przypadkiem należy sądzić, że mówiący o Egipcie ten właśnie kraj mieli na myśli, a nie Grecję. Zresztą niektórzy podróżujący po Afryce Północnej twierdzili, że spotykali tam Cyganów — np. francuski podróżnik Belon spotkał w Dolinie Nilu ludzi Cingars — w Europie, zwanych Egipcja­ nami (informacja dotyczy połowy X V I w . ) . Przełom X V I I I i X I X w. przynosi wreszcie jakieś rozstrzygnięcie, a raczej naprowadza na ślad; poszukiwania ojczyzny Cyganów nabierają bardziej uporządkowanego charakteru i zaczynają koncentrować się wokół określonego obszaru, a nie idą w najrozmaitszych przypadkowych kierunkach. Valyi, von Doba. Riidiger, Pott, Miklosich wskazują rejon świata, gdzie należy szukać przodków i potwierdzają to porównawczymi analizami językowymi. Jedno z podstawowych pytań na temat genezy Cyganów zdaje się być wyjaś­ nione. Wkrótce okazuje się, że wyjaśnienie jest kontrowersyjne, że uczyniono dopiero pierwszy krok, ale bliższe rozwiązanie zagadki nadal pozostaje bez odpowiedzi; Indie — nawet z zawężeniem do ich północnego zachodu — to ogromny obszar o znacznym zróżnicowaniu kultur, języków, religii, po­ ziomów rozwoju; by więc uznać, że w badaniach nad Cyganami dokonany został znaczniejszy postęp, należałoby oczekiwać odpowiedzi bliższej, pełniej­ szej. Tymczasem ani na przełomie X V I I I i X I X wieku, ani później, aż po czasy współczesne, pytanie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Pozo­ stałe zaś z kilku na początku tej wypowiedzi wymienionych pytań nadal oczekują wyjaśnienia, nadal są żywe. Poważny wzrost zainteresowań wyjaśnieniem początkowej historii Cyganów związany jest z rozwojem językoznawstwa i orientalistyki. Z podejmowaniem przez coraz nowych badaczy analiz językowych mających na celu wyjaśnienie podstawowych kwestii dotyczących historii i zmian języków Indii. To zaś z kolei wiedzie do prób wyjaśnienia istotnych problemów z zakresu naj­ dawniejszej historii Cyganów. Analiza języka (zagadnienie wyłonienia się języków nowoindyjskich) doprowadziła do sformułowania tezy o wyjściu przodków Cyganów z Indii około X w. A dalsze badania nad dialektami cygańskimi do przedstawienia hipotez na temat szlaków migracji. Anglicy 25 26 2 5 P i s e hel, op. cit., 2 6 De V a u x de s. 295. F o l e t i e r , op. cit., s. 21, 36. �208 L E C H MRÓZ i Niemcy najmocniej zaznaczyli swój udział w tych badaniach. Zwłaszcza Anglicy — co w znacznym zapewne stopniu wynikało z sytuacji politycznej i ekonomicznej. Indie, Pakistan były krajami wchodzącymi bezpośrednio w skład Imperium Brytyjskiego. Afganistan, Persja, niektóre kraje Bliskiego Wschodu znajdowały się w sferze zainteresowań i oddziaływania Wielkiej Brytanii. Tak więc generalnie ton badaniom językoznawczym i orientalistycznym nadają Brytyjczycy; wśród nich jest także największa liczba tych, którzy podejmują problematykę cygańską. Dociekania idą teraz w kilku kierunkach, po pierwsze, ustalenia bliższego rejonu, z jakiego wywodzą się Cyganie, dalej, ustalenia plemienia lub kasty, z jakiej wywodzą się i wreszcie czasu oraz przyczyn opuszczenia Indii. I tutaj od razu rzuca się w oczy znamienny szczegół — wysiłek badaczy w znacznym stopniu koncentruje się wokół kwestii przynależności do ple­ mienia lub kasty. Najpowszechniej wiążą Cyganów z pariasami społeczeństwa indyjskiego, z ludźmi zajmującymi najniższą pozycję w hierarchii społecznej. Współczesny badacz Cyganów de Vaux de Foletier pisze, że to z powodu wyglądu i zajęć — i to sformułowanie oddaje, jak sądzę, istotę podejścia do Cyganów oraz (o czym już nie pisze) stereotypowe sądy i skojarzenia ukształtowane w okresie schyłku Średniowiecza i Renesansu; te, o których mówiliśmy wyżej. Jeżeli prześledzimy literaturę, okaże się, że krąg kojarzonych z Cyganami kast lub klas społecznych czy plemion jest bardzo wąski. Osiemnastowieczny badacz Grellmann * uważał, że przodkowie Cyganów wywodzą się z klasy siudra (najniższej z czterech warn, na jakie dzieli się społeczeństwo indyjskie: bramini, kszatrija, wajsja i siudra). Za Grellmannem skojarzenie z siudrami znaleźć można w wielu X I X - i XX-wiecznych pracach cyganologicznych. Poza siudrami najczęściej powtarzają się dwie nazwy o charakterze już nie warnowym. lecz kastowym: Dom i Dźat (Jat). Tezę o pochodzeniu od Dźatów po raz pierwszy — jak się wydaje — postawił w 1851 r. Burton ; za nim podejmują i starają się uzasadnić znani badacze Cyganów Bataillard w 1875 r. i de Goeje w 1903 r . Dźatowie — zamieszkujący Sind i Multan (krainy na pograniczu dzisiejszego Pakistanu i Indii) — hodowcy, piraci, kiórzy w 768 r. napadli na Mekkę i którzy zawodowo zaciągali się do armii perskiej , byli właśnie zdaniem wielu, zwłaszcza brytyjskich, badaczy przodkami Cyganów. Do tych wiadomości możemy dodać, że Dźatowie, zamieszkujący Uttar Pradeś i Radżastan (rejon północno27 2 29 30 31 2 1 De 2 8 H. M. G . und de F o l e t i e r , op. cit., Grellmann, Die , 4 R. F . B u r t o n . Leiden J i M. de ein historischer dieses Volks in Europa, Versuch Leipzig üher die Lebensart 1783. Sindh. and the races that inhabit the valley of the Indus. London " P. B a t a i l l a r d . 583-585: s. 30. Zigeuner: Verfassung. Sitien una Schicksahle - s. Vaux The affinities of the Gipsies Goeje. Memoire 1903. P i s c h e l . op. cit., s. 302. sur les with the Jats, migrations des 1851. "The Academy", vol. Tsiganes a travers 7. TAsie, �209 Z R O D U KAINA -zachodnich Indii), są kastą w przewadze rolniczą, z warny wajsja, ale pre­ stiżem i aspiracjami sięgają wyżej, do klasy wojowniczej kszatrija; ta informacja istotna będzie jeszcze w dalszej części rozważań. Drugim terminem najczęściej kojarzonym z Cyganami jest Dom (Dome, Dhome). Teza o pochodzeniu od Domów powszechna staje się w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Dwa najbardziej ważkie potwierdzenia skojarzeń Cyganów z Domami wyni­ kają г bliskiego dźwiękowo brzmienia tej nazwy ze słowem Rom, które jest samookreśleniem — nazwą własną Cyganów, a poza tym pewnych po­ dobieństw w sposobie życia i profesjach pomiędzy Domami a Romami (Cyganami). Problem jednak w tym, że językoznawcy nie są zgodni, czy mogło mieć miejsce przekształcenie „d" w „r", nazwy Dom w Rom. Poza tym podobieństwa profesji, statusu i sposobu życia nie są tak oczywiste. Yule i Burnell w 1886 r. kojarzą Cyganów z Domami, gdyż — jak piszą — są oni najbardziej rozwiązłą g r u p ą . Leland w 1885 r. i Sampson w 1907 r . mówią, że indyjscy Dornowie są służącymi i zamiataczami ulic i także kojarzą ich z Romami (Cyganami). 32 33 Kasta Domów znana jest od bardzo dawna; w sanskryckich traktatach z VI w. występują jako muzycy, w XII-wiecznej Kronice kaszmirskiej zaliczani są do ćandalów — niedotykalnych (są to ludzie znajdujący się po­ niżej czwartej warny — siudrów). Pośród informacji na temat Domów, które są podstawą przyrównań do Cyganów, i tezy o niegdysiejszej ich wspólnocie najczęstsze jest odwołanie do muzycznych i kowalskich zdolności D o m ó w . Te trzy nazwy: siudra oraz Dźatowie i Dornowie, najczęściej są zestawiane z Cyganami w literaturze. Prócz nich pojawiają się rozmaite inne nazwy kast lub plemion, ale daleko rzadziej wymieniane. Na przykład Changar lub Tzengaris z Pendżabu, których podobieństwo do Cyganów zasadza się na tym, że wróżą, handlują, porywają dzieci, a kobiety ich są wzorem cnoty, wyjąwszy sytuacje, gdy chcą zdobyć pieniądze — wtedy bowiem stają się nieprzyzwoite ; niegdyś jakoby stanowili oni jedno plemię, ale rozproszył ich w czasie najazdu Timur. Ta ostatnia nazwa Changari (Tzengaris) w zestawieniu z Cyganami po­ jawia się w jeszcze innej wersji Bandżari w roku 1825 użyta przez Duboisa " . Dzisiaj spora grupa badaczy — zdanie to przeważa zwłaszcza u cyganoznaw34 35 36 3 H . Y u l e , А. С . B u r n a l l . H'obson-Jobson: and phrases. London 1886; za: I. H a n c o c k , a glossary of colloguial Anglo-Indian words The development of romani linguistics. Sixth Annual Meeting and Conference on Gypsy Studies of the Gypsy Lore Society, New York Ch. G. Leland. Gypsy De ' 5 psy" Vaux Są też P i s c h e l , op. cii., 14 - ,fl "Journal of the F o l e t i e r , op. cit.. Gypsy Lore Society", nr ludzi jadających s. psie 313. P i s c h e l . op. cit.. s. 306, P i s c h e l . op. cit.. s. 306. Etnografia Polska, i. X X X I . z. 2 310. 1 : 1907, s. 272-277'. s. 29. i inne bardziej osobliwe argumenty, np. i określa - de 1984. The English Gypsies and their language. London 1873. J . S a m p s o n . language and origin. u 7 mięso i padlinę że s ł o w o oprócz Dorna znaczy tego będących „gotujący pijakami: �210 L E C H MRÓZ ców indyjskich — uważa, że właśnie Bandżarowie są przodkami Cyganów, chociaż nadal nikt nie dostarczył na to dowodu, a w dodatku kwestionowa­ na jest w sposób zasadniczy zbieżność języków używanych przez Bandżarów i Cyganów. Wskazywanie na Dźatów, Domów, a obecnie Bandżarów, to najczęstsze stwierdzenia badaczy odnośnie do przodków Cyganów. Tyle, że brak jest wystarczająco pewnych, niepodważalnych uzasadnień — a właści­ wie w ogóle brak poważniejszej, naukowej argumentacji. Zapewne dlatego, nie­ którzy uczeni widząc bezcelowość dotychczasowych zabiegów poszukują innych rozwiązań, dających się pogodzić z faktem braku oczywistych, jednoznacz­ nych skojarzeń Cyganów z jakąkolwiek grupą, tak w sferze języka, jak i kultury. Na przykład Vekerdi w niedawno opublikowanej pracy twierdził, że przod­ kowie Cyganów wywodzą się z prymitywnych plemion z dżungli; jednakże również nie daje dowodów na poparcie swojej tezy. Trudno bowiem za dowód uznać stwierdzenie braku rozwiniętej religii i ograniczenie się do pry­ mitywnej wiary, zarówno u Cyganów, jak i plemion dżungli, czy też nie rozwinięte bliżej stwierdzenie, że idzie o plemiona zbierackie — co może się kojarzyć z brakiem gospodarczej samodzielności Cyganów i korzystaniem przez nich z tych dóbr, które uzyskać mogą od niecygańskiego otoczenia. Poszukiwanie przodków cygańskich poprzez najbardziej proste skojarzenia pociągnęło za sobą skutki dalsze niż tylko wskazanie owej hipotetycznej, domniemanej grupy macierzystej. Wiadome jest powszechnie, że siudrowie są klasą służebną wobec trzech wyżej usytuowanych (aryjskiego pochodzenia — jak uważa wielu badaczy) — podstawowym nakazem porządku społecznego jest to, że służą oni klasom wyższym i zajmują najniższą, najbardziej poślednią pozycję. Dalej — wiadomo, że niektóre zawody rzemieślnicze i część służby zaliczano już w okresie klasycznym do niedotykalnych , a także, że muzyka jest domeną kast niskich i tylko ludzie z niskich kast mogą publicznie tańczyć . Niedotykalni rekrutują się głównie z plemion niearyjskich, muszą osobno, z dala od grupy czystych, zamieszkiwać, mogą być katami, zajmować się paleniem zwłok, być kowalami i zamiataczami . Przy powszechnym w Indiach wegetarianizmie ortodoksyjnych hinduistów i dżinistów, jedzenie mięsa kojarzy się tylko z niskimi kastami i niedotykal­ n y m i . Wiadomości o Cyganach, jakie zawarte są w różnych źródłach z X V - X V I I I w., pozwalają doszukiwać się podobieństw — bywali Cyganie katami w Imperium Otomańskim, zajmowali się powszechnie kowalstwem, bywali używani na Bałkanach do różnych zajęć pośledniejszych, jak czyszcze38 39 40 41 42 1 * J . V e k e r d i . L'idee de Dieti chez les Tsiganes vla\, s. 16. " K . Z . A s z r a f i a n . К vopro.sn o kastach v Indii. Moskva 1965. s. 174. ł 4 0 A. L . B a s t í a n ^ Indie. 1964, s. 462-463. 4 1 4 2 B a s h a m . op. cit., s. Basham, op. cit., Od początku 193. s. 98. v Severnoj dziejów "Etudes Tsiganes". nr 1-2: Indii ХШ-XVIII do podboju гг.. |w:| muzułmańskiego. 1977. Kasty Warszawa �211 Z R O D U KAINA nie, zamiatanie, a i obecnie w wielu krajach (między innymi w Polsce) spotkać można Cyganów — sprzątaczy ulic. Poza tym jadają mięso i dieta ich — jak wynika ze źródeł — nigdy nie była go pozbawiona. Konkluzje tego rodzaju skojarzeń są dosyć oczywiste — zaszeregowanie Cyganów do ludzi, którzy nie tylko w Europie, ale od samych początków swego istnie­ nia znajdowali się u dołu każdego społeczeństwa, którzy wykonują najbardziej nieczyste, najmniej zaszczytne prace — nawet ich muzyczne i taneczne produkcje są potwierdzeniem nędznego statusu. Rzecz jednak w tym, że trudno uznać te argumenty za naukowe. Nie znaleziono bowiem do tej pory ani jednej grupy, która — opierając się na analizie języka — mogłaby zostać w sposób niebudzący wątpliwości lub przynajmniej uzasadniony uznana za pokrewną Cyganom. Jest wiadome, że Cyganie w trakcie wędrówki przyjmowali słowa z języków narodów, wśród których żyli — perskie, ormiańskie, greckie; naleciałości te pozwoliły rekonstruować trasę ich wędrówki. Oczywiste także, że język, którym posługiwali się ich przodkowie, musiał w ciągu kilku wieków — jakie minęły od opuszczenia Indii — zmieniać się tak, jak ewoluowały inne języki Indii. Ale też można sądzić, że mimo tego udałoby się ową wspólnotę wykazać, tak jak widoczny jest nadal poprzez język związek z Indiami. Poza tym zawody związane z muzyką, tańcem, kowalstwem, wróżeniem nie są wyłączną domeną Domów, Dźatów czy nawet Bandżarów. Wiele najrozmaitszych kast i grup w Indiach w ten sposób zapewnia sobie egzystencję. Według zdania części badaczy Cyganie wywodzą się z re­ jonów północno-zachodnich Indii i Pakistanu, ale równie zasadne (na gruncie językowym) są wypowiedzi tych, którzy uważają, że Cyganie wywodzą się z rejonów leżących dużo dalej na wschód, nad środkowym biegiem Gangesu. Wnioski o związku z Indiami północno-zachodnimi opierane są — oprócz analiz języka — na fakcie, że tutaj właśnie żyje dużo Bandżarów i Gadulia-Lohars (jeszcze jednej kojarzonej z Cyganami grupy wędrownych kowali) . Jednakże nie są to wyłączne rejony ich przebywania, a uzasadnione — jak sądzę — zdanie Turnera lokuje jednak praojczyznę Cyganów nad środ­ kowym biegiem Gangesu. Nawet odwołanie się do diety i używania lub nie, mięsa nie przybliża wyjaśnienia. Wiadomo bowiem, że hinduiści są wegetarianami, natomiast kszatrija, czyli druga co do prestiżu grupa, używa mięsa a w każdym razie jadała je w przeszłości) i polowała na zwierzęta ; a poza tym mięso jest jadane przez wyznawców islamu. Oddziaływanie islamu na tubylczą ludność Pakistanu i Indii północno-zachodnich (aryjską i autochtoniczną, drawidyjską) sięga V I I I do X w. Od tamtego czasu wiele grup, plemion, kast przeszło na islam — z różnych względów i bardzo 43 44 45 4 3 D u ż ą ilość p o d o b i e ń s t w Gadulia Lohars z Cyganami znajduje Cobas w relacji z pod­ róży do Indii, S. C o b a s , Les Gaduliya Lohars Tsiganes occidentaux?, 4 4 R. Turner, The position Society", nr 4: 1926, nr 3: 1927. 4 5 (nómades de l'Inde) sonl-ils apparentes аил "Etudes Tsiganes", nr 4: 1973, s. 36-48 B a s h a m , op. cit., s. 272. of Romani in Indo-Aryan, "Journal of the Gypsy Lore �212 L E C H MRÓZ 46 często dobrowolnie . Albo też przejmując niektóre jego elementy i łącząc z hinduizmem wytworzyły swoistą synkretyczną formę religii. Nikt też — jak do tej pory — nie może powiedzieć, czy i przodkowie Cyganów nie stali się przypadkiem zjadaczami mięsa dopiero w jakimś momencie swojej historii, w Indiach lub poza nimi, w Persji czy jeszcze dalej. Reasumując — nie ma żadnych wystarczająco udokumentowanych i wystar­ czająco uzasadnionych podstaw do przypuszczeń, że Cyganie wywodzą się z tych zajmujących w społeczeństwie indyjskim najbardziej poślednie miejsce grup i kast. To, że Dorna. Dźat. Bandżarowie mają niską pozycję, że zajmują domostwa na peryferiach wiosek czy miast, nie może być dowodem, że są przodkami Cyganów. Należy więc rozważyć możliwość, czy jakieś pozanaukowe argumenty nie zaważyły na zdaniu badaczy. Wydaje mi się, że właśnie ma to miejsce w przypadku Cyganów i poszukiwaniach ich genezy. Wyjaśniła się wprawdzie na przełomie X V I I I i X I X stulecia kwestia ojczyzny, ale pozostały te same skojarzenia i uprzedzenia. Jak w przypadku domniemania o egipskim pochodzeniu postrzeganie Cyganów wyłącznie w ka­ tegoriach takich pojęć, jak: wędrowanie, wróżenie, kowalstwo, muzykanctwo, oraz uwieńczone powodzeniem dociekanie w Biblii dały w efekcie niekorzy­ stny dla Cyganów obraz, tak i w przypadku prawdziwej ich ojczyzny, Indii, te same kategorie i skojarzenia pozostały jako punkt wyjścia. Przy­ puszczam, że gdyby nie utrwalone nawyki, myślenia badadzy podejmujących problem Cyganów, poszukiwania wolne od obciążających skojarzeń, mogłyby pójść w zupełnie innym kierunku — nie zamykając się w kręgu powtórzeń, schematyzmu, dać daleko lepsze efekty. Tak się składa, że tymi. którzy formułowali twierdzenia dotyczące cygańskich protoplastów w Indiach, byli głównie przedstawiciele dominującej kultury europejskiej, angielskiej, którą od miejscowych dzielił ogromny dystans. Czy widząc ubóstwo wędrow­ nych kowali lub muzyków można było wyciągnąć inne wnioski? A przecież tymi, którzy pomagali brytyjskim badaczom w rozumieniu Indii, nie byli Dornowie czy Dźatowie, ale ludzie z wyższych warstw, dysponujący wiedzą, odpowiednią pozycją społeczną i materialną. Ich pośrednictwo także mogło wpłynąć na opinię badaczy — a nie było to pośrednictwo osób bezstron­ nych. Tym samym jest dosyć oczywiste, że tak, a nie inaczej zaszeregowani zostali przodkowie Cyganów. W 1981 r. odbył się w Getyndze I I I Światowy Kongres Cyganów. Uczestniczyli przedstawiciele różnych wspólnot cygańskich, odmiennych od grup językowych i zawodowych — jest to fakt, którego znaczenia jeszcze ocenić w pełni nie sposób, ale z całą pewnością jest prognostykiem bardzo istotnych zmian. Poszczególne cygańskie wspólnoty czy grupy plemienne zawsze tworzyły autonomiczne jednostki, wzajemnie nie podporządkowane, choć o różnym statusie w hierarchii ludzi, którzy identyfikują się jako Roma, poczuwają do wspólnoty cygańskiej — choćby poprzez język, kolor 4 6 M. K . K u d r i a v c e v , Musulmanskije kasty, [w:] Kasty v Indii, Moskva 1965, s. 214-220. �Z R O D U KAINA 213 skóry, sposób życia. Zjazd zgromadził przedstawicieli różnych społeczności, z różnych krajów, posługujących się różnymi dialektami. Dwa pierwsze zjazdy (w Londynie i Genewie) także skupiły znaczną liczbę cyganologów. Na trzecim niemal nie było ich, nie zostali — poza jednostkowymi przy­ padkami — zaproszeni. Natomiast była dość spora grupa przybyszów z Indii. Przeważała grupa bogatych, znających po kilka języków i krajów Cyganów, a także inteligencja cygańska (nie był to więc powszechny zjazd). Ale widać było, że zebrani poczuli siłę wspólnoty, i że postanowili skorzystać z możli­ wości, jakie daje prawo i jakie współcześnie — za pomocą najrozmaitszych organizacji — można zrealizować. Dwie podstawowe kwestie były przedmiotem rozmów i wypowiedzi: uzyskanie mandatu dla przedstawiciela Cyganów w ONZ (na podobnej zasadzie, jak mają swoich przedstawicieli inne narody nie posiadające państwa — np. Palestyńczycy) oraz sprawa odszkodowań dla Cyganów — ofiar prześladowań niemieckich w czasie ostatniej wojny. Zjazd rozpoczął się odczytaniem posłania Indiry Gandhi o wzięcie wszystkich Cyganów pod symboliczną opiekę przez dawną ich ojczyznę; stąd obecni na zjeździe Hindusi traktowani byli jak zapomniani bracia, mimo iż nie sposób było z nimi porozumieć się po cygańsku. Przy okazji zjazdu zorgani­ zowana była krótka sesja naukowa (na temat genezy Cyganów wypowia­ dali się w większości Hindusi lub badacze pochodzenia cygańskiego. Przed­ stawicieli cyganologii europejskiej niemal nie było). Wszystko to składało się na pewien świadomie komponowany obraz zerwania z tradycją, gdy 0 Cyganach mówili wszyscy inni, tylko nie oni sami. Odwołuję się do zjazdu i do krótkiej informacji na jego temat, jest bowiem istotne to, czego świadectwem i przejawem było spotkanie Cyganów w Getyndze. Efektem jest m. in. to, że głośniej niż do tej pory zaczęli Cyganie — i ci, co po­ czuwają się do wspólnoty z nimi — wypowiadać się w sprawach nie tylko codziennej egzystencji, ale także własnej historii. Jednym z postanowień było, aby umożliwić młodym Cyganom uzyskanie z funduszów kongresu stypendiów, które pozwoliłyby im na dalsze kształcenie i poznawanie dziejów własnego narodu. Jest to wyraźnym dowodem (tak zresztą jak i wcześniejsze wypowiedzi 1 publikacje przedstawicieli cygańskiej inteligencji), że Cyganie postanowili zmienić obraz swojej historii i obraz samych siebie nie tylko w oczach nie-Cyganów, ale i we własnych. Niejednokrotnie bowiem zdarzało się, że przyjmowali Cyganie niecygańskie sądy, niecygański obraz własnej grupy. Przekonanie wystarczało niejednokrotnie w przeszłości badaczom Cyganów zamiast dowodu. Podobnie i w czasach współczesnych zastępuje ono potrzebę uzasadniania. Widać to wyraźnie w pracach badaczy pochodzenia in­ dyjskiego — jak gdyby bezpośrednio zainteresowanych poprzez niegdysiejszą wspólnotę ojczyzny, dzisiaj dość głośno odkurzaną i udowadnianą. Przodkowie Cyganów to Dżatowie z Pendżabu — twierdził jeszcze w ubieg­ łym wieku B u r t o n ; współcześni indyjscy badacze, Joshi i Rishi, podejmują 47 C o b a s , op. cit., s. 38. �214 tę tezę. Rishi uzasadnia ją mówiąc, że wyraźnym dowodem pochodzenia jest skłonność Cyganów do bawolego mleka, bez którego też żaden Pendżabczyk nie wyobraża sobie życia . Niestety, nie podaje Rishi, skąd nabrał przekonania o skłonności Cyganów do bawolego mleka i skąd biorą je, by zaspokoić tę skłonność. Innym argumentem, do którego odwołuje się Rishi, jest stwierdzenie pewnego Cygana, z Macedonii w Jugosławii, który powiedział, że jego przodkowie przybyli z Indii, z Pendżabu, i że język romani (cy­ gański) jest językiem ludzi żyjących w Pendżabie; Rishi uzupełnia informacje, że wśród Cyganów w Skopje czuje się pendżabską atmosferę . Lepiej uzasadniony charakter prezentują prace badaczy pochodzenia cy­ gańskiego. Sami Cyganie postanowili wziąć swój los we własne rece i po­ kierować odpowiednim wyborem przeszłości. Wywody idą w dwóch kierun­ kach: a) wykazują poważne podstawy gospodarcze Cyganów i ich godną szacunku osiadłość (mają na celu przekonanie, że Cyganie nie byli włóczę­ gami — a jeśli są o to oskarżani, to nie tylko w nich leży przyczyna nie­ stabilnego życia) — tutaj najbardziej reprezentacyjnym, najbardziej uzasadniają­ cym tezę jest Manusz; b) dowodzą przeszłości heroicznej, godnej, związanej z przynależnością do najwyższych warstw społeczeństwa indyjskiego (można powiedzieć, że Cyganom znudziła się rola pariasów i postanowili wynaleźć bardziej godnych przodków, przedstawicielem najbardziej konsekwentnym i śmiałym jest językoznawca cygańskiego pochodzenia, Kochanowski). Muzyka była dawną profesją cygańską, a kontynuacja takich zajęć, jak kowalstwo i muzykanctwo, jest wyrazem właśnie tradycji i wyniesionej z Indii organizacji kastowej ; dalej jednak Manusz stwierdza, że nawet muzycy ubocznie zajmowali się rolnictwem. Większość natomiast cygańskich przodków była ludźmi osiadłymi, żyjącymi w wiejskich wspólnotach rolni­ czych. Wywód opiera Manusz na tym, że Cyganie posiadają w języku słowa dotyczące domu, gospodarki i rolnictwa; zwłaszcza terminologia rolni­ cza utwierdza go w przekonaniu o charakterze zajęć protoplastów cygań­ skich . Podstawą organizacji są w Indiach terytorialne wspólnoty wiejskie, na które składają się różne profesjonalne grupy ludności rolniczej i rze­ mieślniczej; pośród nich żyli także Cyganie. Jeśli idzie o religię, to zdaniem Manusza przodkowie Cyganów byli siwaitami; w drodze zaś do Europy zapożyczyli pewne elementy zoroastryzmu. Powszechny u Cyganów w Europie i Ameryce zakaz jedzenia końskiego i psiego mięsa, niepolowania na dzikie zwierzęta jest — zdaniem Manusza — zachowaniem się hinduistycznej zasady ahimsy, nieodbierania życia . Niestety nie wyjaśnia Manusz, dlaczego zasada 48 49 50 51 52 4 8 W. R . the USSR 4 9 5 0 (I-VII Rishi, Roma. and the Americas, The Panjabi Emigrants - ,2 Central and Middle Asia, R i s h i , op cit., s. 1-2. L. Manusz, Etnolingvisticeskie zametki po vv.), Moskva 1982 (maszynopis), s. 44, 47. 5 1 in Europe, Patiala 1976, s. 84. M a n u s z , op. cit., s. 58, 70, 74. M a n u s z , op. cit., s. 18, 37, 93. rannej istorii etnićeskoj kultury cygan �215 Z R O D U KAINA ahimsy nie przeszkadza Cyganom jeść drób lub inne mięso (ryby, wołowinę, wieprzowinę, baraninę), a ogranicza się wyłącznie do mięsa psiego i koniny. Problem leży więc gdzie indziej i nie w zasadzie ahimsy trzeba szukać wyjaśnienia, ale np. w pojęciu nieczystości, jakie jest często związane z psem. Podobnie nie wyjaśnia Manusz, czy terminologia dotycząca domostwa i rol­ nictwa jest jakoś szczególnie rozwinięta w porównaniu z terminologią do­ tyczącą innych dziedzin życia Cyganów; nie mówiąc o tym, że występowanie w ich języku słów na określenie różnych zbóż nie świadczy, że byli rolnikami, zboża te mogły po prostu znajdować się w ich jadłospisie. W sposób znacznie bardziej zasadniczy i śmiały rozprawia się z nawykami w myśleniu na temat genezy Cyganów, z sądami, jakie przewijają się przez literaturę X I X - i XX-wieczną, Kochanowski; można by go nazwać rzeczni­ kiem bohaterskiego, heroicznego początku historii Cyganów. Dwojacy są przod­ kowie Cyganów: ci ciemnoskórzy pochodzą od Scythian, jasnoskórzy — od kszatrijów, aryjskich wojowników . W kolejnych pracach Kochanowski rozwija i pogłębia swoją koncepcję. Nie są pariasami, lecz kszatrijami — klasą panującą, są wojownikami, a nie kuglarzami i błaznami — pisze o przod­ kach Cyganów . W innym miejscu stwierdza, że wywodzą się z Radżputów, Dźatów i Kszatrijów . Mają także wspólne cechy z najwyższą warną, z braminami . Nazwa własna Cyganów „Rom" pochodzi, zdaniem Kocha­ nowskiego, od Ramy (bohatera Ramajany) . Według niego Dornowie nie mają nic cygańskiego i jest błędem zestawianie ich z Romami z uwagi na wykonywany zawód. (Są przecież kelnerzy, którzy zawód wykonują poprzez rodzinną tradycję, ale bywali i hrabiowie kelnerami — np. zbiegli z Rosji przed rewolucją. Obu tych kategorii kelnerów nie należy w upraszczający sposób zestawiać i porównywać — wyjaśnia Kochanowski ). Natomiast Bandżarowie i Gadulia Loharowie wędrowali z przodkami Cyganów; Gadulia Loharowie byli ponadto zatrudniani przez Radżputów jako wytwórcy broni . Niestety nie jest wiadome — Kochanowski nie podaje tego — na jakiej pod­ stawie wyciągnięte zostały powyższe wnioski. Za pochodzeniem od Radżpu53 54 55 56 57 58 59 5 3 J . K o c h a n o w s k i , Criterie stics Congress, Bucharest 5 4 J . K o c h a n o w s k i , La caste originelle des Tsiganes d'Europe, ku czci Eugeniusza 5 5 lingiustique dans l'histoire dynamique, International Lingui­ 1967. Sluszkiewicza, [w:] Księga pamiątkowa Warszawa, s. 104. H a n c o c k , op. cit., s. 18. R a d ż p u t o w i e p o c h o d z ą od kszatrijów, są kastą w o j o w n i k ó w z płn. Indii, znaną od X I I I w. W p o ł o w i e Chittogarh, wtedy postanowili, wieku X V I I I zostali pokonani że będą prowadzić życie w ę d r o w n e ; w bitwie Aszrafian, op. pod cit., s. 169. 5 6 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 100. Kochanowski powołuje który w latach 30-tych pierwszy wyraził takie przypuszczenie. ou Bohémiens, Geneve 1932. 5 7 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 99. 5 8 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 97-99. 5 9 H a n c o c k , op. cit., s. 18; K o c h a n o w s k i , La caste..., się tutaj na Pittarda, M . E . P i t t a r d , Les s. 104. Tziganes �216 L E C H MRÓZ tów świadczy, zdaniem Kochanowskiego, to, że obie grupy (Cyganie i Radżputowie) mają te same wady i cechy — są dumni i odważni . 60 Zestawmy teraz w skrótowym podsumowaniu kolejne etapy dociekań genezy Cyganów, kolejne fazy ich osobliwej drogi — z Indii przed wiekami i powrotu do Indii dzisiaj. 1. Etap pierwszy — w zasadzie nie znany, od Indii do Europy. Nie wyzwalają większych emocji lub niechęci, brak świadectw prześladowań, prawdopodobnie częściowo wtapiają się w społeczeństwa i narody Azji. 2. Przybywają do Europy, wzbudzają zaciekawienie — pytanie kim są? Jeszcze nie posiadają w świadomości europejskiej własnego oblicza, są gośćmi. 3. K i m są: Egipcjanie — towarzysze postaci i narodów z chrześcijańskiej przeszłości czy istoty wyklęte, towarzysze szatana — Tatarzy, Saraceni. Życzli­ wość i prześladowania. 4. Jednak Egipcjanie, ale wyklęci, ci. którzy zbłądzili — jak przeklęci aniołowie. Nasilenie prześladowań, ucieczki Cyganów. Czy nie tutaj tkwi początek Cyganów jako odrębnej, wyizolowanej społeczności? 5. Nadal Egipcjanie, pogłębiające się niechęci w stosunku do nich, utwier­ dzanie niekorzystnego wizerunku. Coraz bardziej są odrębną grupą. Uczeni znów podejmują rozważania na temat pochodzenia, ale obciążone niekorzy­ stnym stereotypem. 6. Egipt czy Indie ojczyzną? Coraz głębsze podziały między Cyganami a resztą Europy. Cyganie coraz bardziej spychani na margines i stają się marginesem. 7. Odnalezienie Indii — ojczyzny Cyganów, są więc eks-Hindusami; ale jakimi? Angielscy gentlemani przyznają im status pariasów. 8. Indie ojczyzną — to już wiadome, ale z których wyszli pariasów? Jako społeczność są już w Europie wyraźnie ukształtowani, wyraźnie wy­ odrębnieni. Ojczyzną Indie — Cyganie zaczynają pachnieć Orientem, a Orient zaczyna pisarzy urzekać. Niechęć — i romantyczne zainteresowanie egzotyką. 9. Niechęć i życzliwość, egzotyka i margines społeczny. „Graj piękny Cyganie" i „bądź grzeczny, bo cię Cygan porwie". Czas bez wyraźnego charakteru, w stosunkach Cyganie — nie-Cyganie. 10. Prześladowania, mordy czasu I I wojny światowej. Przymusowe osied­ lenia. Rola kozła ofiarnego. 11. Zapomniane dzieci Indii; także biedacy. Zabiegi opiekuńcze organi­ zacji społecznych, obiekt pracy misyjnej Kościoła. Cyganie patrzą na te zabiegi z rezerwą — choć gdy dają, czemu nie brać? 12. Niechęć cygańska do opiekunów i niechęć do roli pariasów. Poszu­ kiwanie lepszych przodków — dokonanie wyboru: jesteśmy rolnikami, awans na wojowników. 13. Kim być? Cyganie? To przypomina miniony czas i minione role. ftu K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 104. •m �2171 Z R O D U KAINA A więc Roma. Koniec cyganologii, zaczyna się romologia (dla Cyganów jest to właściwie mało ważne, ale gorliwemu nie-Cyganowi można się mocno narazić pomyłką. Cyganolog to osobnik nietolerancyjny. etnocentryczny. nie lubiący Romów — dobry jest romolog). Rodzi się na europejskim gruncie pancyganizm. W Indiach — „Roma wyrazili swe uwielbienie dla Indii i królowej Indiry Gandhi" . Znów silniej rozbrzmiewa „Graj piękny Cyganie". Jeśli idzie zaś o naukę, można zaczynać od początku, od odkrycia Valyiego. Późniejsze przypuszczenia i hipotezy są niejednoznaczne, mniej lub bardziej wątpliwe. Może więc gdyby rozpocząć od początku i od solidnych, obiektyw­ nych badań prowadzonych w Azji i Europie, udałoby się ustalić prawdę o przodkach Cyganów. 61 Lech M r ó z O F T H E KAIN'S STOCK Summary The appearing of the Gypsies in the Middle and Western Europe in the started the long sequence of different suppositions concerning their probable reasons of their abandoning it. Among many different hypotheses origin seemed to be the most probable at first. Moreover, the 15 century homeland and the their Egsptian analysis of the Bible contributed to the attempts of the explanations of the Gypsies genealogy too. They were supposed to be the Kain's or Cham's descendants and their nomadic life was told to be their way of penance. The negative image of the Gypsies has been fixed by then and the persecution began. The discovering of their Indian homeland gave a more determined field of inquiry, still it hadn't changed their image. The Gypsies were associated with the lowest and poorest strata of the Europe and Indian society. from Such a reasoning resulted from their low social status their specific biased by the previous attitudes was no convincing evidence occupations. The search after Gypsies' forefathers in was and by the biblical images of their ancestors. But there allowing to associate them with tha lowest Indian castes: the Sudras, Domas or D ż a t a s or with the forest tribes. The time of the I I World War and the post-war period brought a cruel experience for the Gypsies. Many of them have been murdered, their communities have been disin­ tegrated. The new, interesting changes appeared in the 70-ties. The Gypsies began to overstep their tribal divisions and to organize themselves into a kind of a largeg community. Those processes have been followed by the changes in their socio-political self-consciousness. They can't consent to their parias'role any more. The Gypsy scholars offer more appealing suggestions. According to them the Gypsies'ancestors might have been the warriors and agri­ culturalists — the Kśatrijas. The old name, Gypsies, biased by the evil associations doesn't suit the people any more, they prefer to be Roms instead. But still the scientific studies concerning the since Gypsies'origins haven't India had been indicated as their primitive abode at the Tranlated hy Anna 6 1 "Banjara Monthly", 1 Dec. 1983, Chandigarh, s. 5. advanced much end of the 17 century. Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36af1abdef38d3592f5a53b4516ff0bd.pdf 394023c922b7e02a3bbf651e6fd6a716 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1290 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1191 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 W ROCZNICĘ ŚMIERCI PROF. 5 marca 1986 DR. T A D E U S Z A r. minęło dwadzieścia lat od MILEWSKIEGO dnia śmierci prof. Tadeusza Milewskiego 1 (1906-1966), wybitnego j ę z y k o z n a w c y , w okresie powojennym silnie z w i ą z a n e g o ze środowi­ skiem etnograficznym. Te związki, poniekąd naturalne — jeśli zważyć, jak wiele łączy j ę z y k o z n a w ­ stwo ogólne i etnografię p o w s z e c h n ą 2 — miały jednak charakter bardziej osobisty, co znalazło wyraz m. in. w pełnieniu w latach 1963-1966 funkcji prezesa krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Miały one ponadto swój specjalny, dodatkowy wymiar, którym było zainteresowanie już nie tylko j ę z y k a m i , ale także kulturą i dziejami Indian, przede 3 wszystkim z obszaru Mezoameryki, szczególnie intensywne w kilkunastu ostatnich latach ż y c i a . Wiele prac z tego zakresu opublikowanych zostało w czasopismach etnograficznych. Nie był to więc przypadek, że o k o l i c z n o ś c i o w a sesja p o ś w i ę c o n a osobie i dziełu Tadeusza Milewskiego zorganizowana została przez ś r o d o w i s k o etnograficzne. Odbyła się ona w Krakowie 5 marca 1986 r. podczas w s p ó l n e g o posiedzenia Komisji Etnograficznej pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa, oraz Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, którego prezesem jest mgr Aleksandra Tyszkowa. Prócz etnografów w sesji uczestni­ czyli j ę z y k o z n a w c y i oriehtaliści. D o udziału w sesji zaproszono r ó w n i e ż osoby spoza K r a ­ kowa zajmujące się problematyką zbliżoną do tej, którą p o d e j m o w a ł prof. Tadeusz Milewski. Uroczyste posiedzenie rozpoczęło w Krakowie przy ul. Sławkowskiej się 17, o godz. 17 w sali gmachu gdzie zebrani mieli też Polskiej okazję Akademii obejrzeć wystawę wybranych publikacji Tadeusza Milewskiego, obrazującą główne nurty jego prac badawczych. Otwarcia sesji d o k o n a ł a prof, dr Jadwiga Klimaszewska (w zastępstwie prof. dr. R . Rein­ fussa, który z przyczyn obiektywnych przybył nieco później). Następnie mgr Aleksandra Tyszkowa przypominała związki prof. Т. Milewskiego z krakowskim Oddziałem P T L . Poinfor­ mowała też zgromadzonych, że uczonego, a w dniu 6 marca 4 marca specjalna w kościele Św. delegacja Anny złożyła kwiaty odprawiona będzie na grobie msza w intencji zmarłego. Naukowy program posiedzenia przewidywał dwa referaty. Oba przygotowane zotały przez ludzi, którzy i mieli m o ż n o ś ć seminariach, 1 znać współpracować Por. J . K u r y ł o w i c z , z Tadeusza nim Milewski Tadeusz Milewski, Prace prof. Т. Milewskiego Pierwszym ogólnego (w tym Etnologiczne śladem uczestniczyć w jego zaineresowania. [w:] Polski „Lud", t. 51: 1966 (1967), cz. słownik referat, biograficzny, Kuraszkiewicz, 1, s. 222-225; J . indoeuropejskiego wykładach Pierwszy 1976, t. X X I / 2 , 89, s. 214-216; W. z zakresu językoznawstwa Posnaniensis", t. 12/13: 1968, 2 podobne Tadeusz (¡906-1966), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Prof. dr Milewskiego, i dzielić Safarewicz, i ogólnego, „Lingua s. 223-227. tych z w i ą z k ó w jest fakt Atlasu lingwistycznego języków wydawanej przez P T L pod opublikowania świata) red. E. Zarysu językoznawstwa jako pierwszego tomu serii Frankowskiego i J. Gajka (w Prace latach 1947-1948). 3 Por. A . K o w a l s k a - L e w i c k a , światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. Zainteresowania amerykanistyczne 434-437; A. w Polsce po II wojnie Kowalska-Lewicka, 1906-1966, „Etnografia Polska", t. X I I : 1968, s. 359-361. Tadeusz Milewski �220 KRONIKA pt. „ D o r o b e k językoznawczy prof. dr. Tadeusza Milewskiego", wygłosi) doc. dr hab. Leszek Bednarczuk. j ę z y k o z n a w c a . Przedstawił on pokrótce życiorys i drogę naukową uczonego, a następnie wyczerpująco scharakteryzował kolejne etapy rozwoju jego zainteresowań naukowych. M ó w c a podkreślił, iż prof. Milewski wniósł wkład do wszystkich niemal dziedzin j ę z y k o z n a w ­ stwa, zwłaszcza indoeuropejskiego oraz indoamerykańskiego. Wskazał rosnące zainteresowanie wieloma pracami uczonego, głównie dotyczącymi typologii j ę z y k ó w , przejawiające się m. in. 4 w tłumaczeniu ich na języki obce . językoznawstwa ogólnego, W kręgu nauki polskiej takie opracowania, jak Zarys były i pozostały pracami pionierskimi. Kolejny referat, pt. „Azjatyckie paralele niektórych zjawisk kulturowych i j ę z y k o w y c h przedkolumbijskiego Meksyku w oświetleniu prof. Tadeusza Milewskiego", przedstawił doc. dr hab. Tadeusz Marszewski, orientalista. Autor przypomniał, że zainteresowanie cywilizacją Mezoameryki i specjalnie kulturą aztecką rodziło się w latach pięćdziesiątych w konsekwencji badań nad językami Indian p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i c h . M i a ł o ono jednak charakter trwały i dogłębny. M ó w c a skoncentrował się na prezentacji oryginalnych badań Tadeusza Milewskiego nad antro­ ponimią aztecką i indoeuropejską. których wyniki stanowiły podstawę do ogólniejszych w n i o s k ó w dotyczących ewentualnych kontaktów między Nowym i Starym Światem, a także pochodzenia ludności Po obu Ameryki'. referatach glos zabrał były dwie sfery działalności Przedmiotem krótkiego prof. Tadeusza Milewskiego: przekłady piszący te słowa. z języka wystąpienia náhuatl na polski oraz działalność organizatorska. Podkreślona została pionierska rola uczonego w bada­ niach nad kulturą Tadeusz i dziejami l u d ó w Milewski był pierwszym Nahua w Polsce, tym litera­ został w „Biuletynie Dwie najważniejsze systémes anthroponimiąues tenże, Pochodzenie Polska", t. prace z tego zakresu to: azteąues ludności et indoeuropeéns, Ameryki 10: 1966, s. 253-279. uwzględnione zostały Polskiego T o ­ t. 26: 1968, s. 219-232. Nie jest to wykaz kompletny, szereg prac zostało wznowionych lub wydanych w przekładach 5 był Przypomniano ponadto, że dzięki inicjatywie prof. Milew- Wykaz publikacji T . Milewskiego zamieszczony warzystwa J ę z y k o z n a w c z e g o " , który iż tłumaczyć z oryginału źródłowe teksty azteckie, nie pozbawione przy tym w a l o r ó w 4 badaczem, pamięci, stanie 6 jedynym bardziej godna w ckich i o g ó l n o h u m a n i s t y c z n y c h . i jak dotąd T. gdyż w latach późniejszych. M i l e w s k i , La comparaison des „Onomastica", t. 5: 1959, z. 1, s. 119-176; przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, „Etnografia Wszystkie publikacje T . Milewskiego dotyczące Meksyku w Bibliografii polskiej literatury latynoameryk-anistycznej opracowanej przez R . Schnepfa i K . Smolanę i wydanej staraniem Biblioteki Narodowej w Warszawie w 1978 r. 6 Por. A z t e k - A n o n im, Zdobycie Wrocław—Kraków tłumaczenie X I I księgi franciszkanina (t. 46: 1960 Meksyku, przetłumaczył i opracował Tadeusz Milewski, 1959 (Biblioteka Narodowa, Seria tzw. Kodeksu Florentyńskiego, Bernardino de Sahagún (1961), s. 437-440) II, Nr 116). Praca ta, zawierająca tj. materiałów zgromadzonych przez w 2 poł. X V I w., recenzowana była przez R . H . Noconia. Nie spotkała w z większym zainteresowaniem środowiska etnograficznego, jak m o ż n a uwagi K . M o s z y ń s k i e g o , w trakcie tłumaczenia, dzięki kontaktom pracy Człowiek. 1958. s. który treść dzieła jeszcze z T . Milewskim. Otóż Wstęp dzieło ciekawy pod względem omawiając do etnografii powszechnej 138) K . Moszyński m. in. ogromne znał wymienia wśród B. de Sahagúna sądzić na dzieje etnografii i etnologii etnograficznym, tłumaczy z. historiografii w poznanie dziejów podboju „Fragment z oryginału Ameryki, zapewne w swej (Wrocław— Kraków— Warszawa wiedzy tegoż dzieła, prof. Т. „Etnografia w X V I w. niestety mało Milewski". Pewną zmianę p o g l ą d ó w na ten temat sygnalizował artykuł M . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e j , skiej podstawie i etnologii zdobyczy etnograficznej i dodaje: „Ludzie" się chyba jednak Wkład Polska", t. indiań­ 13: 1969, 1, s. 243-263. Niewątpliwie, ocena zawartości przetłumaczonej przez T . Milewskiego re­ lacji indiańskiej antropologii). zależy od sposobu rozumienia przedmiotu Znacznie mniej kontrowersyjny, jeśli chodzi i celów o „aspekt etnografii (etnologii, etnograficzny", jest �221 KRONIKA skiego w 1963 r. o d b y ł o się w Krakowie I O g ó l n o p o l s k i e kontynuowane w latach późniejszych Seminarium Amerykanistyczne, w Poznaniu pod nazwą Etnograficznych Seminariów Amerykanistycznych. Odegrał on także aktywną rolę w p o w o ł a n i u w 1965 r. sekcji amerykanistycznej przy Zarządzie G ł ó w n y m Sesję z a k o ń c z y ł o parę 7 PTL . osobistych wspomnień, w których mówiono o zafascynowaniu Tadeusza Milewskiego kulturą aztecką i z a a n g a ż o w a n i u w pracy translatorskiej. przypomniano wykorzystanie jego przekładów w przedstawieniach Teatru Rapsodycznego, wskazywano na aktyw­ ność naukową funkcji prezesa. przez środowisko naukowe nie od rzeczy będzie wspomnieć, iż rocznica śmierci prof. Tadeusza Milewskiego uczczona została Na krakowskiego także przez grupę studentów Ameryki ta Oddziału P T L w czasie zakończenie tej notatki z sesji zorganizowanej Uniwersytetu sesję przezeń Warszawskiego, skupioną przy Katedrze Etnologii i Antropologii /organizowała pełnienia popularnonaukową pod Kultury. nazwą W dniu ..Kultura w Kole Antropologii 15 marca 1986 r. grupa indiańskich społeczności Meksyku", d e d y k o w a n ą pamięci Tadeusza Milewskiego — meksykanisty. Podczas sesji wygło­ szony został referat omawiający wkład uczonego w poznanie i przybliżenie Polakom kultury azteckiej. Ryszard PIENIĘŻNIEŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - Tomicki DNI J U D A I S T Y C Z N E W ramach Pieniężnieriskich Spotkań z Religiami odbyły się w dniach 16 i 17 kwietnia 1 1986 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów Dni Judaistyczne . kowość tego spotkania polegała na tym, że korzenie Kościoła katolickiego tkwią Wyjąt­ głęboko w religii judaistycznej. G ł ó w n y m i organizatorami D n i Judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w Pieniężnie ks. E . Śliwka, dyrektor Muzeum, oraz ze strony żydowskiej — państwo M . i S. Krajewscy z Warszawy. Już długo przed sympozjum napływały zgłoszenia osób chętnych do udziału w nim i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium, wzięło udział blisko 140 osób, c h o ć zgłoszeń było o wiele więcej. Dni Judaistyczne rozpoczęła msza św. koncelebrowana, którą odprawił ks. bp E . Piszcz, przewodniczący Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administrator apostolski diecezji warmiń­ skiej. K s . biskup d o k o n a ł także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne w y z n a w c ó w mozaizmu. zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Ż y d o w s k i e g o storycznego Instytutu Hi­ w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej m. in. przed­ mioty używane w czasie świąt żydowskich, takich j a k : szabat. Nowy Rok, D z i e ń Pojednania, Pascha oraz przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarstwo. drugi fragment ckich, por. T. M i l e w s k i , Kodeksu Florentyńskiego przełożony Wyprawy kupców na polski, azteckich a dotyczący na przełomie XV czenie tekstu ź r ó d ł o w e g o . Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska). kupców i XVI azte­ w. (Tłuma­ „Etnografia Polska", t. X I I : 1968. s. 362-395. 7 Por. T . Oddział Milewski, / Polskiego Seminarium amerykanistyczne Towarzystwa Ludoznawczego, M . P a r a d o w s k a , / / Etnograficzne Seminarium zorganizowane przez Krakowski „Lud", t. 50: 1964-65 (1966). cz. 2, s. 772-773: Amerykanistyczne, Poznań 2-4 IV 1965, „Etno­ grafia Polska", t. X : 1966, s. 492-493. 1 W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie z religiami niechrześcijań­ skimi, p o ś w i ę c o n e wyznawcom islamu. Informację o tym spotkaniu zamieściliśmy w „Etnografii Polskiej", t. X X X I : 1987. г. I. �222 KRONIKA Fot. 1. W czasie obrad Fol. J. Roszyński SVD Po krótkiej przerwie r o z p o c z ę t o obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy, nich braci i W Żydów, przedstawicieli kleryków z kilku swym wystąpieniu charakter dialogu diecezji środowisk i seminariów zachęcił i odbywało wszystkich naukowych, zakonnych, uczestników się w atmosferze studentów, powitał do tego, wzajemnego wśród dziennikarzy, ks. dr aby to księży E . Śliwka SVD. spotkanie miało zrozumienia i poszanowania przekonań innych. Nawiązując do uchwał Soboru Watykańskiego I I stwierdził on wyjątkowość tego spotkania na drodze poszukiwania właściwych rozwiązań problemów współczesnego człowieka. Pierwszym prelegentem był ks. mgr lic. M. Magda S V D , wykładowca Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. „ W kierunku dialogu judeo-chrześcijańskiego", to tytuł jego wystąpienia. Ukazując szansę dialogu między religiami mówca przedstawił w i e l o w i e k o w ą historię s t o s u n k ó w , jakie p a n o w a ł y między wyznawcami chrześcijań­ stwa i judaizmu. Stwierdził, że dialog powinien być środkiem apostolstwa, narzędziem jed­ nania u m y s ł ó w i nie m o ż e być w żadnym wypadku taktyczną grą p r o w a d z ą c ą w k o ń c o w e j fazie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemityzmu, która wzbudziła d o ś ć burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia m ó w c a przedstawił elementy łączące chrześcijan i Ż y d ó w , wśród nich: wiara w jednego Boga, modlitwa, nadzieja, moral­ ność. Dowodem na zbliżenie są rozliczne komisje mieszane chrześcijańsko-żydowskie, spotkania Jana Pawła I I podczas jego podróży apostolskich z wyznawcami mozaizmu. a ostatnio 13 I V 1986 r. pierwsza od d w ó c h tysięcy lat wizyta głowy K o ś c i o ł a katolickiego w synagodze żydowskiej w Rzymie (i w świecie w ogóle). Kolejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki S V D , w y k ł a d o w c a Katolickiej w Warszawie i Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Akademii Teologii Mówił o poglądach religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania się, doktrynie i jej zasadniczym zrębie. i literatury sapiencjalnej. Podkreślił znaczenie etyki, a w niej rolę czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu. Tory Sporo �223 KRONIKA T e n sam problem, ale od strony judaistycznej, przedstawi) dr S. Krajewski z Warszawy, w referacie pt. „Trzy filary judaizmu". Te filary to: Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza, dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa, oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to zarazem środki do osiągnięcia trzech c e l ó w : sprawiedliwości, prawdy i pokoju. Sesję przedpołudniową prowadził imam mgr Taha Zuk z Warszawy, jeden z głównych organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie. W części p o p o ł u d n i o w e j , którą r o z p o c z ę t o modlitwą, przedstawicieli obu religii — zostały wygłoszone trzy referaty: Z . Targielski z Żydowskiego Instytutu Historycznego w War­ szawie o m ó w i ł elementy s k ł a d o w e żydowskiej modlitwy porannej, mgr K . Gebert z Warszawy zaprezentował liturgię d o m o w ą szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który — jak powiedział — jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnie w tym dniu było wystąpienie dr A . Żuk z U M C S w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku religii judaistycznej p o w s t a ł e g o w X V I I w. na Podolu polega na przekształcaniu głównych idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chasydyzm i wyrosły z niego cadykizm kładzie nacisk i smutku: radości Boga, by później na rolę religii serca. Wypływa stąd szczególna teoria radości jako podstawowej wartości życia i smutku, czyli czasu odsunięcia się od jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć. Obrady prowadziła doc. dr hab. B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zakończenie pierwszego dnia w godzinach wieczornych odbył się przegląd filmów judaistycznych. D o t y c z y ł y one p o m n i k ó w kultury Ż y d ó w polskich oraz martyrologii Narodu Wybranego w okresie I I wojny światowej. Drugi dzień spotkania z judaizmem, podobnie jak poprzedni, r o z p o c z ę t o m s z ą św. kon­ celebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dr. K . Kelera S V D . Obradom tego dnia w części przedpołudniowej przewodniczył dr S. Krajewski, a po p o ł u d n i u doc. dr hab. E . Pie­ traszek, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. �224 KRONIKA �225 KRONIKA Fot. 5. Podczas przerwy w obradach Fot. .1. Kaszyński SVD Pierwszy referat, pt. „ S t a n o w i s k o prawne ludności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej od X V do X V I I I w.", wygłosił dr A . Leszczyński, adiunkt Ż y d o w s k i e g o Instytutu Historycz­ nego w Warszawie. Drugi referat prof. M . Horna, również pracownika naukowego Ż y d o w ­ skiego Instytutu Historycznego w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej Ż y d ó w w dawnej Polsce. Oba wystąpienia bardzo dobitnie uzmysłowiły słuchaczom, że stosunki Ż y d ó w z lud­ nością polską antagonizmów, nie układały nienawiści się pomyślnie. Dzieje bowiem znają przykłady z obu stron. Polska jednak była jedynym wzajemnych krajem europejskim, z którego Ż y d ó w nie wypędzano, c h o ć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skompli­ kowana. Trochę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A . Żuk na temat mesjanizmu ż y d o w s k i e g o i polskiego oraz dr. B. K o s a z Warszawy na temat kabały — tajemnej nauki i mistyki żydowskiej. Mesjanizm, tak charakterystyczny dla polskiego romantyzmu, stanowi — zdaniem gentki — interpretację filozoficzną mesjanizmu żydowskiego, głównie w religii. C o zaś tyczy kabały, odbicie który swoje oparcie prele­ znajduje w niej znalazła mistyka religijna judaizmu. Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i m e t o d ą czysto spekulatywną wyodrębnili aż 10 sęfirot — p r o m i e n i o w a ń światła boskiego pomiędzy światem z m y s ł o w y m a Bogiem. Okrasą drugiego dnia był wykład M . Krajewskiej, artysty-plastyka, na temat symboliki cmentarzy ż y d o w s k i c h , ilustrowany zestawem przezroczy. C z ę s t o zapomniane, w większości zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej na ziemiach polskich. Maceby nagrobne, architektonicznej, ż y w c e m przeniesionej to zabytki z żydowskich efekt jej kilkuletnich badań, p o s z u k i w a ń sztuki zdobniczej i kamieniarskiej, synagog. Wykład M . Krajewskiej, i działalności w Społecznym Komitecie to Ochrony Cmentarzy Ż y d o w s k i c h . W trakcie obrad pierwszego oraz drugiego dnia toczyła się dość dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysemityzmu. 15 - Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 burzliwa i gorąca Balast przeszłości, długie �226 KRONIKA lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia s p o w o d o w a ł y , ż e w dyskusji m o ż n a wyczuć wzajemne uprzedzenia oraz chęć c a ł k o w i t e g o , było za wszelką cenę odparcia zarzutów przez obie strony. Mimo różnicy zdań atmosfera spotkania była jednak bardzo serdeczna. K a ż d y ze ś w i a d k ó w tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogacony kolejnym zasobem wiedzy o człowieku i jego religii i nowymi doświadczeniami, b ę d ą c e swego rodzaju oczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i empirycznych opinii i twierdzeń. N a zakończenie zebrania głos zabrał ks. dr K . Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom wyraził zadowolenie, że takie spotkanie mogło się odbyć. Stwierdził, że judaizm o m ó w i o n o w całej szerokości i głębi tematu, c h o ć go nie wyczerpano. Były bowiem poruszone problemy natury doktrynalnej, liturgicznej i kulturalnej, a wszystko to odbywało się w atmosferze dialogu, tak bardzo w a ż n e g o w każdej dziedzinie życia, również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu. Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom. N a w i ą z a n o wiele k o n t a k t ó w , znajomości. Wiele z nich m o ż e stać się początkiem dalszej znajomości, szukania tego, co łączy i pomaga współistnieniu dwom tak różnym, a jednocześnie tak bliskim sobie religiom. Oby takich spotkań było coraz więcej! Janusz Walerowski S V D � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55275623371e10bd983bd46df80e25cf.pdf f5cbfb69c1d79bce4361644a7578c29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:932 Title A name given to the resource Mongolskie widzenie świata i jego odbicie w grze cagaan mod (wybrane przykłady) / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ MONGOLSKIE WIDZENIE ŚWIATA I JEGO ODBICIE W GRZE CAGAAN MOD (WYBRANE PRZYKŁADY) Wśród badaczy kultury przez wiele lat panowało przekonanie o autoteliczności celów gier i zabaw. Do niedawna sądzono też, że czynno­ ści wykonywane przez uczestników tego typu zachowań nie wnoszą n i ­ czego nowego do kultury, nie tworzą żadnych dóbr ani nowych porząd­ ków *. Czy jednak istotnie działania tych osób pozbawione są mocy tworzenia wszelkich dóbr? A może po prostu to współczesne społeczeń­ stwa, z których wywodzą się badacze, przypisują t y m tworom znacznie mniejsze znaczenie i wartości niż produktom pracy? Sprawa tworzenia dóbr wydaje m i się szczególnie skomplikowana w przypadku uczestników różnorodnych gier, którzy — zachowując się zgodnie z obowiązującymi regułami — staczają z sobą walkę „na niby", nie tworząc nawet tak nietrwałych na ogół produktów ja te, które są rezultatem działań bawiących się dzieci. Sądzę jednak, że cel zachowań uczestników niektórych gier może mieć charakter kreatywny, choć osoby te, w rzeczy samej, nie dodają niczego nowego do rzeczywistości, jaką zastają w momencie przystąpienia do gry i po jej zakończeniu. Owa krea­ cja odbywa się bowiem nie na obszarze tworzenia dóbr materialnych, lecz w sferze świadomości, przekonań i wyobrażeń. Uczestnik takiej gry wierzy głęboko lub usiłuje wierzyć, że swoim zachowaniem spowoduje np. pomyślne dla siebie i grupy, którą reprezentuje, działania bóstw, duchów, innych ludzi itp. Przykładem takiej wiary w kreatywną rolę gry może być właśnie mongolska gra w cagaan mod (białe drzewo). Gra ta jest jednocześnie przykładem zachowań zabawowych, których funkcja wykracza poza sferę ludyczną. 1 R C a i l l o i s twierdził пр., że gra i zabawa są zachowaniami odciętymi od życia rzeczywistego, dziejącymi się niejako na marginesie tego życia, „nie tak pomyślanymi" itp. (Les jeux et les hommes, Paris 1958). Współcześnie coraz częś­ ciej odchodzi się od tej koncepcji. Patrz np. prace J . S. B r u n n e r Play is serious business, [w:] Psychology Today, New York 1975, s. 81-83; J . M. R o b e r t , M. J . A r t h , R. R. B u s h , Games in Culture, "American Anthropologist", nr 61: 1959, s. 597-605; H . S c h l o s b e r g The concept of the play [w:] -Child's Play, New York 1971, s. 212-215, D. W. W i n n i c o t t , Play and Reality, New York 1971. �122 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Przystępując do badań nad grami i zabawami pasterzy mongolskich, stawiałam sobie pytanie o związki tych form działalności człowieka z sze­ roko pojętą kulturą, z życiem rodzinnym, pracą, religią, obrzędowością, organizacją społeczną i in. Zwracałam także uwagę na pozarozrywkowe funkcje gier i zabaw, widząc w t y m istotny klucz do wyjaśnienia miej­ sca i roli tego typu zachowań w kulturze mongolskiej. W grach i zaba­ wach starałam się przede wszystkim dostrzec zwierciadło tej kultury, traktując je (tzn. owe gry i zabawy) jak soczewkę skupiającą wiele jej cech i świadectwo specyfiki społeczeństwa, u którego je zanotowa­ łam. Takie spojrzenie na grę pozwoliło m i m. i n . ustalić istnienie związ­ ków między cagaan mod a niektórymi wyobrażeniami Mongołów o ota­ czającym ich najbliższym świecie przyrody. Koncepcja związku gry cagaan mod z niektórymi wyobrażeniami Mon­ gołów o świecie przyrody, którą zamierzam tutaj przedstawić, oparta jest na stosunkowo niewielkiej ilości materiałów. Należałoby więc trak­ tować ją raczej jako hipotezę, nie zaś jak gotowe, w pełni udokumento­ wane twierdzenie. Na przedwczesną, być może, prezentację swojej kon­ cepcji zdecydowałam się z k i l k u powodów. Jednym z nich było: pragnie­ nie poruszenia w szerszym gronie problemu traktowanego chyba po macoszemu w naszej literaturze i ukazania jednego ze sposobów, w jaki może on być, jak sądzę, rozwiązywany. Pragnęłam także zaprezentować nie znane szerszemu gronu czytelników materiały archiwalne i ciekawe, czasem unikalne, materiały terenowe, nie mające swego odpowiednika w literaturze dotyczącej ludów mongolskich. W nielicznych pracach poświęconych zabawom i grom Mongołów oraz we fragmentach więk­ szych całości traktujących o kulturze tego kraju cagaan mod wymienia­ na jest jako jedna z gier charakterystycznych i popularnych w Mongolii. Poprzestaje się tam jednak na ogół na opisie reguł gry (dotyczy to zresztą nie tylko cagaan mod), z rzadka tylko podejmując próbę jej inter­ pretacji i osadzenia w szerszym kontekście kulturowym . Z materiałów terenowych wiemy, że cagaan mod była popularna w Mongolii jeszcze w latach trzydziestych-czterdziestych naszego stulecia i że występuje jeszcze dzisiaj, choć o wiele rzadziej w porównaniu z wymienionym t u okresem i na znacznie węższym obszarze (w latach siedemdziesiątych J J występowanie w centralnej części kraju nie zostało np. potwierdzone). 2 e Materiały, na których opieram swe rozważania, pochodzą z badań, jakie przeprowadziłam w ramach prac Polskiej Ekspedycji Etnograficz­ nej PAN w centralnej i zachodniej części Mongolii, wśród Chałchasów i mongolskich mniejszości narodowych, takich jak Eleci, Miangaci i Derbeci. Wykorzystałam t u także informacje, jakie otrzymał S. Szynkiewicz od Torgutów i Dzachczinów. Część moich informacji wymaga jeszcze sprawdzenia i uzupełnienia. W przypadku niektórych rozważań (przede 2 Wyjątkiem jest tu tylko P. N i e b o l s i n , towskago ulusa, S-Pietierburg 1852, s. 374. Oczerki byta kalmuków choszou- �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 123 wszystkim o związkach cagaan mod z kultem ognia i ideą drzewa kos­ micznego) liczba tych informacji musi być znacznie wyższa od posiada­ nej. Muszą one mieć ponadto znacznie szerszy zakres. Tylko wtedy bo­ wiem wnioski, do jakich doszłam analizując reguły tej gry, okoliczno­ ści, w jakich ona występowała itp., będą miały mocniejsze i bardziej pewne podstawy. R e g u ł y g r y : W grze biorą udział dwie drużyny o dowolnej, lecz jednakowej liczbie osób płci obojga. Jeden z uczestni­ ków gry, stojąc na linii „start-meta" wyrzuca jak najdalej kawałek drze­ wa w kształcie walca o jasnej barwie i długości pozwalającej na po­ mieszczenie go w zamkniętej dłoni (około 10 cm). Zadaniem uczestników jest odnalezienie wyrzuconego kawałka drzewa i doniesienie go do linii mety. Nie jest to sprawa łatwa, gdyż po drodze członkowie grupy prze­ ciwnej usiłują odebrać znalazcy cagaan mod i uniemożliwić zwycięstwo drużynie, z której pochodzi gracz. Po odniesieniu kawałka drzewa na metę przez członka jednej z drużyn gra rozpoczyna się od początku. Wygrywa ta drużyna, która zwycięży kilka razy (np. sześć) z rzędu. Cagaan mod organizowana jest przede wszystkim podczas letnich i je­ siennych księżycowych nocy, w miejscu oddalonym nieco od jurt mie­ szkalnych. Jej uczestnikami są (i byli zawsze) ludzie młodzi w wieku 13-25 lat. Zasadniczy trzon stanowiły tu jednak osoby w wieku 15-20 lat. Nie można jednakże wykluczyć udziału osób starszych, nawet do lat •10, informacje o t y m są jednak sporadyczne. W jednym z wariantów tej gry — o podobnych zasadach, lecz rozgrywanej w zupełnie innych okolicznościach (przede wszystkim w dzień i w pobliżu jurt) — uczestni­ czyły dzieci w wieku od 7 do 13 lat. Zabawa ta nie ma jednak wiele wspólnego z poruszanym tu zagadnieniem, ograniczam się przeto do jej zasygnalizowania. Dla współczesnych uczestników cagaan mod jest przede wszystkim okazją do współzawodnictwa i sportowej rywalizacji. Wspomniane wa­ runki, w jakich odbywa się ta gra, sprzyjają też nawiązywaniu kontak­ tów towarzyskich, okazywaniu uczuć wybranej osobie, a także sporadycz­ nym stosunkom seksualnym. Względy te wpływają zapewne decydująco na charakter uczestnictwa i sprawiają, że najbardziej zainteresowane udziałem w grze są osoby w wieku 15-20 lat, pozostające w stanie wol­ nym. Przewaga osób w t y m wieku może być podyktowana nie tylko zainteresowaniami, lecz także, z czysto praktycznego punktu widzenia, warunkami, jakie muszą spełniać uczestnicy tej gry. Osoby te powinny odznaczać się sprawnością, zręcznością, siłą, wytrwałością itp., a cechy te są przede wszystkim atutem ludzi młodych. Materiały terenowe pozwalają nam przypuszczać (z dużym prawdo­ podobieństwem), że w niedalekiej przeszłości zachowania osób uczestni­ czących w cagaan mod, przede wszystkim zaś ich kontakty seksualne, miały szersze znaczenie kulturowe, a ich cel wybiegał daleko poza i n ­ dywidualne doznania. Należałoby t u jeszcze wyjaśnić, że stosunki sek- �124 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z sualne osób grających w cagaan mod nie miały nigdy charakteru orgii, nie obowiązywały wszystkich uczestników i nie przez wszystkich były praktykowane. Z zanotowanego u Torgutów faktu grania w cagaan mod na Cagaan Sar (mongolska nazwa Nowego Roku), przypadający na ogół na przełom stycznia i lutego, oraz z wyjaśnień informatorów S. Szynkiewicz w y ­ snuł wniosek o funkcji cagaan mod jako bodźca dla mającej się rozwi­ jać wiosną przyrody. Stosunki seksualne osób uczestniczących w tej grze miałyby pełnić rolę pobudzającą przyrodę i w magiczny sposób po­ magać w jej wiosennym odradzaniu i rozkwitaniu. Taka idea nasuwać może, jak sądzę, przypuszczenie, że przeważająca liczba młodych wie­ kiem uczestników gry mogła być właściwa i pożądana z uwagi na to, że młodzież najpełniej uosabia siły płodności, jest obietnicą kontynua­ cji, narodzin... Według niektórych informatorów S. Szynkiewicza dobry, wesoły początek roku, jaki zawdzięczano m. in. tej grze, miał też w r ó ­ żyć radość na cały nadchodzący rok. Idąc tym tropem, zbierałam materiały, które pozwalają na zweryfi­ kowanie i uściślenie powyższej koncepcji. Przeprowadzając wywiady z przedstawicielami starszego pokolenia pasterzy (powyżej 60 lat), zwra­ całam uwagę na opis zachowań uczestników cagaan mod, stosowane tu rekwizyty, czas w jakim gra ta była najczęściej organizowana, oraz używaną w niej terminologię. Wiele informacji wskazuje na to, że gra ta miała ścisły związek z kultami i wierzeniami pasterzy mongolskich, dotyczącymi przede wszystkim tego, co dla pasterza najistotniejsze, przy­ rody i płodności. U Eletów, Miangatów i Derbetów nie zanotowałam, co prawda, faktu towarzyszenia cagaan mod obrzędom noworocznym. Nie możemy jed­ nak — choćby przez analogię do innych ludów mongolskich — w y k l u ­ czyć występowania cagaan mod na Cagaan Sar w okresie, którego nie obejmuje już pamięć współczesnych nam informatorów. Związek między cagaan mod i Cagaan Sar wydawał się na ogół informatorom niemożli­ wy ze względu na niesprzyjającą pogodę (zima) i niewielką liczbę osób, jakie znajdują się wówczas w odległości pozwalaiącej na zorganizowanie tej gry. Z pierwszym argumentem możemy się ostatecznie zgodzić, choć, jak widzimy, dla Torgutów i Dzachczinów zimno nie było przeszkodą w zorganizowaniu cagaan mod, choćby w inicjalnej formie 1-2 rozgry­ wek, w dniu Nowego Roku. Drugi z podawanych powodów budzi jednak­ że pewne zastrzeżenia, jako przykład zbyt daleko posuniętej racjonali­ zacji. Ową „niewielką liczbą ludzi" można tłumaczyć generalnie trudności w zorganizowaniu gry w okresie zimowym, kiedy to pasterze żyją w znacznym rozproszeniu z uwagi na kłopoty, jakie mają wówczas w y ­ pasane przez nich zwierzęta ze zdobyciem pożywienia. Okres noworoczny jest jednakże w Mongolii porą wyjątkowego ożywienia kontaktów towa­ rzyskich, spontanicznych spotkań i wizyt rodzinno-sąsiedzkich. Warunki �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 125 korzystne dla zorganizowania cagaan mod istniały, według moich infor­ matorów, latem i jesienią ze względu na ciepłą aurę i bliskość ludzi koczujących ailami (czasowe obozowiska pasterskie) w niewielkiej odleg­ łości od siebie. Mimo różnicy w czasie występowania cagaan mod, jaką zauważamy na podstawie informacji uzyskanych u Torgutów i wymienionych tu i n ­ nych ludów mongolskich (dotyczy to przede wszystkim okresu zimowe­ go), zasadniczy cel zachowań uczestników tej gry i jej związek z odra­ dzającą się i rozmnażającą przyrodą pozostaje jednak- bez zmian. Weźmy na przykład pod uwagę czas występowania cagaan mod u Eletów i Miangatów. Jak twierdzili niektórzy informatorzy, grę tę zaczynano w pierw­ szym dniu lata. Wybór daty nie był przypadkowy. W tym właśnie dniu, według wierzeń pasterzy, schodził bowiem na ziemię jej gospo­ darz Lus sabdag. Nasuwa się przypuszczenie, że cagaan mod mogła być organizowana właśnie dla niego dla pozyskania jego przychylności, na jego cześć. Na podobnej zasadzie oparte były działania myśliwych mon­ golskich, którzy — pragnąc przychylnie nastawić do swych poczynań istoty odpowiedzialne za pomyślne łowy — zabawiali je śpiewem, m u ­ zyką, starając się także zachowywać niezwykle uprzejmie wobec siebie. Zanotowane fakty rozpoczynania gry od wyrzucania produktów mlecznych w kierunku Ałtaju i Changaju, będących, podobnie jak Lus sabdag, wcieleniem bóstw opiekujących się przyrodą, wskazują wyraź­ nie na związek tej gry z szacunkiem, czcią i kultem, jakim pasterz od wieków darzył szeroko pojętą przyrodę. Ofiarowywanie produktów mlecznych duchom i bóstwom przyrody towarzyszyło także ostatniej w roku grze, którą organizowano dokładnie w 16 dniu 2 miesiąca jesieni. Był to dzień, w k t ó r y m Lus sabdag opuszczał ziemię. I znów nasuwa się przypuszczenie, że ofiary z produktów mlecznych były przeznaczone m. in. dla niego, a gra w cagaan mod miała uroczyście pożegnać Lus sabdaga i zapewnić pasterzom jego przychylność w nadchodzącym okre­ sie zimowym. Wyrazem tej przychylności miał być przede wszystkim l i ­ czebny wzrost stad. Stosunki seksualne uczestników cagaan mod miały zaś w magiczny sposób dopomóc w t y m wiosennym akcie narodzin. Twierdzenie o wpływie Lus sabdaga na liczebność stad opieram m. in. na informacjach pasterzy o budowaniu figury żaby w wodzie, w której mieszkał ów gospodarz przyrody, przez osoby k t ó r y m padało bydło. Owa figurka, będąca wizerunkiem konia Lus sabdaga, miała poprawić jego usposobienie i zapobiec dalszym stratom. W zachowaniu t y m mo­ żemy wyodrębnić kilka elementów, mających związek z płodnością i z sa­ mym zjawiskiem zmiany. Oto one: 1) figura żaby układana była z kości zwanych szagaj będących kośćmi przegubu stopy barana, mających, jak wykazały badania S. Szynkiewicza i autorki, związek z symboliką mno­ gości i płodności; 2) woda, w której budowano ową figurę, ma też w y ­ raźny związek z płodnością i oczyszczaniem; 3) sam koń przez fakt to- �126 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z warzyszenia człowiekowi w ważniejszych (przełomowych) momentach jego życia wydaje się być symbolem zmiany; 4) ofiary przeznaczane dla różnych bóstw i duchów opiekuńczych przyrody były na ogół wyrazem prośby o ich przychylność i spowodowanie pomyślności. Ciężkie warunki, w jakich zimowały zwierzęta, obfite niejednokrotnie opady śniegu, zadymki, mrozy, trudności paszowe itp. sprawiały, że część stad, w t y m także dużych i silnych zwierząt, takich jak wielbłądy, nie była w stanie przetrwać zimy. Nic więc dziwnego, że pasterze róż­ norodnymi zabiegami starali się zapobiec stratom w stadach i wpłynąć na naturalne rozmnażanie się zwierząt wiosną. Owe magiczne działania uczestników cagaan mod, mające zapewnić wiosenne odrodzenie się przy­ rody i m. in. ilościowy wzrost stad, są wyraźnie związane z naturalnym rytmem rozrodczym niektórych zwierząt, przede wszystkim zaś owiec, stanowiących podstawę mongolskiej gospodarki pasterskiej. Połowa je­ sieni, a więc moment, w którym — według wierzeń pasterzy — od­ chodzi Lus sabdag, jest właśnie okresem intensywnego kojarzenia owiec i tryków. Początek wiosny, liczony w Mongolii od Nowego Roku, to z ko­ lei pora przychodzenia na świat młodych jagniąt . Podobny był sens zabiegów uczestników cagaan mod, grających i n ­ tensywnie przez kilka nocy w trakcie i po zakończeniu produkcji woj­ łoku. Czynność ta, będąca jedną z najważniejszych prac pasterskich, kończy rok gospodarczy. Magiczne działania stosunków seksualnych osób grających w cagaan mod miały więc zapewne zagwarantować pa­ sterzom wiosenne odtworzenie tego, co zostało zamknięte wraz z zakoń­ czeniem produkcji wojłoku, zapewnić zwierzętom bujną sierść, która bę­ dzie podstawą do wyrobu wojłoku w następnym cyklu gospodarczym. Należałoby t u może dodać, że warunki panujące w okresie, w którym wyrabiano wojłok, wyjątkowo sprzyjały organizowaniu tej gry. Sprzy­ mierzeńcem uczestników była zarówno ciepła pora roku z księżycowymi nocami, jak i charakter pracy, która wymagał obecności i współdziała­ nia wielu osób i zaliczana była przez pasterzy do tzw. wspólnych prac. Uroczysty charakter gry w cagaan mod w dniach takich, jak wspom­ niany początek lata, produkcja wojłoku, pożegnanie Lus sabdaga i in., podkreślany był m. i n . stawianiem talerza z produktami mlecznymi na linii „start-meta" (taki talerz jest nieodzownym elementem wszelkich uroczystości w Mongolii), obecnością starców siedzących na tej linii, częstujących zwycięzców mlekiem, kumysem lub kefirem, oraz śpiewa­ niem na zakończenie gry pieśni „Piękny, letni miesiąc", k t ó r ą u Eletów i Miangatów wykonywano tylko w szczególnie ważnych momentach, np. podczas wesela. Starcy siedzący na linii mety pełnili przede wszystkim rolę obser­ watorów. Każda z grup uczestniczących w cagaan mod miała ponadto 3 3 Dane o naturalnym rytmie rozrodczym owiec zaczerpnęłam z pracy I . M. M a j s k i eg o, Mongolia nakanunie riewolucji, Moskwa 1960, wyd. 2, s. 76. �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 127 swego opiekuna, będącego jednocześnie sędzią, który nosił miano achłagcz. Z jego r ą k zwycięzcy przyjmowali mleczne napoje. Achłagcz chwa­ lił też zwycięzców słowami: „Ładnieś znalazł i przyniósł cagaan mod, dzielny młodzieńcze" (w oryginalne chiin — człowieku). Zważywszy na wysoką pozycję starców w społeczeństwie mongolskim możemy przypu­ szczać, że ich obecność na mecie nadawała zabawie nie tylko bardziej uroczysty charakter, ale była jednocześnie wyrazem społecznej akcep­ tacji zachowań jej uczestników i wzmocnienia magicznego charakteru tych zachowań oraz okazywania najwyższego szacunku opiekuńczym bó­ stwom przyrody, z którą owa zabawa była związana. Obecność starców była wymagana tylko w tych dniach, w których cagaan mod miała szczególnie uroczysty charakter. Jednakże i w pozo­ stałe dni, kiedy cel gry był czysto autoteliczny, gdy grano l i tylko dla samej przyjemności, stwarzano pozory społecznej sankcji starszyzny, np. przez umieszczenie na linii mety szuby imitującej człowieka lub też posadzenie osoby młodej, z t y m jednak zastrzeżeniem, ażeby była ona starsza od najstarszego uczestnika gry choćby o rok. Zastanówmy się teraz nad wzajemnymi relacjami kontaktów seksual­ nych uczestników cagaan mod z faktem wyrzucania przez nich białego drzewa. Wyrzucanie drzewa o jasnej barwie na ogół tłumaczyli informa­ torzy, tak jak wiele innych zachowań, względami praktycznymi. Jest bowiem prawdą oczywistą, że łatwiej odszukać w nocy drzewo o jasnej barwie niż drzewo ciemne. Wypowiedzi niektórych informatorów poz­ walają nam jednak widzieć w owym drzewie wyrzucanym przez uczest­ ników gry coś więcej niż zwykłą drewnianą pałeczkę. Pozwalają też sądzić, że wybór białego drzewa dyktowany był nie tylko względami praktycznymi, lecz drzewo o jasnym odcieniu było w tej grze szczegól­ nie pożądane ze względów kulturowych. Należałoby t u dodać, że w dniach, w których cagaan mod miała charakter szczególnie uroczysty, biel w y ­ stępowała jeszcze dwukrotnie: białe produkty ofiarowywano duchom opiekuńczym przyrody, białe były też napoje, którymi częstowano zwy­ cięzców ( i tylko ich!). Wraz z białym drzewem biel występowała więc w t y m czasie trzykrotnie, a więc w ilości, której Mongołowie nadają znaczenie symboliczne i magiczne. Zastanówmy się teraz, dla jakich powodów używano w tej grze bia­ łego drzewa i skąd mogła wziąć się jej nazwa? Na pytanie o cele ca­ gaan mod k i l k u informatorów odpowiedziało mi, że „odbywała się ona k u uciesze drzewa". Twierdzono także, że drzewo to nie mogło być za­ stępowane żadnym innym przedmiotem o jasnej barwie (np. białym kamieniem), gdyż „tylko drzewo jest żywe". Zważywszy t ę szczególną wyłączność i szacunek, jakimi darzyli Mongołowie drzewa, możemy s ą ­ dzić, że drzewo występujące w grze cagaan mod było dla pasterzy sym­ bolem żywej przyrody. Tej przyrody, na którą próbowali oni oddziaływać swymi zabiegami. �128 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Podobne zachowania zanotowano u XIX-wiecznych Kałmuków. Niebolsin pisał, iż grając wiosną w cagaan modun i dziękując (komu? — IKS) za pomyślnie przebytą zimę, używali oni kamienia owiniętego białą wełną pochodzącą z hodowanych przez nich zwierząt . Wełna ta — po­ dobnie jak drzewo — była produktem żywej przyrody. Kamień ułatwiał tylko stworzenie z niej odpowiedniej piłeczki. Być może, owa wełna, z której robiono widoczną, zewnętrzną część piłeczki, była dla Kałmuków symbolicznym przedstawieniem nie tylko samych zwierząt, lecz całej ich pasterskiej gospodarki. Była ona też zapewne informacją wskazującą mocom odpowiedzialnym za pomyślność pasterzy kierunek pożądanego oddziaływania. Przytoczone tutaj przykłady są wyraźnym świadectwem wiary w kre­ acyjną funkcję gry cagaan mod, wybiegającą poza sferę działań ludycznych i autoteliczne cele gry. Obserwujemy t u także specyficzny sposób oddziaływania zachowań kulturowych, do jakich należy gra, na świat natury, żywej przyrody, symbolizowanej tutaj przez drzewo i wełnę. Dbałość o zachownie naturalnego związku drzewa ze światem przyrody była przy t y m tak wielka, że nie uciekano się do zabiegów malarskich w celu rozjaśnienia szarawej czy żółtawej barwy drzewa, lecz pozosta­ wiano ją taką, jaką była w rzeczywistości. Szukając powiązań cagaan mod z szerzej widzianą k u l t u r ą i mając na uwadze informacje o organizowaniu tej gry „ku uciesze drzewa", sta­ wiałam sobie pytanie, czy nie istniały jakieś powiązania tej gry z ideą drzewa kosmicznego. I następnie: gdyby istotnie występowały powiąza­ nia tego rodzaju, czemu miałyby służyć stosunki seksualne uczestników gry i uroczysta oprawa nadawana jej w wyraźnie wyznaczonych momen­ tach cyklu rocznego? Teksty pochodzące z terenów Mongolii, zebrane m. i n . przez N . Potanina, świadczą wyraźnie, że Mongołom bliska była idea drzewa kos­ micznego. Według jednego z takich tekstów (informatorem był Elet z miasta Kobdo, zachodnia Mongolia) drzewo to rośnie gdzieś na zacho­ dzie, jest ono tak ogromne, że w jego cieniu może się skryć 2000 ludzi. Szyszkami jego są jurty, liście zaś ma ono tak tłuste jak pierogi. Drze­ wo to stoi na równinie, gdzie nie ma ani trawy, ani lasu, ani piasku, ani kamienia, a gleba jest miękka . W jaki sposób można jednakże połączyć ową ideę z grą cagaan mod? Pewne pomysły podsunęły m i badania R. Tomickiego. W wielu prze­ analizowanych przez niego mitach kosmogonicznych i antropogenicznych, m. i n . z terenów Azji Środkowej i Północnej, wspomina się o osobliwym drzewie, z którego pierwsi ludzie zjedli owoce, zyskując w ten sposób 4 5 4 N i e b o l s i n , op. cit., s. 374. G. N. P o t a n i n , Oczerki siewiero-zapadnoj s. 187-188. 5 Mongolii, S-Pietierburg 1883, �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 129 zdolność rozmnażania się. Mity te są więc dowodem istnienia wierze­ niowego związku między drzewem kosmicznym, którego odmianą jest, jak mniemam, także znane nam drzewo rajskie, a płodnością człowieka. Być może właśnie tutaj należy szukać wyjaśnień społeczno-kulturowych funkcji cagaan mod, jego znaczenia i genezy. Gra ta jest, być może, swoistym przypomnieniem mitu opartego na tej koncepcji? Nie dyspoluję jednakże żadnymi materiałami, które umożliwiłyby mi weryfikację tego przypuszczenia. Pozostanę więc na razie przy stosunkowo lepiej udokumentowanym twierdzeniu o związku między grą cagaan mod a drzewem jako symbolem żywej przyrody, którą mają pobudzić do roz­ woju zachowania uczestników tej gry. Jedna z informacji (uzyskana od Eleta), jakie otrzymałam w odpo­ wiedzi na pytanie o cele cagaan mod sugeruje jeszcze jedno możliwe powiązanie tej gry z wyobrażeniami Mongołów o świecie przyrody. I n ­ formacja ta wskazywała na to, że gra odbywała się nie tylko k u ucie­ sze drzewa, lecz że miała także sprawiać radość ogniowi. Związek jej z ogniem powtórzył się też w informacji pochodzącej od Miangata, doty­ czył on jednak płaszczyzny filologicznej, mianowicie nazewnictwa grup uczestniczących w tej grze. Grupy te nosiły nazwę ogień (mong. gał). W grach drużynowych, występujących na terenie Mongolii, nie spotka­ łam tego terminu, używanego dla oznaczenia poszczególnych zespołów. Spotykamy go natomiast u Buriatów, gdzie oznacza ognisko, obozowisko każdej z drużyn biorących udział w masowych polowaniach o charakte­ rze sportowym. Najprawdopodobniej takie samo znaczenie, być może przeniesione ze zwyczajów myśliwskich, można by wiązać z ową nazwą gal. W cagaan mod znaczy ona tyle co drużyna. Objaśnienie tej nazwy za pomocą materiałów etnograficznych wydaje m i się na razie niemożli­ we. Nie tłumaczą jej bowiem ani reguły gry, ani jej oprawa. Pozostanę więc przy ogniu, znajdującym się na płaszczyźnie wyobrażeniowej, przed­ stawionym przez informatora jako zjawisko, dla którego m. in. organi­ zowano cagaan mod. Ta nieoczekiwana, przyznaję, informacja o związku tej gry z ogniem nasunęła m i szereg przypuszczeń i pytań: Czy cagaan mod jest pozo­ stałością jakiegoś obrzędu związanego z kultem ognia, którego istnienie (tzn. kultu) zostało potwierdzone także na terenach Mongolii? Jak w y ­ tłumaczyć obecność „ognia" w tej grze, nie naruszając dobrze udoku­ mentowanego faktu występowania cagaan mod w funkcji bodźca dla przyrody? Czy w ogóle zachodzi jakiś związek między owym drzewem i ogniem występującym w zabawie, a zachowaniami jej uczestników i niektórymi wyobrażeniami pasterzy o świecie przyrody? Czy ów ogień i drzewo były tylko drogą, za pośrednictwem której składano ofiary du­ chom opiekuńczym i rządzącym światem przyrody? Szukając rozwiązania, zaczęłam od odpowiedzi na pytanie, czy ogień w kulturze mongolskiej miał jakiekolwiek powiązania z płodnością przy9 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �130 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z rody, jej odradzaniem się i zamieraniem na czas zimy? Materiały tere­ nowe ekspedycji, a także informacje, na jakie natrafiłam w literaturze i nieopublikowanych źródłach, wskazują bez wątpienia na istnienie tego typu powiązań. Najpełniej i najwyraźniej wskazują na nie niektóre rękopisy prze­ chowywane w bibliotece państwowej w Ułan Bator . Znajdujemy w nich wyraźne dowody na istnienie kultu matki ognia w przedrewolucyjnej Mongolii. Świadczą o tym m. in. ofiary z mostka owczego składane jej w dniu Nowego Roku. Ofiarom t y m towarzyszyły inwokacje, zawiera­ jące na ogół następujące grupy informacji: 1) rodzaj składanej ofiary; 2) dane o stworzeniu matki ognia; 3) opis jej cech zewnętrznych; 4) za­ kres jej wpływów i działania. O t y m zakresie informują nas przede wszystkim prośby kierowane ku matce ognia, którymi kończy się na ogół każda inwokacja. Matka ognia występowała pod różnymi imionami, np. Od Galayiqan lub Gał Eke. Ofiary dla niej były zawsze te same, przede wszystkim tłuszcz, stanowiący podstawę jej pożywienia. Istniało natomiast kilka wersji stworzenia tej postaci. Przypisywano je boskiej woli niebios i ziemskim istotom, np. rodzicom Czyngiz-chana lub jemu samemu i jego pierwszej żonie, związkowi żelaza lub stali (ojciec) z ka­ mieniem otoczakiem lub krzemieniem (matka). Według innych podań, przodkami matki ognia były drzewa iwy, rosnące na wierzchołkach wzgórz Changaj-chana i Burchat-chana . Postaci matki ognia nadawano cechy ludzkie. Wyobraźnia ludowa odziewała ją w jedwabne szaty ozdobione guzikami i przepaskami, obli­ cze jej zaś było szerokie i jak jedwab gładkie. Wśród próśb zanoszo­ nych przez składających ofiary możemy wyróżnić dwa obszary działa­ nia Gał Eke. Pierwszy, to obszar wiary i zachowań zgodnych z kanona­ mi religijnymi. Matka ognia ukazywana tu jest jako dobre bóstwo, któ­ re może sprawić, że wszędzie zapanuje religia i towarzyszący jej zespół obrzędowo-zwyczajowy. Ta część tekstów przepojona jest wyraźnie du­ chem myślenia lamajskiego. Drugi obszar działań matki ognia dotyczy bezpośrednio interesującej nas sfery płodności i rozwoju przyrody, dzie­ dzin ludzkiej pomyślności mierzonej m. in. dostatkiem bydła i dzieci. To do matki ognia zanoszono prośby: „Niech rodzi się moje potomst­ wo" . Ona miała też moc obdarowywania człowieka bydłem i była tą, która czyniła „bydło licznym, jak zboże i kasze" . 6 7 8 9 * Są to rękopisy zatytułowane Księga ofiar składanych ogniu (biblioteka p a ń ­ stwowa w Ułan Bator, sygnatura 294/G-15 oraz Sutra ofiar składanych ogniu, tamże, sygnatura 294.2/G-15. Przekład tych tekstów na język polski został doko­ nany przez S. Godzińskiego. Maszynopis znajduje się w Archiwum Zakładu Etno­ grafii I H K M P A N w Warszawie pod numerem 207. T. A. B i e r t a g a j e w , Kult bogini-matieri ognia u mongolskich plemion, „Sowietskaja Etnografija", vol. 6: 1973, s. 120-125. Sutra ofiar składanych ogniu, s. 28. » J.w. 7 8 �131 M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA Twierdzenie o przypisywaniu matce ognia wpływu na rozwój rodzin i stad, stanowiących ich materialne zabezpieczenie, można ponadto po­ przeć informacją o składaniu ofiar i oddawaniu czci matce ognia (o imie­ niu Ut) podczas obrzędu weselnego, kiedy to proszono ją o pomyślność dla młodej pary . Siady k u l t u matki ognia zachowały się też, jak przypuszczam, w nie­ których obrzędach występujących do niedawna na terenie Mongolii. Do ohrzędów tych należy np. doroczne składanie ofiar, m. in. z mostka owczego, na przeznaczonych specjalnie do tego celu usypiskach kamieni, tworzących pojedyncze wzgórki zwane owoo, jak mówiono u Eletów i Miangatów — „dla przyrody". Można t u także z pewnością zaliczyć zwyczaj obdarowywania mostkiem owczym kobiet podczas uroczystości weselnych. Teksty świadczące o występowaniu kultu matki ognia na obszarze Mongolii pochodzą z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X wieku oraz z przełomu wieku X I X i X X . W t y m samym okresie powstały jednakże teksty, które dowodzą, iż nie mniejszym szacunkiem darzono wówczas męskich gospodarzy-opiekunów ognia . Postacie bóstw ognia były nie­ jednokrotnie utożsamiane z samym ogniem. Poszczególne rękopisy, na które się tutaj powołuję, pozwalają jednak wnioskować, że mimo tego utożsamiania płeć bóstwa-opiekuna była przez pasterzy wyraźnie uświa­ damiana. 10 11 1 0 O kulcie bogini-matki ognia patrz także: N. N. P o p p e, Zum Feuerkultus oei den Mongolen, „Asia Major", Leipzig 1925, vol. 11, fasc. 1, s. 130-145; C . R. В a w d e n, Mongol Notes, 1. The Lauvain fire ritual, "Central Asiatic Journal", Hagues 1963, vol. 8, nr 4; В. R i n t c h e n , Les materiaux pour Vetude du chamanism.e mongol, "Asiatische Forschungen", Wiesbaden 1959, Bd 3., N. L . Ż u k o w s k a j a , Narodnyje wierowanija Mongołów i buddizm, [w:] Archieołogija i etnografija Mongolii, Nowosibirsk 1978, s. 29, 33. 1 1 O kulcie męskiego bóstwa ognia donoszą między innymi teksty zapisane przez Ch. Luwsanbaldana, znajdujące się w jego prywatnym posiadaniu. Tłumacze­ nia tych tekstów, dokonane przez S. Godzińskiego, przechowywane są w Archiwum Zakładu Etnografia I H K M P A N pod numerem 207. Jeden jest tekstem barga-buriackim, pochodzącym z Mongolii Wewnętrznej (przełom X V I I I - X I X w.), drugi zaś nosi trudny do odczytania tytuł tybetański i jego przynależność do którejś z grup etnicznych Mongolii jest sporna. W innych tekstach znajdujemy wyraźne ślady jednoczesnego w y s t ę p o w a n i a na terenie Mongolii kultu męskiego i żeńskiego bóstwa ognia. Przykładu dostarcza W. K . W j a t k i n a , która w pracy Mongoly Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, [w:] Trudy Instituta Etnografii (Moskwa 1960, t. 60) na stronach 225-226 pisze o składaniu ofiar przeznaczonych dla p a n a o g n i a o imieniu Sorongcon Gombo. Wymieniając inne zwyczaje mongolskie Wjatkina pisze: „Jeżeli po zarżnięciu owcy okaże się, że w jej wnętrzu znajdował się płód, to jagniątko to namaszcza się tłuszczem pochodzącym z żołądka tej owcy i rzuca w ogień. M ó w i ą [Mongołowie — I K S ] , że bogini ognia ma trzyletniego chłopczyka, któremu rzucają to jagnię w charakterze jadła" (s. 241). Badania 1948-1949. prowadzone przez Wjatkinę na terenie Mongolii obejmują lata �132 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z K u l t matki ognia, jak większość tzw. kultów kobiecych w wielu k u l ­ turach, jest zapewne w Mongolii kultem starszym od kultu gospodarza czy też męskiego bóstwa ognia. Przyczyny stopniowego zastępowania jednego obiektu kultu przez inny nie są w tej chwili istotne dla moich rozważań. Szczególnie ważne jest natomiast, że mimo zmiany płci obiek­ tu kultu, jaka nastąpiła na niektórych terenach Mongolii, utrzymany został zakres działań opiekuna ognia. Ofiary, jakie mu składano (przy czym nie notujemy żadnej różnicy w charakterze ofiar i uzależniania ich od płci bóstwa-opiekuna) miały w każdym przypadku na celu wszel­ ką kreację, pomnożenie dóbr składającego je, a więc jego rodziny i stad, zdrowia i innych niematerialnych wartości. W jednym z tekstów i n ­ wokacji skierowanej do męskiego bóstwa ognia znajdujemy na przykład strofy: „obdarz dostatkiem jagniąt, aż wypełnią chugen [tj sznur z p ę ­ tlami do wiązania jagniąt — przyp. tłumacza S. Godzińskiego], daj dostatek dzieci, aż wypełnią kołdrę" . Widzimy więc, że ogień uważa­ ny był za wcielenie płodnych sił przyrody i siłę odpowiedzialną jedno­ cześnie za tę płodność, niezależnie od płci bóstwa opiekującego się nim lub utożsamianego z ogniem . Wróćmy teraz do cagaan mod i jej magicznego wpływu na rozwój przyrody. Informacje o wyraźnym związku ognia z płodnością nasunęły mi hipotetyczne przypuszczenie, że działanie uczestników gry mogło być również skierowane k u bóstwu ognia, nie tylko k u mniej lub bardziej upersonifikowanym duchom odpowiadającym za różne miejsca, zjawi­ ska atmosferyczne, stan stad itp. Być może były one pierwotnie skie­ rowane wyłącznie k u bóstwu ognia? Z czasem zaś, wraz z nasilaniem się kultu licznych bóstw przyrody, ten jednoznaczny personalny związek mógł być przeniesiony na szerszy krąg postaci (o cechach bardziej ogól­ nych, syntetycznych) mających spełniać prośby pasterzy. Tego rodzaju transformacje znane są dobrze z terenów wielu krajów, m. in. także położonych na terenie objętym wpływami lamaizmu . Być może zwią12 13 14 1 2 Tekst barga-buriacki zapisany przez Ch. Luwsanbaldana (por. informacje zawarte w przypisie 11). Przedwczesne i nazbyt schematyczne były, jak się wydaje, ustalenia Ż u k o w ­ skiej, która, pisząc np. o stopniowym przejmowaniu cech i funkcji przypisy­ wanych bogini-matce w świecie lamajskim przez inne postacie panteonu, orzekła, że takie funkcje, jak stworzenie świata, zarządzanie czasem, pogodą itp. przyjęły na siebie bóstwa męskie, żeńskie bóstwa zaś odpowiedzialne były za kontynuację rodu ludziego, małżeństwo, rodzinę i dzieci N. L . Ż u k o w s k a j a , Formy prokulta prirody w pantieonie i Hluałach lamaizma, [w:] Rieligija i mi/ologija narodów Wostocznoj i Jużnoj Azii, Moskwa 1970, s. 100-104. Taka była za­ pewne generalna tendencja w świecie lamajskim; niemniej jednak podany tu przeze mnie przykład przypisywanej — jeszcze na przełomie X I X i X X wieku (teksty Wjatkiny) przez Mongołów —• odpowiedzialności za losy i rozwój rodziny zarówno męskim bóstwom opiekującym się ogniem, jak i postaci jego matki, w s k a z y w a ł y b y na istnienie wyjątku od tej reguły. 1 3 'jawlenija 1 4 Przykłady takiego swoistego mieszania się e l e m e n t ó w wierzeń szamańskich �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 133 zek cagaan mod z ogniem jest tak dawny, że nie obejmuje go pamięć współczesnych informatorów ani też ustne przekazy, na których mogą się oni opierać. Czy jest to jednak jedyny powód braku większej ilości informacji o jakimkolwiek związku tej gry z ogniem? Zastanówmy się jeszcze nad informacjami, które mogłyby pośrednio wskazywać na istnienie tego rodzaju związków w przeszłości. Weźmy np pod uwagę zarzucone już niemal powszechnie organizowanie cagaan mod na Cagaan Sar. Czy może być jakiś związek między występowaniem tej gry w tym właśnie okresie a kultem ognia i mongolskimi wierzeniami 0 wpływie ognia na rozwój przyrody? Zważywszy na to, że Nowy Rok był w Mongolii m. in. okresem składania ofiar bogini (czy też ogólnie bóstwu) ognia z wiadomym nam celem pozyskania jej przychylności, który to zwyczaj był jednym z elementów obrzędowości noworocznej mającej zapewnić pasterzom dobrą przyszłość, związek, o którym t u mowa, jest zupełnie możliwy. Funkcja cagaan mod byłaby t u analogicz­ na do tej, jaką przypisywano tej grze występującej w innych (lepiej uświadamianych przez współczesnych pasterzy) przełomowych momen­ tach cyklu kalendarzowo-gospodarczego. Cagaan mod, przeznaczona dla bóstwa ognia, miałaby więc również pobudzać odradzającą się wiosną przyrodę. Okres nowego roku był też w świadomości wielu społeczeństw nie tylko czasem odtwarzania się, odradzania przyrody, lecz generalnie cza­ sem ponownych narodzin wszelkich zjawisk, m. i n . i ognia. To wieczne odradzanie przypominane było poprzez opowieści mityczne i różnorodne misteria. I znów nasuwa się hipotetyczne przypuszczenie, iż źródła ca­ gaan mod leżą gdzieś w mitycznym kręgu wierzeń o powstawaniu życia 1 wszelkich zjawisk, w misterium nawiązującym do stworzenia ognia z drzewa iwy... Jest to jednakże tylko jeszcze jedno przypuszczenie. Zauważmy jednak, że i w t y m domniemanym obrzędzie, w którym drze­ wo dawałoby życie ogniowi w sposób mityczny (zgodny zresztą z pra­ wem natury), zostałyby zachowane idee kontynuacji i narodzin, k t ó r y m i przepełniony jest zespół noworocznych zwyczajów i wierzeń. Niezależ­ nie więc od tego, czy drzewo i ogień występujące w cagaan mod wcho1 5 i lamajskich na terenach objętych w p ł y w a m i tej religii podaje np. Ż u k o w s k a w cytowanej powyżej pracy oraz w swojej książce Łamaizm i rannije formy rieligii, Moskwa 1977, s. 80. Patrz także recenzja z tej książki, pióra S. S z y n k i e w i c z a , zamieszczona w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". Nie wiadomo dokładnie, z jakiej części Mongolii pochodzi tekst przytoczo­ ny przez Biertagajewa (za D. Banzarowem), w którym znajdujemy informacje o mitycznym związku genealogicznym między drzewem i ogniem. Czy mógł on powstać w centralnej części Mongolii, gdzie jako paliwo używany jest wyłącznie suchy nawóz zwierzęcy? Czy też powstał w części zachodniej, która obok nawozu u ż y w a także drzewa? W wielu informacjach o pochodzeniu ognia, jakie przytacza Potanin (patrz przypis 5), nie znajdujemy jednak potwierdzenia występowania tego typu skojarzeń na terenach północno-zachodniej Mongolii. 1 5 �134 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z dziłyby z sobą w układ, w k t ó r y m dominująca rola przypadałaby drze­ wu lub ogniowi, niezależnie od tego, czy gra ta jest pozostałością kultu ognia, k u l t u drzew symbolizujących żywą przyrodę, czy w ogóle k u l t u jakichkolwiek sił mających wpływ na świat żywej przyrody, czy jest to pozostałość noworocznego obrzędu oczyszczania , przypominania m i ­ tów kosmogonicznych i prapoczątków różnych zjawisk, zawsze, w każ­ dym z możliwych rozwiązań, występuje jej wyraźny związek z płodnoś­ cią, życiem i kontynuacją. Zwróćmy jeszcze uwagę na gest, jakim jeden z uczestników gry wy­ rzuca kawałek drzewa. Drzewo to, wyrzucone w górę, spada następnie łagodnym łukiem na ziemię, co staje się sygnałem do rozpoczęcia po­ szukiwań. Możemy oczywiście twierdzić, że gest ten nie ma żadnego zna­ czenia. Przypuszczam jednak, że i ów gest wyrzucania drzewa, jak i cała gra, świadczy o związku cagaan mod z wizją świata przyrody stworzoną przez całe pokolenia pasterzy mongolskich. Wydaje m i się, że ten gest może równie dobrze przemawiać za związkami tej gry z kultem ognia, którego pochodzenie kojarzone jest z drzewami i w y rosnącymi na wierz­ chołkach gór Changaj-chana i Burchat-chana, jak i za związkami z k u l ­ tem bóstw przyrody, dla których ofiary często były wyrzucane k u górze, w kierunku domniemanego stałego lub czasowego miejsca ich zamieszkania. Sposób widzenia świata u pasterzy mongolskich uzewnętrznia się też w zakończeniu cagaan mod, organizowanej w dniach bardziej uroczy­ stych. W tych dniach, według niektórych przekazów miangackich, chłop­ cy biorący udział w grze, zakończywszy boje o drzewo, próbowali jesz­ cze swych sił w zapasach (zachowując przy t y m podział na dwie grupy, te same, które ścierały się w cagaan mod), dziewczyny zaś śpiewały pieśń „Piękny letni miesiąc". Zastanówmy się, w jakim celu mogły być organizowane owe zmagania chłopców zmęczonych już chyba udziałem w cagaan mod? Dlaczego były to właśnie zapasy, a nie jakakolwiek inna forma przedłużenia gry? Dlaczego wreszcie przystępowano do tych za­ pasów tylko w dniach bardziej uroczystych? Zachowanie chłopców, podobnie jak i cała ta gra oparta na r y w a l i ­ zacji, zdaje się t u przypominać o odwiecznej walce człowieka z przyrodą i człowieka z człowiekiem. Walkę tę zaś podejmuje przede wszystkim 16 i e Dokładny opis takiego noworocznego obrzędu oczyszczania za pośrednictwem ognia znajdujemy np. u P. K . Kozłowa, (Mongolija i Kam, Moskwa, 1947, wyd. 2, s. 161) oraz u W. W. R o c k h i l l a (Tftg Land of the Lamas, London 1891, s. 113-115). W obrzędzie tym, jak podaje np. Kozłów, Mongołowie widzieli sposób na oczyszczenie się z grzechów minionego roku i jednoczesne wybawienie od wszelkich złości i napaści w roku nadchodzącym. Po ceremonii spalenia figurki ofiarnej (balin) wszyscy uczestnicy obrzędu biegli do swych domów, nie oglądając się za siebie, aby wszelkie nieszczęścia spalone w ogniu nigdy już do nich nie wróciły. �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 135 mężczyzna. Dziewczyny śpiewające wymienioną pieśń nie były już zo­ bowiązane do zachowania uprzedniego (zabawowego) podziału na grupy, lecz łączyły się w jeden zespół, uosabiając t y m samym, jak m i się w y ­ daje, pojednanie i pokój. Taka forma zakończenia cagaan mod zdawała się przypominać o od­ wiecznym podziale społecznym według płci i o różnicy w rolach pełnio­ nych przez kobietę i mężczyznę. Występowanie cagaan mod па Cagaan Sar, czy też w dniach szczególnie silnie związanych z cyklem gospodarczo-kalendarzowym, potwierdzałoby sens takiego przypominania. Iwona Kabzińska-Stawarz i T H E M O N G O L I A N V I E W O F T H E W O R L D AND I T S R E F L E C T I O N T S A G A A N MOD G A M E IN T H E Summary ! ! i 1 Until recently tsagaan mod has been among the popular Mongolian games. Based on the competition of two teams trying to recover a wooden stick thrown far away by one of the participants, it attracted mostly youth aged 15-20 years. Conditions in which this game was usually played — warm, moonlit nights — facilitated social contacts, helped to bring out feelings towards chosen partners and (in single instances) led to sexual unions. Studies carried out by S. Szynkiewicz and the author have shown that behaviour of participants in tsagaan mod, once had a wider cultural meaning. The time of the game (New Year, beginning of Summer, mid-Autumn and the end of agricultural seasons) indicates its obvious links with the economic-callendar cycle. Field materials suggest that sexual relations during cagaan mod — depending on the period the game was played — were to magically awaken to life Spring nature, to ensure its revival after a usually hard winter time. The author suggest that the purpose of tsagaan mod exceeded the rules of a simple game. It was of a creative type and fulfilled important cultural functions chiefly due to the close behavioural links of its participants with fertility and nature — two aspects so important to herdsmen. The importance of tsagaan mod was also indicated by the setting during particularly festive occasions — plates with milk products were placed at the finishing line, the elders were present and watched the game, winners were served with milk drinks and a suitable song was sung at the end of the game. Basing on herdsmen's information concerning the organization of the game — to „the joy of the tree" ("Since only trees are alive)" —• the author concluded that the piece of wood appearing in the game symbolized the living and regenerating nature which was to be influenced by the behaviour of tsagaan mod participants. On the basis of information relating to the organization of the game also "to the joy of fire", the author advances the hypothesis on links between tsagaan mod and the fire cult. To support this thesis and the well documented statement that the game represented an impulse for developing nature, she quotes many examples (including literature and 18th-19th centuries Mongolian manuscripts) providing evidence that fire was supposed to exert influence on the fertility of the world of nature and of human families. The author supposes �136 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z that tsagaan mod might have been originally organized exclusively for the fire god to win his favour and hence — certain specific advantages. Only with the passing of time and the spreading of cults of many deities responsible for nature, particular places, herds, atmospheric phenomena etc., the circle of figures who were to fulfil herdsmen's wishes, became wider and synthetized. The author sought to confirm links between tsagaan mod and the fire cult also by information on the periods the game was held (above all during the New Year) and by the behaviour of participants (gestures). The author presented, moreover, hypothetical deliberations on the genesis of tsagaan mod. She thought to detect it, among others, in a suggested New Year mystery play representing the mythological birth of fire from the sallow tree or (one not excluding the other) in the symbolic New Year rite of purifying oneself from sins by means of fire. Ивона Кабзиньска-Ставаж МОНГОЛЬСКОЕ МИРООЩУЩЕНИЕ И ЕГО ОТРАЖЕНИЕ В ИГРЕ ЦАГААН МОД Резюме Еще недавно цагаан мод принадлежала к весьма популярным монгольским играм. Имеющая в своей основе соревнование двух коллективов, стремящихся отыскать деревян­ ную палочку, заброшенную далеко одним из участников, она привлекала прежде всего юно­ шей в возрасте 15-20 лет. Обстоятельства, при каких обычно шла эта игра — теплые безлун­ ные ночи — способствовали, между прочим, устанавливанию товарищеских связей, про­ явлению чувств избранникам, а также порой и сексуальным связям участников. Исследо­ вания, проведенные С. Шинкевичем и автором статьи, выяснили, что такое поведение лиц, участвующих в игре, имело некогда широкое культурное значение. Время, к какому приуро­ чивалась эта игра (новый год, начало лета, середина осени, окончание хозяйственного се­ зона), указывает на ее бесспорную связь с календарно-хозяйственным ритмом. Материалы, полученные путем местных исследований, позволяют полагать, что половые сношения участников цагаан мод — в зависимости от времени игры — должны были магическим образом побуждать к жизни возрождающуюся весной природу или же гарантировать ско­ товодам возрождение ее после обычно тяжелого зимнего периода. Автор стремится дока­ зать, что цель игры состоял не в самом увеселении, что эта игра имела созидательный ха­ рактер и выполняла важные прежде всего культурные функции тесной связи поведения ее участников с тем, что наиболее важно для скотовода: с плодородием и природой. О придавании важного значения цагаан мод свидетельствовало также и оформление, сопутствующее этой игре в особенно торжественные моменты: на линии финиша ставилась тарелка с молочными продуктами, присутствовали старики-судьи и наб-людатели игры, в заключение состязаний пелись соответствующие случаю песни. Основываясь на сведениях, почерпнутых у пастухов, об устраивании игры, чтобы обрадо­ вать дерево, и запрете заменять его каким-либо другим объектом („ибо только дерево — жи­ вое"), автор приходит к заключению, что дерево символизировало в игре живую, возрождаю­ щуюся природу, на которую должно было воздействовать поведение участников цагаан мод. На основании сведений об устраивании этой игры также чтобы обрадовать огонь автор ставит гипотез о связи цагаан мод с культом огня. В поддержание этого тезиса и для сохранения хорошо документированного утверждения о роли этой игры как стимула для развивающейся природы автор приводит многочисленные примеры (м. пр. из литературы и монгольских рукописей X V I I - X I X вв.), свидетельствующие о приписывании огню влияния на плодо- �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 137 родность мира природы и количественное развитие человеческих семей. Автор полагает, что цагаан мод первоначально могла устраиваться исключительно для божества огня ради его покровительства при получении определенных благ, и только со временем, вместе с рас­ пространением культа многих существ, покровительствующих как природе, отвечающих за атмосферные явления и т. п., так и отдельным местностям, стадам, круг существ — ис­ полнителей желаний скотоводов расширился и синтетизировался. Подтверждение несомненносги связи цагаан мод с культом огня автор ищет м. пр. в сведениях о времени, когда ус­ траивают эту игру (прежде всего в новогодний период) и в некоторых видах поведения ее участников, м. пр. в жестах. В статье представлены также гипотетические рассуждения над генезисом цагаан мод. Автор доискивается его м. пр. в предполагаемой новогодней мистерии, изображающей рождение огня и дерева ивы, или же (причем первое не исключает второго) в символическом обряде очищения от грехов через посредство огня. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4617759966acf854df1e1f6d3b2a7edd.pdf d55b731ddf6def47bdebd745a1ca1f0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1014 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:933 Title A name given to the resource Funkcje kultury tradycyjnej we współczesnym społeczeństwie MRL / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.139-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZ FUNKCJE K U L T U R Y TRADYCYJNEJ WE WSPÓŁCZESNYM SPOŁECZEŃSTWIE M R L W R A C A J Ą C DO POCZĄTKU B A D A Ń Lansowane w badaniach kultury podejście genetyczne może i na­ wet winno być stosowane w historii nauki. Wielokrotnie bowiem, w cza­ sie trwających lata realizacji projektów badawczych, zapomina się o p y ­ taniu postawionym na samym początku. Ulega ono stopniowym prze­ kształceniom i niejednokrotnie pozostaje bez odpowiedzi, bo końcowy re­ zultat stanowi odpowiedź na pytanie całkowicie różne od pierwotnego. Uświadomienie sobie tego pierwszego pytania sprzed lat jest niezbęd­ ne nie tylko z racji obecnej konferencji — międzynarodowego spotka­ nia mongolistów — lecz przede wszystkim ze względu na przyczynę te­ go spotkania, to jest uroczystość 55-lecia pracy naukowej i 75-lecia uro­ dzin założyciela etnograficznych ekspedycji w Mongolii profesora dr. Witolda Dynowskiego, kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu War­ szawskiego w okresie od 1945 do 1973 roku, twórcy i kierownika Działu IV, a później Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w okresie od 1954 do 1970 roku, założyciela i redaktora „Etnografii Polskiej" К Większość p y t a ń badawczych w etnologii i etnografii wynikała zazwy­ czaj z czyjegoś zdziwienia, czy nawet zadziwienia ludzką odmiennością, a u ich podłoża leżało metafizyczne w swej istocie pytanie o to, k i m jesteś lub k i m jestem? O postawieniu i szczegółowym sformułowaniu pytań decyduje sytuacja, w jakiej stykamy się z t y m „innym" czło­ wiekiem. O mongolistycznych zainteresowaniach W. Dynowskiego, a po­ średnio o późniejszej tematyce ekspedycji, zadecydowała też sytuacja owego pierwszego spotkania, czy raczej pierwszych spotkań . Jego reak2 1 Jubileusz prof. dr. Witolda Dynowskiego zorganizowany został w części do­ tyczącej dorobku Profesora w zakresie etnografii Polski w dniach 11-12 maja 1978 roku w Uniwersytecie Warszawskim oraz w części dotyczącej etnografii pozapolskiej w dniach 26-28 października w Uniwersytecie Warszawskim i Instytu­ cie Historii Kultury Materialnej P A N . W tych dniach odbyła się międzynarodo­ wa konferencja poświęcona tematowi „Tradycja we współczesnej kulturze Mon­ golskiej Republiki Ludowej". W a ż n y m i wydają się pewne elementy życiorysu W. Dynowskiego. Urodzony w Charbinie w rodzinie polskiego inżyniera, budującego tzw. kolej chińską, 2 �140 ZOFIA SOKOLEWICZ cja na k u l t u r ę mongolską była bowiem reakcją Polaka patrzącego na nią nie tylko przez pryzmat rolniczej, szlacheckiej u podłoża, kultury for­ mującej się warstwy inteligencji. Było to spojrzenie Polaka, dla którego Wschód utożsamiał się z k u l t u r ą chińską i którego najbardziej zaszoko­ wała odmienność kultury mongolskiej w porównaniu z chińską. A więc, jak to się dzieje, że w bliskiej odległości i bliskich kontaktach, połączone siecią dróg i infrastrukturą polityczną, egzystują obok siebie dwa, nie­ jako odrębne światy. Symbolem kultury chińskiej w oczach młodego wówczas podróżnika stał się przepych tej kultury, odpowiadające mu zdyscyplinowanie, ale też potężna ekspresja tłumów, wszystko znajdują­ ce najpełniejszy wyraz w postaci barokowo (dla Europejczyka) potrak­ towanych postaci smoków. Tymczasem uderzającą cechą kultury mon­ golskiej było coś, co można określić skromnością i wstrzemięźliwością. Pałac Bogdogegena w ówczesnej Urdze był znacznie skromniejszy od siedzib chińskich namieistników nie tylko w samych Chinach, ale i na okrainach imperium. Skromność ta nie była wynikiem ubóstwa. Kultury pasterskie na ogół są uboższe w zasoby od rolniczych, niemniej jednak to one zgromadziły szokujące Europejczyków bogactwa świątyń. Nie z tego więc wynikała skromność kultury mongolskiej. Może żywiołowy charakter kultury pasterskiej powlókł lekkim nalotem wywodzący się z Tybetu lamaizm, może zdecydowała o tym, mimo lat kontaktów, właś­ nie przynależność do innego w gruncie rzeczy kręgu kulturowego? Na czym więc polega odmienność k u l t u r y mongolskiej, z czego wywo­ dzi się, jak się ma do pobliskich centrów cywilizacyjnych Azji i świata: Chin, Indii i Tybetu oraz Europy. Jak wpływa ich bliskość na dynami­ kę rozwoju tej kultury. 3 TEORIA INFRASTRUKTURY KULTURY Poszukiwanie odpowiedzi na powyższe pytania rozpoczął W. Dynowski w 1963 roku, podejmując wysiłki zorganizowania ekspedycji etnogra­ ficznej do Mongolii na mocy umowy między Mongolską a Polską Aka­ demią Nauk. Przez wszystkie wcześniejsze lata tkwił on jednak mocno w pracach nad etnografią polską w postaci uogólnionego pytania o re­ lację między obszarami o prężnej dynamice rozwoju kultury. Pytanie to w y c h o w y w a ł się zarówno w Polsce jak i w Rosji. Maturę uzyskał w 1921 roku w Charbinie. Śmierć ojca spowodowała, że jeszcze w czasach szkolnych zarabiał na utrzymanie, uczestnicząc w okresie wakacji w połowach na łososie na Kamczat­ ce oraz w polowaniach na zwierzęta futerkowe na Aleutach w rejonie K o ł y my, Indigirki i Anadyru. Z tego okresu w y w o d z ą się kontakty z kulturą mon­ golską. W 1922 roku okrężną drogą przez Władywostok i Nachodkę W. Dynow­ ski powrócił do Europy. W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1968, 3 s. 71 n. �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 141 stawia W. Dynowski najpierw jako asystent prof, dr Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczawej w Katedrze Etnografii Uni­ wersytetu Wileńskiego, próbując wyjaśnić różnice etnograficzne między Żmudzią i Auksztotą (problem formułowany już wcześniej przez L . Krzy­ wickiego, H. Łowmiańskiego) . Po drugiej wojnie światowej formułuje problem odmienności dynamiki rozwojowej Kurpiów w obrębie Mazow­ sza i Podlasia i wreszcie samego Podlasia . Mongolia, Żmudź i Auksz­ totą, Kurpie czy Podlasie są to szczegółowe przypadki bardziej ogólnej sytuacji. W k a ż d y m z nich mamy do czynienia z blisko przebiegający­ mi, ale nie przecinającymi terytorium, szlakami handlowymi łączącymi odległe nieraz ośrodki wysokiej cywilizacji. Szlak taki staje się więc tym, co Dynowski określa kanałem „niosącym drożdże kulturowe cywiliza­ cji" i — jak należałoby się spodziewać — wpływa dynamizująco na te­ rytorium, przez które przebiega, oraz zamieszkującą je ludność. Nie­ które jednak kultury mimo bliskości szlaku korzystają w niewielkim stopniu z płynących nim informacji i tworzą obszary „zakapsulowane" (jak często mawia Profesor). Droga bowiem, przebiegając przez teryto­ rium lub w bliskiej od niego odległości może przechodzić jednocześnie jakby mimo niego, pozostawiając mijane kultury bez śladów swego dy­ namizującego wpływu. I tak miała się właśnie sprawa z wymienionymi obszarami charakteryzującymi się zwolnionym rytmem przeobrażeń, to jest z Auksztotą, Kurpiami i Podlasiem. 4 5 6 Wszyscy etnografowie polscy w mniejszym lub większym stopniu py­ tali o znaczenie ośrodków tak zwanej wysokiej cywilizacji w rozwoju kultury, wszyscy musieli, rekonstruując na t y m lub innym odcinku prze­ biegi zmian kulturowych, brać pod uwagę ich wpływ, konsekwencje kontaktów międzykulturowych etc. W. Dynowskiego interesowało jed­ nakże co innego niż współczesnych mu etnografów. Nie odczytywał lo­ sów kultury z kształtów przestrzennych zasięgów jej form, jak czynił to Moszyński w swej stereometrycznej, choć weryfikowalnej historycz­ nie teorii kultury . Nie badał losów grupy osadniczej w możliwie naj7 4 W. D y n o w s k i , Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934; t e n ż e , Sztuka ludowa Wileńszczyzny i 'Nowogródczyzny, Wilno 1935; t e n ż e Zagadnienie archaizmu ziem północno-wschodnich Polski, Polesia oraz ich wschodniego pogranicza, ss. 250, maszynopis, archiwum prywatne W. Dynow­ skiego. W. D y n o w s k i , Słowo wstępne, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, WrocławWarszawa-Kraków 1962, pod red. A. Kutrzeba-Pojnarowej. W. Dynowski wyłożył swoją koncepcję na wykładach dla studentów Między­ uczelnianych Obozów Etnograficznych w okresie od 1964 r. do 1978 г., tzn. od 12 do 27 МОЕ, które były organizowane na Podlasiu. Zostanie ona opublikowana w planowanym razem z Muzeum im. K. K l u k a w Ciechanowcu opracowaniu poświęconemu koncepcji, wynikom i funkcjom МОЕ w 1979 r. Z. S o k o l e w i c z , Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyj­ ścia dla badań etnogenetycznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979 z. 2. 5 8 7 �ZOFIA SOKOLEWICZ dłuższym odcinku czasowym, aby na tej podstawie odczytać prawidło­ wości rozwoju jej kultury, jak proponował to Dobrowolski . Nie intere­ sował go charakter treści kultury ludowej, czemu poświęcał swe badania J. S. Bystroń , ani struktura zjawiska kulturowego przeżywanego przez informatorów, badana przez C. Baudouin de Courtenay E h r e n k r e u t z - J ę drzejewiczową . Interesował go przebieg ładunków kulturowych i wy­ miana między obszarami odmiennie „naładowanymi". Ta odmienność stawała się warunkiem ruchu na obszarze kulturowym. Do osiągnięcia te­ go celu konieczna jednak była aktywność obu stron. Losy Auksztoty i Żmudzi, losy Podlasia świadczyły, że obszary znajdujące się w klesz­ czach różnych szlaków handlowych i politycznych mogą oprzeć się lub raczej pozostać obojętnymi wobec potencjalnej wymiany kulturowej i że kilkadziesiąt kilometrów w głąb od szlaku można spotkać zastanawiająco konserwatywne środowiska kulturowe. 8 9 10 Tak to młodzieńcze pytania o charakter kultury mongolskiej owo­ cowały w postaci modelu teoretycznego, służącego do wyjaśniania od­ miennych historycznie rzeczywistości. W świadomości badacza pozo­ stało jednak urzeczenie mongolską k u l t u r ą pasterską. I dlatego w pra­ cach poświęconych Europie znajdują się rozważania na temat roli ko­ czowników w tworzeniu pomostu między Azją i Europą. W rozprawie o archaizmie ziem północno-wschodnich Polski znajdujemy taką ocenę roli koczowników: „Gdy Mongołom udało się opanować i zjednoczyć pod swą władzą wszystkie stepy od Doliny Węgierskiej do Chin, po­ wstała wówczas bezpieczna i dogodna śródlądowa arteria komunikacyj­ na do nawiązania stosunków między przylegającymi krajami. Jednolity system rządów na olbrzymiej przestrzeni Eurazji zapewniał pod opieką >pax Mongolica« szeroki rozwój handlu i wymiany dóbr kulturowych. Przy t y m układzie stosunków politycznych step traci dotychczasowy swój charakter ustawicznego źródła niepokoju i na wzór arterii wod­ nych raczej łączy niż dzieli. Na ten okres przypada uaktywnienie w y ­ miany dóbr pomiędzy Zachodem i bliskim oraz dalekim Wschodem [...] Pomimo zbliżenia za pośrednictwem stepów odległych centrów c y w i l i ­ zacji wysokiej chińskiej, perskiej i europejskiej, w samych stepach jed­ nak nie pozostało trwałych osadów tranzytu (wyjątek mogą stanowić nowa religia i nieliczna literatura), step nadal też dzielił bierną północ od wciąż jeszcze aktywnego południa" . u 8 K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach północnych, Typologia wędrówek pasterskich od XIV do XX w., „Wierchy", R. 29: 1961, s. 11. Z. S o k o l e w i c z, Bystronia kultura „otwarta", „Kultura", R. X : 1972 nr 28 (474). A Z a d r o ż y ń s k a , Fenomenologiczna koncepcja historii kultury, „Etnogra­ fia Polska", t. X I I : 1968. D y n o w s k i , Zagadnienie archaizmu..., s. 9. 9 1 0 1 1 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 143 Cytat ten ilustruje nie tylko charakterystyczne dla niektórych pol­ skich badaczy okresu międzywojennego zainteresowanie wpływem ko­ czowników na losy Europy i k u l t u r ę różnych jej grup etnicznych, lecz również wskazuje, że w polu zainteresowań Dynowskiego pozostają nie małe kultury lokalne, ich historie i struktury, ale usytuowanie niektó­ rych z nich i ich reakcje na interkontynentalną infrastrukturę handlu czy polityki. Tak więc — co pozostanie nie bez wpływu na badania późniejszych ekspedycji etnograficznych — interesują go procesy za­ chodzące na dużych obszarach i dopiero w tej skali dające się odczy­ tać, procesy zachodzące w dość długim czasie k i l k u przynajmniej lub kilkunastu wieków. W takim tylko czasie da się bowiem odczytać ten­ dencję rozwojową kultury formowaną przez wiele ośrodków, przy ba­ daniu której należy uwzględnić wiele zmiennych, doczekać się aż upły­ wający czas zniweluje okresowe wzloty aktywności lub depresji kulturo­ wej i ukaże się badaczowi wypadkową: to, co konstytuuje ciągłość k u l ­ tury na danym obszarze, a co wyraża niezmiennie podstawową relację między człowiekiem i środowiskiem geograficznym i wzajemną relację między grupami ludzi to środowisko aktywizującymi. Z tego też powo­ du tak wielką wagę przywiązuje Dynowski do podstawowych formacji geograficznych Europy północno-wschodniej i Azji środkowej, to jest lasu i stepu oraz do szlaków tworzonych zgodnie z logiką narzuconą przez środowisko, ale nabierających mocy i znaczenia dzięki aktywności człowieka. B A D A N I A K U L T U R Y T R A D Y C Y J N E J WSPÓŁCZESNEJ M R L Zagadka odrębności kultury ciągu płaskowyży i kotlin Azji Środko­ wej, w k t ó r y m usytuowana jest Mongolska Republika Ludowa, pasjo­ nuje do dziś wielu badaczy. W momencie jednak podejmowania prac polskiej etnograficznej ekspedycji w Mongolii rozwiązania tej zagadki nie uważano za podstawowy cel. Z natury rzeczy wiedza o miejscu Mon­ golii w infrastrukturze kultury kontynentu azjatyckiego, a częściowo i europejskiego, niezbędna jest, by prawidłowo wyodrębnić ten system, k t ó r y określa się mianem kultury mongolskiej, od jego szeroko rozu­ mianego otoczenia. Nie podejmowaliśmy jednak badań nad samą infra­ s t r u k t u r ą . Badania infrastruktury należą do takich, które można ujmo­ wać jedynie w kategoriach dużej przestrzeni i długiego czasu, a prze­ cież ekspedycja zawężała swe prace do MRL. Decyzja o zawężaniu się z małymi wyjątkami do źródeł etnograficznych, i to pochodzących z MRL, też przesądzała niejako sposób ujęcia tematu. Można by próbować od­ powiedzieć jedynie na pytanie o specyfikę kultury ludu, kultury, która może właśnie dzięki licznym kontynentalnym powiązaniom nie została wchłonięta przez k u l t u r ę chińską tak aktywnie ekspandującą od połud­ nia zarówno w sferze handlu, jak i polityki. Przyjęcie lamaizmu nie �144 ZOFIA SOKOLEWICZ musiało oznaczać kulturalnego poddania się Tybetowi (zwłaszcza wobec tezy o wcześniejszym zmongolizowaniu T y b e t u ) . Również wobec wpły­ wów wielkoruskieh od północy kultura mongolska okazała się, jak i w po­ przednich wypadkach, otwarta i przyjmująca wiele, ale nie tracąca nic. ze swej indywidualności. Na podstawowe pytanie o specyfikę kultury Mongolii poszukiwano odpowiedzi w dwóch płaszczyznach: 1) przeszłości reprezentowanej przez kulturę tradycyjną oraz teraźniejszości, dla której elementy ustroju so­ cjalistycznego uznano za istotną zmienną niezależną. Nie próbując od­ powiadać na pytanie o specyfikę ustroju socjalistycznego w warunkach społeczeństwa pasterskiego, poszukiwano informacji o specyfice kultury pasterskiej w warunkach ustroju socjalistycznego. Za podstawowe ele­ menty ustrojowe, mające zasadniczy wpływ na k u l t u r ę , uznano centra­ lizm demokratyczny i gospodarkę planową, która wyrażała się m. in. w spektakularnym procesie przechodzenia pasterzy nomadów do stałego osadnictwa. Dla realizacji tak rozumianych celów prowadzono badania nad rekonstrukcją tradycyjnego wzoru pasterskiej mongolskiej k u l t u r y oraz jej zmian. Zmiany w tradycyjnej kulturze Mongolii badano w różny sposób. Wskazywał na nie w swej książce W. Dynowski poprzez opis zmian jej historyczno-społecznego kontekstu . Pozostali członkowie ekspedycji pisali o nich, akcentując zachowanie rodzimych elementów k u l t u r y w urbanizującym się stepie poprzez podniesienie ich rangi do symbolu w sztuce współczesnej — malarstwie, literaturze, rzeźbie, tańcu i pieś^ n i . Wskazywano przede wszystkim na ciągłość kultury wyrażoną trwa­ niem wybranych elementów kultury tradycyjnej. Opisując zmianę k u l ­ tury, opisywano również zjawiska nowe, jak na przykład nowo powsta­ jący wzór kultury miejsko-robotniczej lub nowy wzór rodziny dzia­ łającej w ramach współczesnej struktury społeczno-gospodarczej pu­ blikowany przez S. Szynkiewicza . Każdy z członków ekspedycji: J. Olędzki, D. Markowska, J. Wasilewski czy ja sama opisywaliśmy wte­ dy kulturę tradycyjną jako zbiór elementów występującego systemu g i 12 1S 1 4 1 5 1 6 17 1 2 Szczegółowiej i w dość radykalnej formie przedstawiona na I I Międzyna­ rodowym Kongresie Mongolistów w Ułan Bator w 1970 r. przez I. Szimę (Praga). D y n o w s k i , Mongolia..., s. 10-12. D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1969. J . Ol ę d z к i, Rodzimość i ludowość we współczesnej narodowej sztuce Mon­ golii, [w:] Studia mongolskie, Wrocław-Warszawa 1969, s. 99-112. W. D y n o w s k i , Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-po­ litycznych, [w:] Z badań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii. Studia mongol­ skie, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973. S. S z y n k i e w i c z , Współczesna rodzina pasterska. Niektóre cechy cha­ rakterystyczne, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1969, s. 81-99. 1 3 1 4 1 5 16 1 7 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 145 nących lub też mniej lub bardziej harmonijnie przenikających do współ­ czesności i szukających miejsca w nowym systemie kultury. Nie zmienia postaci rzeczy, że od początku niepokoiła nas myśl, że owe zachowane elementy kultury tradycyjnej: jurta, koń, pięć rodza­ jów zwierząt, związane z nimi czynności i zabiegi czy niektóre czynności magiczne mają współcześnie inne znaczenie, niż miały je w kulturze tradycyjnej. I że zachowanie ich do dziś nie znaczy, że w głębokiej strukturze k u l t u r y nie zachodzą zmiany o fundamentalnym znaczeniu dla całej kultury mongolskiej. Przebłyski tego niepokoju widać w ar­ tykule S. Szynkiewicza o budżetach rodzinnych , w artykule L . Mroza 0 opozycji mleko—mięso i tradycja—współczesność . Istotny materiał w tym względzie przynoszą ankiety zebrane przez ekspedycję na temat młodych pasterzy i wykonywanego przez nich zawodu, ich motywacji pozostania przy nim lub jego zmianie, budzących się potrzebach i spo­ sobach ich zaspokajania . Mnie samą zainteresowała ta sprawa jako problem badawczy w mo­ mencie, gdy przystąpiłam do pracy nad opisem możliwości samorealiza­ cji jednostki w ramach tradycyjnego kulturowego wzoru pasterskiego 1 po jego zrekonstruowaniu zaczęłam się zastanawiać nad sposobami jego indywidualizacji w warunkach współczesnego społeczeństwa mongol­ skiego . Na uboczu pozostawiłam na razie sprawę powstawania obec­ nie wzorów kulturowych konkurencyjnych w stosunku do wzoru trady­ cyjnego. Próbowałam jedynie odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu ów tradycyjny wzór zachował się i czy daje jednostce te same możli­ wości samorealizacji co dawniej. Pierwszą część pracy dotyczącej sposobu indywidualizacji tradycyj­ nego wzoru kulturowego zawęziłam początkowo tylko do sfery gospo­ darczej i zakończyłam konkluzją, że w tej właśnie sferze znacznie więcej możliwości tworzenia wariantów wzoru kulturowego mieli mężczyźni niż kobiety. Byłoby to zresztą zgodne z podobnymi badaniami nad spo­ łeczeństwami chłopskimi. Wszystkie bowiem podstawowe wartości tra­ dycyjnej k u l t u r y mongolskiej, dające możliwości indywidualizacji wzo18 l 9 20 21 2 2 1 8 S. S z y n k i e w i c z , Struktura konsumpcji mieszkańców stepu. Analiza bu­ dżetów rodzinnych jednego somonu, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w - W a r s z a w a Kraków-Gdańsk 1973, s. 79-109. L . M r ó z , Rytm torguckiego koczowania, „Etonografia Polska", t. X X I : 1977 z. 1 s. 137-152. I. K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977 z. 1, s. 154-172. Z. S о к o 1 e w i с z, Grupa Chalcha w zespole kulturowym Azji środkowo­ wschodniej, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1969, s. 13-29; t e n ż e , Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 2, s. 67-83; t e n ż e , The possibility of individual cultural expre­ ssion and the values in traditional mongolian pastoral culture, „Ethnologia Polona", vol. 3: 1977, ss. 47-59, S o k o l e w i c z , The possibility of individual... 1 9 2 0 2 1 2 2 10 — Etnografia Polska, X X I V . z. 1 �146 ZOFIA dOKOLEWICZ ru, można sprowadzić do troski o bydło (podstawę utrzymania) oraz obronności (terytorium, stad). Były to w zasadzie sfery działalności mężczyzn. Z pierwszymi wiąże się doskonalenie technik pasterskich i przejawy indywidualnej troski o bydło, rozwój wiedzy o zwierzętach i środowisku przyrodniczym. Istniało t u pewne pole dla aktywności kobiet, znacznie jednak mniejsze niż mężczyzn. Z drugimi wiążą się zachowania zmierza­ jące do zawierania i utrzymywania sojuszy, odróżniania swoich od ob­ cych, panowania nad przestrzenią, co łączy się ze szczególną pozycją konia, zdobywaniem sprawności fizycznej. Te wartości były przede wszystkim rozwijane przez mężczyzn. Kobiecie pozostawało w zasadzie dość ściśle określone powtarzanie wzoru kobiecego gospodyni i matki. Istniała więc zasadnicza odmienność wzoru mężczyzny i kobiety wyraża­ jąca w powyższym układzie cechy adaptacyjne k u l t u r y i stanowiące o jej kontynuacji aż po współczesność, do momentu, w którym nastę' puje zasadnicza zmiana systemu wartości. W równocześnie prowadzonych europejskich badaniach nad znacze­ niem kultury tradycyjnej w kulturze współczesnej, nad t y m , w jaki sposób tradycja spotyka się ze współczesnością, doszłam do wniosku 0 istotności funkcji adaptacyjnych kultury tradycyjnej . Charakteryzu­ jący obecny wiek szybki rozwój cywilizacji, ustawiczne poszukiwanie nowych sposobów życia, nowych rozwiązań technicznych, ale i społecz­ nych, jest dobrem, ale i zagrożeniem dla człowieka. Układ kulturowy bowiem, do którego odnosić on może i oceniać nowe wartości zmienia się tak szybko, że oceny te stawały się w praktyce niemożliwe. W tej sytuacji kultura tradycyjna, czyli inaczej wyselekcjonowane dziedzictwo kulturowe, może decydować o złagodzeniu owego przyspieszenia. Pozo­ stawienie jej oznaczało, że przynajmniej część wzoru kulturowego była niezmieniona. Ona stanowiła ogniwo łączące człowieka z przeszłością, decydowała o t y m jak —• mocno wrośnięty w przeszłość — zyskiwał nieco czasu, by zaadaptować się do nowych w a r u n k ó w życia. Wiemy, że nie jest rzeczą obojętną, czy człowiek zmienia naraz całą swoją skórę, jeżeli to jest w ogóle praktycznie możliwe, czy też tylko pewną jej część i jaką. Jeżeli to samo pytanie o funkcje adaptacyjne kultury tradycyjnej postawić w odniesieniu do współczesnej kultury MRL, to okaże się, że w dużej mierze jest to pytanie o charakter pasterstwa mongolskiego 1 sposób, w jaki ono się zmienia. Dyskusje, w których wiązano pasterskość z mongolskością — z faktem bycia Mongołem w całym wymiarze historycznym tego pojęcia — zato23 2 5 Z. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z , Plon, obrzęd i widowisko, WrocławW a r s z a w a - K r a k ó w 1967, por. s. 123 n. Wspomniana problematyka opracowywana jest obecnie w ośrodku warszawskim w ramach problemu w ę z ł o w e g o pt. K u l ­ tura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja. �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 147 czyły bardzo szerokie kręgi. Dotyczyły one jednak przede wszystkim ze­ wnętrznych niejako cech pasterstwa: faktu hodowli pięciu rodzajów zwie­ rząt, szczególnego związku z koniem, sprawności fizycznej z t y m zwią­ zanej oraz szeregu podobnych cech, których dalej nie wymieniam ze względu na brak miejsca. Wydaje się jednak, że jest to częściowa i nie­ pełna charakterystyka. W gruncie rzeczy zachowanie pasterstwa nie musi oznaczać zachowania kultury tradycyjnej. Nowe pasterstwo posiada bowiem szereg cech obcych pasterstwu tradycyjnemu. SPOSOBY PRZEKAZYWANIA WIEDZY PASTERSKIEJ ! 2 i 23 2 4 25 2 6 Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N , 1/71 (dalej: A Z E ) . A Z E I H K M P A N , 1/71. A Z E I H K M P A N , 154 (1968). I ! „Dawniej, kiedy rodził się młodniak, ludzie jagnięta od razu od j u r t y przynosili. Wtedy wydawało m i się to ładne, normalne. Odkąd należymy do spółdzielni, jagnięta rodzą się w chaszanie i od razu są w specjalnym pomieszczeniu, już zwierzęta z ludźmi nie mieszkają. Wydaje mi się to teraz dobrze" . Kobieta, która to powiedziała, doświadczyła w swoim życiu owej bliskości ze zwierzęciem, której symbolem było przeniesie­ nie jagnięcia lub wielbłąda do jurty. Przeżyła również oddzielenie się człowieka od zwierzęcia. Jurta, do której nie przynosi się zwierząt, staje się od tego momentu przestrzenią czysto ludzką i od tego momentu może być inaczej traktowana. Staje się przestrzenią wyodrębnioną na innej zasadzie, niż miało to miejsce w kulturze tradycyjnej, może już odpowiadać potrzebom człowieka nowoczesnego. Ta sama informatorka chciałaby „utrzymywać jurtę tak czysto jak w mieście mieszkanie" , choć nie wynika to z jej specjalnych zamiłowań jako gospodyni (sama na przykład przyznaje, że nie lubi czynności domowych, jak na przykład gotowanie), ale tłumaczy się innym od tradycyjnego rozumieniem prze­ strzeni j u r t y . Powyższy cytat jest dla nas interesujący zarówno ze względu na spo­ sób, w jaki ludzie poddają się sile normatywnej zwyczaju, jak i jego znaczenie w przekazie kulturowym. To, do czego są przyzwyczajeni, jest ładne, dobre i może, w dalszej konsekwencji, naturalne. Zwyczaj czy sposób postępowania aprobowany przez wszystkich nie budzi sprzeciwu w kulturze tradycyjnej, uformowane obecnie jego przeciwieństwo też nie budzi sprzeciwu. Zarówno dawniej, jak i obecnie, kryterium dobrego pasterza stanowił stan odchowanego młodniaka. Przynoszenie nowo naro­ dzonych zwierząt do j u r t y nie było obwarowane żadnymi dodatkowymi sankcjami , zwyczaj miał uzasadnienie praktyczne, a jego efektywność była łatwo sprawdzalna. Należał więc do tej grupy zachowań, którą łatwo było przewartościować i zmienić bez oporu. Jego zmiana niesie jednak za sobą poważne już konsekwencje w sposobie oddzielania prze26 j ; j i �148 ZOFIA SOKOLEWICZ strzeni ludzkiej od zajmowanej przez zwierzęta, a dalej wzmocnienie linii granicznej między światem ludzi i zwierząt, zmiany ich wzajemnych relacji. Przytoczona wypowiedź budzi również refleksje na temat sposobu przekazywania wiedzy pasterskiej. Istotnym sposobem, co potwierdza większość wypowiedzi, był zwyczaj, k t ó r y z natury swej nie wymagał uzasadnienia i nie był kwestionowany, gdyż uczono się go nie jako ta­ kiego, w odizolowaniu, ale stanowił część szerszego pola jakiejś aktyw­ ności ludzkiej, w t y m przypadku czynności przyjmowania wiosną nowo narodzonych zwierząt. Cechą kultury tradycyjnej było to, że część wiedzy pasterskiej czło­ wiek zdobywał przez przyuczenie najczęściej w zespole rodzinnym lub w drodze bezpośredniego doświadczenia. Owo przyuczanie, k t ó r y m zaj­ miemy się najpierw, dokonywało się w sposób niejako naturalny, w bar­ dzo wczesnym okresie, niekiedy już w czwartym roku życia. Małe dzieci, zarówno dziewczynki jak chłopcy, zajmowały się najpierw jagniętami, które przyprowadzały do matek na czas karmienia, a potem cielętami. Dawało im to od wczesnych lat możność rozwinięcia obserwacji cech szczególnych zwierząt. Wielokrotnie informatorzy w rozmowach podkreś­ lali, że dzieci zawsze przyprowadzą właściwe jagnię do właściwej matki. Nie było w ich głosie dumy z tego faktu, ale rozbawienie, że można pomyśleć o takiej pomyłce. Znajomość jagniąt u dzieci, najpierw k i l k u a potem całej grupy w danym stadzie, była uznawana za oczywistą na­ turalną. Natomiast w grupie informatorów, którzy w dzieciństwie nie stykali się ze zwierzętami (a są już w M R L tacy), można znaleźć nawet wypowiedzi tak skrajne, jak jednej młodej kobiety, że nie może nauczyć się, które jagnię jest od której matki i to zniechęca ją do pracy z ow­ cami . Pierwszą więc niejako czynnością dziecka jest nauczenie się cech zwierzęcia, rozpoznanie go. W parze z t y m idzie zapoznanie się z jego potrzebami, jakimi w t y m wczesnym okresie życia jest ochrona przed zamarznięciem. Ochrona życia zwierzęcia będzie potem główną troską dorosłego pasterza . Korzystanie z produktów zwierzęcych jest dalszym etapem nauczania. Małe, nawet pięcioletnie dziewczynki, roz­ poczynały przyuczanie się przy matce do dojenia kóz, a potem innych samic. Dojenie jest wielką sztuką związaną ze znajomością przede wszystkim cech samicy danego gatunku, a następnie cech indywidualnych zwierzęcia. Informatorki wyraźnie wykazywały indywidualne preferen­ cje, mówiąc, że wolą doić krowy niż owce lub kobyły niż krowy. Więk27 28 2 7 A Z E I H K M P A N , 1/73. Zasada wielu l u d ó w koczowniczych, przede wszystkim Afryki, spożywania produktów mlecznych i niezabijania zwierząt dla spożycia mięsa tylko w części respektowana była w kulturze tradycyjnej przez Mongołów, przede wszystkim w okresie lata. Nie dotyczyło to sytuacji obrzędowych. 2 8 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 149 szość z nich przyznawała, że lubi to, do czego, jak wynikało z ankiety, przywykła we wczesnym dzieciństwie . Fakt, że dzieci zajmowały się małymi zwierzętami, zdaje się mieć istotne znaczenie dla przekazu kulturowego. Dorastanie dziecka i zwią­ zana z t y m nauka pasterska przebiegała stopniowo, od praktyki z mały­ m i i najbardziej pospolitymi zwierzętami do czynności związanych z do­ rosłymi zwierzętami i gatunkami wyżej cenionymi, a wymagającymi również większej siły i wiedzy, jak krowy, konie czy wielbłądy. Cykl nauki pokrywał się więc z cyklem życia ludzkiego. Przed uzyskaniem dorosłości młodzieniec i dziewczyna winni b y l i znać wszystkie podsta­ wowe czynności pasterskie, jak pasienie różnych rodzajów zwierząt, dojenie samic, przyprowadzanie młodych do karmienia, wiązanie mło­ dych, dokarmianie ich, zabezpieczanie przed zamarznięciem, wiatrem etc, pojenie, przyjmowanie młodych, znaczenie, czyszczenie chaszanów lub miejsc przywiązywania zwierząt, budowa chaszanów, przygotowy­ wanie stanowisk do przywiązywania zwierząt, odkażanie chaszanów lub wspomnianych miejsc uwięzi, przygotowywanie różnego rodzaju karmy na zimę, wyczesywanie koziego puchu, strzyżenie owiec, zbieranie sierści, zbieranie argału . Wiedza na temat chorób zwierząt przychodziła nieco później, w miarę powiększania własnego doświadczenia pasterza lub pasterki. W tej kwesti należy podkreślić znacznie autorytetu starszych przede wszystkim z kręgu bliskiej rodziny. Wypowiedzi młodych świadczą w y ­ raźnie o tym, że nawet młodzież, która kończyła szkołę mieszkając w i n ­ ternatach, pasterstwa uczyła się na kursach specjalistycznych, w momen­ cie zaistniałych trudności zamierzała zwrócić się do osób starszych, przede wszystkim osób z rodziny. W wypowiedziach podkreślano autory­ tet starszych, a ich wiedza wydawała się informatorom nie do zakwe­ stionowania. Odpowiedzi zawierały głębokie przekonanie, że zwrócenie się do osób starszych jest rzeczą naturalną. Fakt przekazywania wiedzy przez pokolenie starsze młodszemu ważył nie tylko na jej niekwestionowaniu, ale zapewne z niego właśnie wynika często obecnie wyrażane prze­ konanie, że lepiej uczyć się u jednego doświadczonego pasterza niż u kilku. Informatorzy zdawali sobie sprawę z tego, że pasterze różnią się między sobą rodzajem doświadczenia. Zgodnie z przekazaną i m zasadą autorytatywnego przekazu w l i n i i prostej, charakteryzują­ cego k u l t u r ę tradycyjną, dążyli do uzyskania informacji pewnej, bo po­ chodzącej od kogoś uznanego za autorytet jako osoba starsza, ale także od krewnego, czyli bliskiego, bądź kogoś wskazanego przez krewnych, czyli pełniącego tę samą r o l ę . Znacznie rzadziej w wypowiedziach 29 30 3 1 29 A Z E I H K M P A N , 1/71. so A Z E I H K M P A N , 58/74, 18/73, 66/74. " A Z E I H K M P A N , 1/72, 2/72, 3/72, 5/72. Problemy te porusza również I . К a b - �150 ZOFIA SOKOLEWICZ znajdujemy informację o zamiarze zwracania się w trudnościach o po­ moc do specjalistów. Ostatnio częściej zdarzają się wypowiedzi, że moż­ na prosić o radę osobę pełniącą funkcje oficjalne (kierownika, przewod­ niczącego) . Cechą szczególną przyuczania, znajdującą wyraźne odbicie w kulturze tradycyjnej, jest przekaz informacji w szerokim kontekście sytuacyj­ nym. Przekaz niewerbalny góruje w nim nad werbalnym. Pewnych za­ sad, jak na przykład konieczności ochrony jagniąt przed zimnem, nie trzeba uzasadniać, gdyż wynika to z całej, znanej dzieciom sytuacji: temperatury, bezradności jagnięcia, braku chaszanów, skojarzenia j u r t y z ciepłem i bezpieczeństwem, skojarzenia jagnięcia z ludzkim dzieckiem. Jak wynika z badań nad sposobami przekazu kultury, przekaz sytuacyj­ ny jest niezmiernie bogaty w informacje, a zasadność takiego a nie i n ­ nego sposobu postępowania nie wymaga dodatkowych, słownych wyjaś­ nień . Jest to charakter przekazu występujący dość powszechnie, choć nie wyłącznie w kulturach tradycyjnych. Wymaga starannego i dość długiego programowania realizowanego przecież w stosunku do następ­ nego pokolenia od najmłodszych lat. Sposób przekazu wiedzy pasterskiej w tradycyjnej kulturze mongolskiej jest tego dobrym przykładem. Przyuczanie do pasterstwa nie ograniczało się nigdy do pracy z jed­ nym rodzajem zwierząt. Zasadniczo dziecko zapoznawało się z pięcio­ ma rodzajami zwierząt. Analizy gospodarcze wskazują, że właśnie one, hodowane w określonych proporcjach, zapewniały pasterskiej kulturze mongolskiej równowagę ekologiczno-gospodarczą i pozwalały na reali­ zację potrzeb społecznych. Zapewne równowaga ta była uzyskiwana poprzez mechanizm samoregulujący, który sprawiał, że wielkość stad stwierdzona w poszczególnych strefach klimatycznych przez Szulżenkę była wielkością optymalną w danych warunkach ekologiczno-organizacyjnych . Żaden z informatorów nie uświadamiał sobie jednak mecha­ nizmów selekcyjno-adaptacyjnych ukrytych za tą równowagą i wzorem chowu pięciu gatunków zwierząt. Każdy jednak, mówiąc o sprawach gospodarki czy kultury, niemal automatycznie łączył je z tak rozumia­ ną hodowlą, co współcześnie stało się symbolem pasterskiej kultury'mon­ golskie j . Wielu informatorów podkreślało, że lepiej jest, podobnie jak było dawniej, chować wszystkie zwierzęta, zamiast ograniczać się do speS2 33 34 z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskie­ go („Etnografia Polska", t. X X I I I : 1978, z. 2). Z a r t y k u ł e m tym mogłam zapoznać się dopiero po napisaniu mniejszego szkicu. A Z E I H K M P A N , 1/71, 1-2/72. E . T. H a l l , Beyond Culture, New York 1977. I. F . S z u 1 ż e n к o, Zywotnowodstwo Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, Trudy Mongolskoj Komissii A N SSSR, t. 11, Moskwa-Leningrad 1954, s. 22-23; S o k o l e w i c z , Tradycyjny wzór kulturowy..., s. 71/72. 3 2 3 3 3 4 �161 FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL cjalizacji. Jednym z argumentów było to, że dysponując mlekiem róż­ nych zwierząt można przygotować lepsze, bardziej różnorodne, produkty mleczne . Inne argumenty dotyczyły jednak potrzeby rozszerzenia doś­ wiadczenia ludzkiego poprzez rozszerzanie doświadczeń pasterskich . Zapewne sprawa uczenia i uczenia się pasterstwa we współczesnej kulturze Mongolii wymaga bardziej szczegółowych analiz. Z dotychcza­ sowych, nie nastawionych zresztą na ujęcie tej kwestii badań, wynika, że uczenie to ma obecnie charakter bardziej werbalny niż sytuacyjny, a pasterze nie tyle uczą się niekwestionowanych zasad, ile otrzymują wskazówki, jak postępować w różnych szczegółowych sytuacjach. Ucz­ niowie w większym stopniu uczą się postępować zgodnie z zaleceniem, niż rozwiązywać problemy praktycznego życia stawiającego ich prze­ cież często w sytuacjach bardziej różnorodnych niż przewiduje naucza­ nie. Należy zresztą przyznać, że przekazywanie wiedzy pasterskiej obec­ nie odbywa się na drodze stosowania co najmniej dwóch systemów. W wielu rodzinach pasterskich nadal występuje przyuczanie dzieci do pasterstwa. Można jednak zastanawiać się, czy dzielenie się doświadcze­ niem pasterskim przez starych pasterzy z młodzieżą na kursach stanowi przedłużenie starego systemu przekazu informacji, czy jest już elemen­ tem systemu nowego . 3S se 3 7 S T O S U N E K DO ZWIERZĄT J A K O W Y P A D K O W A S T O S U N K U CZŁOWIEKA D O ŚWIATA Wspomnianą już, kolejną cechą kultury tradycyjnej było to, że du­ żą część wiedzy pasterskiej zdobywał człowiek w drodze bezpośredniego indywidualnego doświadczenia. Każdy pasterz, poznając przyrodę najbliż­ szego środowiska, dokonywał jej odkrycia jak gdyby na własną rękę, niezależnie od doświadczeń pokoleń, dochodząc na indywidualnej dro­ dze do znanej z opisów doskonałości w orientacji terenowej . Środowi­ sko przyrodnicze było dla niego, w dosłownym tego słowa rozumieniu, środowiskiem naturalnym, przyrodniczym. Jego poznanie decydowało kiedyś o przetrwaniu, podczas gdy dziś decyduje o t y m w większym stopniu infrastruktura ekonomiczna i wzajemna pomoc między a juna­ kami. W zmaganiu się ze środowiskiem, choćby w zimie czy w czasie wiosennego dzutu, człowiek podkreślał swoją wartość, ale też odczuwał 38 35 A Z E I H K M P A N , 1-2/72. A Z E I H K M P A N , 2/73. W starym schemacie informacyjnym dominował przekaz niewerbalny, a i n ­ formacje w y s t ę p o w a ł y w szerokich, całościowych kontekstach sytuacyjnych. W no­ wym schemacie przekaz jest przede wszystkim werbalny i dotyczy konkretnych, szczegółowych sytuacji, układając się w linearny łańcuch informacyjny. S о к o 1 e w i с z, Grupa Chałcha..., s. 22-23; t e n ż e , Tradycyjny wzór..., s. 74 i n. 3 6 3 7 8 8 �152 ZOFIA SOKOLEWICZ bezpośrednią od niego zależność. Dlatego zapewne w kulturze tradycyj­ nej odnajdujemy potwierdzenie intuicyjnego uznania człowieka za czą­ stkę wszechświata. To, że obecnie wiedzy o środowisku fizyczno-geograficznym człowiek uczy się dopiero w szkole (nawet o swoim najbliższym środowisku), ut­ wierdza sytuację, że w kulturze współczesnej stoi on niejako na zew­ nątrz środowiska przyrodniczego, że odebrano mu — przede wszystkim w mieście — kulturowe możliwości intuicyjnego lub bezpośredniego dochodzenia do tego indywidualnie. A wspomniany związek między czło­ wiekiem a środowiskiem przyrodniczym i określenie miejsca człowie­ ka w nim stanowi przecież istotną część tradycyjnego pasterstwa. W kulturze tradycyjnej ową jedność tradycyjnego obrazu świata i człowieka wyrażano w języku symbolicznym, którego śladów nie wy­ parł do końca lamaizm. Wspomniane uprzednio (oparte głównie na i n ­ tuicji) wyobrażenia wszechświata jako systemu, w k t ó r y m człowiek ma swoje określone miejsce z tym, że wszystko to, co się dzieje w otacza­ jącym świecie, wpływa na niego, ale i on swymi działaniami wpływa na jego bieg, znajduje dokładne odbicie w języku symbolicznym . To prze­ cież z zasady o związku między znaczonym i znaczącym i przekonaniu, że wadliwe jego stosowanie może mieć przykre konsekwencje dla czło­ wieka, wynikały kobiece tabu językowe czy, jak chcą niektórzy bada­ cze, kobiecy język . Tylko przez odwołanie się do tradycyjnego obrazu wszechświata możemy wyjaśnić językowe tabu myśliwych i wiele z ich magicznych zachowań (co nie wyklucza, że niektóre z nich mogą być również wyjaśniane przez odwołanie się do struktury społecznej). Z tego wynika na przykład potrzeba określonej wiedzy zarówno kobiet jak i my­ śliwych we wspomnianej domenie, zbędnej w dniu dzisiejszym. Wracając zaś do pasterstwa, należy stwierdzić, że związane z nim pojęcia mają liczne i nieprzypadkowe powiązania z innymi sferami k u l ­ tury. Chodzi tu nie tylko o fakt występowania pól semantycznych łączą­ cych na przykład nazwy części ciała człowieka czy zwierzęcia z miarą drogi czy przestrzeni . Jak już o tym pisał J. S. Wasilewski, wiążą się one w systemy semiotyczne i wreszcie symboliczne . Przygotowywanie tuszy baraniej na Cagaan Sar, przy budowie nowej jurty, w dniu od39 40 41 42 3 9 J . S. W a s i l e w s k i , Wędrówki do piekieł, Warszawa 1979. S. K a ł u ż y ń s k i , Zakazy językowe u ludów mongolskich. O zakazach w sto­ sunku do świata zwierzęcego oraz w języku kobiet, [w:] Studia mongolskie. Z ba­ dań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1973, s. 45-63. u F . A u b i n, Les mesures manuelles et par reference au corps chez Mon­ gols. Note de folklore juridiąue, [w:] Mongolian Studies, ed. L . Ligeti, Budapest 1970, s. 23-57. J . S. W a s i l e w s k i , Symboliczne universum jurty mongolskiej. „Etnogra­ fia Polska", t. X X I : 1977 z. 1, s. 103. 4 0 4 4 �153 FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W M E L dzielania źrebiąt od klaczy, rocznicy urodzin osób starszych oraz dzieci, wskazują szczególny sposób powiązania z sobą tych uroczystości . Umieszczenie w tej grupie świąt dnia oddzielenia zwierząt od klaczy wskazuje na specjalne miejsce konia wśród owych hodowanych pięciu gatunków zwierząt, co znajduje zresztą potwierdzenie w innych jeszcze materiałach. Podobnie zawieszenie chadaka na szyi źrebięcia, od k t ó r e ­ go matki zaczyna się sezon dojenia klaczy , oraz na szyi zwierzęcia wiozącego ciało na pogrzeb wskazuje na istnienie powiązań nie tylko między ważnymi zdarzeniami życia ludzkiego, ale i śmierci, co wprowa­ dza nas już w złożone zagadnienia sposobu istnienia świata i różnych jego stanów, tak jak jest to wyeksplikowane w kulturze mongolskiej. W ten sposób poprzez kulturę człowiek zapewnił sobie systematyczne powracanie do spraw związków między różnymi aspektami życia i śmier­ ci, umożliwił syntetyczne ujęcie zasad świata. Można przypuszczać, że owe pięć gatunków zwierząt zapewniały nie tylko ekonomiczną równo­ wagę, ale tworzyły infrastrukturę kultury na poziomie znaczeń i sym­ boli, umożliwiającą człowiekowi poruszanie się w obrębie stworzonej przez niego wizji świata i zapewniającą temu światu jako całości równo­ wagę, a każdej rzeczy miejsce należne jej w systemie. Od tego momen­ tu można by zacząć mówić o filozofii pasterzy. Badania nad nią zostały zaledwie rozpoczęte, ale uderza ona dociekliwością i głębią w ukazywa­ niu spraw czasu, przestrzeni, struktury materii, ruchu i podstawowych kwestii egzystencji ludzkiej: życia i ś m i e r c i . 43 44 4 5 46 Kultura współczesna prezentuje już odmiennego rodzaju widzenie świata i inną filozofię. Filozofia tradycyjna została częściowo odrzucona dlatego, że wcześniej już uległa poważnym zmianom pod wpływem m i ę ­ dzy innymi lamaizmu, częściowo dlatego, że pod naciskiem powierzchow­ nego empiryzmu właściwego wszystkim krajom we wczesnym okresie industrializacji zaginął symboliczny język k u l t u r y tradycyjnej. E L E M E N T TWÓRCZOŚCI W K U L T U R Z E T R A D Y C Y J N E J I L U D O W E J Powtarzamy ustawicznie twierdzenie, że człowiek jest twórcą k u l t u ­ ry. Należy jeszcze podkreślić, że człowiek jest jej twórcą stale. W pra­ cy ludzkiej odkrywamy cechy twórczości wtedy, gdy stwierdzimy, że między człowiekiem a wytworem jego pracy powstaje element emocjo­ nalny, gdy człowiek przekształca materię oddając jej energię, swoje 43 A Z E I H K M P A N , 2/73, 3/73. ** A Z E I H K M P A N , 2/73. « A Z E I H K M P A N , 4/73. J . S. W a s i l e w s k i , esej na temat śmierci oparty na materiale skim, „Teksty" (w druku). 4 6 mongol­ �154 ZOFIA SOKOLEWICZ umiejętności, niemalże część osobowości. W definicji kultury ludowej odnajdujemy, że jedną z jej cech jest jej samorodny charakter . W prak­ tyce mongolskiej oznacza to, że, dobierając stosownie do gatunku zwie­ rząt pastwiska, przeganiając owce, przyjmując młode, człowiek doko­ nuje na swój własny rachunek odkryć, których przedtem dokonywał ktoś inny. Elementy kultury ludowej spotykamy do dziś dnia właśnie w pasterstwie mongolskim. Bo ludowymi bedą według mnie niekoniecz­ nie te formy, które powielają wzór znany z przeszłości i kopiowane są w sposób doskonały, ale tylko te, których znaczenie jest dla twórcy istotne, i który w ich skopiowanie włada własne emocje, a może coś więcej. W t y m sensie kopista może też być twórcą. Radość pasterzy z po­ wodu rodzenia się jagniąt, karmienia ich przygotowaną przez siebie paszą — to nie tylko radość ekonomisty z wykonanego planu, który jest przecież wskaźnikiem miejsca w zewnętrznym systemie ekonomicz­ nym. Jest to również indywidualny akt twórczy pozwalający człowieko­ w i na realizację własnej osobowości. Pasterstwo rozważane wyłącznie w kategoriach planów ekonomicznych nie jest dla mnie pasterstwem, które może wyrazić ową narodową formę kultury mongolskiej. Nato­ miast pasterstwo budzące emocje jest jej obiecującym kontynuatorem Udział w tworzeniu życia nie jest bowiem tym samym, co powiększanie stada. W opiniach młodych pasterzy dobry pasterz to ten, który prze­ gania we właściwym czasie owce na pastwisko, dostosowując się do kierunku i r y t m u określonego potrzebami zwierząt. 47 STOSUNEK DO ZWIERZĄT JAKO WYRAZ SAMOREALIZACJI JEDNOSTKI 48 Temat ten podnosiłam w poprzednich a r t y k u ł a c h . Kontynuując jednak myśl na temat związku człowieka z otaczającym go światem i tej szczególnej cechy twórczości polegającej na użyczaniu tworzonemu przedmiotowi części swojej osobowości, przedstawię kilka uwag uzupeł­ niających poprzednie rozważania. Otóż w wypowiedziach wszystkich tych informatorów, którzy swoją przyszłość wiążą z zawodem pasterza (a także tych, którzy zamierzają zmienić zawód), powtarza się stwier­ dzenie sympatii do zwierząt, ich lubienia. Każdy pasterz w sposób na­ turalny przytacza tę motywację tak, jakby była mu niezbędna do wyko­ nywania zawodu. Rzadko spotyka się wypowiedzi, że lubi w r ó w n y m stopniu wszystkie zwierzęta. Niektóre wypowiedzi świadczą o wyróżnie­ niu owiec jako zwierząt, do których informator przywykł w dzieciń- 4 ' W. T e l a k o w s k a , Twórczość ludowa we wzornictwie, w y p o w i e d ź na kon­ ferencji 12 I I 1978 r. w Ministerstwie Kultury i Sztuki na temat mecenatu państwa nad twórczością ludową. S o k o l e w i c z , The possibility of cultural expression..., s. 56. 4 8 �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 49 155 5 0 stwie , inne — kóz, gdyż łatwo jest chować małe i „miło się bawić" (element ludyczny?). Jeden z informatorów stwierdził, że chciałby pra­ cować z krowami, „bo one najbliższe są człowiekowi" , a drugi woli ko­ nie, „bo koń to odwaga m ę ż c z y z n y " . Niektórzy pasterze preferowali natomiast nie pewne gatunki, ale czynności. Wolą więc na przykład do­ jenie od przyjmowania urodzeń, choć zdarzają się sytuacje odwrotne. Lubią szybkie konie i łowienie ich na urgę, ale skarżą się na monotonię czynności obcinania grzyw i o g o n ó w . W sposobie dzielenia zajęć na lubiane i nie lubiane zaznacza się pewna różnica między kobietami a mężczyznami. To mężczyźni uważają, że „zajmowanie się tabunem to piękna praca dla mężczyzny" . Wielu z nich wymienia niemalże jednym tchem ujeżdżanie wielbłądów, łapanie koni na urgę, wyścigi i jazdę na dzikich k o n i a c h . Kobiety częściej skupiają swe preferencje na ow­ cach, kozłach i krowach, wielokrotnie jednak pracują na fermach końskich razem z mężami. Mężczyźni i kobiety, w równym stop­ niu wymieniając ulubione zajęcia, odwołują się do wspomnień z dzie­ ciństwa jako momentu, w k t ó r y m ich zainteresowania zakiełkowały i wielokrotnie ten moment pamiętają. We wcześniejszych opracowaniach na temat pasterstwa mongolskiego znajdziemy twierdzenie, że to człowiek dostosowuje się do r y t m u zwie­ rzęcia i podąża za nim. Nie jest to twierdzenie, które należałoby trak­ tować dosłownie, a jedynie intuicja, która na relację człowiek — zwierzę rzuca istotne światło . Faktem jest, że r y t m koczowania dostosowany jest do potrzeb zwierząt i wiąże się z sezonowością pastwisk. W t y m więc sensie wyznacza r y t m roczny. Cechuje go zasadnicza opozycja mię­ dzy latem i zimą wyrażana w opinii informatorów, że zima stanowi dla pasterzy trudny okres prac, podczas gdy lato jest odpoczynkiem . W obrębie tego podziału spotykamy się z wydzielaniem czterech pór roku i odpowiadającym i m przekoczowaniom na pastwiska wiosenne, let­ nie, jesienne i zimowe z wyodrębnieniem okresu przedwiośnia jako szczególnie trudnego w życiu pasterskim. Ten zasadniczy r y t m pasterski został narzucony również zajęciom rolniczym na tych terenach, na których były łączone z pasterskimi . Temu zasadniczemu podziałowi na S1 52 53 5 i ss 5 6 57 58 « A Z E I H K M P A N , 1/71. 5° A Z E I H K M P A N , 4/71. 51 A Z E I H K M P A N , 94/74. 52 A Z E I H K M P A N , 12/71. 53 A Z E I H K M P A N , 12/71. u A Z E I H K M P A N , 2/73. 55 A Z E I H K M P A N , 9/73. и D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich. „Etnografia Polska", t. X I I : 1968, s. 199-252. 5' A Z E I H K M P A N , 1/71. 58 M r ó z , Rytm torguckiego koczowania..., s. 144/145. �156 ZOFIA SOKOLEWICZ r y t m zimowo-letni odpowiada również r y t m obrzędowy (nie analizowa­ ny tu szerzej), zaczynający się późnozimowymi uroczystościami Cagaan Sar (nowego roku) i tym mocnym akcentem kończący okres zimo­ wego odpoczynku, a zaczynający najtrudniejszy czas przedwiośnia, okres walki o przetrwanie. Większość obrzędów i uroczystości o charakterze rodzinnym przypada na lato obfitujące nie tylko w tak obrzędowe uro­ czystości, jak pierwsze picie kumysu lub pierwsze dojenie klaczy, lecz również nie pozbawione pierwiastka obrzędowego gry sportowe, go­ nitwy etc . Wśród tradycyjnych uroczystości współczesne święto p a ń ­ stwowe ustalone na dzień 11 lipca stanowi mocny akcent wśród letnich ceremonii i obrzędów, stanowiąc jakościową przeciwwagę Cagaan Sar. Rytm roczny zakłócony jest jednakże lub raczej wzbogacony odmien­ nością r y t m u pracy przy różnych gatunkach zwierząt. Informatorzy podkreślają odmienność r y t m u prac związanych z owcami matkami od prac przy stadzie baranów czy tabunie koni lub stadzie klaczy ze źrebię­ tami.. Odmienność ta wynika jednak nie tylko z podziału zwierząt na samce i samice. Inny r y t m ma stado często dojonych klaczy, a inny stada krów. Ludzie, którzy pracują ze zwierzętami, zdają sobie w pełni sprawę z odmienności tych rytmów i wynikających stąd niedogodności: wszystkie jednakże zwierzęta przez cały dzień absorbują uwagę człowie­ ka. Oceny większej lub mniejszej dogodności r y t m u tych prac wydają się być całkiem indywidualne i wiążą się ze sprawami samorealizacji jednostki w ramach przyjętego wzoru kulturowego . Można nawet są­ dzić, że preferencje wyrażone w t y m względzie w mniejszym stopniu stanowią cechę wzoru kulturowego, a w większym potrzebę zsynchro­ nizowania człowieka z ruchami stada stanowiącymi wszak dla pasterza źródło informacji przekazywanych za pośrednictwem pewnego r y t m u za­ chowań zwierzęcych. Rytmika pracy indywidualnej z różnymi gatunkami zwierząt różnicowała więc zasadniczy dwu, a następnie czterosezonowy r y t m roku pasterskiego. Wprowadzała do niego nieregularności w obrębie dnia, uspakajane, choć nie zawsze jednostajnością nocy . 59 60 61 Określoną r y t m i k ą charakteryzowało się również tradycyjne przyu­ czanie do pasterstwa, co nie pozostawało bez wpływu na stosunek czło­ wieka do zwierzęcia. W cyklu swojego życia człowiek kolejno zapozna­ wał się z pięcioma rodzajami zwierząt i poznawał całość spraw paster­ skich. O tym, w jakim stopniu mógł zostać specjalistą w jakimś zakre­ sie, pisałam uprzednio w „Ethnologia Polona" . Przyuczanie do paster­ stwa miało więc w dużej mierze charakter rodzinny i całościowy oraz — co ma również wielkie znaczenie — miało określoną r y t m i k ę w cyklu 62 «» A Z E I H K M P A N , 1/73. S о к o 1 e w i с z, The possibility..., s. 56. 61 A Z E I H K M P A N , 12/71. S o k o l e w i c z , The possibility of cultural 6 0 6 2 expression... �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 157 życiowym człowieka, od opieki nad jagniętami pełnionej przez dziecko po opiekę nad końmi i wielbłądami ludzi dorosłych. W kulturze współczesnej nawet dzieci pasterzy poznają pasterstwo przez pobyty w chudonie w okresach wakacyjnych, a więc w jednym głównie sezonie. Nadto w dobie wyższych wskaźników ekonomicznych zaczęła obowiązywać specjalizacja. W życiorysach młodych pasterzy rzadko powtarza się moment wczesnego zapoznania się z pasterstwem. Konsekwencją tego jest konieczność wprowadzania kursów przygoto­ wawczych w wieku ok. 17 lat i następnie odbywania praktyki bądź ukończenia szkoły. Aby osiągnąć lepsze wyniki ekonomiczne, pasterz musi stosować specjalizację i ograniczyć się do chowania jednego ga­ tunku zwierząt. Jeżeli jest na najniższym szczeblu wykonawczym, traci niejednokrotnie z oczu całościowy obraz gospodarki pasterskiej. Może nieświadomym podkreśleniem niedostatków płynących z tego stanu rze­ czy dla jednostki są powtarzające się wypowiedzi, że najbardziej i n ­ teresującą dla młodych pasterzy byłaby praca na farmie, w której są różne rodzaje zwierząt. Zapewne rekompensatą nie może być t u po­ siadanie własnego stada, które przecież nie zawsze bezpośrednio towa­ rzyszy właścicielowi, a częściej stadu spółdzielczemu. Zapewne specjali­ zacja we współczesnej gospodarce pasterskiej Mongolii daleka jest jesz­ cze od specjalizacji stosowanej w przemyśle. Niemniej jednak i w Mon­ golii, i w pasterstwie jest ona daleko posunięta. Nadmierna specjalizacja pracy ogranicza wyobraźnię i nie ćwiczy w sposób właściwy inteligencji człowieka. Powstaje więc konieczność rekompensaty tego stanu rzeczy w czasie wolnym od pracy. Dlatego też w społeczeństwie industrialnym przywiązuje się tak wielką wagę do czasu wolnego i sposobów jego spędzania. Potrzeba posiadania czasu wolnego pojawia się i w gospodarce pasterskiej Mongolii. Jest to sytua­ cja nieznana dawnemu pasterstwu, które i t y m różni się od współczes­ nego. W kulturze tradycyjnej rozrywka wpleciona była w pracę. Rytm pracy pasterskiej podporządkowany był zwierzęciu, a jego jednostajność przerywały różnego rodzaju zachowania nie będące pracą. ZMIANA UKŁADU ODNIESIENIA Niewątpliwie w czasach przed rewolucją państwo poprzez s t r u k t u r ę feudalną ingerowało w życie prostych aratów choćby takimi nakazami, jak obowiązek danin w naturze, czy oddania syna na służbę do klasztoru. Nie jest jednak zbadana sprawa, jak daleko sięgała ta ingerencja, i praktycznie nic nie wiadomo na temat sposobu uświadamiania prostym aratom, że są częścią szerszego systemu. Wyniki dotychczasowych badań etnograficznych prowadzą nieodparcie do wniosku, że podstawowym układem odniesienia w okresie przedrewolucyjnym był dla prostych ludzi suir, w obrębie którego toczyło się życie codzienne, a który stwarzał �158 ZOFIA SOKOLEWICZ bezpośrednie zabezpieczenie koczujących razem, rodzin. Zapewne pozo­ stałością świadomości tego związku i odpowiedzialności za grupę osób, z którą pozostają w bezpośrednim kontakcie, twarzą w twarz, pozostało owo uporczywe (już omawiane) powtarzanie przez informatorów, że w przypadku trudności zwrócą się do osób z rodziny, do matki, ojca lub najbliższych krewnych. Wszystkie potrzeby ludzkie były bowiem zaspokajane w obrębie małej grupy. Jej zwartość podkreślały ceremo­ nie związane ze stawianiem jurty, narodzinami dziecka, adopcją, postrzyżynami czy wspólną pracą przy wyrobie wojłoku. Wspomniana uprzednio specjalizacja, gospodarka kadrami w skali całego kraju, a przynajmniej ajmaku, spowodowała, że zmienił się układ odniesienia jednostki. Państwo stworzyło system zabezpieczeń obywateli, ale zarówno plany wykonywane przez poszczególne brygady były wypadkową planu państwowego, jak i losy jednostki (przez wybór zawodu) podporządkowane m u w sposób istotny. Nastąpiło w tej dzie­ dzinie wyraźne urzeczowienie stosunków (osłabiane częściowo zamiesz­ czaniem informacji o indywidualnych osiągnięciach i fotografii w prasie centralnej i lokalnej) będące rezultatem przeniesienia układu odniesie­ nia jednostki z rodziny na państwo. Zmiana układu odniesienia, wyrażająca się m. in. w postępującej specjalizacji, zachwiała organizacyjno-ekonomiczną s t r u k t u r ą pasterstwa tradycyjnego. Zanik tradycyjnej symboliki podkreślającej więź czło­ wieka z wszechświatem ograniczył pasterstwo do niemal czysto ekono­ micznej sfery. Nowe paisterstwo jest inne, bo inne jest jego miejsce i spo­ sób powiązań z pozostałymi elementami systemu w porównaniu z pa­ sterstwem tradycyjnym. Wokół tego ostatniego jednak tworzy się nowa symbolika i mitologia o istotnych dla państwa funkcjach twórczych. Zofia Sokolewicz THE FUNCTION OF TRADITIONAL C U L T U R E IN P R E S E N T - D A Y MONGOLIAN SOCIETY Summary Taking part in researches conducted by the Polish Academy of Sciences etnographic expedition to Mongolia, devoted to cultural changes following the transition from nomadic herding to permanent settlement, I have prepared subjects: 1) the differentiation of the system described as Mongolian culture from the broadly understood cultural environment of Central Asia, 2) a reconstruction of the traditional cultural pattern, 3) indicating existing variants of this pattern linked with the drive to self-realization by individuals. The subject — functions of traditional culture in the present-day Mongolian society, represents a particular case within a wider problem of cultural continuity. I assume that there is a connection between the way of transition of cultural patterns in the society and the function fulfilled at present by traditional culture. Even though the �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 159 economic herding activities are organized and relevant knowledge is handed down in accordance with principles decisively different from those concerning traditional culture, cultural continuity should not be sought in concrete activities but in human consciousness and its relation to the past. The hypothesis concering the adaptive function of traditional culture has been formulated during researches on traditional European folk cultures and their relation to contemporary cultures. Rapid changes in the way of living embrace good points but also include a threat to mankind, since new values referring to and appraising cultural arrangements which have changed rapidly make an assessment practically impossible. Considering this situation, traditional culture, that is, a selected cultural heritage, can bring about an appeasement of this hastening. The unchanged part of the cultural pattern, remaining from previous periods and constituting a link connecting man with the past, helped him — through his being deeply rootted in the past — to gain time to get adapted to new conditions of life. ' The question concerning traditional Mongolian culture deals with the type of herding and its continuity in the present-day Mongolian society. At present Mongolian herding is — and traditionally has been — linked with the breeding of five types of animals, the seasonal rotation of pastures, the ada­ ptation of man's life to natural seasonal rhythms and the life cycle of animals. The way of handing down herding know-how has been decisive in changes in attitude towards herding. This knowledge has been conveyed above a l l by specialists, schools and specially organized courses. The State supervises what is taught and how it is done. The family group has lost, therefore, its previously dominant position. Its former role prevails, however, in the consciousness of herdsmen, who maintain that in the case of difficulties they would turn for advice to someone close. Changes in methods of handing down knowledge are linked with the acceptance of specialization principles in herding. The breeding of five types of animals ensures subsistence for the population. Cooperatives took the place of individual herding as economic units in the state system. Members of particular families should, therefore, realize special tasks within these cooperatives which provide subsistence for all. The range of knowledge of youger herdsmen is linked with only some types of animals, which has led to the loss of perception of essential relations existing between these animals. I f they realize specialized, assigned tasks, they need not keep in mind the functioning of the system as a whole. It was characteristic of traditional culture that men acquired a part of knowledge on herding by learning usually i n a family group, and a part — by direct experience. Learning began early, sometimes at 4 years of age. It seems that early learning and the children's occupation with small animals was of great importance for cultural transmission. The growing up of a child and associated learning of herding took a gradual course: from taking care of small and common animals (goats and sheep) to work with adult animals and more valuable species, requiring more strength and knowledge (cows, horses, camels). The cycle of learning was, therefore, connected with the human life cycle. Specialization resulting from years of experience was acquired in adult or an advanced age. The modern notion of a specialist is therefore, subconsciously associated by respondents with an older, close individual, responsible for his family or suir. This is why a modern specialist, i.e., somebody engaged in a limited section of a specific activity, does not correspond with this notion as it is understood in traditional culture. As consequence, contemporary people more often seek advice with relatives, someone older or belonging to the management than with specialists in the strict sense, such as a veterinarian. �160 ZOFIA SOKOLEWICZ In traditional culture, the fact of handing down knowledge from the older to the younger generation, decided it unquestionableness. This may probably explain the reluctance noticed among young herdsmen to learn from several herdsmen instead of from one. Not being aware that their knowledge varies, the young herdsman — in accordance with the handed down principle of authoritative direct knowledge — desired information which would require no choice, reliable information, since it was given by someone recognized as an authority or as an elder person. A particular characteristic of learning, clearly reflected in traditional culture, is the transfer of information within a wide situational context. I n it, the non-verbal remittance prevails over the verbal. Certain principles, for example the necessity of protecting lambs from the cold, need not be substantiated verbally, since this Obviously results from the whole situation well known to children: temperature, helplessness of lambs, lack of green food, the association of tents with warmth and safety, association of lambs and human children. This conveyance is very rich i n information and the reason for such thinking does not require additional verbal explanation. This conveyance appears rather commonly, though not exclusively, in traditional culture. I t requires a careful and long program­ ming realized in relation to the next generation from the earliest years of life. The custom of taking new-born animals into tents, referred to above, illustrates the close relations between man and animal. Due to the construction of shelters, it is seldom used at present. This is linked with a shift in the treatment of living-tents. This space is now reserved for man only. Behavioural patterns resulting from comparisons of rural and urban life began to take the upper hand. Tents must be kept clean and provide man with an ever increasing comfort. There exists now a clear cut difference between places for human beings and for animals. A great part of the knowledge of herding was gained by man through direct experience. E v e r y herdsman, getting acquainted with the natural environment, made his own discoveries regardless from experiences of previous generations. Individually he reached perfection in orientation in the area — known from description. The natural environment was his inborn natural word. Acquaintance with it meant survival, while today this is decided rather by the economic infra­ structure and mutual help between aymaks. Struggling with natural forces in Winter or during the Spring dzud, man proved his value but also felt a direct dependence on it. This is probably why we have found in traditional culture a confirmation of the individual recognition of man as a part of the universe. In traditional culture this unity of the traditional image of the world and of man was expressed in a symbolic language. Traces of this language have not been quite removed by Lamaism. The image of the world as a system in which man has a defined place, but all that occurs influences man, and all that man does influences the course of the world have been exactly reflected in the symbolic language. From the principle of connection between the signifie and the signifiant and the conviction that its wrong use may have unpleasant consequences for man, there resulted the female linguistic taboo, or, as some researchers put it, the female language. The same concerns the hunters' language. Notions relating to herding have many and not-accidental links with other cultural spheres. This concerns not only the fact of frequently appearing semantic fields linking, for example, fart, of human or animal bodies with the measure of distance or space. They are linked, however, further into semiotic and symbolic systems. The preparation of a sheep carcass for such evens like the New Year, the construction of a new tent, the day when foals are separated from mares, birthdays of older people and children — indicate a particular way of linking these festive occasions. The placing of the �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 161 day of foal-mare separation within this group indicates the special position of horses in the group of five bred animal species. Similarly, the placing of a khadak on the foal's neck when the mare's milking season begins, and on the neck of an animal carrying a body to be burried, indicates links existing not only between important events in human life but also after death, which brings us to a complex problem of the existence of the world and its various states. Thus, man made sure that there would be a systematic returning to links between various aspects of life and death and made a synthetic approach to principles of the world possible. We may assume that these five types of animals ensured not only an- economic balance but created a cultural infrastructure on the level of meanings and symbols, making it possible for man to move within the vision of the world he created and to ensure a balance for this world, and to each thing a proper place in this system. Henceforth, we might speak of a herdsmian philosophy. It is striking — on this small, reconstructed area — by its inquisitiveness and depth in showing matters of time, space, material structure, movement and basic questions of h u ­ man existence: life and death. Contemporary culture presents a different survey of the world and a different philosophy. Traditional philosophy has been partly rejected because it — already previously — underwent serious changes (Lamaism) and partly because the sym­ bolic language of traditional culture disappeared under the pressure of a su­ perficial empirism proper to all countries during industrialization. Culture is created by man not during one act of creation but constantly. We discover creative traits in human work when there appears an emotional element between man and the product of his work, when man transforms matter, giving it energy and a part of personality. I n my opinion, folk and traditional forms do not necesserily copy patterns known from the past, even though they do it perfectly, but those which are of essential significance for the producer who is emotionally engaged in their reproduction. I n this sense a copyist can be a creator. Creation necessitates a particular relation between the producer and his work. The joy of shepherds witnessing the birth of lams, feeding with prepared food — this is not only the pleasure of an econo­ mist who fulfilled his plans, which is, anyway, and index of position in the i n ­ ternal economic system. It is also an individual creative act which allows man to realize his own personality. Traditional herding was characterized by a particular rhythm of seasonal works, the change of camping-places and pastures. The learning of herding had a similar rhythm, which was not without influence on the relation between man and animal. The ritual rhythm beginning with the late-Winter New Year celebra­ tions, corresponded to the principal division into Winter-Summer rhythm. Many festivities and ceremonies of a family character were held i n Summer and fre­ quently included sport events, chases etc. The contemporary State holiday on July 11th represents a strong accent among Summer ceremonies and festivities and acts as a qualitative counterbalance to the New Year. The annual rhythm is di­ sturbed, however, by the different daily rhythm of work with various types of animals. The rhythm of individual work with various animals differentiated, therefore, the basic two and next four seasonal rhythms of the herding year. It introduced irregularities appeased during the day, though not always, by the night. The change in the arrangement of relation of an individual from a family and suir to the State, also expressed in a progressive specialization, has shaken the organizational-economic structure of traditional herding. The decline of traditional 11 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �162 ZOFIA SOKOLEWICZ symbolism expressing man's link with the universe limited it to an almost purely economc sphere. The new type of herding, compared with trditional methods, is different because its position differs, and so do links with the system. Around the traditional herding there grows up, however, a new symbolism and mythology with essential, State-created functions. София Соколевич ФУНКЦИИ ТРАДИЦИОННОЙ КУЛЬТУРЫ В СОВРЕМЕННОМ ОБЩЕСТВЕ МНР Резюме Мое соучастие в исследованиях этнографической экспедиции ПАН в Монголии, посвя­ щенных культурному преображению в процессе перехода от кочевого скотоводства к по­ стоянно оседлой жизни, выразилось в разработке мною следующих тем: 1) выделение из широко понимаемого культурного круга Средней Азии системы, получившей название монгольская куьлтура, 2) реконструкции традиционного образца культуры, 3) указание на наличие вариантов того же образца, продолжающих сохранять связь со стремлением реализации отдельными лицами. Тема „Функции традиционной культуры в современном обществе МНР" — это частный случай более широкой проблемы культурной преемствен­ ности. Я полагаю, что существует связь между способом преподнесения образца культуры обществу и сегодняшней функцией традиционной культуры. Ибо если хозяйственная ско­ товодческая деятельность организируется, а знания, относящиеся к ней, передаются по принципам совершенно отличным от принципов традиционной культуры, то продолжение культуры следует искать не в конкретной деятельности, а в сознании людей, в их отношении к прошлому. Гипотеза о происпособительных функциях традиционной культуры была формулиро­ вана в исследованиях традиционных культур Европы и их отношением к современной куль­ туре. Быстрые изменения образа жизни представляют собой и благо, и опасность для че­ ловека. Ибо культурная система, которой он может сопоставлять и воспринимать новые ценности, меняется столь быстро, что и оценка ее становятся практически невозможой. При таком положении традиционная культура, т. е. отобранное культурное наследие, может оказывать смягчающее воздействие на это ускорение. Та не изменившаяся, оставленная от предыдущего периода часть культурного образца, являясь звеном, связующим чело­ века с прошлым, давала крепко вкоренившемуся в прошлое человеку немного времени при­ способиться к новым условиям жизни. Вопрос о традиционной культуре МНР есть вопрос о характере скотоводческого образа жизни и способах его продолжательства в современном монгольском обществе. Вне сомнения, монгольское скотоводство и сегодня связано с животноводством 5 видов животных (из числа которых лошадь занимает особое место), с сезонными перекочевками, с приспособлением ритма жизни человека к чередованию сезонов и циклам жизни животных. Изменение отношения к скотоводству в значительной мере обусловлено способом передачи скотоводческих знаний. Эти знания передаются прежде всего специалистами, школами, специально организуемыми курсами. Тематика и методы переподавания становятся пред­ метом заботы и вмешательства государства. При такой системе семейный коллектив те­ ряет свою былую доминирующую позицию. Однако, его прежнее значение остается запе­ чатленным в сознании скотоводов, которые так и заявляют, что в случае затруднений они обратились бы за советом прежде всего к своим близким. Изменение способа сообщения знаний связано с принятием принципа специализации в скотоводстве. Только животноводство 5 видов животных может обеспечить основы быта населения. Экономической единицей в государственной системе перестает быть единоличное �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 163 скотоводческое хозяйство, ею становится кооператив. Стало быть, члены отдельных семейств должны в рамках кооператива осуществлять специальные задачи, которые в масштабе ко­ оператива создадут основы быта для всех. Пределы знаний отдельных скотоводов сужива­ ются к знанию лишь некоторых видов животных, вследствие чего скотоводы постепенно перестают осознавать существование важных связей между ними. Имея в виду выполнение поставленного перед ними отобранного задания, они не обязаны помнить о функциониро­ вании целой системы. Особенности) традиционной культуры являлось то, что часть скотоводческих знаний человек приобретал путем подучивания, чаще всего в семейном коллективе, тогда как дру­ гая часть приобреталась им путем непосредственного опыта. Подучивать начинали рано, иногда уже на четвертом году жизни. Кажется, что факт раннего обучения, и то, что дети занимались малыми животными, имело существенное значение для передачи культуры. Подрастание ребенка и связанное с этим обучение скотоводству происходило постепенно от ухода за малыми и наиболее распространенными животными (козы и овцы) до работ, связанных с выращенными животными и их более ценными видами, требующими также и большей силы, и знаний (коровы, лошади, верблюды). Итак, цикл обучения сочетался с циклом человеческой жизни. Специализации, являющейся итогом многолетнего опыта, добивались в зрелом или пожилом возрасте. Таким образом, современному понятию специалист опрашиваемые подсознательно придают значение — старший, близкий, отвечающий за семью или суир. И потому, наверно, современный специалист, т. е. человек, занимающийся узким участком определенной дея­ тельности, не соответствует пониманию этого термина в традиционной культуре. Из этого, по-видимому, следует, что люди сегодня чаще решаются обратиться за советом к какомунибудь родственнику, к старшему или к кому-либо из руководства, чем к специалисту по­ длинному — например к ветеринару. В традиционной культуре факт передачи знаний старшим поколением младшему являлся причиной того, что эти знания не оспаривались. Этим, пожалуй, можно объяснить заметное у молодых пастухов нежелание учиться у нескольких, вместо у одного пастуха. Осознавая то, что по роду опыта они отличаются друг от друга, молодые пастухи, соответственно с переданым им принципом авторитетной передачи по прямой линии, стремились получать такие сведения, чтобы не оказаться в ситуации выбора, или же получить надежные сведения, т. е. поступающие от кого-то считающегося авторитетным — в силу того что старшим — лицом. Особенной чертой подучивания, заметно отразившейся в традиционной культуре, явля­ ется сообщение сведений в широко ситуационном контексте. В нем невербальная передача преобладает над вербальной. Некоторые принципы, например, необходимость защищать ягнят от холода, не нуждаются в словесном обосновании, так как это естественным образом вытекает изо всей, знакомой детям, обстановки: температуры, беспомощности ягненка, отсутствия хашанов, соотнесенности юрты с теплом и безопасностью, очевидности сходства ягненка с ребенком. Такая передача изобилует богатством сведений, причем обоснование такого, а не иного образа поведения не нуждается в дополнительных словесных пояснениях. Эта передача выступает чуть ли не повсеместно, хотя и не исключительно лишь в традицион­ ных культурах. Она требует тщательного и длительного программирования, осуществля­ ющегося по отношению к очередному поколению с самого раннего возраста. Вышеупомянутый обычай приносить новорожденных животных в юрту изображает близость отношений между человеком и животным. В настоящее время он, в виду стро­ ительства хашанов, редко соблюдается. Это связано с известным сдвигом значения в трак­ товке юрты человеком. Она становится пространством, отводящимся исключительно для человека, где начинают обязывать образцы поведения, являющиея результатом сравне­ ния сельской обстановки с городской. Юрта должна оставаться чистой и обеспечивать че­ ловеку все более полный комфорт. Место человека и место животного оказались полностью отделены друг от друга. �164 ZOFIA SOKOLEWICZ Большую часть скотоводческих знаний человек приобретал путем непосредственного опыта. Каждый пастух, познавая природу в ближайшем окружении, открывал ее, так сказать, на свой страх и риск, независимо от опыта поколений, достигая индивидуальным путем известного по описаниям совершенства при ориентировке на местности. Природная среда была для него естественной средой, природной в точном разумении этого слова. Познание ее имело решающее значение для самой его жизни, тогда как сегодня в большей мере это обусловливается экономической инфраструктурой и взаимопощью между аймаками. В борьбе со средой в течение зимы или во время весеннего дзута человек подчеркивал свое значение, но вместе с тем он ощущал и свою прямую зависимость от нее. И потому, наверное, в тра­ диционной культуре мы находим подтверждение интуитивного признания человека час­ тицей вселенной. В традиционной культуре это единство традиционного образа мира и человека было выражено на символическом языке, следы которого не вытеснил полностью ламаизм. Пред­ ставление о мире как о системе, в которой человек имеет свое определенное место, но все, что в ней происходит, оказывает влияние на человека, а совершаемое им влияет на движение мира, находит точное отражение в символическом языке. Из принципа связи между озна­ чаемым и означающим и из убеждения, что неправильное его применение может приводить к досадным для человека последствиям, вытекали языковые табу женщин или — как пред­ почитают некоторые исследователи — женский язык. То же касается и языка охотников. Относящиеся к скотоводству понятия обладают многочисленными и не случайными эле­ ментами связи с другими сферами культуры. Речь здесь идет не об одном лишь часто встре­ чающемся факте наличия семантических полей, объединяющих, например, названия частей тела человека или животного с мерой пути или пространства. Они объединяются, однако же, далее в семиотические и символические системы. Заготовка бараньей туши к новому году, при строительстве новой юрты, в день отнятия жеребят от кобылы, в годовщины со дня рождения старших и детей указывает на особый способ сочетания друг с другом этих праздников. Помещение в эту группу праздников дня отнятия жеребят от кобыл указывает на особенное место лошади среди пяти видов разводимых животных. Подобным образом подвеска хадака на шее жеребенка, с матки которого начинают сезон доения кобыл, и на шее животного, взеущего тело для погребения, указывает на существование связи не только между важными событиями жизни, но и смерти человека, что вводит нас в сложный вопрос способа существования вселенной и ее разных состояний. Таким образом человек через культуры обеспечил себе систематическое возвращение к вопросам связей между различными аспектами жизни и смерти, сделал возможным синтетический подход к началам мира. Мо­ жно полагать, что эти пять видов животных обеспечивали не только экономическое равно­ весие, но и создавали инфраструктуру культуры на уровне значений и символов, обеспечи­ вающую человеку возможность перемещаться в пределах созданного им образа мира и при­ давая этому миру как целому равновесие, а каждой вещи подобающее ей место в системе. С этого момзнта можно было бы начать говорить о философии скотоводов. Она поражает — рассмотргнная на небольшом участке — пытливостью и глубиной укалывания явлений времени, пространства, структуры материи, движения и основных вопросов человеческого бытия: жизни и смерти. Соврзмеиная культура представляет уже иную картину мира и другую философию. Традиционная философия была частично отвергнута потому, что уже раньше она подвер­ глась серьезным изменениям (ламаизм), и отчасти потому, что под давлением поверхност­ ного эмпаризма, свойсгвзнного всзм странам в период индустриализации, был потерян символический язык традиционной культуры. Человек есть создатель культуры нг только в единичном акте творения, но постоянно. В труде человека мы обнаруживаем черты творчества тогда, когда констатируем, что между человеком и произведением его труда возникает эмоциональный элемент, когда человек преобразовывает материю отдавая свою энергию и часть своей индивидуальности. Народ­ ными и традиционными будут для меня не те формы, которые обязательно представляют �FUNKCJE KULTURY TRADYCYJNEJ W MRL 165 собой совершенные копии образцов, известных с прошлого, но те, которые имеют сущест­ венное значение для создателя, в копирование которых он вкладывает свою эмоциональ­ ную вовлеченность. В этом смысле копировщик может быть творцом. Ибо условием твор­ чества является возникновение особой связи между творцом и произведением. Испытывание радости пастухами, когда родятся ягнята, когда их кормят заготовленным собою кормом — это не только радость экономиста, когда выполнен план, который является ведь показа­ телем места во внешней экономической системе. Это в то же время и индивидуальный твор­ ческий акт, позволяющий человеку проявить себя. Традиционному скотоводству присуща была особенная ритмика сезонных работ и пе­ рекочевок. С подобной же ритмикой проходило и подучивание скотоводству, что не оста­ валось без влияния на отношение человека к животному. Основному делению на зимне-лет­ ний ритм соответствовал обрядовый ритм, начинавшийся поздней зимой с праздников Нового Года. Большинство обрядов и праздников семейного характера приходится на лет­ ний период, изобилующий также и спортивными играми, гонками и т. п. Современный государственный праздник 11 июля представляет собой выдающийся момент среди летних церемоний и обрядов, образуя качественный противовес Новому Году. Однако годичный ритм нарушается отличием ежедневного ритма труда при разного вида животных. Таким образом ритмика индивидуального труда с разными видами животных дифференцировала основной двухсезонный, а затем четырехсезонный ритм скотоводческого года. Вводила в него нерегулярности в пределах дня, выправляющиеся, хотя и не всегда, единообразием ночи. Изменение направления ориентировки личности, с семьи и суира на государство, вы­ ражающееся м. пр. в прогрессирующей специализации, пошатнуло организационно-эконо­ мическую структуру традиционного скотоводства. Изчезновение традиционной символики, выражавшей связь человека с космосом, ограничило его почти чисто экономической сферой. Новое скотоводство стало уже иным, ибо изменились и его место, и способ связи с систе­ мой по сравнению с традиционным скотоводством. Однако вокруг последнего образуется новая символика и мифология с существенными, конструктивными для государства фун­ кциями. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e8c2b986a1af34482a910e98c512c3d.pdf 43874703e46611e22fd464f3e3322697 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1017 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:936 Title A name given to the resource Podarować - znaleźć - zgubić - zbłądzić / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.283-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI PODAROWAĆ — ZNALEŹĆ — ZGUBIĆ — ZBŁĄDZIĆ NIEKTÓRE K A T E G O R I E JĘZYKA SYMBOLICZNEGO ZWIĄZANE Z OPOZYCJĄ Z Y C I E — ŚMIERĆ Celem niniejszego a r t y k u ł u jest przedstawienie k i l k u wybranych po­ jęć, które w j ę z y k u symbolicznym tradycyjnej kultury mongolskiej sto­ sowane są do modelowania obrazu „ t a m t e g o ś w i a t a " oraz do organizo­ wania rytualnych z nim k o n t a k t ó w . Podstawowe kategorie, odnoszące się przede wszystkim do czasu, przestrzeni i ruchu, b y ł y j u ż — tak jak i generalne założenia metodologiczne — prezentowane w c z e ś n i e j . Niniejszy tekst stanowi ich k o n t y n u a c j ę , w n o s z ą c pewne dodatkowe u s z c z e g ó ł o w i e n i a w zakresie mongolskiego m a t e r i a ł u terenowego. Nie b ę d ę jednak u n i k a ć p r z y w o ł y w a n i a analogii polskich z zakresu tradycyj­ nej kultury wiejskiej, c z y n i ą c tak w przekonaniu, iż w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych m o g ą s i ę pojawiać — pod w a r s t w ą formalnych różnic — te same zasadnicze kategorie p o j ę c i o w e , leżące u podstaw archaicznych s p o s o b ó w modelowania ś w i a t a . W strukturalno-semiotycznym u j ę c i u kategorie te do dychotomicznie zestawione pary p o j ę c i o w e , t w o r z ą c e uniwersalny zasób opozycji binar­ nych. U j a w n i a j ą się one w y r a ź n i e w każdej dwudzielnej wizji świata, zdychotomizowanego na „ t e n ś w i a t " (ludzi) i „ t a m t e n świat", b ę d ą c y do­ m e n ą z a r ó w n o z ł y c h , jak i dobrych d u c h ó w z m a r ł y c h p r z o d k ó w oraz bóstw. Na d y c h o t o m i ę tę m o g ą się nakładać wszelkie opozycyjnie zesta­ wione pary p o j ę c i o w e ; tak w i ę c do modelowania obrazu z a ś w i a t ó w i o b r z ę d o w y c h s p o s o b ó w komunikacji z nimi s ł u ż y ć b ę d z i e d ł u g a seria pojęć, zbudowana o c z y w i ś c i e z tych „gorszych" c z ł o n ó w opozycji binar­ nych. P a r ą p o j ę c i o w ą , która odpowiada relacji obu ś w i a t ó w , jest m. in. opozycja ż y c i e — śmierć. Uściślając: ż y c i e rozumiane jako doczesne przeciwstawione zostaje śmierci jako jego negacji; w dychotomii takiej nie ujawnia s i ę w a r t o ś ć śmierci jako życia wiecznego, k t ó r y to jej walor pozostaje t e ż poza o b r ę b e m niniejszej analizy. i 1 Patrz: inwersji, o szamańskich z zakresu J. S. W a s i l e w s k i , „Etnografia misteriach, etnologii Symbolika ruchu P o l s k a " , t. 22: 1978 z. 1; t e n ż e , świata Warszawa znaczeń, 1979; t e n ż e , „Teksty", nr ЗД979. Po obrotowego Podróże śmierci do i piekieł. wędrować. rytualnej Rzecz Szkic �284 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Sądzić można, iż para pojęć ż y c i e — śmierć jako jedna z naczelnych opozycji o r g a n i z u j ą c y c h ludzką działalność s y m b o l i c z n ą s t a n o w i ć będzie dogodny klucz do analizy semantyki w i e r z e ń i r y t u a ł ó w . Perspektywicznym zamiarem autora jest ukazanie, jak wiele treści symbolicznych w y r a ż a ­ nych jest w kulturze za p o m o c ą pojęcia śmierci, jego metafor lub metonimii. P o n i e w a ż opozycja ś w i a t — z a ś w i a t y odpowiada d o k ł a d n i e opozycji życie — śmierć, środki symboliczne służące do modelowania obrazu tam­ tego świata i magiczne sposoby nawiązania z nim kontaktu m u s z ą odwo­ ł y w a ć s i ę do symboliki śmierci. Znaczy to, iż w szeregu ś m i e r c i znajdzie się cała sfera sacrum w osobach z a r ó w n o dobrych, j a k i z ł y c h jej repre­ z e n t a n t ó w . Binarna wizja świata, w ł a ś c i w a dla archaicznego systemu magiczno-religijnego, zanim przeciwstawi sobie sfery dobrych b ó s t w i z ł y c h d e m o n ó w łączy je razem we w s p ó l n y m przeciwstawieniu wobec ziemi i życia ziemskiego. S t ą d też wiele ś r o d k ó w symbolicznych u ż y w a ­ nych w praktykach religijnych w obliczu b ó s t w dobrych b ę d z i e iden­ tycznych jak te, które stosuje się w zabiegach magicznych dla nawiązania kontaktu z siłą n i e c z y s t ą , wszystkie z a ś one m o g ą p o j a w i ć się w obrzędo­ w o ś c i pogrzebowej. P r z y k ł a d e m najprostszym m o ż e b y ć idea postu. Oczy­ w i ś c i e abstrachujemy tu od s k u t e c z n o ś c i fizjologicznej poszczenia jako czynnika u ł a t w i a j ą c e g o halucynacje, s t a n o w i ą c e g o w s t ę p n y zabieg tzw. technik odcięcia z m y s ł o w e g o ; wolno bowiem t r a k t o w a ć post jako autono­ miczny element j ę z y k a symbolicznego, m a j ą c y o k r e ś l o n ą s e m a n t y k ę . B ę d ą c — z semiotycznego punktu widzenia — metondmią ś m i e r c i stanowi on dogodny środek symboliczny dla zaznaczenia stanu martwoty; dzięki temu pojawi s i ę z a r ó w n o w momencie śmierci, jak t e ż przed w y p e ł n i a ­ niem czynności przy ołtarzu kultowym, a wreszcie w odbywanych na czczo zabiegach magicznych. P r z y k ł a d p o w y ż s z y ma jedynie w p r o w a d z a j ą c y charakter, albowiem w kulturze mongolskich pasterzy idea postu zbyt silnie wiązała się z religią l a m a j s k ą i ś r o d o w i s k i e m klasztornym, by m o ż n a w niej b y ł o szukać jedynie treści archaicznego ś w i a t o p o g l ą d u . Samo s ł o w o , oznacza­ j ą c e w j ę z y k u mongolskim post — bacag — jest pochodzenia t y b e t a ń ­ skiego. Przestrzegali go z w ł a s z c z a ci pasterze, k t ó r z y czuli się silnie związani z w i a r ą lamajską, na starość z a ś składali odpowiednie śluby. T w o r z y ł a się w ten s p o s ó b kategoria ludzi ( m ę ż c z y ź n i uwsz, kobiety uwsanc), k t ó r z y w ramach p r z y g o t o w a ń do śmierci rezygnowali z tego, co nieodłącznie w i ą ż e s i ę z ż y c i e m : ś l u b o w a l i c z y s t o ś ć s e k s u a l n ą , po­ wstrzymywali s i ę od jedzenia m i ę s a itp. Daty obserwowania p o s t ó w w y ­ znaczane b y ł y przez ł a m ó w na podstawie lamajskiego kalendarza k s i ę ­ ż y c o w e g o (na ogół 1, 8 i 15 dzień miesiąca). Poza tym przestrzegano powszechnie postu w dniach p o m i ę d z y śmiercią członka rodziny a jego pogrzebem. Zakaz o b e j m o w a ł s p o ż y w a n i e ś w i e ż e g o m i ę s a , s t ą d t e ż nie wolno b y ł o w t y m okresie zabijać zwierząt, co powszechnie motywowano �PODAROWAĆ-ZNALEZC-ZGUBlC-ZBŁĄDZlC 285 — zgodnie z b u d d y j s k ą doktryną reinkarnacji — obawą, iż dusza zmarłego przerodzić s i ę m o g ł a w zabijane zwierzę. Także w czasie stypy unikano podawania m i ę s a , c z ę s t u j ą c gości raczej potrawami z m ą k i i słodyczami. Nie praktykowano r ó w n i e ż w tym okresie składania regularnych ofiar z mięsa na domowym ołtarzu, ograniczając się do ofiarowania pierwszych w danym dniu porcji herbaty — deedż. Przez 21 lub 49 dni po śmierci trwał zakaz przelewania krwi; informatorzy s t w i e r d z a j ą w y r a ź n i e , iż „jeśli pokazać krew — źle będzie". Można chyba przypuszczać, że buddyjska motywacja zakazu o b a w ą przed zabiciem w ó w c z a s z w i e r z ę c i a m o g ą c e g o potencjalnie stać się rein­ karnacją z m a r ł e g o stanowi t y p o w ą p o w i e r z c h o w n ą racjonalizację. W swej istocie bowiem zakaz ten zakorzeniony jest w logice ukrytej struktury, tej n a j g ł ę b s z e j , bo opartej na kategoriach ż y c i e — śmierć. S u g e r u j ę przyjęcie w y j a ś n i e n i a , k t ó r e traktuje demonstrację k r w i zabijanego zwierzęcia, podobnie jak i późniejszą k o n s u m p c j ę jego m i ę s a jako mani­ festację „ z n a k ó w życia". Demonstracja tych z n a k ó w nie m o ż e w y s t ę p o ­ w a ć w obliczu śmierci. Zakaz ten bierze się chyba nie tylko, a nawet nie tyle stąd, ż e taka manifestacja s t a n o w i ł a b y groźbę dla życia w momencie kryzysu, a w i ę c jak to f o r m u ł u j e fonomenologia: „nadeszła krytyczna chwila, wszyscy w s t r z y m u j ą oddech" . W y j a ś n i e n i e strukturalne brzmi inaczej: wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja n a stan naturalny polega na tym, iż na r ó ż n e sposoby, w k i l k u kodach w y r a ż a się i podkreśla znakami j ę z y k a symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego; w wypadku o b r z ę d ó w pogrzebowych i ż a ł o b n y c h — stanu śmierci. S t ą d obrzędowe o d w r ó c e n i e porządku o b o w i ą z u j ą c e g o w normalnym ż y c i u (choćby przez zastosowanie inwersji przestrzennych), s t ą d t e ż zawiesze­ nie takich ż y c i o d a j n y c h czynności, jak prokreacja (tabu seksualne w dniach, k t ó r e w ludowym kalendarzu m a j ą s y m b o l i k ę zaduszną) czy wymieniona demonstracja k r w i i konsumpcja mięsa. 2 Szerzej wypada p r z e d s t a w i ć kolejny zakaz, m a j ą c y z pozoru z u p e ł n i e odmienny charakter, w k t ó r y m jednak tkwi — jak s ą d z ę — to samo podstawowe znaczenie. Jest to powszechny w wielu kulturach — w tym także w naszej wiejskiej w i e r z e n i o w o ś c i — zakaz p o ż y c z a n i a czegokol­ wiek z domu w pewnych sytuacjach. Interpretując go ł a t w o z a t r z y m a ć s i ę na poziomie prostych asocjacji c h a r a k t e r y z u j ą c y c h m y ś l e n i e magiczne: pożyczanie jako wydawanie, ubytek, strata. Materiał mongolski pozwala jednak pokusić s i ę o w y j a ś n i e n i a głębsze, o d w o ł u j ą c e się znowu do kategorii życie — śmierć. Zakaz wydawania jakichkolwiek p r z e d m i o t ó w z jurty — dawania w darze, w y p o ż y c z a n i a , a nawet wynoszenia popiołu i śmieci — które to rzeczy są w ó w c z a s ceertej (tabu) obowiązuje w bardzo r ó ż n y c h sytu­ acjach. Przestrzegany jest przez 3 albo 7 dni po ś m i e r c i domownika, 2 G . v a n der L e e u w , F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , W a r s z a w a 1978, s. 81. �286 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I kiedy to nie wolno w y n o s i ć z jurty ż a d n y c h p r z e d m i o t ó w . Data pogrzebu będzie dniem o b ł o ż o n y m tym zakazem przez n a s t ę p n e lata, jak długo rodzina o rocznicy tej pamięta. W przeszłości lama w s k a z y w a ł przedmio­ ty, k t ó r e m i a ł y podlegać najostrzejszemu zakazowi p o ż y c z a n i a i sprze­ daży. Dodać trzeba, że o ile po śmierci domownika rodzina unika dawa­ nia czegokolwiek na z e w n ą t r z , to zarazem nader g o ś c i n n i e podejmuje się p r z y b y s z ó w w jurcie, co informatorzy k o m e n t u j ą w prostych s ł o ­ wach: „bo m y ś l ą , że k a r m i ą tak zmarłego". Ten sam zakaz o b o w i ą z y w a ł po w y p e ł n i e n i u dorocznego lamajskiego obrzędu p r z y w o ł y w a n i a p o m y ś l n o ś c i dallaga awach. Przestrzegano go r ó w n i e ż po takich dorocznych ceremoniach lamajskich, jak ofiara dla ognia gal tachich, w której ognisku domowemu s k ł a d a n o z a w i n i ę t y w j e d w a b n ą szarfę mostek barani oraz po seter tawich — p o ś w i ę c e n i u z w i e r z ę c i a ze stada lamajskiemu b ó s t w u . Na wszystkich tych obrzędach lamaizm w y c i s n ą ł swe piętno (np. s ł o w o seter na oznaczenie p o ś w i ę c o ­ nego zwierzęcia pochodzi z t y b e t a ń s k i e g o c'e-tar — „znak uwolnienia"), ale mają one r ó w n i e ż swoje miejscowe antycypacje. I n t e r e s u j ą c y nas w tym miejscu zakaz pożyczania d o t y c z y ł m i ę s a , mleka, soli oraz przed­ m i o t ó w ze srebra i złota. Motywacje deklarowane przez pasterzy nie b y ł y jednoznaczne: „grzech", „ z m a r ł e m u się zaszkodzi", ,,z jurty ubędzie". Surowo przestrzegano zakazu wydawania jakichkolwiek przedmio­ t ó w przez 3 dni po kastracji b a r a n ó w , jako że m o g ł y b y to szkodliwie w p ł y n ą ć na gojenie s i ę ran. Także po porodzie w i e l b ł ą d z i c y nie wolno by­ ło w y n o s i ć ani soli, ani ognia (zdaniem i n f o r m a t o r ó w „bez nich nie m o ż ­ na żyć"), inaczej bowiem m o ż e w n a s t ę p n y m roku z d e c h n ą ć p r z y c h ó w e k . Zakaz ten nie o b o w i ą z y w a ł po porodach innych zwierząt, co pasterze próbowali t ł u m a c z y ć s z c z e g ó l n y m szacunkiem dla w i e l b ł ą d a jako zwie­ rzęcia d ł u g o w i e c z n e g o . Na koniec wypada w s p o m n i e ć o zakazie wyno­ szenia z jurty ognia i popiołu po seansie szamańskim, a także — ten motyw pojawia s i ę w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych całego chyba ś w i a t a — po zachodzie słońca. Spośród p o w y ż s z y c h z a k a z ó w n a j w a ż n i e j s z y b y ł dla relacjonujących ten o b o w i ą z u j ą c y po kastracji baranów. T u najkonkretniej f o r m u ł o w a ­ no konsekwencje jego złamania. S ą one dwojakiego charakteru: powia­ da się, że „rana s i ę nie zagoi" albo też, że „ w ten sposób otwiera się dro­ g ę dla w y d a t k ó w " . Sankcje te s f o r m u ł o w a n e s ą w sposób znamienny dla magicznego m y ś l e n i a asocjacyjnego, bazują one n i e w ą t p l i w i e na w s p ó l ­ nej w obu wypadkach symbolice otwarcia. Z a r ó w n o bowiem „rana", jak i „ w y d a n i e czegokolwiek z jurty" s t a n o w i ą rodzaj otwarcia; są zatem pojęciami symetrycznymi, pozostają w logicznym z w i ą z k u ze sobą. K a ż ­ de z tych „otwarć" jest niepożądane, wzmacnianie zaś jednego drugim (wydawanie czegoś, gdy rana jest jeszcze niezasklepiona) m o ż e okazać się szkodliwe dla każdego z nich. Obie motywacje są w i ę c z punktu w i ­ dzenia m y ś l i magicznej r ó w n i e uzasadnione, c z ł o w i e k zaś z n a j ą c y ó w za- �PODAROWAC-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 287 kaz (relacjonujący go informator) „ m a do wyboru", na którą sankcję w swojej wierze ma się z d e c y d o w a ć ; m o ż e zresztą połączyć obie. Czy jednak w y j a ś n i e n i a o d w o ł u j ą c e się do poziomu m y ś l e n i a magicz­ nego w y s t a r c z a j ą we wszystkich p o w y ż s z y c h przypadkach? Sądzę, iż lo­ gika zakazu spoczywa głębiej, tak jak g ł ę b s z y jest w e w n ę t r z n y z w i ą z e k wszystkich sytuacji, w k t ó r y c h zakaz ó w obowiązuje. Można się spodzie­ wać, iż w y j a ś n i e n i a magiczne p r z y k r y w a j ą sobą strukturę ukrytą. Logika magii, działalności przecież utylitarnej i psychologicznie bliskiej c z ł o ­ wiekowi, jest bowiem stosunkowo prosta, m o ż e w i ę c p o s ł u ż y ć ludziom do w y j a ś n i e n i a działań, k t ó r y c h n a j g ł ę b s z y sens jest dla nich samych niezrozumiały. Magia s ł u ż y tu w i ę c — m o ż e zabrzmi to paradoksalnie — racjonalizacji. Co natomiast m i a ł o b y stanowić głębszą strukturę p o w y ż s z y c h zaka­ z ó w ? Odpowiedź wynika z analizy pojęcia tabu, którego mongolskie ceertej jest przecież ś c i s ł y m odpowiednikiem „Tabu jest to unikanie pew­ nych czynności i s ł ó w z bo jaźni przed mocą. S ł ó w , które dotyczą takich dziedzin krytycznych, jak polowanie, wojna, stosunek p ł c i o w y , lepiej nie wymawiać... [w w y n i k u nałożenia tabu] pojawia się w i ę c ś w i a d o m i e w y w o ł a n e zatamowanie nurtu życia" . W p o w y ż s z y m określeniu p o ł ó ż m y nacisk na p o j ę c i u „życia", rozumiejąc je przy tym o c z y w i ś c i e jako człon opozycji binarnej; w y j a ś n i a nam ono w i ę c e j niż — traktowana przez samego G . van der Leeuwa jako w y j ś c i o w a — idea „mocy". Tabu po­ woduje w ł a ś n i e ustanie życia. Okresowy zakaz prokreacji — tabu seksu­ alne — jest najsilniejszym sposobem manifestacji stanu śmierci, zawie­ szenia życia w jego najbardziej witalnym aspekcie. W Mongolii stosunki seksualne b y ł y ceertej m. in. dla tych, którzy przygotowywali się do pro­ wadzenia ceremonii kultowych na owonach. Kontakt ze świętością w y ­ maga czystości r ó w n o z n a c z n e j z wyzbyciem się z n a k ó w życia. 3 P o w y ż s z e rozważania nie o d w o d z ą nas wcale od zagadnienia zakazu dawania. Wynika z nich ono logicznie, o c z y w i ś c i e pod warunkiem, że dawanej rzeczy nie b ę d z i e m y t r a k t o w a ć w y ł ą c z n i e jako wartości ekono­ micznej ani jako korelatu w i ę z i społecznych, lecz spojrzymy na n i ą jako na element symboliczny. O d w o ł a j m y się z n ó w do trafnie uwydatniają­ cych ten aspekt daru s t w i e r d z e ń ojca fenomenologii religii: w darze „ n a j ­ w a ż n i e j s z e jest nie to, ż e ktoś coś otrzymuje, lecz ż e prąd życia p ł y n i e dalej... [dar, ofiara] staje w centrum życia, jest d z i a ł a n i e m samej mocy życia" . 4 Zakładam, iż rzeczy wydawane z jurty m o ż n a traktować na tej samej co dar zasadzie. W przypadku n i e k t ó r y c h z nich mamy n a j w y r a ź n i e j do czynienia z symbolicznymi „ k w a n t a m i życia", o w y r a ź n i e zapisanej funk­ cji stymulatora witalności. Dlatego w ł a ś n i e zakaz dawania dotyczy szcze3 Tamże, s. 1 Tamże, s. 80-81. 403. �288 J E R Z Y S. WASILEWSKI golnie mleka i mięsa, ognia wraz z popiołem, soli — traktowanych jak wiemy przez pasterzy jako „rzeczy, bez k t ó r y c h nie m o ż n a ż y ć " — oraz p r z e d m i o t ó w ze złota i srebra. Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e sól w wielu kultu­ rach pełni rolę symbolicznego ł a d u n k u życia, stąd jej rola w obrzędach narodzinowych oraz apotropaiczne zastosowanie w magii przeciwko w y ­ w o d z ą c y m się z porządku śmierci demonom. To samo dotyczy metali szlachetnych. „Złoto, które ma b a r w ę Słońca, ma t e ż w sobie część jego życiodajnej siły... K r ó l o w i e rozdzielając złoto w ś r ó d swych u l u b i e ń c ó w zarazem obdarzali ich ż y c i e m . D l a G r e k ó w symbolem życia b y ł y złote jabłka Hesperyd" . Wolno sądzić, że r ó w n i e ż dla M o n g o ł ó w dar s t a n o w i ł m a n i f e s t a c j ę ż y ­ cia; w tym sensie podobny b y ł do demonstracji k r w i — oba te zjawi­ ska (darowanie i krwawienie) b y ł y już zresztą intuicyjnie zestawiane . Muszą one zostać zawieszone w kontakcie ze śmiercią, stąd zakaz zabija­ nia zwierząt i wydawania rzeczy po pogrzebie; jako że noc jest analo­ giczna wobec śmierci, w i ę c t e ż ten sam zakaz o b o w i ą z u j e po zachodzie słońca. Podobnie m o ż n a go chyba rozumieć w pozostałych przypadkach kontaktu ze ś w i a t e m sacrum — podczas jurtowych o b r z ę d ó w ofiarnych. Rodzi s i ę co n a j w y ż e j pytanie, czy stosowanie ś r o d k ó w symbolicznych b ę d ą c y c h negacją życia nie jest poniekąd ś w i a d e c t w e m pierwotnego z w i ą z k u tych ceremonii z kultem z m a r ł y c h (przodków), logiczne jest bo­ wiem, iż przede wszystkim w takich obrzędach m u s i a ł w y s t ę p o w a ć ó w zakaz demonstracji z n a k ó w życia. Zgodnie jednak z deklarowanym na w s t ę p i e z a ł o ż e n i e m binaryzmu p o w i e d z i e ć trzeba, iż k a ż d y rytualny z w i ą z e k ze sferą ś w i ę t o ś c i o d w o ł y w a ć się m o ż e do ś r o d k ó w b a z u j ą c y c h na symbolice śmierci. 5 6 Zakaz wydawania p r z e d m i o t ó w z jurty po kastracji b a r a n ó w to przy­ padek szczególny, do którego jak w i d z i e l i ś m y także płytsze, magiczne w y ­ jaśnienie pasuje stosunkowo dobrze; tym niemniej i tu jest miejsce dla interpretacji w kategoriach życie — śmierć. Otóż zabieg ó w stanowi z p e w n o ś c i ą m e t o n i m i ę tej ostatniej. Przeprowadzając go pasterze oba­ wiali się o ż y c i e zwierząt; na w s t ę p i e wykonywano r y t magiczny m a ­ jący uchronić z w i e r z ę od śmierci i przenieść ją na obiekt zastępczy, o p e r u j ą c y m zaś życzono w krótkim hymnie „lekkiej ręki". W sytuacji metonimicznej śmierci o b o w i ą z y w a ć zatem powinien ten sam zakaz oka­ zywania z n a k ó w życia, co wobec śmierci rzeczywistej. Jest on jak wie­ my respektowany bardzo surowo — zarazem jednak zwyczaj nakazuje, by osobom o p e r u j ą c y m w r ę c z y ć dar, nie obawiając się przy tym nega­ tywnych konsekwencji, bo „tylko one b ę d ą o tym wiedzieć". Dar w tym momencie nie jest wcale — jakby m o g ł o się z d a w a ć — w y ł o m e m w opisywanej dotychczas strukturze. Przeciwnie, potwierdza S -Tamże, Tamże, 8 s. 90. s. 400. �PODAROWAC-ZNALE2Ć-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC 289 się tu jego rola jako ł a d u n k u życia; jest on na miejscu nie tylko ze społeczno-pragmatycznego, ale też z czysto semantycznego punktu w i ­ dzenia. Oto p r z e c i e ż n a l e ż y obdarzyć kwantem życia tych, k t ó r z y z e t k n ę ­ li się najbliżej ze śmiercią, trzeba bowiem podnieść ich o b n i ż o n y poten­ cjał energetyczny. Zapewne taka koncepcja daru za wykonanie pewnej czynności wymaga jeszcze drobiazgowego m a t e r i a ł o w e g o sprawdzenia (rodzaj z a b i e g ó w wynagradzanych, semantyka p r z e d m i o t ó w darowanych itp.). Rysuje s i ę jednak m o ż l i w o ś ć nowego spojrzenia na rolę darów, jakimi wynagradzane b y ł o wykonanie czynności oczyszczających w ob­ rzędach przejścia. N a l e ż ą tu b y ć m o ż e dary dla akuszerki albo osoby dokonującej postrzyżyn, zwłaszcza że obrzędy narodzinowe i okresu dzie­ cięcego w i ą ż ą się z ideą śmierci o tyle, o ile same narodziny traktowane są w archaicznym systemie w y o b r a ż e ń jako fakt pozostający w zwier­ ciadlanej symetrii wobec śmierci, s t a n o w i ą c y w y ł a n i a n i e się z niebytu. Dar, dawanie — pojęcia przeciwstawne wobec idei zakazu w y d a ­ wania — p o s ł u ż y ł y zatem do jej w y j a ś n i e n i a . Na zakończenie wywodu dodajmy jeszcze, iż tradycyjna w i e r z e n i o w o ś ć zna pojęcie tworzące ś c i ­ słą opozycję wobec zakazu dawania — jest nim nakaz pożyczania. For­ m u ł o w a n y jest on np. w takim oto polskim wierzeniu: kobiecie ciężar­ nej, która prosi o p o ż y c z e n i e czegoś, nie wolno tego przedmiotu odmówić, bo inaczej myszy w y g r y z ą dziurę. T a k w i ę c w parze z ż y c i e m — zna­ mionowanym przez b r z e m i e n n o ś ć — iść musi dawanie, odmowa zaś daru przynosi jeśli nie śmierć, to przynajmniej zniszczenie, destrukcję. Opo­ zycja dar — zakaz daru, d a w a ć — odmawiać, odpowiada w i ę c opozycji życie — śmierć. Kolejną parę pojęciową, która identycznie koreluje się z tą podsta­ w o w ą opozycją, jest para ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Jej drugi człon stosowany jest powszechnie do charakteryzowania stanów, w k t ó r y c h m o ż l i w y jest kontakt c z ł o w i e k a ze sferą zjawisk nadnaturalnych. Nie mam tu jednak n a m y ś l i s t a n ó w szamańskiej ekstazy czy innych przeżyć paranormalnych. P o z o s t a ń m y przy rytuałach wykonywanych niby to świadomie, w k t ó r y c h jednak moment niewiedzy, n i e ś w i a d o m o ś c i ma g w a r a n t o w a ć m a g i c z n ą skuteczność. D l a przykładu wspomnijmy o noto­ rycznie p o w t a r z a j ą c y m się w magicznych receptach wymogu utrzymywa­ nia danej kuracji w tajemnicy, inaczej bowiem okaże się ona nieskutecz­ na. T a k w i ę c w e d ł u g torguckiego przepisu na ł a t w y poród n a l e ż y maścią z m ó z g u w ę ż a p o s m a r o w a ć organy rodzącej, tak jednak, by ona sama o tym nie wiedziała. I nie warto chyba doszukiwać się w idei skrytości, utrzymywania zabiegu w tajemnicy, jakichś intencji psychotechnicznych, ludowej terapeutki itp. N i e ś w i a d o m o ś ć , n i e j a w n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć m a ­ ją s w ą w ł a s n ą s e m a n t y k ę , s t a n o w i ą autonomiczne elementy języka s y m ­ bolicznego i to wystarczy, by znalazły zastosowanie w przekazach magicz­ nych. To stąd w polskich podaniach skarb ujawnia się temu kto nie szuka go celowo; na tamtym ś w i e c i e działanie intencjonalne jest bo19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �290 J E R Z Y S. WASILEWSKI wiem — przeciwnie aniżeli na ziemi — nieskuteczne. T a k w i ę c c h ł o p ­ cu, k t ó r e m u przypadkiem wpada czapka do lochu, diabeł wyrzuca ją, pełną pieniędzy, temu zaś, który w r z u c i ł ją tam n a u m y ś l n i e , zwraca j ą z gnojem albo też wprost u r y w a g ł o w ę . 7 Tak w i ę c badając relację ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć w kontakcie z tamtym ś w i a t e m z w r ó c i m y u w a g ę na takie jej konkretyzacje, jak: i n ­ tencjonalnie — przypadkowo czy t e ż jawnie — skrycie. I tak dochodzi­ my do pary pojęć zgubione — znalezione (mong. gardz-oldz). Choć są to pojęcia antyteczne, to o c z y w i ś c i e nie s t a n o w i ą one opozycji adekwatnej wobec pary ś w i a d o m o ś ć — n i e ś w i a d o m o ś ć . Znajdą się one łącznie w serii wyznaczanej przez n i e ś w i a d o m o ś ć (w przeciwstawieniu wobec przedmio­ t ó w uzyskanych lub utraconych intencjonalnie) albowiem ich status lo­ giczny jest podobny: zguba to coś, co traci się w sposób bezwiedny, tak jak i znalezienie nie zależy od udziału woli. Rozpocznijmy od przedsta­ wienia mongolskiego r y t u a ł u tzw. „gubienia dziecka", chuuched geczichle. Pod tą e u f e m i s t y c z n ą n a z w ą kryje się odprawiany n i e g d y ś p o c h ó w e k dziecka, które zmarło mniej w i ę c e j przed trzecim rokiem życia. Z w ł o k i zaszywano w skórę, konny jeździec z a ś przytraczał ó w worek do siod­ ła w sposób celowo niestaranny. N a s t ę p n i e galopem u d a w a ł się na tere­ ny odludne, gdzie długo k l u c z y ł i błądził, tak p o w o d u j ą c koniem, by wreszcie worek odwiązał się sam, bez jego wiedzy i czynnego udziału. Zgubienie takie jest środkiem w y s ł a n i a z m a r ł e g o dziecka w zaświaty, aby uległo ono szybkiej reinkarnacji i odrodziło się ponownie w tej sa­ mej rodzinie. D o s t ę p n y m na ziemi obszarem, który m o ż e r e p r e z e n t o w a ć symbolicznie tamten świat, jest w binarnej klasyfikacji k a ż d y teren bez­ ludny, pozbawiony ś l a d ó w obecności c z ł o w i e k a i zwierząt, nazywany przez pasterzy mongolskich „ c z y s t y m miejscem", cewer gadzar. Termin „ c z y ­ stość" pojawia się już po raz w t ó r y — podobnie jak w k o n t e k ś c i e tabu seksualnego — na oznaczenie braku z n a k ó w życia. Podobny do w y ż e j opisanego sposób p o c h ó w k u relacjonował dla T u w i j e ż y k ó w F . K o n . Ciało zmarłego p r z y w i ą z y w a n o do kłody, którą przez otwór w ścianie jurty w y w l e k a ł n a g ł y m szarpnięciem liny konny j e ź ­ dziec. Klucząc w galopie po bezdrożach porzucał z w ł o k i i nie oglądając się za siebie w r a c a ł mylnymi drogami. Z w r ó ć m y u w a g ę n a motyw powro­ tu z pogrzebu okrężną drogą, znany w r ó ż n y c h systemach wierzeniowych. Posiada on na ogół m o t y w a c j ę magiczną, mając jakoby na celu zmyle­ nie duszy zmarłego i zapobieżenie jej powrotowi do ś w i a t a ż y w y c h . P a ­ m i ę t a m y jednak, iż pod powierzchnią takich magicznych t ł u m a c z e ń — 8 'J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I I , W a r s z a w a 1963, s. 219. 8 F. K o n , Za M o s k w a 1934, s. 64. 50 let. Sobranie soczinienii, t. I I I : Ekspiedicija w Sojotiil, �PODAROWAĆ-ZNALEŻC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIĆ 291 bardzo ż y w y c h i rozpowszechnionych, albowiem w s k a z u j ą c y c h na celo­ wość, bezpośrednią przydatność stosowania danego zabiegu symboliczne­ go — kryje się głęboka logika znaczeń; nie chodzi w niej o m a g i c z n ą skuteczność, lecz tylko o w y r a ż e n i e w j ę z y k u symboli istniejącego sta­ nu. Sądzę, ż e w omawianym wypadku poprzez kluczenie i błądzenie wyrażona zostaje idea zawieszenia świadomości i zakłóceń struktury cza­ soprzestrzennej, jakie p a n o w a ć mają w krainie śmierci. W relacjach mitologicznych wielu l u d ó w jest błądzenie typowym sposobem w ę d r o w a n i a po zaświatach. Rozkładając ten motyw na p o j ę ­ cia abstrakcyjne m o ż n a powiedzieć, iż błąkanie owo wynika z innej na tamtym ś w i e c i e struktury czasu i przestrzeni (wzmiankowane inwersje, zakrzywienie przestrzeni u n i e m o ż l i w i a j ą c e wydostanie się, brak u p ł y w u czasu itd.) oraz stąd, iż ustaje tam ludzka pamięć i ś w i a d o m o ś ć . B ł ą k a ­ ją się cienie elizejskie, błądzą herosowie typu Odyseusza, którzy w swych w ę d r ó w k a c h po nieschodzonych drogach anekumeny ocierają się o śmierć, błędne ścieżki oferuje labirynt — znane już w najbardziej archaicznych kulturach w y o b r a ż e n i e z a ś w i a t ó w . Pojęcia takie, jak błąd — obłęd — przybłęda — obłąkaniec, w i ą ż ą się z przynależnością do innego świata. Nie mnożąc dalszych p r z y k ł a d ó w z w r ó c i m y jedynie u w a g ę na pojęcie błędu, p o m y ł k i jako ś w i a d e c t w a ingerencji d e m o n ó w . Jest tu miejsce zarówno dla ś r e d n i o w i e c z n e g o mnicha, który zrobiwszy błąd w przepi­ sywanej księdze w i n i ł za to diabła, jak i dla kobiety z mongolskich opowieści wierzeniowych, która p o m y ł k ę w odmawianiu przepisanej for­ m u ł y magicznej przypłaciła kulawością. Z a u w a ż m y , iż k u l a w o ś ć — ogólnie znana i nie w y m a g a j ą c a komen­ tarza sankcja za wkroczenie w sferę z a ś w i a t ó w — pojawia się także w mongolskich wierzeniach w z w i ą z k u ze w z m i a n k o w ą ideą „czystego miejsca". Oto bowiem cewer gadzar stanowi klasyfikacyjne z a ś w i a t y nie tylko w obrzędzie pogrzebowym, lecz też po narodzinach. Wtedy to zako­ puje się na tym terenie ten cielesny zaczątek nowego życia i nowych narodzin, jakim jest łożysko. Chowa się je tam posypane ziarnem, solą i kadzidlanym proszkiem z jałowca arc wraz z baranią kością astragalową szagaj; ta ostatnia jest zapewne nosicielem idei ciągłości m i ę d z y p o ­ koleniowej, symbolizuje linię pochodzeniową. Zakopanie placenty razem z tymi symbolicznymi nośnikami życia ma z a g w a r a n t o w a ć rodzenie się dalszego potomstwa. Przy tej okazji f o r m u ł u j e się zakaz stąpania na miejscu, gdzie obiekty te są zakopane. Ten kto b ę d z i e t a m t ę d y chodził — okuleje. Pojęcie zguby, od którego rozpoczęliśmy nasz w y w ó d , znajduje swe o d w r ó c e n i e w idei znalezienia. Skoro zatem zgubienie jest sposobem w y ­ ekspediowania czegoś w z a ś w i a t y (w tym kontekście p o r ó w n a j polskie powiedzenia na temat rzeczy zgubionej: „diabeł ogonem przykrył", „diab­ li na f o r m ę porwali', a także — z diabłem z a s t ą p i o n y m przez obcych — „Żydzi na drągu wynieśli"), w i ę c t e ż znalezienie m o ż e b y ć traktowane �292 J E R Z Y S. WASILEWSKI jako odbiór przesyłki z tamtego świata. Dzieje się tak r z e c z y w i ś c i e c h o ć b y w magii, gdzie rzeczy przypadkowo znalezione w stepie — z w ł a s z ­ cza stare przedmioty, s p ł o w i a ł e od wiatru i słońca — traktowane są jako szczególnie skuteczne. Skoro gubienie w y s t ę p u j e w pogrzebie, to syme­ tryczne wobec niego znajdowanie powinno p o j a w i ć się w z w i ą z k u z n a ­ rodzinami. W istocie, w mongolskich pieśniach weselnych ż y c z y się c z ę ­ sto pannie m ł o d e j „znaleziska"; oldz; eufemizm ten oznacza przyszłe dziecko. Z t ą s a m ą intencją wypowiada się s ł o w a „ n i e c h będzie znalezi­ sko" w y r z u c a j ą c dwie obrane z m i ę s a kostki z tylnej nogi barana. S ą to chrząstki, na k t ó r y c h gotuje się bulion służący do pierwszego obrzędo­ wego obmywania noworodka, wrzuca się je też do wody k a ż d o r a z o w o m y j ą c dziecko. Rytualno-ludycznego aktu wyrzucania kostek d o k o n y w a ł gospodarz, w y s t r z e l i w u j ą c je po zjedzeniu m i ę s a z ręki przełożonej pod kolanem m i ę d z y nogami. Ś c i ę g n e m Achillesa borwi powinien trafić w we­ z g ł o w i e m a ł ż e ń s k i e g o łóżka, rzepką k o l a n o w ą z a ś tojg c e l o w a ł w g ó r ­ ny otwór jurty, w jego p r a w ą lub l e w ą p o ł o w ę , zależnie od tego, czy chciał m i e ć córkę, czy syna. Trzeba w y j a ś n i ć , ż e o t w ó r dymno-okienny traktowany b y ł jako miejsce pobytu duszyczek p r z y s z ł y c h dzieci. Ż y c z e ­ nie potomstwa m o g ł o b y ć w y r a ż o n e s ł o w a m i „ n i e c h b ę d z i e znalezisko", oldz oroo, albo wprost: „niech b ę d z i e ładne, m i ł e dziecko", ongotej chodrchon chuuched garach boldtugaj. Idea znalezienia — nadal w z w i ą z k u z narodzeniem — pojawia s i ę także w z a k o ń c z e n i u p o c h ó w k u . Gdy dla wywiezienia z w ł o k na cmen­ tarz układa się je na grzbiecie wielbłąda, to za pomost służą dwa od­ w r ó c o n e do góry dnem kosze, przeznaczone do zbierania suchego nawozu na opał. Powracając z cmentarza kosze te n a l e ż y n a p e ł n i ć nawozem — który w ó w c z a s nazywa się w ł a ś n i e „znaleziskiem" — i w y p a l i ć go n a ­ tychmiast w ogniu. W tej niejasnej dla samych pasterzy praktyce zawar­ ta jest chyba symbolika odrodzenia, jakie nastąpić ma po śmierci. D z i ­ w i ć może, iż kosze do nawozu, przedmioty o tak niskiej randze, u ż y w a n e są jako akcesoria pogrzebowe. B y ć m o ż e w y j a ś n i e n i e tkwi w mitologii poszukiwania. Skoro rzeczy przypadkowo znalezione traktowane s ą jako pochodzące ze sfery sakralnej, to wszelkie zajęcia zbierackie m o g ą m i e ć s w ą m a ł ą m i t o l o g i ę , w której b y ł y b y opisywane na w z ó r w y p r a w na tamten świat. W tradycyjnej kulturze c h ł o p s k i e j d o t y c z y ł o to np. zbie­ rania g r z y b ó w . „ P o d o b i e ń s t w o grzybobrania do przechadzki c i e n i ó w eli­ zejskich" nie jest tylko z e w n ę t r z n e ; wierzenia na temat g r z y b ó w upo­ dobniają je do d a r ó w tamtego świata, które po wyniesieniu na z i e m i ę tracą s w ó j cudowny walor, ulegają dematerializacji. M o ż e w i ę c r ó w n i e ż kosz do zbierania opału w stepie (czynność ta jest c z ę s t y m motywem w folklorze mongolskim) zawiera głębsze znaczenie symboliczne jako rekwizyt kontaktu z tamtym ś w i a t e m ? Skoro d o t k n ę l i ś m y symboliki pewnych niepozornych r e k w i z y t ó w w i ą ­ żących się ze śmiercią to zaprezentujemy teraz ciąg perypetii, jaki z a - �293 PODAROWAC-ZNALE2C-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC rysowuje s i ę przy analizie takich w ł a ś n i e przedmiotów. D l a uproszcze­ nia przyjmijmy, iż punktem w y j ś c i a jest grzebień; w istocie w tej sa­ mej roli p o j a w i a ć się będą, jak zobaczymy, różne podobne d o ń przedmio­ ty. W wielu systemach wierzeniowych pojawia się on jako akcesorium pochówku. W tradycyjnej kulturze wiejskiej b y w a ł składany do trumny obok kilku innych osobistych rzeczy zmarłego. Trudno tu na początek dopatrywać się tej roli symbolicznej, jaką ten sam przedmiot pełni np. w p o c h ó w k u t y b e t a ń s k i m , a mianowicie funkcji apotropaicznych. Oto w tybetańskiej ceremonii w y s y ł a n i a duszy zmarłego na tamten ś w i a t (sanglion), przeprowadzanej przez czarownika-szamana zaraz po pogrze­ bie, zaopatruje się duszę w środki magiczne, m a j ą c e ochronić ją przed demonami, zagrażającymi jej w drodze do krainy p r z o d k ó w Rum-lyang. Są tu m. in. szczotka i grzebień, które rzucone przez duszę za siebie za­ mienią się w zaporę, zagradzającą drogę z ł y m duchom . 9 Można przypuszczać, że takie w ł a ś n i e rozumienie symboliki przed­ m i o t ó w typu grzebienia legło u podstaw wykorzystania tego motywu w licznych bajkach i podaniach. Badający historyczno-etnograficzne (ob­ r z ę d o w e i wierzeniowe) źródła baśni magicznej W. Propp stwierdził, iż motyw grzebienia zamieniającego się w łańcuch gór w ucieczce przed złymi duchami r o z u m i e ć n a l e ż y jako wyraz idei nieprzekraczalności — czy raczej trudności w pokonaniu granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a ­ tem . Z a przykład m o ż e służyć znane podanie o k r ó l o w e j Kindze, która w ucieczce przed Tatarami rzuciła za siebie grzebień i wstążkę, z czego p o w s t a ł y Pieniny i Dunajec. Mamy tu w y r a ź n i e do czynienia z transfor­ macją schematu „ucieczki z tamtego świata". Pojawia się tu przecież nie tylko „ten sam grzebień' ale i to samo demoniczne zagrożenie; w średnio­ wiecznej Europie Tatarzy traktowani są o c z y w i ś c i e jako przybysze z T a r taru, czemu daje wyraz nie tylko ludowa etymologia, ale i oficjalna pisownia (w j ę z y k u angielskim forma the Tartars utrzymuje się do X I X wieku). Co zaś tyczy s i ę postaci samej bohaterki, to należałoby zastanowić się, czy pierwotnie nie spełniała ona bardziej heroicznej roli zanim h i ­ storia nie skazała jej na niefortunną ucieczkę. „Legenda jest mitem, który po drodze zahaczył o jakieś miejsce lub fakt historyczny" —• powiada G . van der L e e u w . U z u p e ł n i j m y to stwierdzenie: pech chciał, iż w tym wypadku mit zaczepił o okoliczności dziejowe n i e p o m y ś l n e , co sprawiło, iż w legendzie akcent pada na moment klęski, ucieczki. B y ć m o ż e jednak ucieczkę przed demonami p r z y b y w a j ą c y m i z tamtego ś w i a 1 0 1 1 9 M . H e r m a n n s , Schamanen-Pseudoschamanen, vergleichen.de Studie religióser Urphanomene, Erloser und Hettbringer. Eine Teil I I : Pseudo-Schamanen, Wiesba­ d e n 1970, s. 90. 1 0 W. P r o p p , 1 1 V a n der L e e u w , op. cit, s. 458. Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki, M o s k w a — L e n i n g r a d 1949. �294 J E R Z Y S. WASILEWSKI ta poprzedzała — zgodnie z p e ł n y m schematem mitologicznym — jakaś triumfalna, heroiczna przeciw nim wyprawa? Nie chcąc bynajmniej pochopnie s u g e r o w a ć parabeli m i ę d z y postacią błogosławionej K i n g i a herosami d o k o n u j ą c y m i zstąpienia do p i e k i e ł (wy­ starczy, ż e sam motyw ucieczki jest w obu wypadkach jednakowo ujmowa­ ny) przedstawmy raczej topos w y p r a w y bohatera do k r a i n y śmierci na podstawie mongolskiego m a t e r i a ł u wierzeniowego, p a m i ę t a j ą c zarazem stale o „ m o t y w i e grzebienia". Taką b o h a t e r s k ą postacią jest B a l d a n - L c h a m , w y o b r a ż a n y na lamajskich ikonach jako b ó s t w o g r o ź n e z czarną t w a r z ą i mieczem w dłoni, galopujące na mule; z w i e r z ę ma umieszczone na zadzie trzecie oko. Z boku zwisa poczwarny z e w ł o k ludzki, do siodła przytroczony jest t e ż jakiś pręt z zaznaczonymi z ę b a m i czy nacięciami. Wśród T o r g u t ó w rozpowszechnione jest podanie wierzeniowe, opowia­ dające o tym jak Baldan-Lcham w y p r a w i ł się do krainy d e m o n ó w — mangasyn oron — aby je pokonać; podanie stanowi zarazem w y j a ś n i e ­ nie dla odprawianego co roku „na tę pamiątkę" obrzędu rozbijania kości, który zostanie opisany dalej. O p o w i e ś ć relacjonowana w r ó ż n y c h wer­ sjach zaczyna się od stwierdzenia, iż pewnego razu w ś r ó d ł a m ó w zapa­ n o w a ł o podniecenie, albowiem dotarła do nich w i a d o m o ś ć , ż e w krainie d e m o n ó w odbędzie się ślub syna chana mangusów z córką chana szulmasów (obie nazwy oznaczają kategorie z ł y c h duchów). Ze z w i ą z k u tego ma się narodzić syn, b ę d ą c y zagrożeniem dla życia na ziemi. B ó s t w o Baldan-Lcham przybrało postać pięknej dziewczyny (albo w r ę c z p o d s z y ł o się pod narzeczoną) i poślubiło owego mangusa. W pewien czas potem, trzydziestego dnia grudnia urodziło się z tego z w i ą z k u d z i e c k o - p o t w ó r z jednym okiem na środku czoła. W tym miejscu r ó ż n e warianty opo­ w i e ś c i rozchodzą się znacznie w szczegółach. R e k a p i t u l u j ą c : wszystkie demony p r z y b y ł y wtedy w gościnę, u p i ł y się i zostały pokonane przez Baldan-Lchama (czasem też dzięki pomocy i n t e r w e n i u j ą c y c h b u r c h a n ó w , które u w a l n i a j ą go z ż e l a z n y c h pęt, w jakie został zakuty). Baldan-Lcham rozbija mangusowi kość udową, zabija t e ż potworne dziecko; jego trupa przytracza do siodła, a rozlaną przy tym k r e w musi w y p i ć , inaczej bowiem skazi ona z i e m i ę — od tego też sam czernieje. K i e d y na swym wierzchowcu ucieka na ziemię, goni go pozostała przy ż y c i u zła starucha. Dotarłszy do brzegu morza Korwin dalaj przeskakuje ponad cieśniną, starucha zaś rzuca za nim z ę b a t y m przedmiotem z żelaza, s ł u ż ą c y m do obróbki skóry — chedreg; trafia nim Baldan-Lchama w czoło, rumaka zaś w zad. W tych miejscach p o j a w i ą się im oczy, w y o b r a ż a n e na ikonach podobnie jak grzebieniopodobny oręż staruchy, oraz inne rekwizyty akcji. O b r z ę d o w e u p a m i ę t n i e n i e owej historii stanowi torgucki obyczaj rozbijania wieczorem 29 albo 30 grudnia w o ł o w e j , rzadziej zaś baraniej kości udowej. Odbywa się on w jurcie w obecności wszystkich c z ł o n k ó w rodziny, którzy współuczestniczą w obrzędzie, odpowiadając c h ó r e m na pytania rozbijającego siekierą kość gospodarza, a potem zjadając wydo- �295 PODAROWAC-ZNAbEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC byty z niej szpik. Gospodarz woła: „ D w u d z i e s t y d z i e w i ą t y , s ł u c h a j ! M y j ę nogę muła, rozbijam n o g ę mangusa"! — Chorin jusun, sons! Lusyn chol ugaadż, mangasyn czomog cochidż bajnal na co obecni odpowiadają: s ł y ­ szeliśmy! — sonslool Inny tekst zawołania, krótszy: „czy słyszeliście, ż e dziś trzydziesty?" giiczin, guczin, sonsow uul powtarzany trzykrotnie dawał okazję do zastosowania typowych o b r z ę d o w y c h retradycji — o p ó ź ­ nień pointy. Oto dwa razy odpowiadano „nie" (i wtedy gospodarz u d e r z a ł lekko), za trzecim razem dopiero wołając „tak", po czym n a s t ę p o w a ł o rozbicie kości. Mogło to b y ć wreszcie pytanie, jak rozbijać kość, w z d ł u ż czy w poprzek, na co dwukrotnie odpowiadano celowo n i e p r a w i d ł o w o , by za trzecim razem o d p o w i e d z i e ć poprawnie („wzdłuż"). Przytaczam wszy­ stkie szczegóły dotyczące rozbijania kości udowej aby unaocznić, jak sil­ nie wiążą się w tym obrzędzie lamajskie treści religijne z elementami ro­ dzimymi, t w o r z ą c w sumie amalgamat trudno poddający się analizie ge­ netycznej. Lamaizm w n i ó s ł d o ń chyba nie tylko p o d b u d o w ę ideologicz­ ną w postaci historii Baldan-Lchama. W p ł y w ó w t y b e t a ń s k i c h m o ż n a do­ patrywać s i ę przecieeż w samym zastosowaniu kości w o ł u ; zwierzę to nie jest poza tą okazją w ogóle wykorzystywane do c e l ó w rytualnych, albo^wiem w kulturze mongolskich pasterzy „ z w i e r z ę c i e m symbolicznym" jest w y ł ą c z n i e owca. Wydaje się również, iż obrzęd ten b y ł ze szczególną predylekcją wykonywany przez ł a m ó w w klasztorach, choć relacje informa­ torów nie są tu wolne od sprzeczności. Z drugiej strony wolno doszuki­ wać się treści archaicznych — co zresztą nie musi automatycznie zna­ czyć „autochtonicznych" — w symbolice szpiku, traktowanego przez pa­ sterzy jako symbol długowieczności („szpik nie wysycha przez 1000 lat"), stąd też prawdopodobnie kojarzonego z przodkami. P o n i e w a ż do rozstrzyg­ nięcia tych kwestii brak jeszcze podstaw m a t e r i a ł o w y c h p o p r z e s t a ń m y na zaakcentowaniu synkretycznego charakteru opisanego p o w y ż e j rytua­ łu, nie w y r o k u j ą c w kwestii proporcji p o m i ę d z y elementami rodzimymi, mongolskimi a n a p ł y w o w y m i , lamajsko-tybetańskimi. Skądinąd t ę s a m ą dwoistość odnajdziemy r ó w n i e ż w m o t y w u j ą c y m obrzęd podaniu. Oprócz s z c z e g ó ł ó w typowych dla wyspekulowanej l a majskiej m y ś l i religijnej są tu cechy znamienne dla m y ś l e n i a ludowego, „oddolnego". Te ostatnie w i d a ć nawet w kompozycji i wymowie przeka­ zu. Z torguckich relacji p o z n a l i ś m y wizerunek Baldan-Lchama jako bo­ hatera na skalę eposu, który dokonuje czynu heroicznego. Trzeba jednak pamiętać, że w kanonicznej w y k ł a d n i t y b e t a ń s k i e j d'Pal-Ldan Lha-mo to b ó s t w o żeńskie, bogini śmierci, żona w ł a d c y śmierci, Y a m y . Na zde­ cydowanie oddolny w k ł a d w y g l ą d a epizod o zranieniu nogi konia przez złą staruchę przy opuszczaniu krainy d e m o n ó w — co w gruncie rzeczy jest starym motywem -kulawości jako skutku pobytu w podziemiach. 1 2 1 2 A . G r u n w e d e l , Mythologie L e i p z i g 1900, s. 175. des Buddhismus in Tibet und der Mongolei, �296 J E R Z Y S. WASILEWSKI Także przedmiot, k t ó r y m zadane zostają owe rany — z ę b a t e żelazo — należy chyba do grupy „grzebieni", jakie m y ś l magiczna umieszcza jak w i d z i e l i ś m y na granicy m i ę d z y tym a tamtym ś w i a t e m . W tym miejscu krótka dygresja: k o m e n t u j ą c losy p r z e k s z t a ł c e ń w ą t ­ k ó w biblijnych, które zamieniają się niekiedy we w ł a s n ą odwrotność, A. Sandauer o d w o ł u j e się do zasady: „ J e m u ukradli zegarek czy też on ukradł zegarek, w k a ż d y m razie coś tam b y ł o z zegarkiem" . Podobny mechanizm ujawnia się chyba w historii Baldan-Lchama! to co gdzie in­ dziej jest grzebieniem w rękach bohatera, tu przechodzi do rąk jego przeciwnika; w k a ż d y m razie pojawia się w tym samym miejscu — na granicy d w ó c h ś w i a t ó w . 1 3 Można chyba pokusić się o znalezienie rodowodu historii ciśnięcia w Baldan-Lchama z ę b a t y m narzędziem; jest nim wielki epos T y b e t a ń c z y ków, M o n g o ł ó w i B u r i a t ó w — Geseriada. Opisuje ona w y p r a w y do k r a i ­ ny d e m o n ó w podejmowane przez Gesera i jego s y n ó w , z których boha­ terowie powracali w triumfie, pokonawszy zło. Zbieżności z historią Baldan-Lchama są oczywiste: kiedy Geser pokonawszy demona — mangusa powraca na ziemię, spotyka na swej drodze kobietę „na źrebaku jasnorudym, z parcianym potnikiem, z drewnianym wielkim siodłem, z k n u tem s k ó r z a n y m z rękojeścią drewnianą, z j a s n o s i w ą g ł o w ą , z ostrą twa­ rzą, z jednym zębem, z bladą zębatką do wyrabiania skóry, d ł u g ą na tysiąc sążni" . Jest to najmłodsza córka mangusa, która urodziła się „po środku c i e ś n i n y wielkiego czarnego morza". Podobna postać pojawi się jeszcze raz na jego drodze: „długa i ruda baba, cienka jak osika, na chudym rudym koniu z jasnobiałą zębatką do wyrabiania skóry, długą na tysiąc sążni" . A za trzecim razem będzie to żona mangusa: „staru­ cha o bladej twarzy, z podbródkiem wielkim i ostrym. Z jednym wielkim okiem, z jednym z ę b e m , trzymała w rękach s w o j ą z ę b a t k ę do wyrabiania skóry, bladą, długą na tysiąc sążni" . Kobiety te rzucają swym orężem w bohatera, jemu jednak zawsze udaje się zasłonić i — w odróżnieniu od Baldan-Lchma nie odnosi żadnej rany. D o k ł a d n i e takie same spotka­ nia m a j ą też powtarzający heroiczne czyny ojca dwaj synowie Gesera: Oszor Bodgo i Churin Ałtaj . Postacie obu tych kobiet — córki, ż o n y i matki wielkiego mangusa — w y p o s a ż o n e są w atrybuty ś m i e r c i w spo­ s ó b upodobniający je zgoła do w i z e r u n k ó w naszej Kostuchy. Można po­ wiedzieć, że ostra zębatka pełni tam rolę analogiczną do kosy w rękach Śmierci. J a k j u ż wspomniano, podobny zębaty przedmiot w y o b r a ż a n y 1 4 1 5 1 6 17 1 3 A . S a n d a u e r , Bóg, Szatan, Mesjasz i...?, K r a k ó w 1977, s. 213. Abaj G e s e r - C h u b u n , Epopieja. Echirit-Bułagatiskij wariant, M . C h o m o n o w a , c z . I , U ł a n - U d e 1961, s. 115. 1 4 1 5 Tamże, s. 157. 1 6 Tamże, s. 195. 1 7 A b a j G e s e r - C h u b u n , cz. I I : Oszor s. 99, 113, 121-122, 179, 187. Bogdo i Churin Ałtaj, Ułan-Ude oprać. 1964. �297 PODAROWAĆ-ZNALEŹC-ZGUBIĆ-ZBŁĄDZIC bywa w lamajskich ikonach, przedstawiających Baldan-Lchama. Paste­ rze interpretują go w ł a ś n i e jako znany im praktycznie chedreg. Czy jed­ nak m o ż l i w e jest by, przedmiot gospodarczego u ż y t k u trafił do wizerunku bóstwa? Zapoznanie się z t y b e t a ń s k ą ikonografią postaci bogini śmierci d'PalLdan Lha-mo przynosi zaskakująco odmienne rozwiązanie. Ponacinany, karbowany pręt, noszący n a z w ę khram-sin (w s t a r o t y b e t a ń s k i m khram — wrąb, nacięcie, znak) w i ą ż e się oto z ideą zaznaczania długu. A . Rona-Tas wywodzi go od p r ę t ó w - k a r b o w n i c , na k t ó r y c h zaznaczono p o w i n n o ś c i podatników we w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m T y b e c i e . Zgodnie z sugestią G. Tucciego wolno sądzić, iż w rękach bogini śmierci przedmiot ten musi wiązać się raczej z rachubą g r z e c h ó w z m a r ł e g o ; korzysta z niego Y a m a , mąż bogini L h a - m o jako w ł a d c a u m a r ł y c h , Gśin-rje, ocenia swych podsądnych, gdy p o j a w i ą się przed jego obliczem. Jedna z trzech wersji T y ­ betańskiej K s i ę g i U m a r ł y c h Bar-do-thos-grol m ó w i , iż Y a m a ocenia grzechy w y w o ł u j ą c ich obraz w ł a ś n i e z pręta khram-sin; dwie pozostałe wspominają natomiast o lustrze, które odbija postępki u m a r ł y c h . 18 1 9 Wynalazek pisma — V I I wiek — położył natychmiastowy kres stoso­ waniu karbownicy w ż y c i u ekonomicznym Tybetu, gdzie khram-sin prze­ staje b y ć stosowany już w p o ł o w i e V I I I wieku. T r w a natomiast p a m i ę ć o nim jako akcesorium symbolicznym i tradycja umieszczania go na w i ­ zerunkach bogini Lha-mo, choć jak w i d z i e l i ś m y rozumienie jego pierwot­ nego znaczenia całkowicie już się zatarło. P o w y ż s z y w y w ó d s t a n o w i ł b y co n a j w y ż e j ' p r z y c z y n e k do kewstii funk­ cjonowania m e c h a n i z m ó w przekazu, zmiany, dokonującej się w kulturze przez niezrozumienie, zapomnienie, ciąg „ t w ó r c z y c h omyłek", z jakich składa się historia kultury, gdyby nie pewne skojarzenie, które przenosi problem rekwizytu symbolicznego na szerszą scenę. Oto w polskiej lite­ raturze etnograficznej opisany został przedmiot ściśle odpowiadający ty­ betańskiej karbownicy. S ą to tzw. „ w r ę b y " — k i l k u d z i e s i ę c i o c e n t y m e t r o we drewienko nacięte w 9 z ę b ó w z zaznaczoną r ę k o j e ś c i ą . Przedmiot ten p o s y ł a n y b y ł na wsi lubelskiej s c h y ł k u X I X wieku jako znak śmierci któregoś z m i e s z k a ń c ó w . Przenoszono go od chaty do chaty kładąc na kominie ze s ł o w a m i „namta wręby". Można dodać, że tradycja wiejska notuje w y s t ę p o w a n i e w tej roli także takich przedmiotów, jak wianek świętojański, p ę c z e k lebiody, wreszcie krzyżyk czy ś w i ę t y obrazek. Nie­ kiedy określany b y ł kierunek ruchu przedmiotu — jego przekazywanie powinno się o d b y w a ć w kierunku pod słońce, podczas gdy wszystkie i n ­ ne zawiadomienia, które obiegały w i e ś (np. kula sołtysa) obnoszono zgod­ nie z ruchem słońca. Pośród p o w y ż s z y c h p r z e d m i o t ó w „ w r ę b y " w y d a j ą 20 1 8 Lha-mo, A. R ó n a - T a s , Tally-Stick and Divination-Dice " A c t a O r i e n t a l i a " , t. 6: 1956, s. 163-166. in the i ' G . T u с с i , Tibetan Painted Scrolls, v o l . I I , R o m a 1949. M . R . W i t a n o w s k i , Kula — poszukiwania, „Wisła", 2 0 Inconography t. 10: 1896, of s. 598. �298 J E R Z Y S. WASILEWSKI się m i e ć zdecydowanie archaiczny charakter. Przemawia za tym j u ż sama nazwa, co do swej genezy prasłowiańska (w odróżnieniu od późnego, ger­ m a ń s k i e g o pochodzenia s ł o w a „ k a r b y " ) . S. Ciszewski w swej rozpra­ wie o sposobach zaznaczania przez nacinanie zestawia w r ę b y z „karbo­ wanymi listami plemion prymitywnych", w k t ó r y c h zapisywane b y ł y konkretne informacje liczbowe; nie zadaje jednak pytania o znaczenie tych nacięć . Sądzę, iż na pytanie to trudno b y ł o b y o d p o w i e d z i e ć ( z w a ż y w s z y sporadyczność przekazu o „wrębach"), gdyby nie odległa analogia do t y b e t a ń s k i e g o „rejestru g r z e c h ó w " w rękach b ó s t w a śmierci. Nie w y j a ś n i a nam ona wprawdzie, jak przedmiot ó w f u n k c j o n o w a ł pierwotnie (a w i ę c czy np. u ż y w a n y b y ł przy pogrzebie; stosowanie go tylko w roli zawia­ domienia wydaje się m i e ć bardzo „ p r z e ż y t k o w y " charakter), pozwala jed­ nak w przybliżeniu zrozumieć jego s e m a n t y k ę . Mimo całej o d m i e n n o ś c i obu s y s t e m ó w wierzeniowych — polskiego i t y b e t a ń s k i e g o — w obu po­ jawia się (i to przecież chyba nie na drodze zapożyczeń) identyczny rek­ wizyt symboliczny. Jeszcze raz utwierdza to nas w przekonaniu o uniwer­ salności n i e k t ó r y c h głęboko ukrytych treści archaicznych ś w i a t o p o g l ą d ó w , a zarazem o perspektywie b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h w zakresie kultury du­ chowej, n i e w ą t p l i w i e bardzo ryzykownych, lecz zarazem m o g ą c y c h przy­ nosić nowe problemy i nowe ich tłumaczenia. 21 2 2 Jerzy Sławomir Wasilewski GIVING Some — FINDING — LOOSING — categories of the s y m b o l i c w i t h the BLUNDERING language opposition L i f e versus connected Death S u m m a r y This article presents s e v e r a l concepts used i n the d i t i o n a l M o n g o l i a n c u l t u r e for the t a s k of m o d e l l i n g to organize ritual contacts (Mong. nardzow — narburuu) have Life In the structural-semiotic a n d space led to the conclusion i n beliefs a n d approach, rites represented tra­ have that by t w o by the death a n d n e g a t i o n s of of "this" a n d "other" w o r l d / c o r r e s p o n d i n g vs D e a t h a r e m o d e l l e d of i n the s y m b o l i c of c i r c u l a r m o ­ a r e v e r s e of life is m a r k e d i n r i t u a l s b y s e v e r a l i n v e r s i o n s normal behaviour. Images language w i t h it. T h e b a s i c categories of t i m e a l r e a d y been a n a l y s e d b y the a u t h o r . T h e studies vement symbolic a n i m a g e of "other w o r l d " a n d sets of to opposition binary author of as the this concepts. article, these categories c o m p r i s e a u n i v e r s a l c o m p l e x of b i n a r y oppositions — a catalogue of elements w h i c h create a n a r c h a i c image of the w o r l d , dichotomized into "this" w o r l d a n d a l l w h i c h is b e y o n d — i.e. the l a n d of death. T h i s i n c l u d e s b i n a r y c o n - 2 1 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I : Kultura duchowa, W a r s z a w a 1968, s. 902. 2 2 S . C i s z e w s k i , Prace etnologiczne, t. I I I , W a r s z a w a 1930, s. 146. cz. I I * �299 PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC cepts of space numbers classifications (even-odd). There (up-down, are also right-left, less f r o n t - b a c k ) , time, abstract notions movement, reflecting biological aspects of life: p r o c r e a t i o n us i n f e c u n d i t y , s e x a n d p h y s i o l o g i c a l f u n c t i o n s xuality, prohibition organism Notions as of eating, sex and speech, physiological laughter are c o n c e r n i n g p s y c h i c a l functions The concepts metonimies mentioned of d e a t h (funeral r i t e s ) but i n the a r e , of in almost opposite fasting, d e s t r u c t i o n , m a t t e r vs course, u s e d not magic acts vs Death often metaphors w i t h death which are a u n i v e r s a l c h a r a c t e r for man i n general, elements m a y be f o u n d a m o n g s y m b o l i c languages presents therefore — i n a d d i t i o n to the analogic use or itself addressed to those b e y o n d the r e a l m of h u m a n life. S i n c e the b a s i c opposition L i f e vs is of of silence. etc. S e v e r a l oppo­ i n contacts or religious ase- "anti-matter". which are only vs functions weaping, memory-forgetfullness "second" set, every to such a r e also i n c l u d e d i n b a s i c L i f e opposition: c o n s c i o u s n e s s - u n c o n s c i o u s n e s s , sition r e l a t e to the i d e a s : c r e a t i o n vs purity; further, of Death the same of v a r i o u s c u l t u r e s . T h e a u t h o r the M o n g o l i a n field m a t e r i a l — also Polish data, w h e n e v e r the s i m i l i a r i t i e s he detected a r e of a deep s t r u c t u r a l c h a r a c t e r . F a s t i n g — a p r o c e d u r e connected maism) a n d with funeral rites — The prohibition of meat w i t h religious is t h e consumption f i r s t of ceremonies analysed during funeral (Shamanism, L a - metonimies repasts and of in a death. defined period after the death of a f a m i l y m e m b e r w i t h the c l o s e l y connected prohibition of the bloodshed") k i l l i n g of a n i m a l s d u r i n g t h a t p e r i o d has b e n m o t i v a t e d ("prohibition of s p i l l i n g b y i n f o r m a n t s — i n a c c o r d a n c e w i t h the r e i n c a r n a t i o n —• w i t h the a p p r e h e n s i o n that the B u d d h i s t doctrine s o u l of the d e c e a s e d may of have entered t h e k i l l e d a n i m a l . A deeper s t r u c t u r e could be f o u n d b e n e a t h this s u p e r ­ f i c i a l e x p l a n a t i o n : the c o n s u m p t i o n of m e a t a n d the d e m o n s t r a t i o n of blood d u r i n g the k i l l i n g of a n a n i m a l w o u l d be a d e m o n s t r a t i o n of a "sign of life" (as for blood means life) — what death. T h e deeper generally just should not occur in the prevailing aura logic of e a c h r i t u a l l i e s i n the fact t h a t b y m e a n s of a of whole r a n g e of s y m b o l i c signs a n d i n m a n y codes the o c c u r e n c e of a n a t u r a l state (death in this case) is a c c e n t u a t e d . H e n c e , the r i t u a l i n v e r s i o n of o r d e r i n operation e v e r y day life (the c l o s i n g of y o u r t s h e l t e r i n g the deceased in i n s i d e i n the d i r e c t i o n "against the S u n " etc.), h e n c e t h e s u s p e n s i o n of l i f e g i v i n g f u n c t i o n (the p r o h i b i t i o n of p r o c r e a t i o n a n d of c e r t a i n w o r k s also i n Polish peasants culture in the days connected w i t h t h e p r e s e n c e of t h e souls of the dead). The author analyses extensively the Mongolian customary prohibition of lending a n d g e n e r a l l y of r e m o v i n g a n y objects f r o m t h e y o u r t w h e r e a death a f a m i l a r y m e m b e r o c c u r e d . T h e s a m e p r o h i b i t i o n applies after the f u l f i l l m e n t some L a m a i s t i c r i t u a l s , s u c h a s the c a l l i n g for p r o s p e r i t y dallaga sacrifice of sheep. gal tachich as w e l l as after s h a m a n i s t i c s e a n c e a n d a f t e r Motivations of prohibitions after the c a s t r a t i o n of s h e e p : "it opens the way awach, for explained each time by are of fire the c a s t r a t i o n informants "the w o u n d w i l l not close" a n d , a t the f u r t h e r ' expenses") the of same (e.g., time typical rationalizing interpretat­ ions depicting only the s u p e r f i c i a l m a g i c a l goal a n d sense of t h e p r o h i b i t i o n . T h i s seems to be a p a r a d o x — m a g i c s e r v e s h e r e as a r a t i o n a l i z a t i o n ; m a g i c a l t h i n k i n g w i t h its a s s o t i a t i o n - p r i n c i p l e e a s i l y constitutes the "opening of wounds" and the "opening" of a way a symbolic link for expenses. v e r y close to the i n f o r m a n t b e c a u s e of its i l l u s i v e u s e f u l l n e s s a n d Yet, the suggested deeper significance of the p r o h i b i t i o n lies between Magic is purposefullness. beneath the level of m a g i c a l e x p l a n a t i o n . A c c o r d i n g to the a u t h o r the p r o h i b i t i o n of l e n d i n g , g i v i n g etc. (Mong. ceertej) i s a n e x a c t e q u i v a l e n t of taboo, w h i c h m a y b e defined as t h e "bringing of the s t r e a m of life to a s t a n d s t i l l " ( G . v a n d e r L e e u w ) . This inter­ r u p t i o n is n e c e s s a r y i n conditions i n v o l v i n g contact w i t h d e a t h (funeral) a n d w i t h �300 J E R Z Y S. each of its m e t o n i m i e s WASILEWSKI (castration) as w e l l a s w i t h s p i r i t s of t h e d e a d ( s h a m a n i s t i c seance) or g e n e r a l l y w i t h the other w o r l d ( L a m a i s t i c s a c r i f i c e ) . T h e i d e a of gift is l i n k e d w i t h the idea of life, gift is "a q u a n t u m of life" a n d h e n c e i t s s y m b o l i c r o l e i n b i r t h a n d m a n y other r i t u a l s . T h e opposition a w a r e n e s s vs unconsciousness or, to be p r e c i s e , its second p a r t is, as c o m m o n l y k n o w n , g e n e r a l l y used for contacts w i t h the other w o r l d , to m e n t ­ i o n only other the extatic shamanistic practices. T h e author, however, realizations, concretized i n the oppositions: openly — s e c r e t l y . W i t h i n this context the idea of s o m e t h i n g f o u n d r e q u i r e s attention. T h e s e t w o notions, determined by the unconsciousness: they intentionally is i n t e r e s t e d — by lost a n d though opposite, b e l o n g are both independent from series the will. as s o m e t h i n g d e s p a t c h e d to other of f r o m the Hence, the a found t h i n g — as r e c e p t i o n similiar mythological role of some a n object economic activities, g a t h e r i n g of d r y d u n g i n M o n g o l i a or the g a t h e r i n g of m u s h r o o m s k l o r e , often und" — associated w i t h a t r i p to in Mongolian wedding songs, h e l l . H e n c e , the w o r d an euphemism or something to o n e A lost object m a y be t r e a t e d , therefore, i n beliefs world, and in chance the beyond. such as the in Polish fol­ oZdz-"something signifying a future fo­ child, w h o s o soul w i l l enter t h e y o u n g b r i d e f r o m the w o r l d b e y o n d . I t a p p e a r s i n same m e a n i n g "io h a v e p r o g e n y " also i n m a g i c a l a c t s of of a s h e e p - b o n e ś a n t , s y m b o l i s i n g the progeny, a game-type t h r o u g h the the (throwing r o o f r i n g of a yourt. I t is, therefore, quite l o g i c a l to t e r m the b u r i a l of a s m a l l c h i l d as a "loss" (Mong. chuuched gecichle). I t s s o u l s h o u l d r e a c h the other w o r l d as soon a s possible and r e t u r n to e a r t h as t h e n e x t c h i l d i n the s a m e f a m i l y . F o r s u c h a b u r i a l a r i d e r s t r a p s t h e body of the dead c h i l d , s e w n into a l e a t h e r bag, i n t e n t i o n a l l y c a r e l e s s l y to the saddle, t h e n r i d e s at a gallop to u n i n h a b i t e d a r e a s , cewer gadzar, obviously r e p r e s e n t i n g the " w o r l d beyond", dodges a n d s t r a y s u n t i l t h e b a g b e c o m e s u n s t r a p ­ p e d a n d is lost, w i t h o u t the r i d e r ' s k n o w l e d g e . T h e motif of s t r a y i n g , b l u n d e r i n g , w h i c h a p p e a r s h e r e , e x p r e s s e s suspending one's consciousness, a n d at t h e s a m e time creates a turbulent time-space indispensable for a contact w i t h the the i d e a of other world a n i m p r e s s i o n of the l a n d of d e a t h a s a p l a c e structure. A s the comparative analysis has shown, of this a i m l e s s r i d i n g is the m a n n e r of t r a v e l l i n g i n t h e other w o r l d , k n o w n f r o m tales of heroes d e s c e n d i n g h e l l a n d the souls of t h e d e a d b l u n d e r i n g i n the u n d e r g r o u n d . Notions, mistake), such as madness, aimless wandering, madmen or errors stragglers (even (in in Polish the meaning one word, of a simple homologue b l u n d e r i n g , cf. G e r m , i r r e n , I r r t u m ) a r e a s s o c i a t e d w i t h the b e l o n g i n g to the of other world. F i n a l l y , the author analyses the s y m b o l i c of c o m b on the the t w o w o r l d s . D e n t i c u l a t e d objects a p p e a r i n m a n y f o l k l o r e boundary systems between in various r e l a t i o n s r e f e r r i n g to the heroes r o a d to h e l l . S t o r i e s told b y M o n g o l i a n shepherds r e f e r r i n g to B a l d a n - l c h a m , a L a m a i s t i c deity, w h o m o v e d a g a i n s t demons, include t h e motif of a d e n t i c u l a t e d object for t a n n i n g hides, t h r o w n b y a w i t c h a t a p e r sued hero. T h i s motif, p r o b a b l y t a k e n f r o m the epos of G e s e r h a s for t h e infor­ m a n t s a n a p p a r e n t s u b s t a n t i a t i o n i n i c o n o g r a p h y — L a m a i s t i c i c o n s p r e s e n t this diety with a s i m i l i a r object, namely with a tally-stick. This latter has, anyway (as T u c c i a n d R ó n a - T a s h a v e proved) a quite different m e a n i n g of a "register of s i n s " of a m a n p a s i n g to the o t h e r w o r l d . T h e a u t h o r is i n t e r e s t e d not o n l y i n the c h a n i s m s of transforming this image and ascribing other meanings to me­ it. I t is s u r p r i s i n g , t h a t a n i d e n t i c a l object, — a n o t c h e d p i e c e of w o o d — a p p e a r s d u r i n g traditional funeral rites in Polish peasant c u l t u r e — as a s i g n n o t i f y i n g meone's d e a t h ; this fact seems to s u p p o r t the a u t h o r s d e e p l y on held conviction c e r t a i n e l e m e n t s of t h e a r c h a i c i m a g e of t h e w o r l d a r e u n i v e r s a l . so­ that �301 PODAROWAC-ZNALEŻĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIĆ Ежи С л а з о м и р Василевски ПОДАРИТЬ - НАЙТИ - ПОТЕРЯТЬ - ЗАБЛУДИТЬСЯ Н е к о т о р ы е категории символического языка, связанные с п р о т и в о п о л о ж н о с т ь ю жизнь — смерть Резюме Цель статьи — представить несколько понятий, к о т о р ы е на с и м в о л и ч е с к о м языке тра­ ди ц и о н н о й м о н г о л ь с к о й культуры п р и м е н я ю т с я для м о д е л и р о в а н и я о б р а з а „ т о г о м и р а " и для организации ритуального о б щ е н и я с н и м . Основные категории, касающиеся в р е м е н и и пространства, анализировались а в т о р о м у ж е раньше. Изучение с и м в о л и к и вращатель­ ного движения (монг. нардзов — нарбуруу) п р и в о д и т к з а к л ю ч е н и ю , что с м е р т ь как п р о т и ­ воположность ж и з н и обоз начается в ритуалах р я д о м инверсий и о т р и ц а н и й видов н о р м а л ь ­ ного поведения. О б р а з ы „ э т о г о " и „ т о г о " м и р а ( с о о т в е т с т в у ю щ и е п р о т и в о п о л о ж н о с т и жизнь — смерть) м о д е л и р у ю т с я в верованиях и о б р я д а х п о с р е д с т в о м членов д и х о т о м и ч е с ­ ки сопоставленных пар понятий; в структурно-семиотической трактовке, д а в а е м о й з д е с ь автором, э т и категории о б р а з у ю т у н и в е р с а л ь н ы й н а б о р бинарных п р о т и в о п о л о ж н о с т е й — каталог кирпичиков, и з к о т о р ы х с т р о и т с я архаическая картина м и р а , д и х о т о м и з о в а н н а я на „ э т о т с в е т " и все, что н а х о д и т с я вне его, т. е. царство с м е р т и . Здесь принадлежат э л е м е н ­ тарные смысловые пары классификации пространства (верх-низ, право-лево, перед-зад), времени, движения, числа (чет-нечет). Есть также и м е н е е отвлеченные понятия, в ы р а ж а ю щ и е биологические аспекты ж и з н и и с м е р т и : о п л о д о т в о р е н и е — б е с п л о д и е , секс и ф и з и о л о г и ­ ческие отправления — асексуальность, з а п р е т секса и физиологическая „чистота", ф у н к ц и и организма, как напр. е д а , речь, см ех, противопоставленные посту, плачу, м о л ч а н и ю . Н а б а з и с н у ю п р о т и в о п о л о ж н о с т ь жизнь-смерть наслаиваются также понятия, психологических функций (действительность — с о н , касающиеся неведение — с о з н а н и е , память — з а б ­ вение и др.). Ц е л ы й ряд п р о т и в о п о л о ж н о с т е й связан с категориями с о з и д а н и е — разру­ шение, бытие — небытие. К о н е ч н о , названные во в т о р о м ряду (смерти) понятия, являющиесячасто ее м е т а ф о р а м и и л и м е т о н и м и я м и , н а х о д я т с в о и конкретизации в о б р я д а х и в е р о ­ ваниях; о н и у п о т р е б л я ю т с я не только д л я о б щ е н и я с с а м о й с м е р т ь ю (в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е ) , н о и в почти к а ж д о м магическом или р е л и г и о з н о м действии, адресаты к о т о р о г о находятся ведь вне сферы человеческой ж и з н и . Так как исходная опозиция ж и з н ь — смерть и м е е т у н и ­ версальный характер, т о и з э т о г о следует аналогическое использование тех ж е э л е м е н т о в в символических языках разных культур. П о э т о м у параллельно с м о н г о л ь с к и м м а т е р и а л о м автор представляет и польский м а т е р и а л — т а м , г д е с х о д с т в о и м е е т глубокий структурный характер. П е р в о й и з а н а л и з у е м ы х м е т о н и м и й с м е р т и является пост, известный как в связи с ре­ л и г и о з н ы м и ц е р е м о н и я м и ( ш а м а н и з м , л а м а и з м ) , так и в п о г р е б а л ь н о м о б р я д е . Запрет п о ­ треблять м я с о в п о м и н к и и в течение о п р е д е л е н н о г о времени п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , а в м е ­ сте с т е м и с о п р о в о ж д а ю щ и й е г о запрет убивать животных в э т о время (запрет совершать кровопролития) м о т и в и р у ю т с я и н ф о р м а т о р а м и — согласно с б у д д и й с к о й д о к т р и н о й о п е р е ­ в о п л о щ е н и и — о п а с е н и е м , что д у ш а у с о п ш е г о м о г л а у ж е перевоплотится в у б и в а е м о е ж и ­ вотное. П о д у р о в н е м э т о г о п о в е р х н о с т н о г о объяснения кроется б о л е е глубокая структура: п о т р е б л е н и е мяса, а п р е ж д е всего д е м о н с т р и р о в а н и е крови при у б о е ж и в о т н о г о означали бы „знак ж и з н и " , ч т о н е м о ж е т и м е т ь м е с т а п р и наличии состояния с м е р т и . Всякий ритуал как культурная реакция н а естественно в о з н и к ш е е состояние (в э т о м случае смерть) с о с т о и т в т о м , что р а з л и ч н ы м о б р а з о м в нескольких к о д а х выражается и подчеркивается знаками символического языка возникновение э т о г о естественного факта. О т с ю д а о б р я д о в ы е и н ­ версии о б я з ы в а ю щ е г о п о в с е д н е в н о порядка (закрывание ю р т ы с у м е р ш и м „ н а о б о р о т " , против Солнца и д р . ) , о т с ю д а и о т м е н а ж и в о т в о р н ы х действий ( о п л о д о т в о р е н и е , запрет выполнять некоторые р а б о т ы в д н и с з а у п о к о й н о й символикой в П о л ь ш е ) . �302 J E R Z Y S. WASILEWSKI Несколько ш и р е анализируется а в т о р о м запрет одалживать и в о о б щ е выносить какиел и б о п р е д м е т ы и з ю р т ы п о с л е с м е р т и д о м о ч а д ц а , о б я з ы в а ю щ и й п о с л е выполнения л а м а й с к о г о о б р я д а зазывания благополучия даллага авах, после ж е р т в о п р и н о ш е н и я о г н ю гал тахих, в ш а м а н с к о м сеансе п о с л е кастрации баранов и д р . Всякий раз мотивировка запрета и н ф о р м а т о р а м и (напр. п о с л е кастрации баранов: „не заживет р а н а " и з а о д н о ж е — „откры­ вается путь д а л ь н е й ш и м р а с х о д а м " ) есть типичное р а ц и о н а л и з и р у ю щ и е толкование, ука­ з ы в а ю щ е е на магическую цель и с м ы с л запрета. Н а л и ц о з д е с ь парадокс: м а г и я с л у ж и т ра­ ц и о н а л и з и р у ю щ е м у о б ъ я с н е н и ю ; магическое мышление, к о т о р о м у п р и с у щ а ассоциатив­ ность, легко установит символическую связь м е ж д у „ о т к р ы т и е м р а н ы " и „ о т к р ы т и е м " п у т и д л я р а с х о д о в . А м е ж д у т е м б о л е е глубокий с м ы с л запрета н а х о д и т с я н и ж е уровня магического толкования, с т о л ь б л и з к о г о и н ф о р м а т о р у в виду е г о ( и л л ю з о р н о й ) п р и г о д н о с т и и ц е л е с о о б р а з н о с т и . П о м н е н и ю автора, запрет одалживать, давать и т. д . (цеертей) явля­ ется т о ч н ы м эквивалентом т а б у и т а к и м о б р а з о м д е л о з д е с ь в „остановке течения ж и з н и " (Г. ван д е р Лееув). Э т а остановка н е о б х о д и м а в условиях контакта с о с м е р т ь ю (погребение), с к а ж д о й м е т о н и м и е й ее (кастрация) и с д у ш а м и у с о п ш и х (шаманский сеанс), а также с сакраль­ н ы м м и р о м в о о б щ е (ламайские жертвоприношения). И б о и д е я д а р а с о с в о е й с т о р о н ы с о ­ четается с и д е е й ж и з н и , о н — „ з а р я д ж и з н и " , о т с ю д а - т о и е г о символическая р о л ь в о б р я д а х , связанных с р о ж д е н и е м . Относительно п р о т и в о п о л о ж н о с т и сознание-неведение с л е д у е т о т м е т и т ь , ч т о ее в т о р о й член везде, как известно, используется д л я о б щ е н и я с о сверхчувственным м и р о м , взять х о т я б ы экстатические шаманские практики. А в т о р , о д н а к о , интересуется з д е с ь е е д р у г и м и в и д а м и выполнения, объяснениями конкретизованными в понятиях: н а м е р е н н о — случайно и л и явно — скрыто. В э т о м контексте заслуживает внимания и д е я п о т е р и и находки. О б а э т и понятия, х о т я о н и и п р о т и в о п о л о ж н ы , находятся совокупно в с е р и и , о п р е д е л я е м о й не­ в е д е н и е м : о б а о н и независимы о т участия в о л и . С т а л о быть, потеря м о ж е т считаться в ве­ рованиях отправлением чего-то в п о т у с т о р о н н и й м и р , находка ж е считается получением посылки оттуда. О т с ю д а п о д о б н а я мифологическая р о л ь таких, с о с т о я щ и х в поиске, хозяй­ ственных р а б о т , как заготовка с у х о г о навоза аргал в М о н г о л и и и с б о р г р и б о в в польской н а р о д н о й культуре, нередко сравниваемый с х о ж д е н и е м на т о т свет. О т с ю д а в монгольских свадебных песнях с л о в о олз (найденное) представляет с о б о й э в ф е м и з м , о з н а ч а ю щ и й буду­ щ е г о ребенка, душенка к о т о р о г о воплотится в н о в о б р а ч н у ю . В э т о м ж е значении о н о появля­ ется в магических п р и е м а х и г р о в о г о характера, цель к о т о р ы х разжиться п о т о м с т в о м (вы­ брасывание бараньей косточки шагай в верхний п р о е м ю р т ы ) . Итак, логично н а з ы в а ю т потерей (хуухед гечихле) п о х о р о н ы маленького ребенка, д у ш а к о т о р о г о д о л ж н а с к о р е й ш и м о б р а з о м залететь на т о т свет, чтобы вновь вернуться н а з е м л ю как с л е д у ю щ и й р е б е н о к в т о й ж е семье. Э т о т о б р я д выполнялся с л е д у ю щ и м о б р а з о м : конный всадник приторачивал з а ш и т о е в кожу т е л о ребенка к с е д л у нарочно н е аккуратно, п о с л е чего направлялся вскачь к местности, л и ш е н н о й с л е д о в человека (цэвэр газар), что п о всей вероятности является представлением т о г о света; т а м о н петлял и б л у ж д а л так д о л г о , пока м е ш о к н е отвязался сам, без ведома ездока. П о я в л я ю щ и й с я з д е с ь м о т и в б л у ж д а н и я выражает и д е ю приостановления сознания, что н е о б х о д и м о д л я вступления в о б щ е н и е с п о т у с т о р о н н и м м и р о м , а в м е с т е с т е м о н пре­ д а е т представление о царстве с м е р т и как м е с т е с н а р у ш е н н о й пространственно-временной структурой. Как показывает сравнительный анализ, б л у ж д а н и е — э т о с п о с о б путешество- вания п о т о м у свету, какой знали, н и с х о д я в п о д з е м е л ь е , г е р о и и д у ш и у с о п ш и х в различ­ ных религиозных системах. Такие понятия, как блуждание, з а б л у ж д е н и е ( д а ж е в значении обыкновенной ошибки), а д а л е е — помешательство, приблудившийся и п о м е ш а н н ы й связа­ н ы с п р и н а д л е ж н о с т ь ю к д р у г о м у свету. К концу статьи автор анализирует р о л ь г р е б н я как символической границы м е ж д у дву­ м я светами. Н е к и й зубчатый п р е д м е т появляется в разных фольклорных рассказах о х о ж ­ д е н и и героев в а д . Рассказы монгольских с к о т о в о д о в о л а м а й с к о м б о ж е с т в е Б а л д а н - Л х а м , в ы с т у п а ю щ е м против д е м о н о в , с о д е р ж а т м о т и в з у б ч а т о г о о р у д и я д л я выделки кожы, к о т о - �PODAROWAC-ZNALEZĆ-ZGUBIC-ZBŁĄDZIC рое бросает з а г е р о е м гонящаяся з а н и м ведьма. Э т о т м о т и в эпоса Гесершда 303 — взятый п о - в и д и м о м у и з — и м е е т свое кажущееся о б о с н о в а н и е в иконографии: ламайские иконы представляют э т о б о ж е с т в о с д л и н н ы м п р у т о м с з ар уб к ами , и м е ю щ и м , в п р о ч е м , как о т м е ­ чали у ж е Туччи и Р о н а - Т а ш , с о в е р ш е н н о д р у г о е значение „списка г р е х о в " человека, напра­ вляющегося на т о т свет. А в т о р а интересует н е только м е х а н и з м п р е о б р а з о в а н и я э т о г о и з о ­ бражения и приписывания е м у иных значений. Н е о ж и д а н н ы м также является факт наличия идентичного п р е д м е т а (куска дерева с з а р у б к а м и ) в рамках т р а д и ц и о н н о г о п о г р е б а л ь н о г о обряда в польских деревнях — как знака, с о о б щ а ю щ е г о о чьей-то с м е р т и — что п о з в о л я е т утвердиться в у б е ж д е н и и в универсальности некоторых глубоко скрытых архаических э л е ­ ментов м и р о о щ у щ е н и я . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcfd9670010fbc0ca964cbeb2fe244ad.pdf 9d7baf52c0b39e62c324c6420bc3c9c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:934 Title A name given to the resource Współczesne zmiany terminologii pokrewieństwa u Mongołów / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.167-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 0071-1881 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA U MONGOŁÓW UWAGI WSTĘPNE Daleko posunięty uniformizm schematów organizujących terminolo­ gię pokrewieństwa u ludów świata (Morgan wyróżnił trzy jej typy, Murdock zaś siedem) daje podstawy do poszukiwania prawidłowości rządzących takim właśnie rozkładem terminologii. Stąd też wywodzi się jej doniosła rola w teorii ewolucjonistycznej. Niestety teoria ta (również w swej współczesnej wersji) nie dała przekonującego wyjaśnienia prob­ lemu zmiany terminologicznej, lekceważąc niejako prawidłowości tego procesu. Z pewnym zdziwieniem skonstatować należy, że problematyka ta nie była również przez długie lata przedmiotem badań etnografów, wywodzących się ze szkoły materializmu historycznego. Przyczynę na­ leży upatrywać w ugruntowaniu się zubożającego m y ś l morganowską przekonania, że terminologie stanowią nie tyle organiczny element k u l ­ tury, co przeżytek. Pomijano ich walor informacji o stanie systemu po­ krewieństwa sądząc, że pomóc mogą tylko przy interpretowaniu insty­ tucji. Tym należy tłumaczyć, że przez długi czas nie spotykało się w ra­ dzieckiej literaturze etnograficznej analizy systemów terminologii pokre­ wieństwa. Rozpatrywała ona jedynie jej elementy wybrane pod k ą t e m widzenia potrzeb dokumentacji tez dotyczących form małżeństwa, kon­ cepcji awunkularnej, lub wprost hipotez o poprzedzającej macierzystej (matriarchalnej) organizacji społecznej. Wskutek tego rosyjscy i radziec­ cy badacze Mongołów, k t ó r y m nauka zawdzięcza najobszerniejszy udział w opisie tych ludów, nie dostarczyli materiału o mongolskim systemie terminologii pokrewieństwa, a jedynie fragmentaryczne dane nie mogące stanowić żadnej podstawy do właściwej analizy. Sytuacja ta dotyczy zresztą nie tylko badań mongolisytcznych *. 1 Wyłom w dotychczasowym braku zainteresowań etnografów radzieckich kretnymi badaniami nad historyczną zmiennością terminologii pokrewieństwa nowi dopiero niedawna praca poświęcona pokrewieństwu u Chińczyków, także przedstawiająca propozycję teorii kierunków zmiany terminologicznej: K k o w 1972. kon­ sta­ lecz riu- �168 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Powszechne uznanie systemu terminologicznego pokrewieństwa za zjawisko niezależne od języka (jakkolwiek sama forma nazewnictwa jest przez język warunkowana) i determinowane społecznie sprawiło, że w literaturze zachodniej problem zmiany w systemach pokrewieństwa, w t y m także zmiany terminologicznej, podjęto równolegle z rozwojem badań nad zmianą społeczną i kulturową w ogóle. Były to w większości próby ustalenia przekształceń w „tradycyjnych" rozwiązaniach termino­ logicznych, wyjaśniane adaptacją do zmian w innych dziedzinach życia, często także akulturacją. Klasycznymi są w tym względzie studia Eggana i Spoehra nad Indianami, przypisujące zaobserwowany przez nich kie­ runek zmian od typu bifurkacyjno-łącznego do generacyjnego poprzez oddziaływanie takich czynników jak wprowadzenie konia, kontakt z bia­ łymi i rozproszenie grup krewniaczych . Sugeruje się także, że zmiana może być produktem prostej dyfuzji, czyli przejmowania wzorów obcych wraz z językiem, albo w wyniku kompleksowych wpływów k u l t u r y obcego zespołu . Powyższe sugestie przytoczyliśmy jedynie tytułem przy­ kładu, aby wskazać, jak szeroki może być wachlarz czynników uwzględ­ nianych w procesie wyjaśniania zmian. Ambitna próba Murdocka by skorelować systemy pokrewieństwa z formami organizacji społecznej nie powiodła się, z związku z czym musiał on zrezygnować z ustalania prawidłowości zmian tych systemów. Niemniej, pokusił się o ułożenie hipotetycznych sekwencji typów termi­ nologicznych Wkomponowanych w typy struktur społecznych, przewidu­ jąc określone szanse wyłonienia się jednych typów z i n n y c h . Zasuge­ rował on tym samym zbyt sformalizowany sposób traktowania zmian pokrewieństwa z pominięciem uwarunkowań tych zmian . Etnografowie nadal nie dysponują ogólną teorią interakcji między systemami pokrewieństwa i pozostałymi elementami kultury. W tej sytuacji badacze unikają przyczynowego wyjaśniania zmian lub formu­ łują jedynie ostrożne hipotezy, co nadaje pracom o przemianach pokre­ wieństwa formę studium typologicznego. Łatwiejszą rzeczą jest wyko­ rzystanie systemu pokrewieństwa w zespole materiału ilustrującego zmianę społeczną, niż wnioskowanie o tej zmianie na podstawie informa­ cji o pokrewieństwie. Innymi słowy stosowanie terminologii jako pod­ stawy do wnioskowania redukcyjnego, gdy z następstw twierdzi się o ich racji, jest zawodne. Zmiany w terminologii są najczęściej rezulta­ tem zmian w organizacji społecznej, toteż przyjęto dla ich objaśnienia 2 3 4 5 6 2 E g g a n 1937, S p o e h r 1947. « S p o e h r 1947, s. 228. * Tamże; E l m e n d o r f 1961, s. 367. M u r d o c k 1949, s. 322 n. * Przykładem m o ż e tu być znajdująca się pod w p ł y w e m Murdocka praca Vreelanda, który dla Chałchasów i Czacharów stwierdził niezmienność struktury typu „normalny Omaha" poczynając od X I V w. (Vreeland 1954, s. 303) 5 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA Tablica 1. Kompozycja zespołów krewnych i powinowatych wymi terminami pokrewieństwa określanych 169 zbioro­ poszukiwanie najbardziej prawdopodobnych racji wśród tych zjawisk życia społecznego, które wcześniej uznano za przyczynę powstania kon­ kretnych struktur terminologii pokrewieństwa. Struktura terminologii mongolskiej sugeruje jej zależność od gru­ powej organizacji społeczeństwa, której 'kontynuacja realizuje się przez mechanizm zawierania małżeństw pomiędzy członkami tych grup (por. tabl. 1). Precyzyjność takiego mechanizmu zanika w miarę, jak owe grupy tracą swą konkretność i przekształcają się w coraz słabiej okreś­ lone zespoły. Z tego ogólnego założenia można wyprowadzić postulat 0 prawomocności sądów na temat przewidywanych zmian w termino­ logii wskutek zmian w kompozycji grupowej społeczeństwa i w zasadach zawierania małżeństw (wnioskowanie dedukcyjne ograniczone niepew­ nością co do prawdziwości przesłanek, czyli charakteru zależności między terminologią i organizacją społeczną). Można też zakładać, że uprawnione będą sądy o tym, iż przyczyny konkretnych zmian terminologicznych tkwią w strukturze grupowej społeczeństwa, w zależnościach pomiędzy członkami poszczególnych grup i w relacjach wynikających z zawar­ tych małżeństw. Sądy te wszakże ograniczone są wadami wnioskowania redukcyjnego. Przy wszystkich tych zastrzeżeniach tak skonstruowane sądy pojawiają się w literaturze z powodu braku pewniejszych metod 1 znajdują się one również w t y m artykule. �170 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Może powstać pytanie, czy celowe jest traktowanie systemów termi­ nologii pokrewieństwa jako funkcji czasu, skoro zawiodły próby skon­ kretyzowania długofalowych i powszechnych zależności między nimi i organizacją społeczną. Niemniej zależności takie istnieją, zmienia się jedynie ich charakter i zakres współzależnych elementów wraz z postę­ pem procesu społecznego różnicowania i przechodzenia od społeczeństw prostych k u bardziej złożonym . Terminologie pokrewieństwa także są zmienne w czasie, chociaż zmiana ich nie musi być bezpośrednio zsyn­ chronizowana z rozwojem elementów struktury czy instytucji mogących wywierać wpływ na kształtowanie się terminologii pokrewieństwa (np. grup krewniaczych, rodziny, zasad rezydencji małżeńskiej, reguły okreś­ lania pochodzenia, czy też sposobu zawierania małżeństwa). Jeśli ter­ minologia klasyfikuje zbiór osób zwanych krewnymi i porządkuje związ­ k i zobowiązań i solidarności w ramach tego zbioru, to nie zawsze musi reagować na zmianę treści tych związków jeśli nadal łączą one te same osoby lub ich część. Zatem zmiana w terminologii nie musi być rozu­ miana jako zmiana terminów podstawowych, lecz obejmuje także niez­ naczne nawet przesunięcia zakresów albo też skrócenie zasięgu oddzia­ ływania. Z kolei, tego rodzaju przekształcenia nie zawsze są widoczne w tej nielicznej grupie terminów, które bierze się za podstawę klasyfi­ k a c j i . Tak więc w samej taksonomii t k w i odpowiedzialność za wraże­ nie stosunkowo małej plastyczności terminologii i także częściowo za trudności w korelowaniu systemów terminologicznych i organizacji spo­ łecznej. 7 8 Dopiero konkretne badania nad poszczególnymi systemami termino­ logicznymi ujawniają, że zmiany zachodzące na peryferiach tych syste­ mów stanowić mogą pierwszą reakcję na bodźce środowiska społecznego i podlegają interpretacji równie doniosłej co zmiany najbliższych wobec Ego związków. Tak więc tam, gdzie zmiana idzie w kierunku redukcji ilości terminów (zwłaszcza w wypadku jednoczenia linii ojcowskiej i ma­ cierzystej), wcześniej i konsekwentniej realizuje się ona w odniesieniu do pokolenia dziadków niż rodziców . Podobna tendencja do zarzucenia podziału na linię męską i kobiecą może zacząć się w gronie krewnych dalszych stopni w którymś z pokoleń zstępnych, zanim ujawni się w gro­ nie bliższych krewnych . 9 10 7 Por. P a r s o n s 1965, s. 268. Najważniejsze klasyfikacje s y s t e m ó w termionologicznych opierają się na wza­ jemnych stosunkach między nazwami następujących t y p ó w krewniaczych: rodzice, rodzeństwo rodziców, rodzeństwo Ego, kuzyni pierwszego stopnia. Będziemy je zatem traktować jako centralne dla systemu terminologii pokrewieństwa. » E l m e n d o r f 1961, s. 379. S p o e h r 1947, s. 188, 196. To samo można zaobserwować w materiałach zebranych przez Morgana i przytoczonych tamże, s. 171. 8 1 0 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 171 Powyższe przykłady sprowadzają się do lekceważenia kryterium płci osoby pośredniczącej. Jeśli pojawi się ono w systemie, k t ó r y to kryterium poprzednio uznawał, będzie to wynikiem ustępowania zasady unilinearnego pochodzenia, co musi oznaczać całkowity lub daleko posunięty zanik grup krewniaczych w postaci organizacji lineażowej. Prowadzi to do wyelirninowania z grona krewnych odleglejszych związków miesz­ czących się dawniej w ramach lineażu. Taki właśnie proces ogranicza­ nia zespołu osób, wobec których stosuje się terminologię pokrewieństwa (czyli zasięg systemu) obserwujemy jako towarzyszący, a może nawet poprzedzający zmiany wyżej przedstawione . Jednocześnie musi się zacząć zmieniać zakres grupy egzogamicznej, która wskutek rozkładu grupy krewniaczej przekształci się w egocentryczny zespół egzogamiczny oparty zwykle na kadłubowej linii pochodzeniowej — pozostałości dawnego lineażu. Zostanie on przypuszczalnie rozszerzony na krewnych z linii drugiego rodzica. Oznaczać to będzie początek bilateralizacji sys­ temu unilinearnego. Mamy więc do czynienia z procesem przekształceń w kompozycji grup krewniaczych oraz w strukturze grupy egzogamicznej, mimo że proces ten nie znalazł jeszcze odbicia w terminologii dla naj­ bliższych krewnych Ego. Oczywiście nie mogło być inaczej, ponieważ to organizacja społeczna konstytuuje system terminologii pokrewieństwa i musi podlegać zmianie w pierwszej kolejności. Z drugiej jednak strony, terminologia symbolicznie formułuje zależności społeczne i pozwala je egzekwować. Byłoby to niemożliwe, gdyby pozostawała ona niezmieniona jeszcze przez długi czas po utworzeniu się nowej sytuacji w strukturze grupowej danego społeczeństwa. Toteż przystosowuje się ona, naszym zdaniem, stosunkowo szybko w formie odpowiedniego zmniejszenia ze­ społu krewnych oznaczanych terminami pokrewieństwa oraz zapoczątko­ wania odpowiednich przesunięć terminologicznych na peryferiach tego zespołu. Zanim zmiany te dojdą do centrum systemu terminologicznego i spowodują konieczność jego zaszeregowania do nowego typu, minąć może istotnie wiele czasu, jak to utrzymują zwolennicy tezy o znacznym względnym opóźnieniu terminologii. n Powyższe uwagi znajdują potwierdzenie w materiale mongolskim, co postaramy się dalej wykazać. Punkt wyjścia dla omawianych tu zmian stanowi system nazywany umownie tradycyjnym, k t ó r y tylko dla celów modelowych ujmujemy statycznie, choć w istocie on sam stanowił jakiś etap zmian wcześniejszych. Mongolska terminologia pokrewieństwa w swej tradycyjnej wersji, będącej w użyciu do początków X X w. należała do typu znanego pod nazwą Omaha . Najogólniej rzecz biorąc sprowadza się on do rozdziału linii ojcowskiej i macierzystej (odrębne terminy dla rodzeństwa każdego 12 » Por. S p o e h r 1947, s. 229. i2 V r e e l a n d 1954; S z y n k i e w i c z 1978a. �172 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ z rodziców), do całościowego potraktowania l i n i i matki (wszyscy agnaci matki, w t y m jej brat i bratanek oznaczani t y m samym terminem), jak również całościowego potraktowania potomstwa kobiet z linii ojca (wspól­ ny termin dla siostrzeńca oraz dla kuzyna przez siostrę ojca, a także dla wnuka przez córkę itp.). System ten był doskonale dostosowany do patiyiinearnej organizacji społeczeństwa, zwłaszcza takiego, w którym występowały agnatyczne rody lub lineaże. W Mongolii początku X X w. grup tych już nie było. W spadku po nich utrzymały się jedynie linie pochodzeniowe, które ów system terminologii dość konsekwentnie w y ­ różniały. Były to więc: własna linia agnatyczna, linia matki, linia potom­ ków kobiet (oddzielnie z grupy ojca i grupy matki), powinowatych oraz małżonków krewnych. Terminologia oddawała zatem grupową kon­ stytucję krewnych, którą schematycznie przedstawia tabl. 1. W obrębie owych grup funkcjonowały jeszcze podziały według kryterium senióralności i częściowo przynależności generacyjnej. Obecnie możemy stwierdzić daleko idące naruszenie tych podziałów, w stopniu pozwalającym mówić o upadku dawnego systemu terminolo­ gicznego. Wskazują na to zarówno słaba na ogół znajomość właściwej terminologii, jak też stosunkowo wysoki udział terminów sprzecznych z systemem, ponieważ zaczerpniętych z obcych kategorii. Wydaje się jednak, że aby mówić o naruszeniu systemu wystarczy wykazać, że większość jego elementów nie pozostaje w zgodzie z jego zasadami, zaś występowanie elementów sprzecznych dowodzi już jego upadku. Podczas badań terenowych przeprowadzonych w początkach lat sie­ demdziesiątych w Mongolii autor doszedł do wniosku, że typ Omaha przestał już obowiązywać. Jednakże współczesna terminologia nie ukształ­ towała się jeszcze w sposób ostateczny i nie można przypisać jej do żadnego ze znanych typów w uznanych klasyfikacjach. Niemniej sposób dochodzenia do przewidzianego rozwiązania i mechanizmy zmian są wystarczająco interesujące by poddać je analizie. Studium zmian w ter­ minologii pokrewieństwa dość rzadko pojawia się w literaturze etnogra­ ficznej, zatem prezentowany t u materiał może mieć znaczenie dla badań nad ogólnymi prawidłowościami podobnych procesów. Celem ułatwienia orientacji w znaczeniu terminów pokrewieństwa występujących w tekście, zestawimy je poniżej w porządku alfabetycz­ nym z podaniem ich znaczeń w systemie tradycyjnym. Nie jest to lista kompletna, jej zadaniem jest tylko służyć za przewodnik do artykułu. abaya — boczni krewni linii ojcowskiej starszych generacji; termin występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub egeći (dla kobiet) aqa — starsi bracia aci — dzieci syna oraz brata baja — mąż siostry żony (termin wzajemny) bergen —• żony starszych krewnych, niekiedy współwystępują z ter- �173 WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA minami nayaću lub qadam i oznaczają wówczas żony krew­ nych danej kategorii beri — żony młodszych krewnych (w zasadzie tylko własnego patrylineażu) bule —• dzieci kobiet należących do patrylineażu matki (termin wzajemny) degii — młodsze rodzeństwo obojga płci cgeci — starsze siostry eliinće —• przodkowie agnatyczni w trzecim pokoleniu linii prostej keiiken — córka kobegiin — syn kiirgen —• mężowie krewnych kobiet (w złożeniach jak p^zy bergen) kur degii — młodsze rodzeństwo żony nayacu — członkowie patrylineażu matki bez względu na ich wiek; termin występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub egeci (dla kobiet), ponadto zaś w połączeniu z terminami dla przodków w linii prostej identycznymi jak u agnatów qadam — starsi patry linearni krewni małżonka (złożenia jak przy nayacu) qulanca —• przodkowie agnatyczni w czwartym pokoleniu linii prostej quda — starsze generacje agnatycznych krewnych małżonka dziec­ ka, głównie zaś jego rodzice (termin wzajemny) jfige — dzieci kobiet własnego patrylineażu Dla zwięzłości opisu będziemy się niekiedy posługiwać skróconymi notacjami związków pokrewieństwa (np. DzSiOj — dziecko siostry ojca). Ich pełne wyjaśnienie znajduje się w komentarzu do tab. I V na końcu artykułu. Z M I A N Y T E R M I N O L O G I C Z N E W POCZĄTKACH X X W. Przystępując do omówienia cech charakterystycznych terminologii współczesnej posłużymy się tabelarycznym zestawieniem najważniejszych spośród nich (tab. I). Stanowi ono podsumowanie wyników uzyskanych metodą wywiadu od 109 osób, z czego 16 udzieliło informacji o termino­ logii abstrahując od własnych układów rodzinnych (na podstawie kwe­ stionariusza o schemacie genealogicznym), 93 osoby zaś przedstawiły i n ­ formacje o terminach odnoszących się do k r ę g u ich żyjących krewnych. Przedstawione w tab. I zestawienie ujawnia tendencje uwidoczniają­ ce się w rozumieniu terminów, które uznać możemy za kierunki zasad­ niczych zmian zachodzących w modelowym systemie terminologii tra­ dycyjnej . Tendencje te są następujące: 13 1 3 Dla konsultacji konkretów 1954 i K a ł u ż y ń s k i e g o 1970. tego modelu odsyłam do prac Vreelanda �Tabela I. Zestawienie właściwości współczesnych określeń terminologicznych dla poszczególnych kategorii krewnych Kategorie krewnych Terminy Ogólna Terminy zaczerp­ Terminy liczba ^stosowane nięte z ob­ zawężające odpowiedzi właściwie cych kate­ /0 wziętych gorii /0 do oblicze­ odpowiedzi odpowiedzi % nia odpowiedzi 1 Patrylineaż Ego 1. Przodkowie w linii prostej (bez rodziców) 2. Abaya — boczni krewni w ge­ neracjach wstęjpych 3. Potomkowie synów Ego (trzy pokolenia 4. Potomkowie braci Ego (trzy po­ kolenia) 5. jige — potomkowie kobiet patrylineażu Ego (dwa pokolenia) w tym: a) potomkowie sióstr Ego b) potomkowie córek Ego 6. Nayacu — krewni patrylinearni matki Ego (od +4 do —1 po­ kolenia) w tym a) przodkowie matki w linii prostej b) boczni krewni matki (dwa po­ kolenia wstępne) 7. Kuzyni strony ojcowskiej: a) równolegli b) przeciwlegli Kuzyni strony macierzystej: c) równolegli d) przeciwlegli Powinowaci 8. Qadam — krewni małżonka w po­ koleniach wstępnych 9. Krewni i powinowaci małżonka w pokoleniu Ego i zstępnych w tym: a) rodzeństwo i powinowaci żo­ ny b) rodzeństwo i powinowaci męża 10. Małżonkowie krewnych patrylineażu Ego 11. Quda — rodzice małżonków dzieci Ego 1 Wskaźnik zróżnicowania (stosunek zano­ towanych ter­ minów do pra­ widłowych) 3 4 5 66 63,6 0 0 1,6 99 55,6 6,1 10,1 1,8 63 49,2 3,2 0 2 48 39,6 0 18,7 2,5 93 50,5 4,3 15,0 2 47 28 63,8 50,0 2,2 3,6 14,9 7,1 1,6 2 252 32,5 4,0 23,4 3,1 63 9,5 0 35,0 10,5 144 50,7 4,9 ИД 2 29 20 3,4 15,0 10,3 10,0 48,3 25,0 29,4 6,6 30 40 10,0 12,5 6,7 7,5 50,0 27,5 10 8 62 62,9 8,0 8,0 1,6 163 23,3 20,8 9,2 4,3 110 16,4 21,8 8,2 6,1 78 46,1 16,7 6,6 2,2 180 73,9 1,7 5,5 1,4 o 12,4 2,7 2 16 1 37,5 6 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 175 1. Daleko posunięta utrata właściwego rozumienia terminów trady­ cyjnych wyrażająca się w niskim stopniu znajomości ich prawidłowego zastosowania (kolumna 3 tab. I). 2. Rozwój unifikującej terminologii zaczerpniętej z kręgu rodziny nuklearnej (głównie dla rodzeństwa) i odnoszonej do dalszych stopni pokrewieństwa. Prowadzi to do zawężania zarówno samej terminologii jak też związków pokrewieństwa, których ten proces dotyczy. Jest to proces utożsamiania terminologicznego odleglejszych typów krewnia­ czych (tzn. konkretnych relacji) z typami najbliższymi wobec Ego. Za­ kres występowania tej zawężającej terminologii przedstawia kolumna 4 tab. I . 3. Naruszenie podstawowych cech systemu przez zatarcie granic mię­ dzy grupami osób wyróżnianymi tradycyjnie jako odrębne kategorie kon­ stytuujące system, czego wyrazem jest upowszechniające się niewłaściwe rozumienie terminów i przypisywanie ich całkowicie obcym kategoriom (kolumna 5). 4. Powyższe tendencje prowadzą do dezorientacji i zamieszania ter­ minologicznego powodującego powstawanie nowych propozycji nazewniczych, będących zwykle przeniesieniem pewnych terminów na obce i m dotąd typy krewniacze, czasem zaś stanowiących innowację terminolo­ giczną (kolumna 6 ) . Zjawisko to nazywamy polimorfizmem termino­ logicznym. 5. Obok zawężającego działania unifikującej terminologii rodzinnej występuje także kurczenie się zasięgu grupy krewnych przez wyłączenie dalszych związków z zakresu objętego działaniem terminologii (por. i n ­ formacje zawarte w tab. IV). 6. W konsekwencji naruszenia zasad systemu terminologicznego zacie­ rają się zwłaszcza granice między linią ojcowską i macierzystą oraz za­ nika charakterystyczne dla typu Omaha wyodrębnianie kuzynów (por. tab. IV, poz. 12, 24, 30-35, 46 i 48). Materiały, k t ó r y m i dysponujemy dotyczą w części znajomości termi­ nologii, w części zaś jej praktycznego stosowania, dają zatem obraz bar14 1 4 Liczby występujące w tej kolumnie praktycznie oznaczają (po zmniejszeniu o 1) ile nowych terminów przypada na jeden prawidłowy w danej kategorii. Ilość zanotowanych przez nas terminów nie przewidzianych przez system tradycyjny była wyższa niż uwidoczniona w tabeli. Redukcji ich dokonano w e d ł u g następujących zasad. Dla t e r m i n ó w oznaczających przodków w pierwszym i drugim pokoleniu form zdrabniających lub innych pochodnych (np. buurał aaw „siwy ojciec", roz­ powszechnione określenie dziadka) nie uważa się za odrębne wersje. Terminy oboczne w y s t ę p u j ą c e popularnie w adresie potraktowano jako w e r s j ę referencyjnego terminu tylko w ó w c z a s gdy informator utrzymywał, że jest to termin p o k r e w i e ń ­ stwa w ł a ś n i e referencyjny. Proste formy opisowe u w a ż a m y za r ó w n o w a ż n e nie­ znajomości terminu, nie zaś za propozycję innowacyjną. Ogólne nazwy kategorii p o k r e w i e ń s t w a nie w y s t ę p u j ą c e jako samodzielne terminy (np. abaya) jeśli za takie były podawane, włączono do zestawienia jako n o w ą wersję. �176 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z dziej idealny od tego, który wynikałby z praktyki społecznej. Ta ostat­ nia polega na powszechniejszym, niż na to wskazuje tab. I , zastosowa­ niu terminów zawężających . W istocie ich powszechność, zarówno w ad­ resie, jak też w formie referencyjnej, zdawać się może uniwersalną, jeśli badacz ograniczy się wyłącznie do notowania spontanicznych zasto­ sowań. Obserwowana w materiałach lat ostatnich wielka różnorodność pro­ pozycji nazewniczych oraz utrata przez terminologię cech systemu w y k a ­ zują tak znaczny stopień zaawansowania, że istnienia podobnych ten­ dencji możemy oczekiwać wobec materiałów pochodzących z początków X X w. Informacje uzyskane przez Vreelanda nie potwierdzają tego przy­ puszczenia, lecz też nie są one decydujące, ponieważ pochodzą od jed­ nego tylko informatora i to stosunkowo dobrze orientującego się w sy­ stemie terminologicznym, lepiej niż którykolwiek z naszych informato­ r ó w . Niemniej możemy przyjąć, że już w początkach stulecia trady­ cyjny system terminologiczny nie był stosowany w powszechnej prak­ tyce społecznej, chociaż poszczególne osoby mogły jeszcze reprezentować znajomość zasad tego systemu, którą ujawniały w sytuacjach nastawio­ nych na jej wywołanie. Hipoteza ta znajduje potwierdzenie w posiadanych przez nas mate­ riałach odnoszących się do lat dwudziestych X X w. Stanowią je spisy ludności z terenu czterech choszunów obejmujących ponad 11 tys. osób (2134 r o d z i n ) . Zawierają one informacje o stosunku pokrewieństwa 15 1 6 17 1 5 W istocie kolumna 4 tabeli m ó w i o stosunkowo skromnym zasięgu tych terminów (poza kategorią kuzynów i powinowatych). Wynika to stąd, ż e kiedy podczas zbierania materiałów uzyskiwaliśmy w odpowiedzi termin zawężający, ponawialiśmy pytanie o w ł a ś c i w y termin pokrewieństwa, co zmuszało informatora do odwoływania się do pamięci, albo też niekiedy działało jako nacisk psycholo­ giczny zmuszający do podania innego terminu niż ten, który w y w o ł a ł dezaprobatę etnografa. Mamy tu niewątpliwie do czynienia z oddziaływaniem badacza na b a ­ daną rzeczywistość. Naszym zdaniem miało to jednak rezultat pozytywny, inicjowało bowiem sytuację eksperymentu społecznego. Informator nie znający w ł a ś c i w e g o terminu niejednokrotnie nie przyznawał się do tego, lecz próbował znaleźć pra­ w i d ł o w ą odpowiedź drogą dedukcji lub też o d w o ł y w a ł się do w ł a s n e j fantazji. W ten sposób wprawdzie powiększał się wskaźnik zróżnicowania terminologii, lecz również eksperymentalnie sprawdzała się znajomość zasad systemu u informatora. To bowiem czy informator przestrzegał granic między strukturalnymi kategoriami krewnych, czy też je lekceważył, było dla nas daleko ważniejsze niż kolekcjono­ wanie t e r m i n ó w zawężających. Nie oznacza to jednak, że terminy g w a ł c ą c e granice systemu (kolumna 5 tabeli) uzyskane zostały wyłącznie, czy nawet głównie, we wspomniany sposób. 1 6 B y ł nim przeor jednego z najważniejszych klasztorów lamaickich Mongolii, reprezentujący dużą wiedzę o kulturze tradycyjnej i mający dobrą pamięć. Są to następujące spisy oznaczone przez nas literami alfabetu (w nawiasach pozycja katalogowa Centralnego Archiwum Historycznego w U ł a n Bator, z którego pochodzą): A — choszun Bajan U u ł z ajmaku Delger I c h U u l , 1925 r. (f. 244); 1 7 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 177 wszystkich członków rodziny wobec gospodarza, dzięki czemu są już obecnie unikalnym źródłem dla poznania stosowanej wówczas termino­ logii . Spisy ujawniają bardzo charakterystyczne lekceważenie terminolo­ gii odnoszącej się do relacji wychodzących poza obręb trzypokoleniowej rodziny nuklearnej, mimo że dokładniejsza analiza składu posz­ czególnych rodzin wskazuje, że większość ich należy do typu rozszerzo­ nej rodziny wielopokoleniowej zawierającej znaczny udział krewnych bocznych. Trzeba podkreślić, że nie jest to typ wielkiej rodziny opartej na współpracy braci w najstarszym pokoleniu i złożonej z potomków tych braci. W naszych spisach najczęściej mamy do czynienia z wersją rodziny rozszerzonej, której starsze pokolenia składają się — prócz go­ spodarzy — zwykle z łamów oraz niezamężnych kobiet. Rodzina ta pełni wobec nich funkcje zabezpieczenia społecznego, ich obecność w rodzinie zaś nie tłumaczy się jednoczeniem potencjału ekonomicznego k i l k u rodzin małych. Rozszerzona rodzina nie funkcjonuje zatem wyłącznie jako pod­ stawowa jednostka gospodarcza. Jest ona także zespołem zabezpieczają­ cym starszych krewnych, którzy nie założyli własnej rodziny pozostając w nieregularnych lub nieformalnych stosunkach małżeńskich z osobami o odrębnej rezydencji lub też, w wypadku łamów, w stanie bezżennym. Proporcja osób, które przekroczyły 45 lat wynosiła ok. 45%, przy czym w znacznej części b y l i to boczni krewni gospodarza. Ich potomstwo, czę­ sto pozamałżeńskie, powiększyło liczbę krewnych bocznych. Tymczasem w spisach nie znajdujemy w zasadzie odbicia tej sytuacji, ponieważ dążą one do zawężenia skali związków przez stosowanie terminologii z kręgu małej rodziny, typu „rodzeństwo", „dziecko". Jest wielce prawdopodobne, że nieuregulowana pozycja rodzinna osób starszych wiekiem była jednym z czynników zawężających terminologię do zakresu nuklearnego. Mielibyśmy t u więc do czynienia z sytuacją, w której o statusie krewniaczym decydują nie tylko związki genealo­ giczne, lecz także formalne małżeństwo krewnego. Sankcjonowałoby ono stosowanie wobec tej osoby odleglejszego (właściwego) terminu, plasu­ j ą J3 jednocześnie w odrębnym zespole rodzinnym o cechach niezależne­ go partnerstwa. Jeśli jednak dana osoba pochodzi z rodziny rozbitej, nie funkcjonującej samodzielnie, czy też z nieformalnego małżeństwa, nie przysługuje jej termin pokrewieństwa określający rzeczywisty sta­ tus krewniaczy, lecz właśnie termin zawężający, przybliżający do ro18 0 B — somon Bajan Chutag z choszunu Oczir Sumbur U u ł ajmaku Chaanchentej Uuł, 1927 r. (f. 94 poz. 31); С — choszun Szadżinbat Sewdżidgacal Uuł z ajmaku Cecerleg Mandał, 1925 r. (f. 165) D — choszun Bogdchaan U u ł z ajmaku tej samej nazwy, 1925 r. (f. 49 poz. 27). Spisy późniejsze nie posiadają już rubryki precyzującej status społeczny człowieka przez odniesienie go do pozycji w rodzinie, wskutek czego nie stanowią one dla nas materiału źródłowego w badanym zakresie. 18 12 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �178 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z dżiny, z którą zamieszkuje. Hipoteza, że terminologia pokrewieństwa odnosi się nie do pozycji określonej genealogicznie, lecz do pozycji w ze­ spole rodzinnym, dotyczy praktyki nazewniczej i nie znajduje siłą rze­ czy odbicia w normach regulujących system terminologiczny. Jest to za­ tem wynik szczególnej postawy psychologicznej polegającej na niefor­ malnej adopcji wszystkich wspólnie zamieszkujących osób w jeden zin­ tegrowany zespół rodzinny. Zawężaniu terminologii sprzyjał niewątpli­ wie fakt, że terminy z kręgu familijnego stosowane były w adresie rów­ nież wobec osób obcych. Zatem dalsi krewni należący do wspólnego gospodarstwa domowego uzyskiwali bez trudu prawo do takiego terminu już nie tylko w adresie, lecz także jako referencyjnego. Jeden z poddanych analizie spisów (D) rzuca charakterystyczne światło na strukturę rodziny. Niemal trzecia część osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym nie należy do nuklearnej rodziny gospodarza (i to w podwójnym rozumieniu — zarówno rodziny pocho­ dzenia jak i prokreacji, czyli wspomniane wyżej rodzeństwo gospodarza znajdujące się na jego utrzymaniu zostało w t y m obliczeniu pominięte), niemal 14°/o ogółu zaś stanowią krewni kategorii $ige (potomkowie krew­ nych kobiet) czyli tacy, którzy według dawnego systemu pokrewieństwa należeli do obcych linii pochodzeniowych i nie rezydowali wspólnie z Ego. Jakkolwiek nie mamy wystarczających podstaw by przykład ten uogólnić, jest on dostatecznie symptomatyczny, ponieważ nie ma rów­ nież powodów by uznać go za wyjątkowy. Wskazuje on na poważne za­ kłócenia w systemie pokrewieństwa (zwłaszcza wysoki udział где), w t y m także dotyczące kontynuacji linii agnatycznej. Jest to, naszym zdaniem, dla kształtowania nowej terminologii czynnik ważniejszy od wspomnianego wyżej stanu rodzinnego krewnych, jakkolwiek oba one współwystępują . Nasilenie zjawiska zawężenia pokrewieństwa jest różne w każdym z naszych spisów i m. i n . dlatego również są one interesującym źródłem. Informuje o t y m tab. I I . Zawarte w niej dane dotyczą: 1 — ilości osób, co do których stosuje się terminy inne niż „gospodarz", czyli „rodzic" albo „małżonek", zatem osób, wobec, których istniała możliwość naduży­ cia zbiorowego stosowania terminów typu „rodzeństwo", „dziecko"; 2 — ilości terminów, które zastosowano bez uciekania się do wspomnianego 19 1 9 Tradycyjny system pokrewieństwa przewidywał jedną sytuację, w której $ige uzyskiwał status dziecka. Dotyczyło to nieślubnego potomstwa córki, które pozostawało w rodzinie macierzystych dziadków na r ó w n y c h prawach ze swym faktycznym wujostwem, które stawało się dla niego rodzeństwem. Analizowana przez nas sytuacja z początków X X w. dotyczy rodzin o daleko bardziej zakłóconej strukturze, niemniej dla jej formalnego unormowania .stosuje s i ę ten sam me­ chanizm — zmiany terminu z pozafamilijnego na familijny. Dodajmy, ż e nasze w ł a s n e materiały terenowe wskazują raczej na utrzymywanie się terminu jfifle, lecz w odniesieniu do osób zamieszkałych oddzielnie. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 179 nadużycia, czyli sprecyzowanych terminów określających dalsze związki genealogiczne i powinowactwa; 3 — proporcji, w jakiej te szersze ter­ miny występują w stosunku do populacji określonej w punkcie 1. Pro­ porcja ta może być miernikiem poziomu precyzyjności terminologii sto­ sowanej w danym spisie (przy uzasadnionym założeniu podobnego rozkładu struktury rodziny we wszystkich czterech choszunach). Tabela II. Zastosowanie odleglejszych terminów pokrewieństwa rech w spisach ludności czte­ choszunów Spis A В С D Populacja osób, wobec których istniała moż­ liwość niewłaściwego określenia terminolo­ gicznego 1450 354 3274 1957 Ilość zastosowań terminów spoza zakresu ro­ dziny nuklearnej 202 11 533 561 Udział terminów pozafamilijnych wobec po­ tencjalnych możliwości (w %) 13,9 3,1 16,3 28,6 Poziom precyzji terminów użytych w spisie (względem spisu D) 48,7 10,8 57,0 100 Z tabeli I I wynika duża skala dowolności w stosowaniu terminologii pokrewieństwa wykraczającej poza krąg familijny, od całkowitego nie­ mal jej lekceważenia w spisie В (3,l /o) do szerokiego uwzględniania przez spis D (28,6%). Ten ostatni stanowić może dla nas punkt odnie­ sienia, ponieważ wykazuje on dużą dbałość o precyzję. W odróżnieniu od pozostałych, można na jego podstawie dość dokładnie ustalić stosun­ k i łączące poszczególne osoby wspólnie zamieszkałe. Osiągnięto to wsku­ tek przyjęcia zasady, iż nie stosuje się terminów typu „brat", „siostra", które w normalnym użyciu są wieloznaczne, lecz „rodzony brat" itp. Dzięki temu musiano dokładniej oddawać stopień pokrewieństwa w l i ­ niach bocznych, który pozostałe spisy równały zwykle z rodzeństwem czy d z i e ć m i . Stopień precyzji spisu D i wynikająca z niego znaczna liczba termi­ nów dla dalszych związków pokrewieństwa nie oznacza bynajmniej, iżby na terenie danego choszunu tradycyjna terminologia funkcjonowała niemal w pełnym zakresie. Oznacza wyłącznie, że został on założony przez sporządzających spis, którzy przyjęli konkretny sposób postępowa­ nia dla uniknięcia nieporozumień, jakie przypuszczalnie już wówczas sprawiały poważny problem również dla administracji. Fakt, że trzeba e 20 2 0 Ideału jednak i tu nie osiągnięto, ponieważ często nie wiadomo czy „rodzony" odnosi się do gospodarza, jego żony lub matki. �180 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ było uciec się do określenia „rodzony" świadczy, że bez niego groziło zwykłe na innych terenach niebezpieczeństwo zatarcia związków genea­ logicznych wskutek zawężającego działania powszechnej praktyki okre­ ślania bocznych krewnych terminami dla rodzeństwa — aqa, egeci, degii. Mamy t u zatem do czynienia z interwencją konserwatywnych (w sensie doceniania wagi tradycyjnej terminologii) urzędników spisowych, którzy potrafili egzekwować właściwe nazewnictwo, albo też wprowadzali je sami na podstawie oświadczeń osób podlegających spisowi. Spotykamy się t u więc pośrednio z ludźmi należącymi do tej samej kategorii co i n ­ formator Vreelanda. Celem uzyskania pełniejszego przeglądu sytuacji terminologicznej de­ monstrowanej w spisach odwołajmy się do szczegółowego zestawienia tabelarycznego (tab. I I I ) . Jeśli D przyjmiemy ze swego rodzaju spis mo­ delowy, możliwe wówczas będzie sformułowanie kilku istotnych wnios­ ków. Założyć musimy dla tego celu, z niewielkim ryzykiem popełnienia błędu, że struktura rodzin wszystkich czterech choszunów była podobna. Przede wszystkim pojawia się pytanie o przyczyny różnego w każ­ dym ze spisów stopnia zawężenia terminologii, który wykazuje niejako Tabela III. Zestawienie terminów pokrewieństwa użytych w spisach ludności w latach 1925—1927 w czte­ rech choszunach (z pominięciem terminów odnoszących się do związków w ramach rodziny nuklearnej oraz przodków w linii prostej) A Spis В С D ilość ilość ilość ilość °/ /о /о /0 zasto­ zasto­ zasto­ zasto­ /о populacji populacji populacji sowań sowań sowań populacji sowań 6 5 7 3 4 8 2 9 Termin 1 0,28 1 1 30 7 1,16 1 2 2 0,15 abaya abaya aqa abaya egeći 1 0,07 nayaću nayaću aqa ąayaću egeći 1 7 1 0,62 qadam egeći beri bergen 1 21 0,07 1,47 kiirgen kiirgen aqa 2 0,14 3 0,09 aći aći kóbegunlkeiiken aći degii 3 0,21 92 2,82 5'Se §ige kóbegiinlкейкеп $ige degii 160 i 1 0,28 3 22 24 0,84 347 11,00 i i j 1,40 58 4 j 1 17 3 3,17 1,07 14 101 20 j 1 1 j o.ioT 15 35 j 2,54 83 189 j 13,90 10,60 0,71 6,18 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 181 regionalną specyfikę. Przypisać ją jednak należy, jak wspomnieliśmy, stanowisku pisarza. Dowodziłby tego fakt, inaczej niewytłumaczalny, że w spisie С terminy z kategorii abaya pojawiają się dopiero w drugiej jego połowie. Jest raczej statystycznie nieprawdopodobne by rozkład występowania tej relacji był aż tak skoncentrowany, t y m bardziej, że dotyczy to licznej zbiorowości 1010 rodzin. Przypuszczalnie więc nastą­ piła zmiana pisarza prowadzącego spis. Możemy więc mieć jedynie pew­ ność, że tylko spis В nie został skażony puryfikującą interwencją urzęd­ nika i przypuszczalnie oddaje występujące w danej społeczności zasto­ sowania t e r m i n ó w . Płynąłby z tego wniosek, że już w początkach X X w. dominowała tendencja unifikująca. Przyjmujemy, jak się wydaje uzasadnienie, że proporcje występują­ ce w spisie D właściwiej oddawałyby związki pokrewieństwa zachodzące wśród członków rodzin pozostałych choszunów . Tym samym musimy uznać, że wyraźnie zaniżona została reprezentacja związków kategorii abaya (starsi krewni linii ojcowskiej), nayacu (krewni l i n i i macierzystej) oraz qadam, beri i bergen (powinowatych), a także w przypadku spisów A i В kategorii aći oraz %ige. Potwierdza to w sposób niepodważalny tezę o występowaniu zjawiska zawężania terminologii pokrewieństwa jako ustabilizowanej cechy w praktyce społecznej początków X X w., mimo istniejącej równolegle u pojedynczych osób teoretycznej znajomości ter­ minologii tradycyjnej. Niezależnie od tego jak liczna była grupa tych osób, reprezentowały one już tylko znajomość niefunkcjonalnych ele­ mentów tradycji, czyli tego co można nazwać tradycją historyczną będą­ cą czynnikiem ideologicznej identyfikacji z systemem wartości, którego częścią b y ł w przeszłości pełny system terminologii pokrewieństwa od­ powiadający podziałowi społeczeństwa na grupy czy linie pochodzenio­ we. Wskazywałoby to zresztą, że czas kiedy ten ostatni był zintegrowany z poprzednim, nie był zbyt odległy. Nie jesteśmy w stanie określić kiedy mogła nastąpić dezintegracja, lecz przypuszczalnie nie należy apogeum tego procesu odsuwać zbyt głęboko w X I X w. 21 22 2 1 Teoretycznie można by przypuścić odwrotne kierunkowo działanie pisarzy spisowych — dążenie do maksymalnego uproszczenia notacji wbrew informacjom udzielanym przez ludność. Dotyczyłoby to zarówno spisu B, jak też pewnych części spisów A i C. Przeczyłyby temu dość często pojawiające się nieschematyczne zapisy spoza zakresu terminologii pokrewieństwa, jak np. „z nieprawego łoża", „wychowanek", „przybrany członek rodziny", „staruszka", „bliźniak" itp,. które byłyby również eliminowane, gdyby pisarz postępował według zasady mechnicznego operowania kilkoma terminami dla uproszczenia pracy. Upoważnia nas do tego szczegółowa analiza spisu B, w którym niemial 20% terminów dla „rodzeństwa" i „dzieci" daje się bez żadnych wątpliwości zakwestio­ nować na podstawie względnego wieku; powinny one być odniesione do związków dalszych. Jeśli uwzględnimy pewne nie dające się w ten sposób w y k r y ć nie­ konsekwencje terminologiczne (w tym także kategorię „synowych", a także terminy uwidocznione w tab. I I I ) , uzyskamy proporcję z w i ą z k ó w wykraczających poza rodzinę nuklearną zbliżoną do występującej w spisie D. 2 2 �182 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wniosek o nasileniu tendencji zawężającej u w a ż a m y za uprawniony również na podstawie danych z naszych wywiadów oraz niewymiernych ilościowo obserwacji terenowych. Najistotniejszy udział w terminologii zawężającej ma nazewnictwo odnoszące się do rodzeństwa. Terminy oznaczające rodziców były niezmiernie rzadko proponowane w odniesie­ niu do starszych krewnych l i n i i bocznych (i to tylko w formach opiso­ wych). Podobnie było z generacjami zstępnymi, na które rozszerzano znaczenie terminu „dziecko". Ponieważ proponowane w takich wypad­ kach terminy miały charakter złożony, nie kwalifikowały się one do ka­ tegorii zawężających . 23 EKSTENSYWNOŚĆ RODZEŃSTWA Wydaje się zatem, że możemy mówić o daleko zaawansowanym, i w istocie zbliżającym się k u końcowi, długotrwałym procesie realizowania zasady ekstensywności rodzeństwa. Pojęciem t y m określamy dążenie do upowszechnienia terminów oznaczających własne rodzeństwo Ego, a wraz z nimi także reguł postępowania obowiązujących w rówieśniczym zespole rodzinnym. Tendencja ta naszym zdaniem realizuje się od czasów śred­ niowiecznych, jej pierwszym zaś przejawem było uzupełnienie ogólnych terminów grupowych (np. abaya, nayacu) określeniami, aqa, egeći. U jej podstaw leży zasada jedności rodzeństwa z jej postulatami maksymalnej współpracy bliskich krewnych tej samej generacji. Upowszechnienie terminów dla rodzeństwa byłoby przejawem dążenia do rozszerzenia granicy działania postulatu współpracy. Stosowanie tych terminów wyznaczało bowiem zakres operacyjny prawa odwoływania się do po­ mocy w kwestiach związanych z bytem, zwłaszcza w jego aspektach ekonomicznym i militarnym. Możliwości takiej współpracy były stopnio­ wo ograniczane w miarę tego jak organizacja społeczna opierała się bar­ dziej na grupach administracyjnych i celowych, czemu towarzyszyła dezintegracja grup krewniaczych i ich postępujące kurczenie się (od ro­ du aż po wielką rodzinę, która także zresztą nie dotrwała do X X w.). Z chwilą kiedy grupy krewniacze zanikły całkowicie i zastąpione zostały egocentrycznie wyznaczonym zespołem krewnych, terminy dla rodzeń­ stwa zaczęły być stosowane wobec dowolnych krewnych i powinowatych, maksymalnie rozszerzając limes operandi braterskiego współdziałania. 2 3 W tym miejscu należy podkreślić, że u w a ż a m y za b ł ę d n e przypisanie przez V r e e l a n d a (1954, s. 312, 316) terminologii chałchaskiej oraz „protomongolskiej" w y s t ę p o w a n i a złożeń z udziałem t e r m i n ó w „ojciec", „matka" dla bocznych krew­ nych drugiej generacji wstępnej. Terminy takie pojawiają się naszym zdaniem późno i w y s t ę p u j ą obocznie, będąc rezultatem długotrwałego procesu zawężania terminologii do określeń stosowanych w małej rodzinie. Podobnie można interpre­ tować materiał ordoski zawarty w s ł o w n i k u M o s t a e r t a (1941), Również K a ł u ­ żyński (1970) nie włącza takich złożeń do swego modelu terminologicznego. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 183 Obecnie obserwujemy regres terminów złożonych z udziałem aqa, egeći na rzecz ponownie elementarnych, lecz odnoszących się do rodzeń­ stwa. Ciąg rozwojowy byłby więc następujący (posłużymy się przykła­ dem wstępnych bocznych krewnych własnej linii pochodzeniowej): 1 — abaya, 2 — abaya aqa, 3 — aqa. Stadium pierwsze przypisalibyśmy hipo­ tetycznie epoce średniowiecznej, drugie zaś schyłkowi średniowiecza i epo­ ce nowożytnej, trzecie natomiast czasom najnowszym. Tajna historia Mongołów szczególnie często posługuje się określeniami aqa degii w stosunku do członków własnej grupy pochodzeniowej Ego. Te ostatnie zastosowania, jakkolwiek niewątpliwie mają wiele wspólnego z tendencją zawężającą (być może nawet legły u jej podstaw, gdyż sta­ nowiły formę przejawiania się zasady ekstensywności rodzeństwa), na­ leży jednak rozumieć inaczej niż ich współczesne odpowiedniki. Nie w y ­ stępowały one toowiem wówczas w roli pełnoprawnych terminów pokre­ wieństwa. Wydaje się, że stosowane były przede wszystkim w rozumieniu zbiorowym wykraczającym poza konkretne kategorie pokrewieństwa, chociaż nazywały członków własnej szeroko rozumianej grupy krewniaczej (szerszej niż lineaż podstawowy, czyli rodu). Mimo, iż określały tak­ że właściwych krewnych, to przede wszystkim odnosiły się do człon­ ków spokrewnionych łineaży innych niż lineaż Ego. Było to więc pojęcie szersze niż termin pokrewieństwa, który zajmuje konkretne miejsce w ramach schematu genealogicznego i ograniczony jest do lineażu. Od­ nosiło się ono do mniej precyzyjnego pojęcia „pokrewieństwa w ogóle", czyli takiego, które leży u podstaw poczucia jedności rodu i mogło być stosowane wobec jego członków niezależnie od stopnia rzeczywistego pokrewieństwa. Wydaje się, że w tych warunkach występowało ono przede wszystkim jako forma adresu, kronika zaś stosuje je w wersji referencyjnej dla oddania idei przynależności do wspólnej grupy krewniaczej. Trudno bowiem wyobrazić sobie inne niż tylko tak generalne zastosowanie go w sensie referencyjnym. Z kolei, jako adres, terminy pokrewieństwa używane były nieprzerwanie do czasów obecnych prze­ chodząc stopniowo — z zanikiem grup krewniaczych — do oznaczania osób całkowicie obcych, co zostało także przeniesione do współczesnej kultury miejskiej. Termin aqa dzięki swej senioralnej konotacji zaczął także występować w znaczeniach związanych z kierowaniem, sprawowa­ niem władzy. Takie jednak zastosowanie terminów oznaczających pier­ wotnie rodzeństwo należy odróżnić od ich występowania w systemie terminologii pokrewieństwa, które początkowo było daleko mniej eksten­ sywne. Analogie europejskie pozwalają nam zrezygnować z dalszego w y ­ jaśniania tej różnicy. Na naszym gruncie bowiem terminy „brat" i „sio­ stra" przejęte zostały również przez grupy o korporacyjnym charakte­ rze zarówno dla potrzeb bezpośredniego zwrotu jak i określania, następ­ nie zaś upowszechniły się poza zasięgiem tych grup. Należały zatem do �184 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 24 kategorii pokrewieństwa fikcyjnego . Nie zmieniło to w niczym faktu, że w ramach systemu pokrewieństwa funkcjonowały one według zasad swoistych dla tego systemu. Tak więc przedstawiając tendencję zawężającą w mongolskiej termino­ logii czujemy się uprawnieni abstrahować od form adresu i pokrewieństwa fikcyjnego. Wydaje się również niemal pewnym, że ich powszechność nie była czynnikiem- generującym ową tendencję, chociaż w roli wzoru mogły one wystąpić. Jeśli współcześnie obserwujemy coraz szersze i konsekwentniejsze stosowanie terminów dla rodzeństwa wobec innych ka­ tegorii krewnych, oznacza to utratę jednej z najistotniejszych funkcji terminologii pokrewieństwa. Jest nią mianowicie wyznaczanie genealo­ gicznej odległości danej relacji w zespole jednostek, niezależnie od tego czy kładzie się akcent na genealogię czy jej społeczne konsekwencje. Istotnie, etnograf postawiony przed zadaniem rozszyfrowania struktury rodziny na podstawie terminologicznych określeń dla jej członków, w większości wypadków nie osiągnie celu. Członkowie tej rodziny oraz osoby bliskie dokonają tego odwołując się do wiedzy niezależnej od ter­ minologii pokrewieństwa. Sytuacja taka była możliwa także w systemie tradycyjnym wskutek występowania terminów zbiorowych, jednakże maksymalne spłaszczenie relacji sprowadzające je do kręgu małej ro­ dziny wystąpiło dopiero współcześnie. Wyjaśnienie tej sytuacji w kategoriach zaproponowanych poprzednio limes operandi dla współpracy możliwe było w okresie funkcjonowania wielkiej rodziny i przypuszczalnie nie utraciło swego znaczenia także z jej rozpadem. Terminy dla rodzeństwa mają walor mobilizacyjny, roz­ szerzają zgodnie ze swoim zasięgiem zobowiązanie do kooperacji. Tym może się tłumaczyć ich najpowszechniejsze występowanie w zespole po­ winowatych , który po zaniku grup krewniaczych stał się najłatwiej osiągalnym partnerem dla wielkiej, jak też dla małej rodziny. Oczy­ wiście zakładało to dobór małżeński w ramach grupy lokalnej lub w jej pobliżu oraz rezydencję pomałżeńską również w tych samych granicach. Z podobnych względów kuzyni ze strony obojga rodziców wykazują ko­ lejny wysoki udział terminów zawężających do klasy rodzeństwa. Z po­ wodu ich względnego wieku, jak i prawdopodobnej sąsiedzkiej rezydencji, stanowili oni drugą grupę osób łatwo osiągalną do współpracy. Występu­ jący w naszej tabeli wskaźnik zawężenia terminologii dla kuzynów jest zbyt niski ze względów wspomnianych poprzednio (część zastosowań przesunęła się do kolumny „kategorie obce"). W praktycznym zasto­ sowaniu terminów zrównałby się on ze wskaźnikiem dla powinowatych, a nawet mógłby go przewyższyć. 25 2 6 2 4 2 5 2 6 Por. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a 1973, s. 16, 17. Por. kategorie 8 i 9 w tab. I. Kategoria 7 w tab. I. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 185 27 Podobnie wygląda sytuacja ze starszymi krewnymi agnatycznymi . Podlegają oni jednak tendencji zawężającej nie 'tylko ze względów ope­ racyjnych zrozumiałych na gruncie wielkiej rodziny kierowanej przez grupę braci starszej generacji. Ponieważ proces nasila się w okresie do­ minacji rodziny małej (ewentualnie rozszerzonej) i obejmuje w rów­ nym stopniu kobiety, wymaga on odrębnej interpretacji. Krewni patrylinearni starszych generacji funkcjonują w odrębnych zespołach gospodarczych, znajdują się zatem na zewnątrz zespołu „na­ szego", określonego egocentrycznie. Ale też z powodu zaniku grup krew­ niaczych są oni dla Ego tak samo ważni (dawniej b y l i ważniejsi), jak krewni matrylinearni, powinowaci itp. Znajdują się zatem w identycz­ nej jak tamci odległości społecznej, tworzą z nimi jeden — dość amor­ ficzny — zespół krewnych otaczających Ego. Jest to więc egocentrycznie uformowany zespół, do pomocy którego może się odwoływać osoba znaj­ dująca się w jego centrum. Praktycznie każdy człowiek będzie miał wokół siebie taką grupę o różnym składzie. Niegdyś konkretne grupy krewniacze istniały całkowicie obiektywnie, granice ich wyznaczone by­ ły niezależnie od punktu widzenia zainteresowanej jednostki. Jednostka mogła w potrzebie mobilizować grupę (na ogół jej część tylko) patrylinearną własną, matki, żony itd., były to więc grupy socjocentryczne i z racji swego statusu konkretnej jednostki strukturalnej zobowiązane do świadczenia powinności na rzecz krewnych. Inaczej jest z zespołami krewnych wyznaczonymi egocentrycznie ponieważ nie stanowią one konkretnych grup o przypisanym członkostwie. Stanowią więc jedynie potencjalny zespół operacyjny mobilizowany w potrzebie. Aby ten po­ tencjał uruchomić trzeba członków zespołu postawić na wspólnej płasz­ czyźnie partnerstwa. Najbardziej zaś partnerskim terminem pokrewień­ stwa jest przewidziany dla rodzeństwa, w wypadku kategorii abaya termin dla starszego rodzeństwa aqa. Różnice generacyjne stają się mniej ważne, gdyż niweluje je odległość społeczna identyczna dla wszystkich potencjalnych partnerów. BILATERALIZACJA Z materiałów zawartych w tab. I wynika, że stosunkowo najlepiej za­ chowały się cechy systemu w terminach odnoszących się do grupy mał­ żonków krewnych, starszych krewnych Ego oraz jego małżonka i wresz­ cie w grupie potomków kobiet spokrewnionych z Ego . W odniesieniu do krewnych starszych generacji można by przypuszczać, że terminy przyjmują bardziej honorowe znaczenie i dlatego zachowują się dłużej 28 2 7 Dotyczy grupy abaya, kategoria 2 w tab. I . Por. następujące kategorie w tab. I (w kolejności wymienionych tu związków): 10, 1, 2, 8, 5. 2 8 �186 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z niż w młodszych generacjach tej samej grupy. Nie jest to jednak praw­ dziwe dla grupy najtroskliwiej przez system tradycyjny wyróżnianej, mianowicie grupy matki. Mówimy „najtroskliwiej", ponieważ jest to jedyna grupa (dawniej lineażowa), która w całości dysponuje wspólnym wyróżniającym terminem, w odróżnieniu od grupy Ego lub spowinowa­ conej. Otóż ją właśnie dotknęła najsilniejsza agresja skierowana przeciw integralności jakiejkolwiek poszczególnej linii w ramach systemu . Ponieważ jednocześnie obseonwujemy bardzo szerokie stosowanie wobec niej terminów należących do patrylineażu Ego , uprawniony będzie wniosek o daleko posuniętej bilateralizacji systemu pokrewieństwa w za­ kresie terminologii. Tendencja do bilateralizacji terminologii jest zresztą stosunkowo daw­ na, gdyż dokumentują ją już słowniki. Notują one ustabilizowane pewne zastosowania terminów zarezerwowanych dawniej dla patrylineażu Ego, obecnie zaś odnoszących się również do l i n i i kobiecej. Dotyczy to przede wszystkim przodków w linii prostej , którzy także w naszych materia­ łach wykazują wysoki stopień bilateralizacji . Podobne zjawisko daje się zauważyć w pokoleniach zstępnych, w których dochodzi do zrówna­ nia potomków linii męskiej i kobiecej . W naszych materiałach zazna­ cza się to marginalnie, chociaż występuje r ó w n i e ż . Jednym z przeja­ wów bilateralizacji jest zanik senioralnego statusu krewnych macierzy­ stych, który i m przysługiwał bez względu na wiek i przynależność po­ koleniową. Respondenci gotowi są stosować terminy właściwe młodszym krewnym patrylinearnym także wobec matrylinearnych, jeśli pozwala na to wiek . Interesujące, że jedynie przedstawiciele Ojratów z zachod­ niej Mongolii dobitnie podkreślali wyższy status kategorii nayacu (tórólijn tom) niezależnie od relacji wieku. 29 30 31 32 33 34 35 2 9 Tylko jedna trzecia zaproponowanych przez informatorów t e r m i n ó w była właściwa, prawie czwarta część zaś sprzeczna z systemem; por. kategoria 6 w tab. I. 21,8%, por. poz. 29-46, tab. I V . C e w e l (1966) włącza do definicji terminu chulanc (ąulanća) również typy spokrewnione przez kobiety, jak RoMaOjoj. Ponadto termin ebiige ecige ro­ zumie jako OjMa, oboko w ł a ś c i w e g o OjOj (por. hasło eceg). Ten sam autor przy­ pisuje również znaczenie „przodków strony macierzystej" terminom elenceg i ćhulancag, które wydają się być jedynie oboczną formą agnatycznych eliinće i ąu­ 3 0 3 1 lanća. 3 2 W niemal 43% odpowiedzi określa się przodków macierzystych terminami patrylinearnymi, w 10% zaś właściwymi; por. poz. 30-35 w tab. I V . Wnukowie przez córkę otrzymują termin aci, w ł a ś c i w y wnukom przez sy­ na; C e w e l 1966, hasło acz. Notujemy przeniesienie terminu z wnuka synowskiego na młodsze gene­ racje w patrylineażu matki (15,5% zastosowań, por. poz. 46, 47, tab. I V ) . Jest to tendencja identyczna do zanotowanej u Buriatów przez Wjatkinę 1946, s. 140, 141. 35% odpowiedzi, poz. 46, 47, tab. I V . 3 3 3 4 3 5 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 187 Wskazanie przyczyn bilateralizacji jest dość kłopotliwe. Można było­ by przypuszczać, że była ona rezultatem podwójnej egzogamii obowiązu­ jącej nie tylko w patrylinii, lecz od długiego dosyć czasu także w raatrylinii. Czynnikiem, który poważnie ułatwiał zrównanie linii ojcowskiej i macierzystej była wspomniana uprzednio nietypowa forma rozszerzo­ nej rodziny z udziałem kobiet starszej generacji zamieszkałych przy bra­ cie. Forma ta była na przełomie X I X / X X w., (a prawdopodobnie także wcześniej) dość często spotykana z uwagi na nieregularne więzi małżeń­ skie nie prowadzące do zamieszkania przy mężu. Dzieci takich kobiet wychowywały się z dziećmi swych wujów, wskutek czego następowało przenikanie się terminów obu linii, imacierzystej i ojcowskiej, prowadzą­ ce do przejmowania nazewnictwa tej ostatniej, albo też obopólnego za­ wężenia terminów do skali małej rodziny. Nie podejmujemy się 'wyjaś­ nić dlaczego w sytuacji istnienia obok siebie dwu konkurencyjnych możli­ wości zwyciężała terminologia patrylateralna . Jeśli działo się tak ze względu na ugruntowaną dominację patrylinearności w społeczeństwie mongolskim, dzięki czemu linia męska narzucała formy językowe współrezydującej l i n i i żeńskiej, mielibyśmy do czynienia z bilateralnością pow­ stałą wskutek silnego oddziaływania zasady patrylinearnej. Jakkolwiek paradoksalnie by to brzmiało, jest jednak prawdopodobne, ponieważ nie­ typowa struktura rodziny, w której widzimy istotne przyczyny takiej sytuacji, nie była bynajmniej nietypową z punktu widzenia częstości występowania, chociaż odbiegała od modelu skądinąd uznawanego za idealny. Mimo bilateralizacji pokrewieństwa rodzina pozostawała patrylinearną w sposobie dziedziczenia. Przejawem tego jest duża zachowaw­ czość terminologii dla dzieci sióstr — jigre Jest ona strukturalnie sy­ metryczna wobec terminologii dla krewnych matki i można by oczeki­ wać, że będzie zanikać w miarę likwidowania się odrębności linii macie­ rzystej. Tymczasem materiał nie potwierdza tego oczekiwania, a spisy rodzinne wykazują nawet względne umacnianie się tej terminologii na tle likwidującej się odrębności innych kategorii . Prawdopodobne w y ­ tłumaczenie tego faktu leży w sferze praw do dziedziczenia po głowie rodziny będącej dla części członków rodziny ojcem, dla części zaś w u ­ jem (w przedstawionym wyżej nietypowym rodzaju rodziny). Prefero­ wanie przez niego własnej linii musiało prowadzić do utrzymywania się wyróżniania potomstwa siostry. Nie jest to w żadnym wypadku sprzeczne z tendencją do bilaterali­ zacji, gdyż ta ostatnia lekceważy płeć rodzica w ustalaniu praw i zobo3e 38 v 3 6 Zwróćmy u w a g ę na to, że w Polsce — w innych wprawdzie warunkach — górę bierze terminologia strony macierzystej, czego przykładem jest wypieranie terminu „stryj" przez termin „wuj". Por. kategoria 5a w tab. I . Por tab. I I I . 3 7 3 8 �188 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z -wiązań (a także terminów) krewniaczych. Nie wymaga ona jednak lekce­ ważenia kryterium płci osoby pośredniczącej w pozostałych związkach. Toteż dzieci siostry pozostają krewnymi drugorzędnymi niezależnie od losów procesu bilateralizacji. Jeśli zaś dzieci siostry ojca przestają być niemal w ogóle nazywane terminem pokrewieństwa, oznacza to, że ich jako peryferyjnych znosi fala zmian w systemie pokrewieństwa. Powyższa uwaga stanowiła również komentarz do jedynej praktycz­ nie zmiany terminologicznej uchwytnej w całości na przestrzeni czterech dziesięcioleci i demonstrowanej w posiadanych przez nas materiałach. Uderza mianowicie rygoryzm z jakim w spisie ludnościowym D wyróż­ nia się zarówno dzieci siostry Ego, jak też siostry ojca Ego . Natomiast te ostatnie w naszych materiałach terenowych tracą swą odrębność zna­ cznie wyraźniej . Dziecko siostry ojca już tylko w 15% wypadków ko­ jarzy się z właściwym terminem. Wydaje się, że w tej różnicy można dostrzec odmienność sposobu dzielenia majątku, a tym samym również sposobu gospodarowania (w sensie organizacji warsztatu). Rodzina początków X X w. była bardziej korporacyjna w swoim cha­ rakterze od współczesnej, mimo że także nie była to wielka rodzina. Ojciec starał się utrzymywać jedność majątkową powstrzymując doro­ słych synów od wydzielania się, a przynajmniej od zrywania przestrzen­ nego kontaktu z sobą. Zwykle zadawalał się sukcesem połowicznym patronując wspólnocie młodszych synów nieżonatych. W każdym bądź razie podtrzymywano zasadę podziału majątku między wspólnie zamie­ szkałymi (konkretniej: w sąsiedztwie) braćmi dopiero po śmierci ojca. On sam nie podejmował w tej kwestii z reguły żadnych decyzji, by nie przyśpieszać podziału. W tej sytuacji rozdział patrymonium należał do synów zmarłego (lub ich części), zaś z ich punktu widzenia istotne było rozróżnienie prawowitych spadkobierców od zamieszkałych razem dzieci siostry ojca. Po rewolucji, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych, polityka podatkowa faworyzowała rozdrabnianie większych majątków i tym sa­ mym wczesne usamodzielnianie się synów kierowane przez ojca. Istot­ niejszą relacją było więc z jego stanowiska dziecko siostry. Na doda­ tek zmniejszył się też antagonizm między synami gospodarza i ewentual­ nymi synami jego siostry aspirującymi do udziału w dziedziczeniu, po­ nieważ dążono wówczas do formalnego przynajmniej minimalizowania stanu posiadania, uciekając się nawet do przekazywania części stad l u ­ dziom niespokrewnionym za odpowiednią rentę. Z biegiem czasu normo­ wała się także struktura rodziny, zwłaszcza kiedy lamowie poczęli inte39 40 3 9 Spisy A i C , które są bliższe ówczesnemu ususowi terminologicznemu wy­ różniły podobną co spis D proporcję §ige w całej populacji, czyli objęły także DzSiOj. Fakt, że nie zostały one dodatkowo odróżnione od DzSi — jak w spisie D — niczego tu nie zmienia, ponieważ jest to zgodne z tradycyjnym systemem terminologicznym. Por. kategoria 5a i Tb w tab. I oraz jige kobegiin i j i g e degii w tab. 111. 4 0 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 189 grować się z życiem świeckim i wchodzić w trwałe związki małżeńskie. Od początku tego procesu dzieli nasze badania 30 lat. Okres ten wystar­ czył dla wyeliminowania konfliktów na tle majątkowym z kuzynami w y ­ wodzącymi się od sióstr ojca, którzy zresztą coraz rzadziej współrezydowali. Być może też wystarczył on dla wyłączenia tej relacji kuzynowskiej z kręgu ważnych krewnych wymagających zachowania odrębności termi­ nologicznej. Skoro w powyższej interpretacji kładliśmy nacisk na sprawę dzie­ dziczenia w linii prostej, operując przy tym pojęciem interesu ekono­ micznego braci, może pojawić się pytanie na ile słuszne jest twierdze­ nie o nie występowaniu w początkach X X w. form organizacyjnych typu wielkiej rodziny. Wypada więc podkreślić, że nie istniała już korporacyj­ na wspólnota braci, chociaż często występować mogło współdziałanie. Dążenie do eliminacji potomków linii sióstr z udziału w patrymonium miało zabezpieczać jednostkowy interes każdego z braci, nie zaś interes grupy zorganizowanej patrylinearnie. Wynika to po prostu z faktu, że rodzina — nazwana t u nietypową — rozszerzona była w stronę kobiet lub niesamodzielnych gospodarczo mężczyzn, nie włączała natomiast prócz gospodarza mężczyzn pełnosprawnych ekonomicznie (np. jego braci, k t ó ­ rzy gospodarowali samodzielnie) . Wyróżnienie typu „bratanek" było nie tylko zbędne przy danej strukturze rodziny, lecz także zbyteczne na ogół w procesie dziedziczenia . Potwierdzenie tej obserwacji znaj­ dujemy w naszych badaniach, z których wynika, że właściwe terminy dla potomków braci Ego zanikają szybciej niż dla potomków sióstr Ego (precyzyjnie mówiąc: stpień ich znajomości jest niższy). Fakt taki byłby nie do pomyślenia, gdyby utrzymywała się jeszcze koncepcja jedności grupy patry linearnej, przynajmniej w wymiarach wielkiej rodziny. 41 42 Powyższe uwagi na temat dziedziczenia nie dotyczą w żadnym w y ­ padku rzekomego upośledzenia linii żeńskiej, k t ó r e byłoby sprzeczne z ideą bilateralizacji. W danym wypadku szło wyraźnie o przywileje dla linii prostej (nie zaś męskiej, chociaż agnatyczny sposób jej wyzna­ czania zdawałby się to sugerować) i ograniczenie praw linii bocznej re­ prezentowanej przez siostry. Należy pamiętać, że owe siostry, gdy były córkami, otrzymały należne sobie wartości z tytułu dziedzictwa w linii prostej. 4 1 Potwierdza to znaczna dysproporcja w ilości krewnych typu §ige oraz act (stosunek jak 5,5 do 1) w spisie D, który uznaliśmy za reprezentatywny dla struktury rodziny (por. tab. I I I ) . Oznacza on przesunięcie r ó w n o w a g i na stronę żeńską i m o ż e m y przyjąć, że w tej sytuacji termin aći w większości przypadków odnosi się w spisach do w n u k ó w Ego, nie zaś jego bratanków. Wniosek ten opieramy na fakcie, że spisy A i В całkowicie niemal pomi­ jają aći przy jednoczesnym d o k ł a d n y m rejestrowaniu jżge (przynajmniej w spi­ sie A). 4 2 �190 SŁAWOJ STATUS SZYNKIEWICZ WZGLĘDNEGO WIEKU Uwagę naszą przyciąga ciekawa innowacja terminologiczna przyjęta w spisie D. Polega ona na stosowaniu dla relacji aći i jia/e form opiso­ wych, nie zaś elementarnych, jak to przewidywał system tradycyjny. No­ we terminy powstały przez dodanie do każdego z wymienionych kobe­ giin lub keiiken zależnie od płci, albo też degii . Słowniki mongolskie wyróżnienia takiego nie z n a j ą , również nie spotykamy go w pozo­ stałych spisach ani w naszych materiałach terenowych. Na podstawie przeprowadzonej analizy względnego wieku oraz sytuacji rodzinnej osób określonych t y m i terminami można było stwierdzić, że autor spisu podwyższał lub obniżał status owych dwu typów krewnych zależnie od tego czy b y l i oni potomstwem rodzeństwa czy też dzieci Ego . Ozna­ czałoby to całkowicie odmienną niż w systemie tradycyjnym kategoryza­ cję polegającą na odejściu od klas wielopokoleniowych i wprowadze­ niu kryterium generacyjnego. Wiąże się to z obserwowaną również w naszych materiałach terenowych tendencją do indywidualizowania terminów zbiorowych i porzucania ich szerokiego — grupowego zna­ czenia (dotyczy to także takich terminów jak abaya oraz nayaću). M u ­ simy przyjąć, że to postępowanie nie było arbitralnie powołane tylko na użytek danego spisu, lecz funkcjonowało w społeczeństwie, chociaż miało przypuszczalnie ograniczone zastosowanie tak przestrzennie, jak czasowo. Możemy więc je uznać za przejaw ograniczenia grupowego charakteru terminologii pokrewieństwa, w y n i k przewartościowywania tradycyjnego systemu terminologicznego. Tendencja ta realizowała się w całym kraju, lecz miała jak widzieliśmy swą regionalną specyfikę. Postępowanie takie było bowiem obce autorom spisów A i C, którzy stosują elementarny termin §ige do szerokiej międzypokoleniowej grupy obejmującej przynajmniej trzy generacje . 4S 44 4S 48 4 3 Por. tab. I I I . Przytaczają jedynie wariant rozszerzony o chiiii (кдЪедйп) w znaczeniu pre­ cyzyjnym pleć; por. C e w e l 1966, hasła acz oraz dzee, a także D a m d i n s u r e n i Ł u w s a n d e n d e w 1967, hasło plemjannik. U Cewela wszakże w odniesieniu do aći w y s t ę p u j e odmienna definicja: aci — DzSy, aći kobegiin — DzBr. Stosował je mianowicie w następujących znaczeniach: aći kobegiin/keiiken — DzSy, aćj degii — DzBr, gigę kobegiin/keiiken — DzCó, gigę degii — DzSi oraz dziecko starszej krewnej wspólnie zamieszkałej, w tym także DzSiOj. Wśród tak określonych osób spotykamy starsze od Ega o lat 10-20, co każe przypuszczać, że terminem tym objęto zgodnie z tradycją nie tylko DzSiOj lecz być może też DzSiOjOj. W spisie żadne z gigę nie przekracza wieku Ego, co może wskazywać, że jego autor dokonał poprawek w terminologii. Można bo­ wiem przyjąć, że były w spisywanej populacji osoby tej kategorii starsze od Ego, lecz — ponieważ przyjęto w nim rozwarstwienie generacyjne — musiano by je określić nazwą typu gigę aąa. B y ł o b y to jednak sprzeczne z odczuciem j ę ­ zykowym oraz z kulturową interpretacją zakładającą junioralny status gige. P r a w 4 4 4 5 4 6 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 191 W wywiadach uzyskaliśmy dowody na nowe dążenie do określania przynależności pokoleniowej krewnych spoza grupy pochodzeniowej Ego, czyli takich, którzy dawniej również tego nie z n a l i . Wynikać to może z faktu, że w porównaniu z systemem tradycyjnym grono osób określa­ nych t y m i terminami zbiorowymi znacznie zmalało. Nie były to już ca­ łe grupy krewniacze czy ich odłamy, lecz na ogół tylko pokolenie włas­ ne Ego oraz sąsiednie wobec niego. Ten uszczuplony krąg krewnych funkcjonował jako środowisko rozszerzonego rodzeństwa, na które roz­ ciągano terminologię właściwą rodzeństwu. Tam gdzie utrzymała się ter­ minologia dawna, zastosowano wobec niej poprawkę charakterystyczną dla rodzeństwa, mianowicie wskazywano status względnego wieku. We wszystkich przytoczonych przykładach czytelny jest ten właśnie sta­ tus, chociaż niekiedy nadany on został wbrew innym regułom systemu tradycyjnego po to tylko, by sytuację sprowadzić do modelu rodzeń­ stwa. Wśród terminów powinowactwa występowały w tradycyjnym systemie dwa ściśle związane z organizacją wielkorodzinną, a więc nie dotyczące odległych relacji — a$in i abisun, stosowane wzajemnie przez żony dwu braci zależnie od względnego wieku obu braci. Fakt, że obecnie ich nie spotykamy może wywoływać pewne zdziwienie zwłaszcza, że jeszcze w X X w. spotykamy się często ze współpracą braci niejdnokrotnie wspólnie koczujących. Wydawać by się mogło, że ta para terminolo­ giczna nie utraciła jeszcze swej funkcji rozróżniającej, a zwłaszcza wspomagającej organizację pracy. Jej zanik może więc mieć inne przy­ czyny niż tylko odejście od formy wielkiej rodziny. Postaramy się je wskazać niżej. Terminologia tradycyjna odmiennie kategoryzowała poszczególne ze­ społy krewnych. Patrylineaż Ego podlegał podziałom w e w n ę t r z n y m bardziej niż inne, co wynikało z jego genealogicznej i operacyjnej orien­ tacji. Wyróżnić w nim można trzy poziomy względnej senioralności (generacje wstępne, Ego, oraz zstępne), a także piony linearny i kolateralny. Większość powinowatych dzieliła się na dwie klasy według k r y ­ terium wieku względem osoby pośredniczącej, czemu odpowiadały pary terminologiczne qadam — kur degii, bergen — beri, a^zin — abisun. 47 48 dopodobnie w i ę c pisarz przeniósł starszych wiekiem jfige do kategorii abaya, na­ yacu albo starszego rodzeństwa, które to postępowanie konsekwentnie mieściło się w praktyce generacyjnego plasowania krewnych. Odnotujmy tu, że we w s p ó ł ­ czesnych materiałach terenowych spotkaliśmy się z formami gigę abaya oraz |ige aga powstałymi wskutek działania tej samej tendencji. Obok wspomnianych już jig/e należą do nich nayacu degii, qadam degii, bille 4 7 aąa/degii, 4 9 abaya kiirgen, ktirgen degii, bergen egeci, abaya bergen. Np. nayacu lub kiirgen nie mogli mieć w nim statusu junioralnego, jaki im został narzucony przez określenie degii. �192 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Powinowaci quda, kiirgen, i ba§a, krewni matrylinearni nayacu oraz krewni przez kobiety jige i bule stanowili klasy niepodzielne. Terminologia współczesna zaciera różnice między tymi zespołami (wprawdzie nie z jednakową konsekwencją). Na podstawie przytoczonego przez nas konkretnego materiału można sądzić, że ogólny kierunek roz­ wojowy zmierza do ustabilizowania się zasady dwudzielności wszystkich krewnych, z wyjątkiem własnej linii Ego. Dwudzielność ta, stosowana poprzednio tylko wobec powinowatych, polega na wprowadzeniu klas senioralnej i junioralnej względem Ego, przy czym zaczyna się zatracać obowiązujące w odniesieniu do większości powinowatych kryterium wieku względem osoby pośredniczącej . Głównym elementem tego pro­ cesu jest upowszechnienie terminologii zawężającej według zasady roz­ szerzonego rodzeństwa. Na podstawie spisów ludnościowych stwierdzi­ liśmy, że niektóre kategorie zachowują dawną formę nazewniczą tylko w odniesieniu do młodszych wiekiem krewnych, starsi zaś przechodzą do klasy aqa/egeci. Pewne kategorie podlegają nieznanemu im uprzednio zróżnicowaniu generacyjnemu (np. jige, aći), co stanowi również próbę dostosowania ich do nowej zasady podziału krewnych. Terminy powi­ nowactwa, które podlegały tej zasadzie od dawna, zachowały się po części nienaruszone, jednakże również odczuły skutki jej upowszechnie­ nia. Ogólne relacje typu kiirgen, bergen funkcjonują nadal, jednak bar­ dziej specyficzne jak ba$a, kur degii czy wspomniane wyżej abisun-a$in zaginęły przechodząc do kategorii kiirgen, bergen albo aqa, degii. Fakt, że terminologia współczesna, podobnie jak na poprzednich etapach, często posługuje się junioralnymi kategoriami kobegiin i aći nie musi oznaczać zróżnicowania terminologii junioralnej na kolejne klasy względ­ nego wieku. Można je bowiem traktować jako pomocnicze wobec degii, tym bardziej że aći spotykamy nieraz zastępczo i równolegle z degii w miejsce innych wycofujących się terminów, co może stanowić manewr przejściowy poprzedzający zastosowanie terminologii dla rodzeństwa. 4e KUZYNI Kuzyni, jedna z najważniejszych relacji pokrewieństwa we wszyst­ kich systemach, stanowią czuły wskaźnik zmian na etapie ostatecznej reformy systemu terminologicznego. To samo obserwujemy w systemie mongolskim. W odniesieniu do równoległych kuzynów patrylinearnych (DzBrOj) termin właściwy iiyelid aqaldegii zatracił się niemal całkowcie w materiałach terenowych , zupełnie zaś nie jest reprezentowany w spi­ sach , co może jednak wynikać stąd, że w poddanych spisowi rodzinach 50 51 4 9 Kryterium to oznaczało пр., że starszy brat mojej żony należał do senioralnej nawet jeśli był młodszym ode mnie. Por. kategoria 7a w tab. I . и klasy �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 193 nie było takich kuzynów. Niemniej, w spisie С spotykamy termin aci zastosowany przypuszczalnie wobec n i c h , u Vreelanda zaś występuje on w tym znaczeniu explicite . Wybór aci na miejsce terminu właści­ wego wydaje się tutaj wyborem właściwym ze względu na sąsiedztwo generacyjne, przynależność do tej samej grupy pochodzeniowej, ponadto zaś identyczną odległość w stopniach od Ego. Nie wykluczone jednak, że był on czysto przypadkowy, tak jak wiele innych wynikających z polinazewnictwa, zamieszania terminologicznego właściwego dezintegracji systemu tradycyjnego. Za przypadkowością przemawiałby fakt współwystępowania k i l k u innych propozycji nazewniczych. Mimo to przy dużym zróżnicowaniu nowych wersji terminologicznych w naszych materiałach terenowych, aci właśnie wysuwa się na czoło jako najczęstsza wersja na określenie równoległych kuzynów ze strony ojca a także przeciwległych kuzynów macierzystych . Charakterystycz­ ne, że oba te nieprawidłowe zastosowania podlegają tej samej prawidło­ wości. Po pierwsze, dążą do utrzymania odrębności tego kuzynowskiego typu krewniaczego mimo równolegle występującej tendencji do eksten­ sywnego stosowania terminów braterskich w odniesieniu do innych krewnych. Po drugie, przejmują termin należący do junioralnej klasy generacyjnej, co jest już raczej zaskakujące. Po trzecie wreszcie, nowa wersja przyporządkowuje się tendencji bilateralnej obejmując relacje należące do l i n i i ojcowskiej i macierzystej, zachowuje jednak przy t y m agnatyczność związku w ramach każdej linii (to znaczy odnosi się do kuzynów przez męskie rodzeństwo rodziców). 52 53 5i W tym kontekście interesująco przedstawiają się również terminy dla pozostałych typów kuzynowskich (to znaczy dzieci sióstr obojga ro­ dziców) . Wprawdzie t u również znajdujemy aci, możemy jednak także wyróżnić wspólny termin częściej od innych stosowany wobec równo­ ległych kuzynów macierzystych i przeciwległych kuzynów ojcowskich. Jest nim termin właściwy dla tych ostatnich czyli $ige. W wypadku tego rozwiązania nie możemy powiedzieć z całym przekonaniem, iż dąży ono do utrzymania odrębności typu kuzynowskiego, w stosunku jednak do dominującej tendencji zawężającej jest to mimo wszystko przejaw odręb­ ności. Wybór gigę może być oboczną konsekwencją bilateralności, gdyż jest on bliższy patrylineażowi Ego, zaś bilateralizacja mongolskiego sy­ stemu terminologicznego ten właśnie patrylineaż przyjmuje za punkt 55 5 1 Por. tab. I I I . W czterech przypadkach określono nim osoby starsze od Ego, przy czym rozkład wieku członków tych rodzin czyni nasze przypuszczenie prawdopodobnym. Tradycyjnie aci oznacza DzBr lub DzSy. V r e e l a n d 1954, s. 312, gdzie w y s t ę p u j e obok abaya w odniesieniu do k u ­ zynów ojcowskich. W tym wypadku ilość zastosowań aći r ó w n o w a ż y się z w ł a ś c i w y m i nayacu. Poz. 24 i 48 w tab. I V . 5 2 5 8 5 4 5 5 13 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �194 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z odniesienia. Wybór ten jest o tyle logiczny, że zarówno tradycyjni jige, jak też oznaczani w ten sposób kuzyni (DzSiMa) są krewnymi przez kobiety. Mógł więc t u zadziałać — wprawdzie błędnie — automatyzm podświadomie kultywowanej zasady systemu tradycyjnego, mianowicie przestrzegania kryterium płci osoby pośredniczącej. Podobne nazewnic­ two dokumentuje również C e w e l . Jednocześnie należy podkreślić, że wszystkie relacje kuzynowskie wykazują wpływy terminologii zawężającej do zakresu rodzeństwa. Wprawdzie są one słabsze od omawianych t u rozwiązań, nie można mieć jednak pewności czy nie staną się one dominującymi w przyszłości, po­ nieważ związane są z kierunkiem powszechnym dla całego systemu ter­ minologicznego. W powyższej charakterystyce współczesnych terminów kuzynowskich wskazaliśmy na cechy jeszcze całkowicie nie ukształtowane, w y ­ stępujące w k i l k u wariantach, lecz wykazujące znamiona prawidłowości. Należy zatem również do nich odnieść określenie „tendencja". Zmierza on wyraźnie do zmiany typu terminów kuzynowskich z Omaha (który praktycznie już został zarzucony) w t y p całkowicie nowy, nie reprezen­ towany w klasyfikacji Murdocka . Nowa terminologia kuzynowska jest w pewnym sensie odpowiednikiem typu liniowego w klasyfikacji L o wiego i — jak ta ostatnia — zakłada uprzednią bilateralizację systemu. Z tą tylko różnicą, że jest to bilateralizacja połowiczna, zachowująca koncepcję agnatyczną w obu liniach. Łączy ona bowiem odzielnie b i ­ lateralnych agnatów i oddzielnie krewnych nielinearnych. Odpowiada to funkcjonowaniu zespołów krewnych jako grup społecznych zacho­ wujących pamięć linii pochodzeniowej. Kusząca jest w t y m miejscu hipoteza, iż ta forma bilateralności stworzona jest między innymi do przestrzegania reguł podwójnej egzogamii. Tworzy bowiem jedną wspól­ ną grupę z patrylinearnych krewnych ojca i matki, grupę osób wyłączo­ nych z małżeństwa. Pojawia się ona jednak chyba znacznie później od tej formy egzogamii, którą notujemy przynajmniej od X V I I w. se 67 Istnieją przesłanki do twierdzenia, że równolegle (albo może w ślad za poprzednią) powstaje tendencja do lekceważenia linearności w ra­ mach własnej grupy pochodzeniowej, to znaczy do łączenia agnatów i kognatów w jeden wspólny z e s p ó ł . Dążenie do delinearyzacji pokre58 6 5 Cewel 1966, hasła bill i nagac. Wymienia on zlepek pojęciowy bule jige oraz zastosowanie gigę odniesione nie do kuzyna lecz do wuja, co stanowi chyba ubocz­ ny wynik przenoszenia tego terminu na równoległych k u z y n ó w macierzystych i występuje także w naszych materiałach (czterokrotnie w kol. 4, poz. 40 tab. I V ) . « Nie jest to też jednak „typ buriacki" wyróżniony, naszym zdaniem całko­ wicie błędnie, przez K r a d e r a (1963, s. 44-45) i powtórzony za nim (na pod­ stawie wcześniejszej informacji) przez Murdocka (1957 s. 672). Wskazywałoby na to 30% proponowanych terminów dla przeciwległych k u z y n ó w patrylinearnych — DzSiOj (wszystkie zastosowania umieszczone pod 6 8 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 195 wieństwa oznacza umocnienie bilateralności, odejście od koncepcji grupy pochodzeniowej pozostałej po dawnych grupach krewniaczych i oparcie systemu pokrewieństwa na amorficznych zespołach krewnych określa­ nych z punktu widzenia Ego. Zauważmy, że nie jest to tendencja ujaw­ niająca się tylko przy analizie terminów kuzynowskich, gdyż odnoto­ waliśmy ją już wcześniej. Tutaj jednak znajduje ona swe dosadne po­ twierdzenie. KIERUNEK ZMIAN: P E R Y F E R I E — CENTRUM — PERYFERIE W części wstępnej przedstawiliśmy przypuszczenie, że zmiana termi­ nologiczna rozpoczyna się na peryferiach systemu i dopiero w dalszej kolejności obejmuje centralne dla systemu typy krewniacze decydujące o jego klasyfikacji. Przeprowadzona wyżej analiza terminów kuzynow­ skich wykazała, że podlegają one zmianie współcześnie, przy czym można określić jej tendencje. Terminy te należą do kategorii centralnych, ich przekształcenia sugerują zatem zaawansowany etap zmiany terminolo­ gicznej. Właściwe terminy kuzynowskie są jeszcze znane i częściowo stoso­ wane. Nowe ich wersje są przypuszczalnie przejściowe i zdają się nie stanowić ostatecznej wersji. Tymczasem rozpad grupy lineażowej i w kon­ sekwencji wyłączanie peryferyjnych typów krewniaczych z systemu ter­ minologicznego zaczęły się znacznie wcześniej. Terminy dla kolejnych linii bocznych (uyelid, qayalid, uyencer, ąayinćar, z nich zaś tylko pierwszy — i to w jednym tylko, kuzynowskim, zastosowaniu — należy do systemu centralnego) są już praktycznie nieznane. Można też przy­ puszczać, że dwa ostatnie z nich poczęły wychodzić z użycia jeszcze przed X I X w. Wycofanie terminu nie jest wprawdzie równoznaczne z zanikiem potrzeby wyróżniania danego typu krewniaczego, chociaż niewątpliwie oznacza co najmniej, że potrzeba taka nie jest intensywna. Termin właściwy może być zastąpiony, jak to zrobili Kałmucy wprowa­ dzając numerację porządkową kolejnych l i n i i bocznych. Chałchasi nie skorzystali jednak nawet z takiego rozwiązania, co można przyjąć za przejaw braku funkcjonalnej potrzeby utrzymywania odrębności l i n i i bocznych. Podobną, jakkolwiek łagodniejszą tendencję do zanikania wykazują terminy należące do prostej l i n i i Ego oraz konkretne terminy dla bocz­ nych krewnych poczynając od trzeciej — zwłaszcza zstępnej — gene- poz. 24 w kol. 4, tab. I V ) oraz zanotowane w wywiadach ogólne twierdzenie, ze „potomkowie wszystkich abaya stanowią również krewnych abaya" (dawniej dotyczyło to tylko potomstwa mężczyzn). Na jego wzór spotyka się równie sprzecz­ ne z tradycją uogólnienie, że „potomkowie wszystkich nayacu stanowią grupę Swe" (podczas gdy w istocie żaden z nich nie mógł być tak nazwany). �196 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 59 r a c j i . Nasze materiały nie wykazują wprawdzie wycofywania terminów dla dalszych przodków w l i n i i prostej, lecz można to obserwować na pod­ stawie danych pośrednich. Terminy eliince i ąulanća zdają się zatracać precyzyjne znaczenie i występują w parze wyrazowej na określenie przodków w ogóle. Mogą też być zastąpione określeniem opisowym ondór ówog oznaczającym „pierwszego, najdalszego przodka", który kładzie kres potrzebie dalszego prowadzenia genealogii. Jest to r ó w n o ­ znaczne z wprowadzeniem zasady dowolności w ustalaniu zakresu członków patrylineażu wchodzących w skład zespołu krewnych. Zatem redukcja tego zakresu możliwa jest także przy zachowaniu znajomości terminów. Funkcjonują one już jednak na marginesie systemu i są bliskie przekroczenia progu nierealności, jak można sądzić również z faktu, że znalazły sobie miejsce w dziecięcych przekomarzaniach przypominających polskie w y l i c z a n k i . Grono krewnych macierzystych uległo również zawężeniu. Termin nayacu aqa/egeci odnosi się praktycznie tylko do rodzeństwa matki, bocz­ ne linie przestają być nim oznaczone, podobnie jak i kuzyni przez brata matki. Również przodkowie matki zatracają właściwe terminy i podlegają bilateralnemu ujednoliceniu. Już na wcześniejszych etapach z grona krewnych wyłączono patrylineaże obu babek — po mieczu i kądzeli. Konsekwencją zawężenia grona krewnych agnatycznych i kognatycznych jest również eliminacja potomstwa nielinearnych członków tych grup. Bule (jeśli w ogóle stosowane prawidłowo) oznacza już tylko DzSiMa, nie zaś dzieci pozostałych kobiet z patrylineażu matki. Nieco mniejsze­ mu zawężeniu podlega termin §ige. Drastyczne redukcje dotknęły również zespół patrylinearnych krew­ nych żony. Wprawdzie nigdy nie dysponowaliśmy dokładnymi infor­ macjami co do zakresu bocznych linii powinowatych obejmowanych terminologią pokrewieństwa, jednak ograniczenie ich do najbliższych krewnych żony — przede wszystkim jej rodziny pochodzenia — jest niewątpliwym produktem wyłączenia odleglejszych związków. Tak więc termin Ъа§а już w okresie nowożytnym przestał oznaczać mężów kuzy­ nek żony, współcześnie zaś całkowicie został wycofany z systemu w ostat­ nim ze swych znaczeń — MżSiŻo. Specyficzny termin dla młodszych krewnych żony kur degii zanikł współcześnie, ponieważ utrzymywanie go dla wąskiego grona członków rodziny nuklearnej straciło rację bytu (właściwą okresowi gdy cały zespół zięciów kiirgen pozostawał we wza­ jemnej zależności z patrylineażem swoich żon). Obecnie termin ten, po60 5 9 Por. poz. 19, 20, 22, 23 w tab. I V . Jeśli w trakcie zabawy urażony rówieśnik odgraża się, że poskarży się ojcu, może w odpowiedzi usłyszeć: chel, chel aawdaa owoódóo elenc chulanc, cómd n' cheU („a powiedz, powiedz ojcu, dziadkowi, p r a - i prapradziadkowi, powiedz wszystkim!"). 6 0 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII 197 POKREWIEŃSTWA dobnie jak 3 где oraz bille, spotkać można przy innych typach krewnia­ czych, którym przypisany bywa przypadkowo lub na zasadzie ekstra­ polacji . Zasada rozszerzonego rodzeństwa, bilateralizacja oraz wycofywanie odleglejszych wersji relacji z granic systemu stanowią trzy zasadnicze sposoby realizowania się zmiany terminologicznej w Mongolii, przy czym tylko pierwszemu z nich nie można przypisać charakteru uniwersalnego. Pozostałe dwa spotykamy bardzo często w tych społeczeństwach, w któ­ rych obserwujemy przekształcenia w terminologii pokrewieństwa. Wszystkie one muszą — jak się zdaje — zachodzić na peryferiach, lub przynajmniej w pewnym oddaleniu od centralnych relacji, za jakie uważa się związki występujące w małej rodzinie oraz kuzynowskie i rodzeństwa rodziców. Konieczność ta wynika albo stąd, że jest z góry założona (w wypadku eliminowania odległych związków wskutek kur­ czenia się grup krewniaczych), albo też z przyjęcia relacji centralnych za wzór- do kształtowania innych. Wydaje się też ona oczywista w wy­ padku wszystkich systemów operujących terminologią dostosowaną do istnienia grup lineażowych (to znaczy odpowiednio rozbudowanych kolateralnie). Z powyższych uwag wynika, że płodna analiza systemu pokrewień­ stwa nie może sprowadzać się do operowania schematami typologicz­ nymi, które odnoszą się wyłącznie do centralnych kategorii systemu (jak to czyni np. Murdock). Konieczne jest natomiast badanie pełnej struktury terminologicznej (jak to głoszą strukturaliści i zwolennicy analizy składnikowej) uzupełnione o jej funkcjonalne związki z innymi elementami systemu pokrewieństwa. Pierwszy etap zmiany terminologicznej obserwowanej w Mongolii sprowadza się do prostej redukcji peryferyjnych zasięgów stosowal­ ności terminów, co związane jest z kurczeniem się rozmiarów grup ludz­ kich, do których terminologia jest odnoszona. Jest to zatem zjawisko bezpośrednio zależne od struktury grup krewniaczych, po ich zanik­ nięciu zaś od składu zespołów krewnych. Dalszy związek pokrewieńst­ wa będzie się przeradzał w luźną, lub nawet obcą relację zarówno w l i ­ nii pionowej jak też bocznych, przy czym w tych ostatnich konsekwent­ niej. Zjawisko to nazywane jest tor61 choldoch — oddalaniem się po­ krewieństwa. Redukcja zasięgu terminów nie sprowadza się tylko do ilościowego aspektu wielkości grona ludzi oznaczanych wspólnym zbiorowym ter­ minem. Na przykład zmiana znaczenia nayacu z „członków patrylineażu matki" na „rodzeństwo matki" indywidualizuje związek, czyni go i n tymniejszym, ułatwia bilateralizację, toruje drogę do przekazu pewnych 61 6 1 Np. na oznaczenie młodszej SiMa, czyli por. Ł u w s a n d e n d e w 1957, hasło chiir. zastosowanie w ł a ś c i w e ojcu Ego; �198 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z wartości {przynajmniej materialnych) w l i n i i kognatycznej. Podobnie zmiana znaczenia bille z „potomków kobiet patrylineażu matki" na „równoległych kuzynów macierzystych" sprawia, że ta relacja kuzynowSka wyodrębnia się, staje się indywidualną kategorią w świecie krewnych, co umożliwia dalsze operowanie nią w tworzeniu nowych konfiguracji kuzynów, jak to mieliśmy okazję obserwować na przyto­ czonych wcześniej przykładach. Można wysunąć twierdzenie, że zmiany, o których mówimy nie do­ tyczą relacji peryferyjnych, ponieważ jeśli nawet rozpoczynają się od dalekich typów krewniaczych, będą to typy określane terminami z cen­ t r u m systemu. W istocie, często mówiliśmy o przekształceniach odno­ szących się do typów objętych terminami nayacu, gigę i bille. Odnosiły się one do wielu odległych stopni pokrewieństwa, ale także do rodzeń­ stwa matki oraz trzech rodzajów kuzynów. Wynika to ze specyfiki mon­ golskiego systemu operującego zbiorowymi określeniami dla grup krewniaczo jednorodnych (tzn. należących do jednego lineażu lub pozostają­ cych w jednakowym stosunku do lineażu Ego). Można by sądzić, że cecha ta sprawia, iż „typy centralne" są wystarczająco uniwersalne dla charakterystyki tych systemów. Byłoby to jednak stanowisko zbyt formalistyczne, ponieważ wspólne brzmienie terminu dla BrMa oraz SySyBrOjOjMa nie oznacza identyczności tych t y p ó w i nie wyklucza opuszczenia grona krewnych przez ostatniego z nich bez naruszenia statusu pierwszego. Zmieni się jedynie zakres desygnatów oznaczanych terminem, co w konsekwencji odbije się także na jego sferze znacze­ niowej w systemie pokrewieństwa. Na peryferiach odbywa się zatem zmiana terminologiczna dotycząca konkretnych indywidualnych relacji, nie zaś całego zbioru krewnych określanych jednym terminem. Wydaje się zatem, że możemy podtrzymać naszą tezę dotyczącą miejsca początkowych zmian w mongolskim systemie terminologicznym. Zmiana terminologii dotyczy w pierwszym rzędzie relacji oddalonych od centrum tego systemu (które to centrum stanowią Ego i jego naj­ bliżsi krewni określani jako kuzyni i rodzeństwo rodziców). Polega ona na całkowitej eliminacji terminu i wykluczeniu typu z grona krew­ nych, albo też na wymianie terminu. Na koniec zmiana sięga centrum, naruszając mieszczące się w nim terminy wykraczające poza granice rodziny nuklearnej. Podobnie wygląda ta sama sprawa rozpatrywana nie z punktu w i ­ dzenia systemu terminologicznego, lecz systemu grup krewniaczych. Tu­ taj centrum systemu stanowi patrylineaż Ego, k t ó r y w procesie zmiany ulega zmniejszeniu, wskutek czego zanikają odrębne terminy dla osób zbyt już odległych. Natomiast terminy, które pozostają w użyciu w za­ sadzie nie zmieniają się, lub też zmiana dotyczy niewielu spośród nich. Najistotniejsze przekształcenia odbywają się poza owym centrum, czyli w lineażach spokrewnionych z lineażem Ego. Pierwsza zmiana polega na �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 199 eliminacji zespołów najbardziej oddalonych od centrum systemu, co dotknęło lineaże obu babek. Grupy te straciły status krewnych, a co za tym idzie także określający je niegdyś termin. Następna seria zmian dotknęła lineaże matki i żony oraz zespoły spowinowacone przez ko­ biety lineażu własnego oraz matki. Tutaj nie tylko nastąpiło obcięcie skrajnych związków i wyłączenie ich poza obręb pokrewieństwa, lecz zaszły też duże przesunięcia terminologiczne zmieniające nazewnictwo, niekiedy radykalnie. Dzięki t y m procesom lineażowy charakter mongolskiej terminologii pokrewieństwa podlega daleko idącej dezintegracji (terminologia prze­ staje już wyróżniać odrębne lineaże matki i żony, wskutek czego — przez brak kontrastu — przestaje się wyróżniać także lineaż własny). Przybiera ona charakter bilateralny. Bilateralizację obok zasady roz­ szerzonego rodzeństwa wymieniliśmy poprzednio jako dwa spośród trzech zasadniczych mechanizmów zmiany systemu pokrewieństwa u Mongołów. Jeden i drugi łączy to, że przenoszą one na dalsze zespoły krewnych reguły obowiązujące w centrum systemu. Bilateralizacja roz­ poczyna się od projekcji terminów właściwych patrylineażowi (czyli centrum) na krewnych z matrylineażu (czyli z peryferii). Z kolei idea rozszerzonego rodzeństwa polega na upowszechnieniu terminów cha­ rakterystycznych dla rodzeństwa (a więc wywodzących się z nuklear­ nej rodziny, idealnego centrum) wśród zbliżonych pokoleń we wszyst­ kich lineażach i zespołach traktowanych jako spokrewnione (peryferia). Zmiany w terminologii pokrewieństwa rozpoczynają się zatem od peryferii postępując k u centrum. To co w centrum pozostaje nienaru­ szone, co można by nazwać jego częścią idealną, to relacje w ramach rodziny nuklearnej. Jest to więc swego rodzaju jądro systemu repre­ zentujące te wartości, które są w nim nadal uznawane za istotne (głów­ ną z nich jest trwałość związków, a więc i terminów w granicach ro­ dziny nuklearnej). Wartości te zostaną później rozprzestrzenione na resztę systemu w nowym układzie, służącym nowym potrzebom. Cent­ rum zatem pozostaje modelem dla nowej terminologii, która upowszech­ niać się będzie w stronę peryferii systemu. Zmiana terminologiczna jest rezultatem oddziaływania czynników zewnętrznych w stosunku do ter­ minologii, głównie zaś indywidualizacji rodziny. Są to jednak nadal czynniki mieszczące się wewnątrz systemu pokrewieństwa i kultury mongolskiej, zmiana ta więc stanowi wynik dialektycznego rozwoju społecznego, nie zaś wpływów obcych. PODSUMOWANIE Z obserwacji poczynionych na poprzednich stronach wynika, że przy­ najmniej w przypadku mongolskim zmiana terminologiczna inicjowa­ na jest przez sytuację w grupach krewniaczych, zależy od ich struktury �200 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z i spoistości, a także od rodzaju związków między spowinowaconymi gru­ pami. Proces zmiany terminologicznej nie jest zamknięty w czasie, za­ chodzi on stale. Być może zmiany współczesne cechuje większy dyna­ mizm, co jednak nie znaczy, że w przeszłości nie odbywały się prze­ kształcenia równie doniosłe. W innym miejscu przedstawiliśmy hipo­ tezę dotyczącą ewolucji systemów pokrewieństwa typu Omaha , która odnosi się także do systemu mongolskiego. Zgodnie z nią wyjściowa konfiguracja grup krewniaczych (właściwa przypuszczalnie wczesnemu średniowieczu) była wynikiem zamkniętego (kolistego) systemu tzw. ograniczonej wymiany małżeńskiej. Składała się ona z trzech zasadni­ czych elementów: 1 — patrylineażu Ego, w skład którego wchodzili wówczas krewni bule, 2 — patrylineażu babki po mieczu, identycznego z patrylineażem matki i żony, oraz 3 — patrylineażu szwagrów-zięciów kiirgen identycznego z grupą krewnych gige. Czwartym, uzupeł­ niającym elementem systemu był patrylineaż babki po kądzieli. Roz­ kład tego systemu, połączony z zanikiem zamkniętego cyklu wymiany małżeńskiej, rozpadem rodów i maksymalnych lineaży, doprowadził do powstania systemu złożonego z sześciu małych patrylineaży lub zespo­ łów krewnych (por. tabl. 1). On właśnie był punktem wyjścia najnow­ szego etapu zmiany w systemach pokrewieństwa i terminologii, który staraliśmy się przedstawić wyżej. Zasadnicze momenty tej zmiany dały­ by się sprowadzić do następującej sekwencji. 1. Wskutek zróżnicowania kontaktów matrymonialnych kategorie gigę, bille, kiirgen i bergen znajdują się w wielu grupach pochodzenio­ wych (patrylineażach), dzięki czemu wzrasta ich znaczenie jako czyn­ nika integrującego i pośredniczącego w kontaktach społecznych. Zmia­ na terminologiczna, polegająca na rozszerzeniu koncepcji jedności ro­ dzeństwa, ma służyć potrzebie uzupełniającej konsolidacji grup spo­ winowaconych; rozpowszechniają się terminy aąal egecil degii w for­ mach złożonych z innymi terminami grupowymi. 2. Rozpad wielkiej rodziny i odpowiadających jej małych lineaży, powstawanie zróżnicowanych zespołów krewnych prowadzą do elimi­ nacji grupowej koncepcji systemu pokrewieństwa. Następuje stopniowa bilateralizacja systemu, skracanie zasięgu terminologii, indywidualizo­ wanie zakresu poszczególnych terminów. 3. System pokrewieństwa ostatecznie przestaje być elementem or­ ganizacji społecznej, stabilizuje się terminologia zawężająca do rodziny w formie elementarnej, upowszechnia się senioralne kategoryzowanie krewnych w podziale dychotomicznym (starsi, młodsi od Ego), upada tradycyjny system terminologiczny typu Omaha, trwa poszukiwanie no­ wych rozwiązań terminologicznych, w których dominuje kierunek zmie62 6 2 Szynkiewicz 1978b. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 201 rzający do przyjęcia typu liniowego (zwanego inaczej angielskim lub eskimoskim). W ciągu całego okresu, kiedy zachodziły powyższe zmiany, czyli praktycznie od początku czasów nowożytnych (a może nawet od końca średniowiecza), następowało stopniowe naruszanie kompozycji elemen­ tów właściwych systemowi Omaha. Mimo tego nie zmieniało się jego zaszeregowanie w klasyfikacji jako Omaha, ponieważ podlegające zmia­ nie elementy nie decydowały o typologii, chociaż reorientowały funk­ cjonowanie systemu. Z wyjątkiem koncepcji rozszerzonego rodzeństwa zmiany te powstawały najczęściej poza patrylineażem Ego i były kon­ sekwencją stosunków grupowych w systemie pokrewieństwa. Cała po­ wyższa sekwencja wydaje się wskazywać na nie budzącą wątpliwości zależność między terminologią i organizacją grup pokrewieństwa. Mongolski system terminologiczny charakteryzowały zasadniczo dwa elementy właściwe typowi Omaha — grupowanie krewnych według ich lineażowej przynależności oraz specyficzny rozkład terminów kuzynowskich. Wprawdzie ten ostatni był genetycznie konsekwencją pierwszego, mimo to miał on zdolność samodzielnego istnienia niezależnie od kom­ pozycji grupowej w społeczeństwie. Dowodzi tego wiele przykładów u innych ludów mających system Omaha, jak też fakt, że u Mongołów terminy Omaha dla kuzynów utrzymały się przez pewien czas po de­ zintegracji lineaży. Dezintegracja ta wywołała indywidualizowanie się terminologii. Zanik terminów kuzynowskich z kolei nie daje się kore­ lować z występowaniem, lub nie, grup krewniaczych; zależność taka bowiem staje się nieistotną z chwilą indywidualizacji terminów. Moż­ na go raczej wiązać z bilateralizacją pokrewieństwa, co pozostaje w zgo­ dzie z założeniami wspomnianej wyżej naszej hipotezy o rozwoju i upad­ ku systemów terminologicznych Omaha. Współcześnie obserwujemy w Mongolii wyraźny polimorfizm ter­ minologii pokrewieństwa, pozbawionej organizującego ją wyraźnie sy­ stemu. Stwierdzenie to nie oznacza totalnego chaosu i zatracenia się kryteriów porządkowania związków pokrewieństwa, gdyż stan taki przypuszczalnie nie może istnieć w żadnym momencie najbardziej na­ wet radykalnych zmian. Celowym wydaje się zatem wskazanie na stałe elementy mongolskiej terminologii, które występują obecnie i — mimo wszelkich zmian — wydają się być porównywalne z układem międzygrupowych związków w systemie tradycyjnym tak jak je przedstawiliś­ my w tabl. 1, jakkolwiek w t y m miejscu są one reprezentowane przez pojedyncze osoby. Przekształceniom terminologicznym oparły się podstawowe nieredukowalne związki, k t ó r y m nie jest w stanie zagrozić na dłużej żaden ro­ zwój wydarzeń w żadnej najprawdopodobniej kulturze. Należą do nich relacje: �202 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 1. — rodzice — dziecko: formalne, oscylujące na krawędzi pełnego zaufania i konfliktu; 2 — dziadkowie — wnuki: intensywne w procesie socjalizacji, na­ cechowane intymnością i swobodą; 3 — związek rodzeństwa: silny emocjonalnie, jakkolwiek poddany zwykle senioralnym rygorom, zakładający współdziałanie, które rodzi jedność i konflikty; 4 — związek z teściami: charakteryzujący się cechami relacji pierw­ szej, ekonomicznie zaś niemal równie ważny. Pewne przekształcenia dotknęły inne związki, które — podobnie jak poprzednie — składają się na niezmienną s t r u k t u r ę pokrewieństwa: 5 — stosunki z powinowatymi tej samej generacji (konkretniej: m a ł ­ żonkami rodzeństwa i rodzeństwem małżonka), które powtarzają pew­ ne cechy związku trzeciego z mniejszą nieco intensywnością; 6 — stosunki z rodzeństwem rodziców, aktywne zwłaszcza w mło­ dszym wieku, bardziej swobodne niż z rodzicami, zachowujące jednak element kontroli; 7 — stosunki z dziećmi tych ostatnich, czyli kuzynami, względnie najluźniejsze spośród tu przedstawionych, zaś po relacji drugiej naj­ bardziej swobodne (jeśli w rachubę nie wchodzi preferencyjne małżeń­ stwo). Nie trudno zauważyć, że wymienione tu zostały związki z tymi t y ­ pami krewniaczymi, które tworzą centrum systemu terminologicznego, a więc te, które zmianie podlegają w ostatniej kolejności. Wydaje się uprawomocnione przypuszczenie, że we wszystkich relacjach zmieniła się intensywność charakteryzujących je cech (co przyjmujemy intuicyj­ nie). Zmienił się także, poczynając od poz. 5 ich zakres, obecnie obej­ mujący indywidualne typy krewniacze, poprzednio zaś ich zbiory się­ gające dalszych linii bocznych. Niekiedy zatracają one nawet specyficzne dla siebie terminy, jednocząc się z innymi kategoriami. Nie znaczy to jednak, że wypadają one z kręgu bezpośredniego zainteresowania Ego, zmieniać się tylko może charakterystyka wzajemnych stosunków. Eks­ tensywne związki pokrewieństwa okresu organizacji lineażowej od­ zwierciedlające zasady wymiany małżeńskiej i oparte na nich stosunki międzygrupowe zastąpione zostały przez węższe i bardziej osobowe związki wynikające z małżeństw zawartych przez Ego i najbliższych krewnych oraz organizujące wymianę świadczeń, jednakże już w społe­ czeństwie pluralistycznym o niekrewniaczej strukturze i zawierającym wiele innych, konkurencyjnych ośrodków takiej wymiany. Powyższa lista nie oznacza, że do niej sprowadzone zostały współ­ cześnie wszelkie związki pokrewieństwa w społeczeństwie mongolskim. Nie osiągnęły one jeszcze tak daleko idącej redukcji i składają się r ó w ­ nież z drugiego kompleksu relacji, daleko jednak mniej precyzyjnych i podlegających fluktuacjom. Może to być zespół krewnych związa- �WSPÓŁCZESNE Tabela IV. Zastosowania terminów ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA pokrewieństwa według badań terenowych w latach 203 1968—1973 Lp. Relacja pokrewieństwa Ilość zano­ towanych zastosowań Termin właściwy Terminy neutralne wobec systemu Terminy sprzeczne z systemem Inne 1 2 3 4 5 6 7 16 16 10 7 10 7 1 9 1 46 1 29 1 1 9 38 21 18 14 11 24 15 9 20 32 17 1 15 11 14 18 9 8 7 7 6 1 8 3 61 3 1 9 1 12 14 6 2 6 2 1 4 1 23 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 OjOj MaOj OjOjOj MaOjOj OjOjOjOj MaOjOjOj BrOjOjOj BrOjOj BrOjOjOjOj BrOj SyBrOjOj DzBrOj SiOjOjOj SiOjOjOjOj SiOjOj SiOj SySy CóSy DzSySy DzSySySy DzBr DzSyBr DzSySyBr DzSiOj DzSi DzCó DzDzSiOj DzDzSi DzDzCó OjMa MaMa OjOjMa MaOjMa OjOjOjMa MaOjOjMa BrOjMa BrMaOj BrMaMa SyBrMaMa BrMa SiOjMa SiMaOj SiMaMa CóBrMaMa 1 1 1 6 18 13 12 4 2 15 4 - — — - 3 — 4 1 2 - — 2 2 2 2 8 4 - 4 5 2 — — — — 13 - 17 9 — — — - 2 — - — 6 3 — — 1 - - - 8 6 3 3 1 1 1 3 1 8 10 3 2 2 2 2 1 2 2 8 1 1 2 - - — — — 1 1 - — — 2 1 — - 2 1 34 1 - 2 1 1 2 - 2 - 6 6 5 1 - - - 3 22 8 — 4 2 4 5 4 5 1 16 6 4 2 5 3 4 4 9 5 7 1 3 3 3 5 5 5 5 5 1 3 17 1 4 - �204 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z c.d. tab. I V 1 2 3 4 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 SiMa DzBrMa DzSyBrMa DzSiMa DzDzSiMa OjMk MaMk OjOjMk MaOjMk RoOjOjMk RoOjOjOjMk RdOjMk tRdMk jRdMż jRdŻo DzRdŻo ŻofBrMż Żo|BrMż MżtSiMż Mżi-SiMż ŻojBrŻo ŻoJBrŻo MżSiŻo ŻofBr ŻoBrOj Żof SyBrOj Żoj SyBrOj ŻojBr, ŻoSyRd ŻoSy, ŻoSyDz ŻoBrMa MżSiMa MżfSi MżSiOj Mż| CóBrOj MżjSi, MżCóRd MżCó, MżCóDz OjMkDz MaMkDz 54 40 5 30 3 18 19 5 6 3 3 8 34 23 45 9 6 4 5 6 8 5 18 14 13 2 2 32 5 1 1 -3 -1 e e 73 74 75 76 77 78 e 79 W tabeli minologii l a n d 1954, maganiami riami przez „termin stosowanej już — — 9 3 2 2 14 20 2 9 2 1 2 2 2 -3 - 1 3 2 16 3 6 1 1 — 1 3 2 7 14 3 17 1 1 2 13 -3 7 1 1 1 1 6 6 14 17 4 1 — — 6 — 1 2 - -2 12 3 15 5 3 1 1 1 2 3 2 - — -2 1 -3 - - 2 2 2 -1 4 1 3 1 1 -2 52 7 11 14 11 3 46 1 2 13 7 3 -3 - - - 47 33 11 2 1 16 6 — 2 8 rozumie 4 sią nowożytnych 1970). Jest przewidzianych dla to i taki, który odpowiada odnotowanej terminologia typu Omaha. w jeszcze Operuje tradycyjnej opracowaniach całkowicie ona zgodna następującymi ter­ ( V r e ez wy­ katego­ krewnych: 1 —-grupa patrylinearna Ego oraz 2 — grupa spokrewniona z Ego przez kobiety 3 — grupa patrylinearna matki 4 — grupa patrylinearna babki ze strony ojca 5 — grupa patrylinearna babki ze strony m a t k i 6 — grupa mi — — 16 6 czasach K a ł u ż y ń s k i kryteriów — 16 17 1 1 2 2 właściwy" w 5 spokrewniona (48-49); z jego żeńscy przodkowie z własnego Ego oraz jej żeńscy matką Ego (terminy patrylineażu przodkowie 1-23); (24-29); (30-36, 40-41, 45-47); (37, 4 2 ) ; przez (38-39, 43-44); kobiety będące jej patryllnearnymi krewny­ �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I 205 POKREWIEŃSTWA nych — nietrwale zresztą — organizacją wytwarzania i wspólnoty za­ mieszkania, którą w warunkach pasterskich określić można jako cza­ sową nawet kohabitację. Od końca X I X w. wskutek wzmożonej ruchli­ wości społecznej, może to być również sieć związków odległych, zarów­ no krewniaczo jak i przestrzennie, podtrzymywanych jednak wzajem­ nymi świadczeniami wynikającymi z różnego zakresu możliwości po­ wstałych wskutek różnicy standardu życiowego, dostępu do dóbr, komplementarności potrzeb. Związki pokrewieństwa stanowią nadal kanał wymiany świadczeń i usług nie tylko w skali bezpośredniego środowi­ ska produkcyjnego, lecz także w skali kraju, którego rozwój przyniósł zróżnicowanie poszczególnych środowisk oraz potrzeb ludzkich. Ów dru­ gi, niejako zewnętrzny, kompleks związków pokrewieństwa określany jest niemal całkowicie terminami dla rodzeństwa. Dzieje się tak wsku­ tek rozpowszechnienia się mobilizującej zasady rozszerzonego rodzeń­ stwa obejmującej także często osoby niespOkrewnione, lecz powiązane wspólnotą sąsiedzką, a pośrednio i gospodarczą. Umożliwia ona również swobodne operowanie składem zespołów krewnych, które zawierać mo­ gą relacje genealogicznie dalsze, z pominięciem bliższych. Nazwaliśmy go egocentrycznym właśnie z uwagi na brak owego imperatywu genea­ logicznego i znaczny udział interesu jednostkowego w jego formowaniu. Zespół taki stanowi niejednokrotnie grupę celową, jeśli wspólnie or­ ganizuje prace pasterskie. Tym się jednak różni od innych grup celo­ wych, że jest silniej zintegrowany na podstawie kryterium pokrewień­ stwa, którego ideologia ma długi rodowód i jest jeszcze powszechnie akceptowana. 7 — powinowaci Ego 8 — małżonkowie 9 — powinowaci Same się w przez terminy zasadzie jest Operuje pierwszego czątku, tywania: on BrMa — w (79). uwzględnione, nie zapis go kolejne brat dzieci tabeli zwykle Czytać matki, (50-67); (68-78); zmian, skrócony następują pradziadkowie Rozwinięcie zostały dwoma, stopnia. dalej małżeństwo Ego małżeństwo nie kierunkami Stosowany czych). poprzez krewnych zaś na oznaczenie pierwszymi, należy ogniwa ponieważ ich konkretnymi związków literami następująco: RoOjOjMk — rodzice tym sferze oznaczana ojca do małżonka (— skrótów: — brat, Ro — rodzice, Có — córka, Si siostra, Dz — dziecko, Sy — syn, matka, Zo — żona, Ma — — Mk — małżonek, f — Mż — ^ — Oj — ojciec, R d — mąż, rodzeństwo, t C - I starszy, młodszy, e — oznacza wiek względem krewnia­ do się Przykład małżonka). Br się znajduje Ego. zajmujemy nazewnlczej. (typów odnoszących prowadzące ojca artykule w pokrewieństwa wyrazów relacja pośredniczące, w rezultatami Ego. relacji na po­ odczy­ patrylinearni �206 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z LITERATURA C e w e l Ja., 1966, Mongol chelnij towcz tajlbar tol', Ułan Bator. Damdinsuren C, Łuwsandendew A., 1967, Oros-mongol tol', Ułan Bator. F g g a n F . , 1937, Historical changes in the Choctaw kinship system, "American Anthropologist", vol. 39, nr 1. E l m e n d o r f W. W., 1961 System change in Salish kinship terminologies, "South­ western Journal of Anthropology", vol. 17, nr 4. K a ł u ż y ń s k i S., 1970, Terminologia pokrewieństwa u ludów mongolskich, „Etno­ grafia Polska", t. 14, z. 1. К r a d e r L . , 1963, Social organization of the Mongol-Turkic pastoral nomads, The Hague. K r j u k o w M. W., 1972, Sistiema rodstwa kitajcew, Moskwa. Ł u w s a n d e n d e w A., 1957, Mongol oros tol', Moskwa. M o s t a e r t A., 1941-1942, Dictionnaire ordos, Pekin, t. 1-2. M u r d o c k G. P., 1949, Social structure, New York. — 1957, World ethnographic sample, "American Anthropologist", vol. 59, nr 4. P a r s o n s Т., 1965, Ascriptive solidarities, [w:] Theories of society, New York. S p o e h r A., 1947. Changing kinship systems, Field Museum of Natural History, Anthropological Series, vol. 33, nr 4. S z y n k i e w i c z S., 1978a, Kinship terminology and kinship change among the Mongols, [w:] Poland at the 10-th Intrnational Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław. — 1978b, O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1. V r e e l a n d H . H . J r . , 1954, Mongol community and kinship structure, New Haven. W j a t k i n a К. W. 1946, Piereżitki materinskogo roda u burjat-mongolow, „Sowietskaja etnografija", nr 1. Z a w i s t o w i с z - A d a m s к a K . , 1973, Pokrewieństwo fikcyjne w kulturze ludo­ wej Słowiańszczyzny — próbo interpretacji, „Etnografia Polska", t. 17, z. 1. S ł a w o j Szynkiewicz CONTEMPORARY CHANGES IN MONGOLIAN KINSHIP TERMINOLOGY Summary The paper is based on the author's field studies carried out in the years 1968-1973 among the Khalkha herdsmen. Censuses from four khoshuns for the years 1925 and 1927, in which relations with heads of families were recorded, have also been used. Changes in terminology, which occurred in the 20th century were determined on this basis. Generally speaking, the knowledge of traditional terminology is poor, many terms are used incorrectly, they frequently derive from alien categories of the kinship system or represent innovations. The present terminological practice is based on polymorphism — ambiguity of terms and variety of denominations for �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 207 one relationship. Dividing lines between kinship categories become obliterated (previously these categories included patrilateral and matrilateral groups, affines on the side of the spouse, descendants of women on father's side, of women on mother's side, and affines other than on the side of the spouse). Some changes became so permanent that they have been included in contemporary dictionaries. Terminology applied within the limits of a family has been extended to more distant types of kinship. This we can call a unification of relatives, which has been realized i n two ways. The first involves transfer of patrilateral terms to the maternal line, leading to bilateralization of the terminological system. The second is the tendency to substitute many terms by sibling terminology, also i n reference uses. The later is due to a principle of 'extension of sibilings', tending to transfer to other relations duties and rights proper to the closest relatives of the Ego generation, namely the generalization of co-operation duties linking siblings. The beginnings of these terminological changes can be observed in the earliest historical periods, at present, however, they became of a massive character. This process can be explained by a decline of kinship groups (including extended families) and the emergence i n their place of amorphic kindred groups described egocentrically. These groups are usually small, and the use of terms proper to siblings is here of a mobilizing value. Contemporary terminology tends to a consistent indication of the status of relative age. Some categories of the traditional system did not operate with the age status but with the social position and were univocal in this regard — signifying a senior or junior position towards the Ego. These included: nagac (relatives on mother's side), xadam and xur duu (older and younger relatives of a wife), zee (relatives through women from Ego's own line), xurgen (sons-in-law or men married to Ego's patrilineal kinswomen). There were also equivalent relations such as bul (relatives through women on mother's side). Differentiated in accordance with relative age were relatives of one's own line and sisters-in-law. At present almost all categories have achieved definitions of the position of age towards Ego through a more or less consistent use of seniority indicators (ax, egc, duu), although certain results, e.g., nagac duu or zee ax are quite incompatible with traditional categories. This tendency is one of the consequences of the principle of siblings' extension. The need to indicate the relative age resulted from the abandonment of the use of class or group terms — i.e., of the differentiation of kinship groups, each of them once carrying inherent relative status towards Ego or his patrilineage. The place of the collective meaning of terms was taken by meanings narrowed down to concrete individual types. The term гее, for example, ceased to refer to an entire class of relatives and is limited to only one (DaCh), while for other relatives of the same class (SiCh) a neologism was created: zee аё, a conjun­ ction of inconsistent categories, while the remaining (e.g., FaSiCh) are often forgotten (cf. Cewel's Dictionary). Such a situation may be attributed to individua­ lization of kinship, being parallel to the extension of siblings. Four types of cousins are not described by specific terms any more. I n this regard, there is the greatest confusion in terminology; there emerge, however, two trends: the first tends to group cousins into two bodies by means of two terms: ac for the children of brothers of both parents, and гее for the children of sisters of both parents (which is just a bilateralization of cousins by expansion of patrilineal terminology). The other trend applies sibling terms in accordance with the principle of siblings' extension. It is somehow weaker than the previouse one, but it seems to have greater chances of future stabilization. 1 Terms concerning cousins have not yet shaped into a defined type, the second �208 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z of the discussed tendencies leads towards the generation type while the first has no corresponding form in known classifications. I n any case, they do not belong any more to the Omaha type, which embraced traditional terminology. The terminology for parents' siblings also takes a form different from the traditional one, and due to results of bilateralization it tends towards the lineal type. The Mongol kinship terminology, is therefore, at a stage of essential changes — it has completely lost the Omaha characteristics and seeks new forms at present. These changes should be linked with important changes i n the kinship system and — more generally — in the system of social organization. These changes can be observed since almost the beginning of the 20th century. We might note, that the change was always initiated on the peripheries of the system (by the abridgment of the range of kin denoted by particular terms or by the alteration of terms for more distant relatives) and proceeded towards its centre. The latter refers to relations constituting a basis for all classifications of terminological systems (types within a nuclear family, siblings of parents and cousins). Untouched in the centre remain only terms denoting members of the nuclear family and they constitute a pattern for the successive stage of changes — the shaping of more distant terms. Bilateralization and the extension of siblings represent mechanisms which assist changes at this stage. Both tendencies derive from the core of the system — the family circle. The direction of change is, therefore, as follows: peripheries — centre — peripheries. Славой Шинкевич СОВРЕМЕННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В ТЕРМИНОЛОГИИ РОДСТВА У МОНГОЛОВ Резюме В основу статьи легли собственные исследования автора, касающиеся применения тер­ минов родства в скотоводческой среде халхасцев, проводившиеся в 1968-1973 гг. Кроме того была использована перепись населения в четырех хошунах 1925 и 1927 гг., при которой отмечались связи родства по отношению к главе семьи. Основываясь на этом, можно ука­ зать следующие изменения в употреблении терминологии, происшедшие в X X веке. Знание традиционной терминологии в общем очень скудно, наблюдается высокое учас­ тие терминов, применяемых неправильно и часто происходящих от совершенно отличной категории родственников или же представляющих собой нововведения. Нынешняя терми­ нологическая практика опирается на полиморфизм — многозначность терминов и множес­ тво названии для той же связи. Границы между категориями родства сглаживаются (эти категории составляли прежде родственники со стороны отца, стороны матери, стороны супруга, потомки женщин из группы отца, женщин из группы матери, а также свойственники за исключением свойственников со стороны супруга). Эти явления упрочились настолько, что вошли даже в современные словари. Наблюдается явление унификации родственников, которое состоит в расширении упо­ требления терминов, присущих кругу семьи, на типы более дальнего родства. Оно осущест­ вляется через две тенденции. Первая — это перенос терминов отцовской линии на мате­ ринскую, что приводит к билатерализации системы. Вторая тенденция сводится к замене многих терминов определениями для сиблингов (братьев и сестер), также и в референтив* ной терминологии. Действует здесь принцип расширенного состава сиблингов, стремящийся �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 209 перенести на других родственников обязанности и права, закрепленные за ближайшими родственниками поколения Эго, т. е. распространить обязанность сотрудничать, объеди­ няющую сиблйнгов. Начало этих изменений в терминологии можно наблюдать и в более ранние исторические периоды, сегодня же они приобрели массовый характер. Этот процесс можно объяснять исчезновением родственных групп (с большой семьей включительно) и появлением вместо них аморфных коллективов родственников, определяемых эгоцентри­ чески. Эти коллективы в общем невелики по численности, охватывание же их терминами, свойственными для сиблйнгов, имеет мобилизующее достоинство. Современная терминология стремится к последовательному указыванию статуса отно­ сительного возраста. Некоторые категории традиционной системы оперировали не статусом возраста, а социального положения и в этом отношении они были ясными — обозначали либо старших, либо младших по отношению к Эго. К ним принадлежали нагац (родствен­ ники матери), хадам и хур дуу (старшие и младшие родственники супруга), зээ (родствен­ ники через женщин из собственной линии), хурген (зятья). Были также и равные связи, как бул (родственники через женщин из линии матери). Одни лишь родственники собственной линии и свояченицы подвергались дифференциации по относительному возрасту. В насто­ ящее время все категории обретают определение позиции возраста по отношению к Эго путем более или менее последовательного дополнения терминами ах (для старших) или дуу (для младших), хотя, впрочем, некоторые результаты в виде, например, нагац дуу или Зээ ах, оказываются в полном противоречии с традиционной категорией. Эта тенденция является одним из последствий принципа экспансии сиблйнгов. Необходимость указывать относительный возраст возникла также вследствие отказа от обычая применять некоторые термины для целых классов родственников, т. е. отличать родственные группы. Собирательное значение названий вытесняется значением суженным к конкретным единичным связям. Например, термин зээ перестает относится ко всему классу связей и огра­ ничивается лишь одной из них (ребенок дочери), тогда как для другой связи из того же класса (ребенок сестры) образуется неологизм зээ ач, представляющий собой сочетание чуждых друг другу категорий, причем об остальных (напр.: ребенок сестры отца) уже часто забы­ вают (ср. словарь Цевела). Такое положение вещей — следствие индивидуализации родства. Четыре рода двоюродных братьев и сестер уже не определяются отдельными терми­ нами. По отношению к ним в терминологической практике наблюдается наибольшая пу­ таница, из которой рождаются два направления развития. Первое группирует двоюродных братьев и сестер в два коллектива с помощью двух терминов: ач для детей братьев обоих родителей и зээ для детей сестер обоих родителей. Второе оперирует терминами для сиблйн­ гов, согласно принципу их (т. е. сиблйнгов) экспансии. Оно немного слабее названного на первом месте, но имеет, кажется, большие шансы на стабилизацию в будущем. Термины, относящиеся к двоюродным братьм и сестрам, ещё не окрепли в определен­ ный тип; вторая из названных тенденций стремится в сторону генерационного (гавайского типа, первая же не имеет своего эквивалента в известных классификациях. Во всяком случае они уже безусловно не принадлежат к типу Омаха, к которому относилась традиционная терминология. (Тип Омаха предусматривал идентичность терминов для брата матери и его сына с одной стороны, а также для детей сестер отца и Эго с другой). Также и терминология для сиблйнгов родителей приобретает иную, чем традиционная, форму, а именно, в резуль­ тате распространения билатерализации она стремится к линейному типу (иначе называемому английским). Система терминологии родства у монголов оказывается, очевидно, на этапе существен­ ных изменений — она полностью лишилась черт типа Омаха и ищет теперь новую форму. Эти изменения следует ставить в связь с важными преображениями в системе родства и, в более общем плане, в системе социальной организации. Процесс этих изменений мы мо­ жем наблюдать чуть ли не с начала X X века. Можно о нем сказать, что изменение перво­ начально появлялось всегда на периферии системы (путем сокращения пределов примене­ ния терминов или же замены их для более дальних связей) и продвигалось по направлению к ее центру. Последним мы называем связи, являющиеся основой всяких классификаций 14 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �210 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z терминологических систем (связи в элементарной семье, сиблинги родителей и двоюродные братья и сестры). В самом центре нерушимыми остаются лишь термины в рамках элемен­ тарной семьи, они же составляют образец для очередного этапа изменений — формиро­ вания более дальних терминов. Механизмами, с помощью которых происходит изменение на этом этапе, являются билатерализация и экспансия сиблингов. Обе эти тенденции как модель проистекают от ядра системы, т. е. семейного круга. Следовательно, направление изменений таково: периферия — центр — периферия. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7d84d829c7954c10af947777d12b02e.pdf 9adcde43e56528d34ce96f90f3fedb65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:935 Title A name given to the resource Wizerunek dobrego pasterza. Przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni przez pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.211-282 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech; Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA. PRZYCZYNEK DO SPOSOBÓW ZAJMOWANIA PRZESTRZENI PRZEZ PASTERZY MONGOLSKICH Celem tej pracy jest próba opisania pewnego rodzaju wzoru osobo­ wości, jaki ukształtował się w dziejach Mongolii. Przyjęliśmy określe­ nie „dobry pasterz" uświadamiając sobie zawarty w nim sens szerszy i głębszy, aniżeli tylko dosłowny. W pojęciu dobrego pasterza, obda­ rzonego szacunkiem przez znaczny krąg społeczności, kryje się bowiem nie tylko postać hodowcy umiejętnie obchodzącego się ze stadami, który uzyskuje ekonomiczne efekty wyższe niż inni, ale także człowieka o ustalonych walorach duchowych i etycznych. Te cechy, jakie walo­ ryzowane są przez mieszkańców stepu, tworząc pewien model osobo­ wości (lub jak wolimy to prościej nazwać — wizerunek), stanowią za­ sadniczy przedmiot naszych zainteresowań. Czynnikiem mającym za­ sadniczy wpływ na charakter wizerunku pasterza jest stosunek mon­ golskich mieszkańców stepu do przestrzeni i sposób sytuowania się w niej. Dlatego wizerunek pasterza interesuje nas nie jako oderwana, sama w sobie i zamknięta całość, ale wyłącznie w odniesieniu do warun­ ków w jakich egzystują pasterze, do rozległych przestrzeni stepu i swo­ jego rodzaju mikrokosmosu czyli j u r t y . Tym też należy tłumaczyć pod­ tytuł tej pracy. Ukształtowane w Europie pojęcie „dobrego pasterza" nawiązuje — jak wiadomo — do idei filozoficzno-etycznych, religijnych, jakie zrodziły się w kręgu starożytnych kultur śródziemnomorskich. Najpełniejszym rozwinięciem tych idei stał się Dobry Pasterz oznaczający samego Je­ zusa Chrystusa; symbolizuje go również Baranek Boży (Agnus Dei), zoomorfizacja wizerunku Człowieka-Boga. Związek ten przedstawiają rzeźby ukazujące mężczyznę trzymającego na ramionach jagnię. W Azji Centralnej takiego archetypicznego związku człowieka i zwierzęcia nie odnajdujemy. W pasterskiej par excellence kulturze Mongolii pasterz jest zawsze jeźdźcem. Jeśli cokolwiek cięższego przenosi, korzysta z po­ mocy konia, nigdy też pieszo nie podąża za stadem. Europejski (chrześcijański) wizerunek Dobrego Pasterza ma wymia­ ry mistyczne, boskie. Zawierają się w nim wyobrażenia o grzechu pier- �212 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI worodnym, winie, odkupieniu i zbawieniu wiecznym. W zakresie postu­ la ty wnym sens tego pojęcia określa Dekalog czy też nakaz umiłowania bliźniego. Azjatycki (mongolski) wzorzec „dobrego pasterza" odwołuje się do pojęć etycznych, bardziej — jak można sądzić — materialistycznych. We wzorcu t y m również występuje uznanie marności ludzkiej, jednakże nie tylko w wymiarach samego rodzaju ludzkiego, lecz zgod­ nie z wyobrażeniami reinkarnacyjnymi w powiązaniu z całym światem istot żywych, a więc n a t u r ą , środowiskiem naturalnym. Jest ono też wartością samą w sobie, wartością, która spowodowała zrodzenie się za­ kazów nawet rolniczego przeobrażenia otoczenia. Jest to sakralizacja ziemi — pastwiska, lecz nie pola. Ustalenia te mają dla naszych dalszych rozważań zasadnicze zna­ czenie. Wydaje się bowiem, że azjatycka odmienność symbolizacyjna „dobrego pasterza" stała się czynnikiem urealniającym sens pojęcia po­ kory, sprowadzającej się w mongolskich tradycjach nie tyle do uzna­ nia grzeszności natury ludzkiej, ile niedoskonałości, czy też względności ludzkiej dominacji w świecie, a w konsekwencji względności ludzkich dokonań, bezrefleksyjnej aktywności życiowej, aktywności cywilizacyj­ nej. O tej odmienności można mówić w odniesieniu do późnych dziejów stanowiących jakby rekapitulację wcześniejszej, niezwykle burzliwej przeszłości ludów, zamieszkujących Azję Centralną. Nasz przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni, sposobów jej zagospodarowania, wykorzystywania środowiska naturalnego w Mongo­ l i i jest zarazem próbą ukazania k r y t y k i , jaka zrodziła się w kulturze tego kraju w stosunku do europejskich koncepcji przemian społecznych. Podjęty temat analizujemy przede wszystkim na podstawie mate­ riałów gromadzonych na przestrzeni kilkunastu lat przez ekspedycję et­ nograficzną Polskiej Akademii Nauk do Mongolii kierowaną przez prof, dr. Witolda Dynowskiego. Materiały te pochodzą głównie z somonu Ba­ jan w ajmaku Centralnym, gdzie przez wiele lat były prowadzone kom­ pleksowe badania o charakterze monograficznym i dużym stopniu szcze­ gółowości, i do którego to somonu odnosimy w zasadzie naszą wypo­ wiedź. Korzystamy jednak także z danych porównawczych, zebranych w somonach sąsiadujących: Bajan Dzurch, Bajan Dżargałan, Bajan Ca­ gaan, Sumber i Sergelen, oraz w somonach ajmaku chubsugulskiego (Rinczin-Lhumbe, Tunel) i ajmaku kobdowskiego (Bułgan), wreszcie z licznych miejsc znajdujących się na szlakach odbytych podróży. UWAGI NAD KOCZOWNICZYM P A S T E R S T W E M W MONGOLII Zastanawiając się nad jakością procesów osadniczych w Mongolii współczesnej chcemy zatrzymać się przez chwilę przy określeniu „koczownictwo mongolskie" czy nawet tylko „koczownictwo w Mongolii". Zrozumienie tego ma istotne znaczenie dla sposobu widzenia Mongołów �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 213 przez Europejczyków i uświadomienia sobie specyfiki i mechanizmów kształtujących odrębność mongolskich wzorców etycznych i egzysten­ cjalnych. Uwagi rozpoczniemy od zastanowienia się nad miejscem, jakie w teo­ retycznych propozycjach systematyzujących zjawiska określane takimi mianami jak: koczownictwo, nomadyzm itp., zajmują Mongołowie z ich sposobem życia, wypasem stad i sezonową zmianą miejsc pobytu. Właś­ ciwie żaden ze znanych z dotychczasowej literatury schematów klasy­ fikujących zjawiska migracji nie nadaje się bez zastrzeżeń do umie­ szczenia w nim również Mongołów. Autorzy wszystkich bardziej zna­ nych koncepcji posługiwali się — jak można wnosić — pewnymi upro­ szczonymi stereotypami myślenia. Zarówno przedstawiciele dziewiętna­ stowiecznej nauki, jak i ci, którzy współcześnie próbują wypracować ogólną teorię i systematykę migracji, skłaniają się ku sugestii, że wszyst­ kie lub prawie wszystkie formy życia koczowniczego, nomadycznego, pa­ sterskiego etc, wynikają z niższego poziomu rozwoju kultury i prawie zawsze kończą się osiedleniem wtedy, gdy zachodzą zasadnicze moder­ nizujące daną społeczność zmiany. Wystarczy nawet niezbyt dokładna znajomość koczownictwa poszczególnych społeczności azjatyckich, żeby z pełnym przekonaniem sprzeciwić się tak upraszczającemu myśleniu. Wśród bardziej znanych w literaturze propozycji wspomnieć nale­ ży o schematach Fairchilda, Ravensteina, a przede wszystkim Haberlego . J e d y n ą do ostatnich niemal lat koncepcją, na którą warto zwró­ cić uwagę jest mało znana lub raczej zapomniana propozycja, której autorem jest polski antropolog Feliks Gross . Jest oczywiste, że od przedstawienia przez Grossa jego teoretycznej koncepcji stan wiedzy dość wydatnie się rozszerzył. Ale ważne jest, że Gross — jako chyba jedyny — próbuje uwzględnić zarówno historyczny, etnologiczny, jak i socjologiczny punkt widzenia. Dzięki temu jego schemat daleko peł­ niejszy jest niż jakikolwiek wcześniejszy i współczesny mu, a nawet i późniejsze. 1 2 W latach powojennych rozważania nad zjawiskami migracji i próby uporządkowania ich podejmowało szereg autorów. Głównie socjologów, jak np. Rossi, Mac Donald, George, Bogue . Jednakże ich teoretyczne 3 1 E . G. R a v e n s t e i n , The Laws of Migration, "Journal of the Royal Sta­ tistical Society", 48 (June 1885); 52 (June 1889); H . P. F a i r c h i l d , Immigra­ tion: A World Movement and Its American Significance, New York 1925; R. H eb e r l e , Theorie der Wanderungen; Soziologische Betrachtungen, "Schmollers Jahrbuch", L X X V / l : 1955. F . G r o s s , Koczownictwo, Warszawa 1936. ' D. J . B o g u e , Internal migration, [w:] P. M. H a u s e r and O. D. D u nc a n , The Study of Population, University of Chicago Press, 1961; P. G e o r g e , Types of Migration of the Population According to the Professional and Social Composition of Migrants, [w:] C. J . J a n s e n, Readings in the Sociology of Mi­ gration, Oxford 1970 J . M a c D o n a l d , Migration versus non-migration: regional mi2 �214 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI propozycje dotyczą wyłącznie zjawisk migracji we współczesnych spo­ łeczeństwach industrialnych, jak migracje ze wsi do miast, migracje zarobkowe etc; zatem tylko pewnych wybranych form migracji. Chcie­ libyśmy natomiast zwrócić uwagę na pracę Petersena . Ponieważ jest to w tej chwili najpełniejsza próba kategoryzacji zjawisk migracji, uwzględniająca przy t y m w miarę pełnie zakres jej różnorodności i form, a także czynników odgrywających istotną rolę i decydujących o m i ­ gracji dawniej i współcześnie, wydaje się nam uzasadnione przedstawie­ nie tego schematu. 4 Schemat zjawisk migracji wg Petersena Relacja Natura i człowiek Siła migracyjna nacisk eko­ logiczny Rodzaj migracji prymitywna Typ migracji konserwatywna wędrówka koczownictwo (włóczęgostwo) innowacyjna ucieczka z ziemi przymusowa przesiedlenie handel niewolnikami narzucona (bodźcowa) ucieczka handel siłą roboczą wyższe aspiracje wolna grupowa pionierska pęd społeczny masowa osiedlenie urbanizacja Państwo (lub od­ powiednik) i człowiek polityka migracyjna Człowiek i jego formy Zachowanie zbiorowe Nowością schematu Petersena w stosunku do wcześniejszych pro­ pozycji jest m. in. zwrócenie uwagi na innowacyjny bądź konserwatyw­ ny charakter pewnych ruchów migracyjnych. Najbardziej podstawową kategorią jest migracja prymitywna — wynik starcia z przyrodą i pre­ sji ekologicznej; jest to najistotniejsza dla nas tutaj forma migracji. „Migracja prymitywna nie określa wędrówek ludów prymitywnych, lecz ruch spowodowany nieumiejętnością człowieka stawiania czoła si­ łom p r z y r o d y " . Jest to dość nowatorskie w literaturze spojrzenie na problem migracji i jej przyczyny, spowodowany konfliktem człowiek-przyroda. Stąd też można zrozumieć, dlaczego w kategorii „migracje prymitywne" zawarł Petersen także „ucieczkę od ziemi"; słabym punk-, tern takiego zaszeregowania jest to, że ucieczka od ziemi może być spo­ wodowana także innymi względami, np. chęcią poprawy sytuacji ma­ terialnej i — jak współcześnie — stałymi poborami miesięcznymi oraz 5 gration differentials in rural Italy, [w:] International Population Conference 1961; P. R o s s i , Why Familes Move: Study in the Social Psychology of Urban Residential Mobility, Free Glencoe Press, 1955. W. P e t e r s e n , A General Typology of Migration, [w:] J a n s e n, Readings in the Sociology... ' P e t e r s e n , op. cit., s. 55. 4 �215 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA dysponowaniem czasem wolnym, a nie tylko niemożliwością ujarzmienia przyrody (co wszakże nie podważa innowacyjnego charakteru ucieczki od ziemi). Pośród konserwatywnych typów migracji prymitywnej czyni Pe­ tersen dalsze uściślenie, wyróżnia tutaj: wędrówki ludów, wędrówki morskie, zbieractwo, nomadyzm (w sensie pasterstwa). T y m samym ka­ tegoria migracji określana przez Petersena jako „wędrówki prymityw­ ne" przedstawia się następująco: wędrówki prymitywne 1 konserwatywne innowacyjne I ucieczka od ziemi wędrówka koczownictwo J 1 (włóczęgostwo) wędrówka ludów wędrówki morskie I zbieractwo I nomadyzm (pasterstwo) Przez określenie wędrówki (ludów i morskie) Petersen rozumie prze­ mieszczanie się dużych formacji (grup, narodów) na znacznych stosun­ kowo przestrzeniach, po lądzie lub morzu, w poszukiwaniu nowej o j ­ czyzny. W odróżnieniu koczownictwo — zarówno zbieractwo jak i pa­ sterstwo — ma znacznie skromniejszy charakter, przemieszczenia do­ konują się na znacznie mniejszym obszarze, a celem jest poszukiwanie codziennej porcji pożywienia dla ludzi i karmy dla zwierząt. Grupa l i ­ czy z reguły znacznie mniej osób — jest to wędrująca rodzina czy ród, nie zawsze nawet plemię: ruch odbywa się wtedy „na oślep tam i z po­ wrotem, po swoim terenie" . Mongolskie pasterskie koczownictwo można przyporządkować katego­ r i i seminomadyzmu okresowego, jednosiedzibowego wg koncepcji Grossa lub określić jako nomadyzm — typ koczownictwa będący konserwa­ tywną formą wędrówek prymitywnych odwołując się do Petersena. Każ­ de z tych określeń zastosowane do mongolskiego pasterstwa budzi wąt­ pliwości, ale gdyby próbować zastanowić się, które jest bliższe, to jed­ nak chyba bardziej odpowiednia wydaje się terminologia zastosowana przez Grossa. Wprawdzie stałość zimowych siedzib jest także w pew­ nym sensie względna i niejednokrotnie zimowe pastwiska nie pokry6 P e t e r s e n , op. ext., s. 56. �216 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wają się z terenem zimowych siedzib, co ma na myśli Gross mówiąc 0 seminomadyzmie, ale można w zasadzie przyjąć, że zimowanie części stad, a przede wszystkim ludzi dokonuje się w stałym, ściśle określo­ nym miejscu — obecnie najczęściej centrum brygady lub somonu. Tam też przechowywane są w specjalnych pomieszczeniach — magazynach zimowe j u r t y oraz część sprzętów; w momencie odkoczowania wraz ze stadami wiosną na pastwiska dobytek pozostaje w owych magazynach. Współcześnie o poszczególnych przekoczowaniach, a także o miejscu zi­ mowania nie decyduje sam pasterz, lecz władze somonowe. Jednakże 1 dawniej przekoczowania — zarówno w czasie jak i przestrzeni — tak­ że nie zależały wyłącznie od pasterza, warunkowane były decyzjami idą­ cymi od nojonów bądź klasztornych zwierzchników (jak w przypadku szabinarów). Miejscami zimowisk były niejednokrotnie analogicznie do dzisiejszych somonów centra administracyjne — miejsca, gdzie znajdo­ wały się klasztory; tam bowiem zarazem znajdowało się zazwyczaj admi­ nistracyjne centrum jamyn i miejsce pobytu lokalnego feudała, centrum handlowe a czasami także rzemieślnicze. Tak więc można w zasadzie przyporządkować mongolskie koczownicze pasterstwo terminowi Grossa seminomadyzm okresowy, jednosiedzibowy. Znacznie więcej zastrzeżeń budzi w przypadku pasterstwa mongol­ skiego określenie Petersena. Mimo iż jest to — jak wspominaliśmy — jedna z najnowszych i najpełniejszych współczesnych teorii, zaszere­ gowanie form pasterstwa koczowniczego w Azji Centralnej (a także —jak się wydaje — w Afryce Płn.) do konserwatywnej formy wędrówek prymitywnych jest naszym zdaniem niewłaściwe. W przypadku paster­ stwa mongolskiego błąd takiego klasyfikowania uwidacznia się jeszcze bardziej. Zastrzeżenie budzi przede wszystkim przyjęte założenie, że pasterstwo (w t y m oczywiście także mongolskie) jest wynikiem nie­ możności poradzenia sobie przez człowieka z naturą, warunkami geogra­ ficznymi, klimatycznymi etc, wynikiem presji ekologicznej. Wniosek nasz jest w przypadku koczownictwa pasterzy mongolskich dokładnie przeciwstawny. Pasterstwo mongolskie nie jest wynikiem niemożności poradzenia sobie z naturą, ale wynikiem optymalnego dostosowania się do natury, najlepszego wykorzystania możliwości ekologicznych i możli­ wości jakie daje natura w tej części świata. Nad koncepcją Petersena, podobnie jak prawie wszystkich innych teoretyków zjawisk migracji, ciąży punkt widzenia człowieka osiadłego, przede wszystkim przedsta­ wiciela społeczności prowadzącej osiadły tryb życia i trudniącej się u p r a w ą ziemi, lub innymi podobnymi zajęciami. T y m samym autorzy nieświadomie przyjmują ów wzór życia jako najdoskonalszą formę, a sto­ pień zbliżenia koczowników i innych społeczności nierolniczych oraz m i ­ grujących do ich wzorca decyduje o pozycji w prezentowanych teoriach i schematach. Mamy tutaj wyraźnie do czynienia z wartościowaniem, z postawą, którą określilibyśmy jako agrocentryzm. (Nie jest to ter- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 217 min stosowany lub choćby znany w naukach społecznych, ale wydaje się nam, że możemy go zaproponować dla określenia opisanej wyżej po­ stawy wartościującej.) Jeszcze większe zastrzeżenia budzi zaliczanie wędrówek paster­ skich — zwłaszcza jeśli ma się na uwadze wędrówki pasterzy mongol­ skich — do migracji konserwatywnych. Według cytowanego wyżej okre­ ślenia Petersena, migracje konserwatywne to te, które są powodowane chęcią zachowania dotychczasowego (tradycyjnego) sposobu życia. Prze­ kształcenia, jakie obserwujemy we wzorze mongolskiego pasterstwa w y ­ raźnie mówią, że nie chodzi tutaj o zachowanie wzorca tradycyjnego, nie mamy zatem do czynienia z postawą konserwatywną. Jest to mody­ fikacja, ale w obrębie modelu sposobu życia i gospodarki, nie narusza­ jąca go, lecz zmieniająca zgodnie z rozwojem techniki, nauki, zgodnie z postępem. I nie trzeba aż „ucieczki od ziemi", by dostrzec innowacyj­ ne zmiany związane z koczowniczym pasterstwem w Mongolii. Kończąc t ę część naszych rozważań chcielibyśmy zwrócić jeszcze uwagę na pewną zasadniczą — naszym zdaniem — cechę koczownictwa pasterskiego różniącą je od nomadyzmu. (Przeciwstawiamy bowiem te dwa terminy i przyjmujemy założenie, że koczowanie jest sposobem życia związanym często z pasterstwem bądź podobnymi zajęciami i wy­ nikającym z warunków ekologicznych, nomadyzm zaś — permanentną wędrówką i życiem nastawionym na stałą zmianę). Dla tych społeczności, które prowadzą życie osiadłe, koczownictwo jest swobodnym przemieszczaniem się, nieskrępowaniem przestrzenią. Faktycznie jednak granice, w obrębie których mogą się poruszać są dla koczowników równie określone jak granice przebywania społeczności osiadłych — choć rzecz jasna obejmują one znacznie większy obszar w kilometrach. Jakiekolwiek zaburzenie w t y m rytmie, zmiana rejo­ nów koczowania, prowadzi do sytuacji równie niepokojących arata jak konieczność zmiany ustalonego rytmu pracy w polu w przypadku osia­ dłej ludności rolniczej. Względna stabilność koczowników wyraża się w rozwiniętym zespole wierzeń i wyobrażeń dotyczących domostwa, w skomplikowanej symbolice, rytuałach obowiązujących podczas budo­ wy j u r t y . Potwierdzeniem mogą być badania prowadzone przez Wasi­ lewskiego na temat symbolicznej roli j u r t y i publikowane przez niego wnioski. Ten sam autor przy analizie roli kamieni podkładanych pod trójnóg, na k t ó r y m ustawiano kocioł w trakcie przygotowywania posił­ ków zwraca uwagę na gest odsunięcia jednego z nich w kierunku nowe­ go koczowiska (gest wykonywany jest w momencie przygotowań do zmia­ ny miejsca pobytu) wyjaśniając zarazem: „jest w t y m skromnym geście zamiar paradoskalnego pogodzenia konieczności zmiany miejsca i prag­ nienia jego stałości czy kontynuacji" . 7 7 J . S. W a s i l e w s k i , Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Anali­ za przestrzenna jurty mongolskiej, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1, s. 112. �218 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI Termin nomadyzm proponujemy stosować tylko do tych społecznoś­ ci, dla których wędrówka i przemieszczanie jest podstawową cechą ży­ cia, warunkującą całokształt ich kultury. Nastawienie na permanentny ruch, na reperkusje w stosunku do przestrzeni oraz samego faktu prze­ mieszczania, uwidacznia się m . in. w braku wykształconego zespołu wierzeń dotyczących domostwa; domostwo bowiem — namiot, szałas, wóz itp. — pełni tylko rolę osłony przed niepogodą, miejsca do spania etc., a nie punktu w kosmosie — mikrokosmosu we wszechświecie, jak np. u koczujących pasterzy mongolskich. Jeśli przyjąć taką tezę, zrozu­ miałe stanie się stwierdzenie wypowiedziane przez jedną z przedstawi­ cielek koczujących pasterzy, Torgutkę z Mongolii: „pasterze nie lubią się przenosić" — t j . przemieszczają się z uwagi na stada, ale w pew­ nym sobie znanym dobrze obszarze i nie jest taki fakt traktowany, jak zmiana miejsca, jak przenosiny. Przenosiny poza obręb znanego, swo­ jego terytorium, dalsza migracja traktowana jest tak samo niechętnie, jak niemile widziana jest konieczność zmiany miejsca pobytu i zamiesz­ kania u przedstawicieli społeczności osiadłych. 8 P O W S T A N I E SOMONU B A J A N Powstanie somonu Bajan i struktura ludności w chwili jego two­ rzenia, istnienie miastotwórczych ośrodków, jakimi były klasztory, pozo­ stają w bezpośredniej zależności od najważniejszych momentów historii Mongolii i od procesów, jakie dokonywały się w czasach dawniejszych. Momentem istotnym dla historii Mongolii i dla sytuacji w jakiej znaj­ dowała się w chwili uzyskania autonomii a potem w czasie rewolucji jest data 1691. Rok, w k t ó r y m Mongołowie na kilka stuleci utracili nawet pozorną samodzielność. Jednym z efektów przyłączenia do Chin było wprowadzenie stosunkowo szybko nowego podziału administracyjnego; podział ten zachował się jeszcze po rewolucji 1921 r. Dzisiejszy Bajan somon leżał na terenie Beesijin choszuu przemianowanego w 1911 r. na Darchan czin Wangijn choszuu. Terytorium obecnego somonu Bajan stanowiło południowy skrawek choszunu Darchan czin wana, Tuszetuchańskiego ajmaku. Dokładniej dawny podział administracyjny na choszuny, somony i mniejsze 10-jurtowe zespoły, przetrwał niezmieniony aż do śmierci ostatniego bogdogegena i proklamowania republiki. Dopie­ ro w 1931 r. gdy urgunłowały się nowe zasady organizacji państwa prze­ prowadzony został nowy podział administracyjny; przetrwał on w zasa­ dzie do dzisiaj. Ponieważ somony zostały jednocześnie — w latach pięć­ dziesiątych, w okresie uspółdzielczenia — uznane za spółdzielnie, po­ wołano w ich obrębie mniejsze komórki: brygady; centra brygad stano8 Badania prowadzone w somonie Bułgan ajmaku kobdoskiego w 1975 г.; L . M r ó z , Rytm torguckiego koczowania, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977, z. 1. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 1. Wyobrażenie Mongoła z czasów Czyngis-chana (Według C. V. H e b e r t - S ' t e v e n s, Dans steppes de Gengis Khan, Paris 219 Arthaud, 1958) �220 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wią obecnie najniższe jednostki władzy terenowej. W obrębie poszcze­ gólnych brygad istnieją zespoły rodzin tzw. suiry, które razem koczują i wykonują pracę dla spółdzielni. Suiry istniejące na zasadach więzi rodzinnych są jednocześnie jedynymi nieformalnymi zespołami gospodar­ czymi, zespołami kultywującymi zarazem pewien tradycyjny zespół tre­ ści i więzi rodzinnych . W społeczności, gdzie większość koczowała przemieszczając się na ko­ lejne — w zależności od pory roku — pastwiska i gdzie także wraz z dworami koczowali nojonowie a nawet część łamów, stałe klasztory stanowiły siłą rzeczy jedyne trwałe punkty w stepie, przekształcające się stopniowo w ośrodki typu miejskiego. Przy klasztorach znajdowały się szkoły, zespoły rzemieślników, funkcjonowały jamyny choszunowych książąt. Tam też tworzyły się skupiska handlowe; jest zatem oczywiste, że klasztory wraz z całym towarzyszącym kompleksem stanowiły miej­ sce ciążenia aratów a z czasem stały się zaczątkami osiedli typu miejskie­ go . Uwidoczniło się to zwłaszcza po rewolucji — dawne zespoły klasz­ torne stały się ośrodkami nowej administracji i nowych władz. Somon Bajan w obecnych granicach terytorialnych powstał w 1922 r. a zatem w rok po rewolucji mongolskiej. Centrum administracyjne so­ monu zlokalizowane zostało wówczas w pobliżu rzeki Chamrus w k o t l i ­ nie o tej samej nazwie; znajduje się ona przy wschodniej granicy, pra­ wie w środkowej części bardzo wydłużonego terytorium somonowego. Pierwsze centrum somonu składało się z kilkunastu zaledwie j u r t oraz paru niewielkich drewnianych budynków a raczej komórek o przezna­ czeniu gospodarczym. Także w jurtach mieściły się instytucje takie jak administracja somonu, szkoła, biblioteka, sklep oraz zespół lekarski. W Chamurs mieszkało kilkanaście rodzin pracowników centrum. Bezpośrednio po rewolucji nadal utrzymywała się dawna struktura feudalnej władzy duchowej. Podstawy jej stanowiło kilkanaście zespo­ łów mniejszych i większych klasztorów oraz związane z nimi osiedla, złożone z niewielkich budynków drewnianych zamieszkiwanych przez ła­ mów oraz j u r t ludności pasterskiej — szabinarów. Szabinarzy od daw­ na zamieszkiwali na terenie dzisiejszego somonu Bajan; część z nich została w X I X w. przesiedlona z innych obszarów. Na terytorium Bajan somonu znajdowało się sześć zespołów sakral­ nych świątynno-klasztornych. W części północnej, przy samej zachodniej granicy — w Bajan czuluut — znajdowała się wielka kamienna świąty­ nia a przy niej duże osiedle przyklasztorne składające się z drewnianych budynków i jurt (prawdopodobnie nosiła nazwę Ta wind). Również przy zachodniej granicy w środkowej części somonu znajdował się — koło 9 10 9 Problemy te o m ó w i o n o dokładnie w pracy: W. D y n o w s k i , Mongolia, Wrocław 1968, s. 148-189. D y n o w s k i , op. cit, s. 57. 1 0 Współczesna �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA Plan I . Ludność zamieszkująca terytorium somonu Bajan w okresie cym rewolucję 221 poprzedzają­ I — terytorium gdzie zamieszkiwali Barguci, 2 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów, poddanych ś w i ę t e g o lamy Bambar-Erdeni, 3 — terytorium zamieszkiwane przez pod­ danych Darchan czin wana, 4 — Cajdam, w pobliżu którego zamieszkiwali szabinarzy cajdamskiego bagu, otoku Ceben-nima, 5 — terytorium, gdzie żyli szabinarzy z otoku Erchijn, 6 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów z otoku Bubyn. A — duże osiedla klasztorne istniejące do k o ń c a lat trzydziestych X X w., В — pojedyncze niewielkie ś w i ą t y n i e i domy modlitewne ł a m ó w , w y s t ę p u j ą c e do końca lat trzydziestych X X w. (Wszystkie plany: L . Mróz, J . Olędzki) �222 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Ebur cagaan czuluut — klasztor świętego lamy Bambar-Erdeni; zespół klasztorny liczył siedem świątyń kamiennych i drewnianych oraz dużych rozmiarów osiedle przyklasztorne. Nieopodal dzisiejszego centrum somonowego — w Santin churał — znajdowała się niewielka świątynia drewniana i osiedle bliżej nieokreślonej wielkości (prawdopodobnie byia to świątynia o nazwie Junsz). Przy granicy zachodniej, w kierunku po­ łudniowym znajdowała się drewniana świątynia Agujt a przy niej nie­ wielkie osiedle. W tej samej części somonu, ale przy granicy wschod­ niej stała drewniana świątynia Ergenek, przy niej niewielkie osiedle. I wreszcie na samym południu terytorium Bajan somonu mieścił się ze­ spół dwóch drewnianych świątyń i trzecia większa kamienna — Elgen; przy nich także znajdowało się osiedle. Te przyklasztorne osiedla to czę­ sto tzw. dżasy — „gospodarstwa klasztorne", gdzie zamieszkiwała służba klasztorna. Ryc. 2. Obmywanie dziecka w łoju baranim po pierwszych ostrzyżynach. Somon Bajan 1968 r. (Wszystkie fotografie: L . Mróz, J . Olędzki) �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 223 Największym skupiskiem ludzkim był oczywiście Bamar, samych mnichów przy zespole klasztornym zamieszkiwało podobno aż 2 tys. W innych świątyniach ilość mnichów była mniejsza, w Bajan czuluut kilkuset, a w pozostałych ośrodkach jeszcze mniejsze skupiska, liczące dwadzieścia czy tylko kilkanaście osób. Mimo tak znacznego zróżnicowa­ nia była to ogółem znaczna społeczność, przewyższająca swą liczebnością całość ludności pasterskiej zamieszkującej obecne terytorium tego somo­ nu. W trzydziestych latach wszystkie wyliczone wyżej klasztory i osiedla przyklasztorne zostały zniszczone; dzisiaj nie ma po nich żadnych śladów. Być może, oprócz skupisk klasztornych znajdowały się na obszarze dzi­ siejszego somonu Bajan jakieś inne dawne ośrodki administracyjne — związane z feudalną władzą świecką, w której posiadaniu znajdowała się większość tutejszych pastwisk, wodopojów itd. Niestety nie udało się zlokalizować istnienia w przeszłości takich ośrodków. Albo zatarła się o nich całkowicie pamięć albo znajdowały się one w innych miejscach, w bliskim nawet sąsiedztwie lecz poza granicami somonu. Ryc. 3. Opasywanie deli pasem jedwabnym, ochraniającym jeźdźca przed w s t r z ą ­ sami w czasie jazdy na koniu. Somon Bajan 1966 r. Po zniszczeniu w latach trzydziestych klasztorów, centrum admini­ stracyjne w Chamrus było przez kilkanaście następnych lat jedynym trwałym osiedlem na obszarze całego somonu Bajan. Zamieszkująca �224 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI w Bajan ludność pasterska zmieniała miejsca pobytu zgodnie z tradycją koczowniczą. Można jednak już mówić o zmianach a nawet o pewnych zasadniczych ograniczeniach. Zanikły całkowicie okresowe, dalekie w ę ­ drówki do sławnych klasztorów, zaprzestano również przekoczowań do dalszych żyznych pastwisk, chociażby w pobliże rzeki Kerulen. Obowią­ zywały surowe zakazy opuszczania granic macierzystego somonu — zna­ ne były one zresztą i z czasów dawniejszych, przedrewolucyjnych, kiedy opuszczenie granic choszunu możliwe było tylko za przyzwoleniem choszunowego zwierzchnika; teraz jednak obszar koczowania został jeszcze bardziej zawężony. Był to etap kształtowania nowych zasadniczo rygo­ rów, ograniczających dawną ruchliwość pasterzy, przysposabianie do ściślejszych więzi z administracyjnie wyznaczonym terenem. Ryc. 4. Pozycja jeźdźca na koniu (jeździ się na nogach wyprostowanych). Somon Bajan 1966 r. Bezpośrednio po I I wojnie światowej przez terytorium somonu zaczęto budować odcinek kolei Ułan Bator — Pekin, który przeciął południkowo somon na całej długości. Wzniesiono przy stacji kolejowej Mant (usy­ tuowanej w środkowej części somonu), spore osiedle domów murowa- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 225 nych, magazyny kolejowe, budynki administracyjne, elektrownię, pa­ rowozownię, piekarnię i sklepy. Prace wykonywane były głównie przez więźniów, a projektowane i nadzorowane przez specjalistów radzieckich. W 1957 r. ekipy te opuściły soman Bajan przekazując władzom mongol­ skim całe mienie osiedla kolejowego i budynków nadzoru. W t y m roku centrum administracyjne z Chamrus przeniesione zostało do opuszczonych budowli w pobliże osiedla kolejowego i stacji kolejowej Mant. Od tego czasu datuje się powstanie trwałego centrum administracyjnego i zara­ zem osady Bajan. Ryc. 5. Dwa rodzaje konstrukcji kół stosowanych w wozach. Krawędź szprychami obita sierścią. Somon Bajan 1964 r. 15 — E t n o g r a f i a Polska, X X I V , z. 1 koła ze �226 L E C H MRUZ, J A C E K OLĘDZKI Chcielibyśmy jeszcze kilka słów poświęcić samej tradycji pasterskiej i trwałości wzorca koczowniczego życia. Najprawdopodobniej żywa na­ dal jego aktualność bierze się z doskonałości, z zasad i form, które okre­ ślone zostały już w bardzo odległej przeszłości. Jest zadziwiające i god­ ne specjalnego podkreślenia, że mimo rozmaitych sytuacji w ciągu historii Mongołów, mimo przekształceń zapoczątkowanych rewolucją zasadnicze elementy pasterskiej kultury trwają niezmienione niemal od wielu stu­ leci. Podstawowy zrąb pasterskiej kultury aratów uformował się już około X I I I w., a może nawet nieco wcześniej. Pomieszczeniem mieszkal­ nym Mongołów X I I I - X I V w. była — tak jak i współcześnie — woj­ łokowa jurta. „Domy ich są okrągłe, na podobieństwo namiotu, wykona­ ne z prętów i cienkich pałek, u góry, pośrodku budowli znajduje się okrągłe okno, k t ó r y m wpada światło, a także wychodzi dym, dlatego że w środku palą zawsze ogień; ściany i dach pokryte są wojłokiem, drzwi także zrobione z wojłoku" — pisze C a r p i n i w relacji ze swojej podróży do Azji Centralnej i ziem imperium mongolskiego. Nawiasem mówiąc 11 Ryc. 6. W wizerunku „dobrego pasterza" w Mongolii nie ma gestu obejmowania owcy. Somon Bajan 1966 r. " P. C a r p i n i , 1967, s. 135. cyt. za Istorija Mongolskiej Narodnoj Respubliki, Moskva J �227 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA jeszcze współcześnie można napotkać także wojłokowe drzwi w jurtach mongolskich, zwłaszcza u tych aratów, którzy zamieszkują z dala od centrów somonowych w bardziej oddalonych rejonach kraju. Informacja Carpiniego wskazuje także na fakt opanowania i powszechnej umiejętno­ ści u trzynastowiecznych Mongołów obróbki sierści i produkcji wojłoku. Koczownicze pasterstwo i hodowla zwierząt ukształtowały swoisty jad­ łospis aratów. Cagaan ide — białe jedzenie (produkty mleczne), którym podejmowany jest gość wchodzący do j u r t y i które stanowi poważną część diety współczesnych pasterzy jest także bardzo starym elementem w tradycji mongolskiej. ,,Ze źródeł wyraźnie wynika, że Mongołowie w tym czasie ( X I I I w.) przygotowywali wyroby mięsne i mleczne prawie tak, jak robią to teraz. Do tych mlecznych produktów należą kumys (czige), mało (cagaan tos), suszony twaróg (churut)" stwierdza Historia Mongolii . Także wzór spędzania czasu i forma świętowania wykazuje zadziwiającą trwałość, jak podaje bowiem cytowana praca już w X I I I w. najbardziej Mongołowie lubili organizować „trzy męskie konkurencje" (erijn gurwan naadam) — zapasy, strzelanie z łuku i zawody konne . Gospodarka aratów miała charakter samowystarczalny. „Głównym zajęciem mongolskiego narodu była ekstensywna koczownicza hodowla. Bogactwo kraju stanowiły stada bydła, owiec, wielbłądów, tabuny koni. Araci koczowali niewielkimi grupami ailów, przechodząc z jednego miej­ sca na drugie w zależności od pory roku w poszukiwaniu pastwisk dla zwierząt. Każda grupa aratów przemieszczała się w granicach ściśle w y ­ znaczonego rejonu, znajdującego się we władzy feudała, do ziemi k t ó r e ­ go araci byli przywiązani i skąd nie mieli prawa odkoczować" . Używa­ nie pastwisk i regulowanie wypasu na nich zależało od nojona, właścicie­ la tych pastwisk. Należy dodać, że jeszcze w okresie wspólnoty pierwot­ nej pastwiska stanowiły własność rodów, dopiero po uformowaniu się społeczeństwa mongolskiego stały się one własnością feudałów — cho­ ciaż zimowe pastwiska (których było mniej niż letnich i które stano­ wiły niezmiernie ważny element w gospodarce aratów) jeszcze przez wie­ le stuleci były dziedzicznie przekazywaną własnością poszczególnych rodów. W wielu przypadkach dopiero rewolucja i zmiany spowodowa­ ne powstaniem nowego państwa przerwały ten ciąg tradycji dyspono­ wania zimowymi pastwiskami. 12 13 14 ŚRODOWISKO NATURALNE Obszary somonu Bajan znajdują się w strefie stepów, które zajmują 26,1% powierzchni Mongolskiej Republiki Ludowej. Obszary te są re12 13 14 Istorija Istorija Istorija Mongolskoj..., Mongolskoj..., Mongolskoj..., s. 135. s. 136. s. 147. �228 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI prezentatywne w stosunku do najważniejszego zróżnicowania geograficz­ nego Mongolii . Zapewniają one warunki dla rozwoju najczęstszego mo­ delu mongolskiej gospodarki hodowlano-pasterskiej lub, mówiąc ogólniej, kultury pasterskiej. Dodajmy przy tym, że jest to zarazem model k u l ­ tury najliczniejszej populacji etnicznej w Mongolii, ludności chałchas k i e j . Dlatego mówiąc o niewielkiej terytorialnie przestrzeni somonu Bajan możemy przybliżyć się do poznania spraw ogólniejszych, dotyczą­ cych wielkich obszarów Mongolii. W wiekim przybliżeniu terytorium somonu przypomina swym kształtem wydłużony prostokąt zorientowany krótszymi bokami w kierunku z północno-zachodniego na południo­ wo-wschodni. To położenie wyznacza szlak dawnej drogi ajmacznej z Dzun mod do Czoiren i Mandał gobi oraz — począwszy od lat pięć­ dziesiątych — połączenie kolejowe Ułan Batoru z Pekinem, przebiega­ jące przez całą długość terytorium somonu. Dzięki takiemu położeniu wydłużonemu z północy na południe, na ogólnej (352 772 m ) powierzchni somonu występuje wyraziste zróżnicowanie rzeźby terenu, gleb i roślin­ ności odpowiadające generalnym typom krajobrazowym, które na całym obszarze M R L mają układ równoleżnikowy. Według podziałów geogra­ ficznych przeprowadzonych przez Murzajewa terytorium somonu Bajan zaliczyć należy w części północnej do regionu changajsko-ehentyjskiego, czyli krainy średnio wysokich gór, a w części środkowej i południowej do falisto-pagórkowatej równiny środkowochałchaskiej '. 15 16 2 17 W pobliżu pojedynczych wyniesień rozpościerają się szerokie, prze­ ważnie suche doliny i rozległe równiny. Zdarzają się również zamknię­ te kotliny, wąwozy, łożyska wyschniętych rzek, szczeliny i załoimy skal­ ne mające ogromne znaczenie zabezpieczające dla stad. W południowej i środkowej części somonu występuje duża ilość sołonczaków . Mię18 1 3 Jest to strefa rozleglejsza od stepów górskich i lasostepów, liczących 25,2% powierzchni M R L i nieco mniejsza od najrozleglejszej strefy pustynno-stepowe.i, obejmującej 27,1% powierzchni tego kraju. E . M u r z a j e w , Mongolia. Opis fi­ zyczno-geograficzny, Warszawa 1957, s. 246. Stanowi ona 76,2% ogółu mieszkańców M R L . B. G u n d a a d a s z , Mongolska Republika Ludowa, Warszawa 1971, s. 81. Wzniesienia części północnej w y n o s z ą od 1884 do 1465 m w y s o k o ś c i bezwzględnej, a części południowej od 1520 do 1286 m wysokości bezwzględnej. W partii środkowej znajduje się góra Bajan o wysokości 1618 m. Krajobraz części północnej charakteryzują w y ż y n y grzędowe, faliste i pagórkowate. Wyżyny te mają łagodne stoki, zaokrąglone wzniesienia, przejście od w k l ę s ł y c h do w y p u k ł y c h form następuje stopniowo. Pokrywa glebowa jest rozwinięta. Skały macierzyste leżą niezbyt głęboko, często na garbach i wzgórzach ukazują s i ę na powierzchni. Podobny krajobraz występuje w części środkowej tego terytorium. Natomiast na południu wyniesienia mają jeszcze bardziej łagodne i zatarte formy. Patrz M u ­ r z a j e w , op. cit., s. 290-292. 1 8 1 7 1 8 Według Murzajewa obszary somonu Bajan zaliczyć należy w północnej części do stepu północnomongolskiego o glebach ciemnokasztanowych. Graniczy on �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 229 dzy strefą północną i południową występuje również wyraźne zróżnico­ wanie szaty roślinnej. Roślinność terenów od strony północnej zaliczana jest do podalpejskiej, trawiastej, ziołoroślowej stepów górskich. Na­ tomiast im bardziej na południe, t y m bujniejszy step ostnicowy, piłczatkowo-ostnicowy i piołunowo-ostnicowy. Ponadto w części tej występu­ je roślinność charakterystyczna dla słonych kotlin, terenów przylegają­ cych do okresowych jezior sołonczaków . Poza niewielkim skrawkiem północnym, dokąd sięgają połacie lasów sosnowych i pojedynczych brzóz, cały pozostały obszar somonu Bajan jest bezdrzewny . Rozległe stepy, łagodne wyniesienia, brak drzew to najbardziej charakterystyczne cechy krajobrazu w tych stronach Mon­ golii. Poza wspomnianymi sołonczakami i niewielką rzeką Chamrus przepływają przez północno-wschodnią połać somonu Bajan i stałymi lub okresowymi potokami pórskimi, nie ma t u innych zbiorników wodnych. Rzeka Chamrus tak jak większość rzek mongolskich przez pół roku po­ zostaje skuta lodem. Jej wody wzbierają również jak w większości rzek tego obszaru nie na wiosnę, lecz w lecie. W pobliżu gór znajdują się nie­ liczne źródła, na pozostałych, przeważających obszarach, wodę uzyskuje się ze studni. Są to studnie wody gruntowej, płynącej kilka metrów pod powierzchnią oraz znacznie głębsze specjalnie chronione kamiennymi cembrowinami. Te płytsze często zamarzają w czasie zimy. Podstawowym źródłem gospodarki wodnej stają się w tych okresach studnie głębokie (niekiedy na kilkadziesiąt metrów), przede wszystkim jednak lód zdoby­ wany na miejscu i dowożony z terenów sąsiednich. Klimat w somonie Bajan, podobnie jak na przeważających obszarach Mongolii, jest suchy, kontynentalny . Mimo surowego klimatu i niezbyt 19 20 21 na terytorium Bajanu od południa ze stepem strefy gobijskiej o glebach kaszta­ nowych i jasnokasztanowych pokrytych żwirem. Są to gleby dla upraw rolnych prawie nieprzydatne, w y s i e w a ć tutaj można jedynie rośliny trawiaste. M u t z a i e w, op. cit., s. 256. M u r z a j e w, op. cit., s. 264. Zadrzewienie skrawka części północnej ma też dosyć swoisty wygląd. Drze­ wami pokryte są tylko północno-zachodnie stoki wyniesień, natomiast stoki po­ łudniowo-wschodnie pozostają odkryte lub porasta je roślinność stepowa. Taki ro­ dzaj zadrzewienia w i ą ż e się z przenikaniem wilgotnych prądów powietrznych od północy, zachodu i północnego zachodu. W niedalekiej stosunkowo odległości od granic somonu, ok. 100 km na północ, rozpościerają się już zwarte obszary limbowo-modrzewiowe, bory sosnowe na piaskach oraz lasy sosnowo-brzozowe i modrzewiowo-brzozowe. Charakteryzują go długie, trwające sześć miesięcy mroźne, ubogie w śnieg okresy zimowe, w czasie pory wiosennej brak odwilży, bardzo krótkie skwarne lato i nagle pojawiająca się przenikliwie wietrzna jesień. Z nadejściem jesieni występują g w a ł t o w n e , mroźne wiatry wschodnie, będące n a j w i ę k s z y m zagroże­ niem stad. Zimowy, wschodni wiatr dzud zaliczany jest do najstraszliwszych klęsk żywiołowych. Docierają tu w okresie letnim podmuchy burz piaskowych znad obszarów gobijskich. W tym też okresie staje się zagrożeniem nocne obniżanie 1 9 2 0 2 1 �230 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wydawałoby się atrakcyjnego krajobrazowo środowiska geograficznego somon ma nazwę Bajan, co znaczy bogaty. W nazwie tej wyraża się spe­ cyficzna dla Mongołów skala czy sposób wartościowania przestrzeni, śro­ dowiska, naturalnych w a r u n k ó w bytowych. Nazwa Bajan samodzielnie lub z różnymi dodatkami (cagaan — biały, dżargałant — szczęście, mongche — wieczny, ula — góra, tołgoj — szczyt, boro — deszcz, nuru — grzbiet górski, chuduk — studnia, goł — rzeka itd). występuje niezwykle często na całym obszarze Mongolii. Jest to nazwa wykorzystywana do oznaczania rzeźby terenu (wzniesień, rzek, jezior, dolin itd)., jak też miejsc zagospodarowanych przez człowieka (studnie, oazy, siedliska, kla­ sztory, całe terytoria o określonej przynależności). Wydaje się, że złożo­ ny sens nazwy bajan łączy się z rozróżnieniem najważniejszych stref geograficznych, jakiego Mongołowie dokonują posługując się nazwami „changaj" i „gobi". Murzajew mówi, wykorzystując materiały własne i wiadomości zgromadzone przez innych badaczy, ,,że oprócz znaczenia rzeczownika changaj w sensie krajobrazu gór o średniej wysokości, z dobrą paszą dla bydła, terenów obfitujących w wodę i lasy, w języku mongolskim istnieje jeszcze imiesłów: changaj — zadowalający, nasy­ cający". Autor stwierdza następnie, że „changaj jest przeciwstawieniem gobi — terenów równinnych, pokrytych rzadką, półpustynną lub pustyn­ ną roślinnością, gdzie brak rzek, gdzie woda zwykle jest tylko w stu­ dniach lub bardzo rzadkich źródłach, gdzie gleby są kamieniste, glinia­ ste, piaszczyste, miejscami zasolone" . 22 Nazwa bajan bliska jest swą treścią nazwie changaj. Ma również zde­ cydowanie sens afirmatywny, w szerszym jednak zakresie, albowiem służy nieraz do oznaczania miejsc podobniejszych do surowszego śro­ dowiska gobi. W stosowaniu nazwy bajan wyraża się rozmiłowanie, nie­ zwykle uczuciowe odnoszenie się ludów mongolskich, do ziemi ojczystej, bez względu na to, jaka jest ta ziemia. Wywyższanie jej rzeczywistych walorów poprzez kwalifikacyjne nazwy w rodzaju bajan jest też raczej zjawiskiem znacznie bardziej lokalnym aniżeli uniwersalnym. W wa­ runkach europejskich często się zdarza postawa odwrotna, pomniejszania w nazwach geograficznych rzeczywistych walorów ziemi, szczegółów charakteryzujących dany krajobraz. Mówiąc o szczególnym stosunku Mongołów do ziemi można wspomnieć, że charakteryzuje go bodaj naj­ wyższy stopień uczuciowości, przewyższający uczucia w stosunku do naj­ wyżej cenionych zwierząt a nawet ukochanych osób. Zwraca uwagę cho­ ciażby taki fakt, że najliczniejszą i najczęściej wykorzystywaną w roz­ maitych sytuacjach grupą dawnych pieśni w Mongolii są te, które sławią temperatury. Na pastwiskach pojawia się szron, utrzymujący się nieraz długo po wschodzie słońca. Na równinach stepowych i rozległych falistych w y ż y n a c h dotkli­ wie odczuwane są wiosenne i letnie wyładowania atmosferyczne, połączone z w i ­ churą, cyklonem, ulewą i gradobiciem. M u r z a j e w , op. ext., s. 287. 2 2 �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 231 urodę określonych krain, pieśni o stepie, rzekach i górach. Na dalszym miejscu znajdują się pieśni o stadach, zwierzętach, przede wszystkim o koniu. Nazwę bajan można by więc uznać za symboliczną dla tradycyjnych postaw Mongołów. Okoliczności d sposób jej stosowania określa postawę więcej niż afirmatywną czy aprobującą w stosunku do środowiska ro­ dzimego, niezależnie od tego, czy jego walory, głównie fizyczne i gospo­ darcze — zgodne są z dosłownym znaczeniem tej nazwy. Bardzo specy­ ficzny sens nazwy bajan, jej popularność, stanowią ważną cechę kultury sprzężonej z tradycją koczowniczą. Cechę tę uwzględniać należy z całą jej doniosłością również w próbach śledzenia procesu kształtowania w Mongolii w a r u n k ó w życia osiadłego. W tradycyjnej gospodarce pasterskiej właściwości danego środowiska geograficznego, sposoby jego należytego wykorzystywania były przez doświadczonych starszych aratów dobrze na ogół znane. Oto jedna z wie­ lu na ten temat wypowiedzi pasterza A. Baldana, urodzonego w 1887 r. na terenie somonu Bajan: „Jako arat, człowiek hodujący bydło, cenię sobie najbardziej step. Obszary równe, a nie górzyste. Ten, co mówi, że w zimie tylko w górach znajdzie od­ powiednie warunki dla zwierząt, słabo poznał tutejsze możliwości. W górach wiatr kręci się i wzmaga chłód. Natomiast w stepie jest ciepło. Bo jeśli w stepie wieje wiatr, to równomiernie. Nie kręci się, tak jak w górach albo w dolinach. Dla hodowców wielbłądów, nie ma nic gorszego jak pastwiska położone w g ó ­ rach. Wprawdzie wielbłąd potrafi w e j ś ć na wysoką nawet górę, ale ciężko mu jest z niej zejść, bo takie potężne ma ciało [...] Niektórzy sądzą, że najlepiej w y ­ pasać bydło w czasie lata w dolinach rzek. Jest to postępowanie całkowicie błędne, bo wtedy właśnie znajdują się w dolinach ogromne ilości much. Zwierzęta nie pasą się tam spokojnie. I dlatego w czasie lata należy zwierzęta wypasać na sto­ kach oraz na szczytach niewielkich wzgórz. Natomiast jesienią również na stokach, lecz nie nasłonecznionych. Jako że wtedy, tłuszcz się w nich nie topi i m i ę ­ so zwierząt nie staje się czarne [...] S ą tacy, którzy uważają, że dla owiec albo wielbłądów, jak też dla k r ó w i koni najdogodniejsze są miejsca, gdzie znajduje się dużo wody. To świadczy o niezrozumieniu gospodarki pasterskiej. Na przy­ kład pustynia stwarza lepsze nieraz warunki hodowli. Zwierzęta piją tam w o d ę umiarkowanie a jedzą najpożywniejsze trawy, dzięki temu mają najlepsze mięsa". Doświadczony pasterz Baldan uzupełnia wypowiedź takim stwierdze­ niem: „U arata n a j w y ż e j sobie cenię delikatność w stosunku do zwierząt. Arat nigdy nie powinien bić zwierząt. Na drugim miejscu stawiam troskę o chore zwierzęta, a na trzecim w i e d z ę o zasadach wypasania stad [...] Słaby to pasterz, który poszukuje wiedzy w książkach, ślęczy za stołem, poznaje rzeczy nic nie mające w s p ó l n e g o z praktyką. Nie cenię sobie również tych pasterzy, którzy po­ trafią tylko popędzić stada w step, nie zapoznawszy się z trawami odpowiednimi dla określonego rodzaju zwierząt [...] Znam ogółem trzy tysiące ołs (traw i roślin) przydatnych dla hodowli zwierząt [...] Podam dla przykładu, choch budargan to ro­ ślina ulubiona przez wielbłądy, ulaan budargan jest podstawowym p o ż y w i e n i e m wszelkich zwierząt, taan lubią krowy. A chómol jedzą nawet ludzie. Również gogot �232 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI i mańgir jedzą ludzie [...] Natomiast chers cenią sobie przede wszystkim w i e l b ł ą ­ dy, a jesienią także krowy. Temen tawagu, chociaż to „łapa wielbłąda", wielbłądy nie jedzą, ale jedzą ją owce, kozy i konie. Natomiast koński chiag bardzo lubią konie". Baldari kończy tę wypowiedź znamiennym osądem: „Dzisiejsi ludzie nie mają żadnego rachunku, nie cenią tugryków. Dzisiejsi ludzie nie jedzą żołądków bydlęcych, baranich. Ich zawartości nie chronią, chociaż zawartość ta uratować może zwierzęta głodujące w zimie. Te cenne żołądki w y ­ rzucają precz. Dzisiejszym ludziom zbyt dobrze się powodzi" . 23 W t y m miejscu ujawnia się z całą ostrością problem dawnej kultury Mongołów, której nie sposób charakteryzować w kategoriach pojęcia le­ nistwa czy niezaradności i dążeń do wygodnego, pełnego uciech życia. SPOSOBY ZAJMOWANIA PRZESTRZENI „ J u r t o biała, co stoisz gotowa, Jak drogi kamień lśniąca, czysta" 2 4 Przystępując do analizy sposobów zajmowania przestrzeni na teryto­ rium somonu Bajan, należy szczegółową uwagę poświęcić samej jurcie, która ściśle się wiąże z trybem życia koczowniczego i uzyskuje nieraz cechy domostwa o znacznie szerszym zakresie funkcji, wykraczających poza tradycje pasterskie. Jurta jest wzorem domostwa mającego wszystkie ważne cechy prze­ nośnego mieszkania. Porównując jurtę z innymi rodzajami domostw pasterskich uznać należy za najwyższe w t y m zakresie osiągnięcie myśli technologicznej, konstrukcyjnej, a także wiedzy o zasadach życia rodzin­ nego i społecznego. Jest też jurta do tego stopnia doskonałym pomiesz­ czeniem, że z łatwością może być wykorzystywana w warunkach byto­ wania nie tylko sezonowo osiadłego, lecz również osiadłego na sposób trwały. Dalej można podać jeszcze inne jej cechy. 1. Wykonywana jest z surowców szlachetnych, wprost komfortowych (wojłok z owczej wełny); trwałych (drewno, rzemienie i powrozy) oraz — co jest bardzo ważne — materiałów dostępnych, naturalnych czy spe­ cjalnie wytwarzanych w powiązaniu z podstawowym; tradycyjnym za­ jęciem gospodarczym, jakim jest pasterstwo. 2. Konstrukcje drewniane ścian składanych, odrzwi i drzwi oraz skła­ danego stropu są przejawem bardzo wysoko rozwiniętej techniki ciesielsko-stolarskiej. Stanowią również przejaw formy doskonałej architekto­ nicznie, mocno związanej z krajobrazem, harmonijnej w prostocie brył (walec przechodzący łagodnie w obło zakończoną formę stożkowatą), Wypowiedź zanotowana w grudniu 1975 r. A. R ó n a - T a s , Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965, s. 322. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 233 Plan I I . Pastwiska na terytorium somonu Bajan a — owoldżóó, pastwiska zimowe, b — namardżaa, pastwiska jesienne, с — chawardżaa, pastwiska wiosenne, d — dzuslan, pastwiska letnie, A — centra administracyjne somonu i trzech brygad Spółdzielni Pasterskiej somonu Bajan Wzbogaconej w swej jednolitej wojłokowej czy płóciennej powierzchni akcentami dekoracyjnych drzwi, prześwitów żerdek w otworze szczy­ towym (będącym oknem i wylotem dymu) oraz rytmicznie przebiega­ jącym opasaniem ścian. �234 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO 235 PASTERZA 3. Dostosowanie do niezwykle s k r ó c o n e g o w czasie m o n t a ż u , t r w a j ą ­ cego (zależnie od w i e l k o ś c i jurty i w a r u n k ó w ) od jednej do d w ó c h go­ dzin, oraz d e m o n t a ż u t r w a j ą c e g o zaledwie kilkanaście minut. 4. Stosunkowo niewielki ciężar i to, że składa się z osobnych elemen­ t ó w pozwala na transport nawet bez użycia specjalnych ś r o d k ó w lokomo­ cji, chociażby b e z p o ś r e d n i o na grzbietach zwierząt. 5. Wprost maksymalne wykorzystanie przestrzeni, g ł ó w n i e dzięki ko­ listemu k s z t a ł t o w i i odpowiednio dostosowanej budowie s p r z ę t ó w (m. in. kunsztownych, pojemnych, lekkich skrzyń; zgrabnych niewielkich s t o ł ­ k ó w i s t o l i k ó w , rozkładanych posłań) oraz standartowym kombinacjom w ich rozstawieniu. 6. Ściśle przestrzegana zasada podziału jurty na części m ę s k ą i ż e ń s k ą oraz dziecięcą. R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e miejsca zaszczytne i mniej zasz­ czytne, ustalające obyczaj przyjmowania gości. Sakralizacja pomieszcze­ nia, w szczególności o b i e k t ó w z n a j d u j ą c y c h się od progu, poprzez ognisko, Ryc. 7. G ł o w a barana przygotowana na u r o c z y s t o ś ć j a n 1968 r. wyrobu wojłoku. Somon Ba­ �236 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI po ołtarz jurtowy, w pasie d z i e l ą c y m część m ę s k ą od ż e ń s k i e j . Zasada g w a r a n t u j ą c a o p t y m a l i z a c j ę ładu w życiu rodzinnym, w przebywaniu na bardzo ograniczonej powierzchni wielu nieraz osób. W czasie spotkań ł o w r z y s k i c h m i e ś c i się w d u ż y c h jurtach nawet kilkadziesiąt osób przy zachowaniu r y g o r ó w nastroju uroczystego, rekreacyjnego, rzeczowego, a także nastroju nie przerywanej na te okazje pracy. 7. Jurta dostosowana jest do w a r u n k ó w koczowniczych i osiadłych. Przede wszystkim dzięki wspomnianym już walorom technologiczno-konstrukcyjnym czy estetycznym, jak też m o ż l i w o ś c i o m adaptacyjnym do zmiennych w a r u n k ó w klimatycznych, sanitarnych, bądź bytowych. Jurtę można o g r z e w a ć najbardziej d o s t ę p n y m o p a ł e m (argałem), a przez za­ montowanie pieca — w ę g l e m czy elektrycznością lub gazem. Dzięki du­ ż y m w ł a ś c i w o ś c i o m izolacyjnym w o j ł o k u i szczelności konstrukcji m o ż l i ­ we jest utrzymywanie w zimie wysokiej temperatury w n ę t r z a . Nato- R y c . 8. S k ł a d a n i e r u n a owczego: p i e r w s z a c z y n n o ś ć Bajan 1968 r. przy wyrobie wojłoku. Somon �WIZERUNEK DOBREGO 237 PASTERZA miast w okresach skwarnych istnieje m o ż l i w o ś ć uzyskania nawet chłodu, dzięki walorom izolacyjnym ścian i stropu oraz wentylacji (podwijanie dolnych partii ścian k r y t y c h w lecie tylko brezentem). Wreszcie dobudowywanie osobnego pomieszczenia przy w e j ś c i u u m o ż l i w i a rozszerzenie funkcji mieszkalnych jurty o bardziej komfortowo wykonywane c z y n ­ ności higieniczne. Ostatni z wymienionych szczegółów, charakterystyczny dla jurt sta­ wianych w s p ó ł c z e ś n i e w osiedlach somonowych, a także w pobliżu osied­ li o zabudowie wielkomiejskiej, ś w i a d c z y o m o ż l i w o ś c i a c h adaptacyjnych tego tradycyjnego, a nawet archaicznego pomieszczenia do w a r u n k ó w wysoko zaawansowanej w rozwoju cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Dodać t e ż można, że nie są znane z innych stron świata (Europy, Ameryki czy Afryki) przypadki współistnienia z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą współczesną rodzimych d o ś w i a d c z e ń w zakresie budownictwa zdecydo­ wanie pasterskiego, koczowniczego. R o z l e g ł e dzielnice jurtowe w y s t ę p u - R y e . 9. N a p ł a c h c i e starego w o j ł o k u , z w a n e j m a t k ą , r o z ł o ż o n e r u n o n a z y w a n e c ó r k ą . Poświęcanie wojłoku i mlekiem, wypowiadanie kawałkami sera błogosławieństwa. i cukru. Somon T r z y k r o t n e obchodzenie Bajan 1968 r. �1 238 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI ją w n a j w i ę k s z y c h miastach Mongolii, w U ł a n Bator, Cecerlegu, Czoibałsanie, Murenie i Kobdo. Jest to zjawisko m a j ą c e ogromne znaczenie społ e c z n o - k u l t u r o w e . B y w a ono często z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e oceniane w k a ­ tegoriach zacofania, niedostosowania itd. Jest natomiast korzystne w r ó ż ­ nych aspektach, przede wszystkim i n t e r e s ó w samych m i e s z k a ń c ó w tych osiedli, k t ó r z y w y p o w i a d a j ą s i ę niezwykle pozytywnie o walorach byto­ wania iw jurcie n i e z a l e ż n i e od miejsca jej ustawienia. Osiedla jurtowe w wielkich miastach mongolskich s ą tych miast urbanistycznym wzboga- �WIZERUNEK DOBREGO 239 PASTERZA ceniem nie k o l i d u j ą c y m w niczym z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą , systemem miejskiej komunikacji, w a r u n k ó w sanitarnych itp. Powstanie osiedli jurtowych w i ą ż e s i ę n i e w ą t p l i w i e z trudnościami r o z w i ą z y w a n i a w du­ żych miastach g w a ł t o w n i e r o s n ą c y c h potrzeb mieszkaniowych. Ale jest też ś w i a d e c t w e m wymienionych w y ż e j uniwersalnych w a l o r ó w jurty. Fakt istnienia takich osiedli ś w i a d c z y r ó w n i e ż o charakterze postaw pre­ s t i ż o w y c h w s p ó ł c z e s n y c h M o n g o ł ó w . Postawy te w mniejszej mierze niż w innych c z ę ś c i a c h świata — np. w n i e k t ó r y c h krajach Europy, szcze­ gólnie w Polsce w ś r ó d ludności chłopskiej — u l e g ł y ż y w i o ł o w y m , bez­ refleksyjnym procesom przewartościowania, p r o w a d z ą c y m do znanej nie­ chęci czy wprost awersji do mieszkania w wiejskim budownictwie t r a ­ dycyjnym; t o w a r z y s z y ł o temu nawet niszczenie cennych z a b y t k ó w a r ­ chitektury wiejskiej. To, co obserwujemy w ś r ó d M o n g o ł ó w w ich stosun­ ku do w ł a s n e j tradycji bytowania w jurcie, bliskie jest nieraz ś w i a d o m y m , głęboko motywowanym tendencjom, znanym przede wszystkim z F i n ­ landii (wykorzystanie w nowoczesnym budownictwie miejskim rodzimych osiedli chłopskich). Ryc. 11. U c z t a p r z e d n o w y m w o j ł o k i e m - c ó r k ą . Somon Bajan 1968 r. Dodać j e d n a k ż e należy, że jurta nigdy w tradycji jej u ż y t k o w a n i a nie uzyskała — tak jak chata — w a l o r ó w domostwa w y ł ą c z n i e ludności zaliczanej do n a j n i ż s z y c h czy n a j u b o ż s z y c h warstw s p o ł e c z n y c h . Z jurt korzystali w przeszłości nie tylko pasterze, lecz r ó w n i e ż m o ż n i f e u d a ł o - �240 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wie. A n a l i z u j ą c inwentarz kultury materialnej p o s z c z e g ó l n y c h warstw s p o ł e c z n y c h — przede wszystkim a r a t ó w i n o j o n ó w — odnajdujemy w przeszłości znacznie w i ę c e j różnic i l o ś c i o w y c h aniżeli j a k o ś c i o w y c h , a w i ę c takich, k t ó r e d e c y d o w a ł y b y o odmiennym wzorcu bądź stylu by­ towania (sposobie mieszkania), o d ż y w i a n i a się, ubierania, ogólnego za­ chowania). Przestrzenne i utylitarne walory jurty s p o w o d o w a ł y , że jej forma konstrukcji jurty. W czasie transportowania jurty krąg c z ę ś c i . S o m o n B a j a n 1963 r. jest składany na dwie �WIZERUNEK j ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ DOBREGO PASTERZA 241 została przejęta w n i e k t ó r y c h rejonach Mongolii (np. w okolicach Kobdo) do budownictwa s t a ł e g o — domostw budowanych z suszonych na s ł o ń c u cegieł. Tradycyjnie zaś uznane i cenione zalety w o j ł o k u jako m a t e r i a ł u izolacyjnego p o w o d u j ą , że jest on u ż y w a n y w s p ó ł c z e ś n i e do uszczelnia­ nia domostw drewnianych — nawet w nowoczesnych ośrodkach przemysłowych. 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z, 1 ' �242 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO „Chodząc że najlepszym wśród zabudowań materiałem s i ę przez M o n g o ł ó w faniem. beryjski, pozatykane wojłokiem W zimie jurty Szpary między wojłokowej belkami T o jest kopalni a —• pisze jest nie domów są wojłokiem, wewnątrz. pracownicy kopalni izolacyjnym tu Róna-Tas wojłok, widziałem najlepsza i jest b y n a j m n i e j mieszkalnych, najchętniej 243 PASTERZA ochrona przed w przekonałem drewniane silnymi takich się, wyzbywanie równoznaczne zbudowanych nawet mieszkają — niechętne na z chałupy wiatrami, właśnie zaco­ wzór sy­ obite dlatego 2 S domach" . B y ć m o ż e obijanie domostw drewnianych w e w n ą t r z ma jeszcze inny sens niż w y ł ą c z n i e izolacyjny — na przykład nadanie ś c i a n o m charakte­ ru, faktury i kolorytu do jakiego p r z y w y k ł o się, a może nawet u ś w i ę c e ­ nie obcego a nie tradycyjnego w n ę t r z a — przestrzeni, w której przebywa człowiek. S z c z e g ó ł o w a analiza osiedla p o w s t a ł e g o w centrum somonu Bajan do- Ryc. 16. Wór do wyrobu i przetrzymywania 1968 r. R ó n a - T a s , op. cit., s . 45. kumysu — ajryku. Somon Bajan �244 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI starcza danych p o t w i e r d z a j ą c y c h t e z ę o pewnych z b i e ż n o ś c i a c h w posta­ wach o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do tradycji mieszkalnych i zarazem budo­ wlanych. Zbieżności te zachodzą niezależnie w ś r ó d społeczności zamiesz­ kujących bardzo odległe miejsca na ś w i e c i e — pośród ludności różniącej się nieraz zasadniczo swym rodowodem i statusem s p o ł e c z n y m . Tę w s p ó l ­ notę postaw m o ż n a by określić jako poczucie w y g ó d (rozumianych w do­ statecznie szerokim znaczeniu), n i e z m ą c o n y c h poprzez f a ł s z y w e aspiracje prestiżowe. I m o ż n a by tę p o d s t a w ę p r z e c i w s t a w i a ć pozornie z w i ę k s z o ­ nym wymaganiom w y g ó d (np. w y ł ą c z n i e higienicznych) przy j e d n o c z e ś ­ nie niezwykle silnie w z m o ż o n e j potrzebie p r e s t i ż u s p o ł e c z n e g o . Jak już m ó w i l i ś m y , centrum somonowe B a j a n p o w s t a ł o w latach dwudziestych w okolicach góry i rzeki zwanej Chamrus. B y ł o to w ó w c z a s osiedle w y ł ą c z n i e jurtowe. Pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h centrum to przeniesione z o s t a ł o w pobliże stacji kolejowej Mant. W o k ó ł stacji w y ­ budowano specjalne osiedle, składające się z k i l k u d z i e s i ę c i u d o m ó w par­ terowych d w u - i wielorodzinnych. Projektanci radzieccy nadali osiedlu charakter europejski; domy iw regularnej zabudowie, murowane i t y n ­ kowane lub szalowane deskami, dachy d w u - i czterospadkowe kryte c z e r w o n ą dachówką, ozdobne obrzeżenia okien i drzwi, w n i e k t ó r y c h bu­ dynkach podcienie narożne lub werandy. W osiedlu tym zamieszkali Ryc. 17. W a r z e n i e m l e k a na ser. N a pierwszym planie kosz z argałem, n a w o z e m s ł u ż ą c y m j a k o o p a ł . S o m o n B a j a n 1967 r . suchym �WIZERUNEK DOBREGO 245 PASTERZA pracownicy kolei oraz nieliczni urzędnicy centrum administracyjnego somonu, m. in. p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni pasterskiej i g ł ó w n y k s i ę g o w y . W tym czasie jeszcze o d d z i a ł y w a ł y silnie momenty p r e s t i ż o w e z w i ą z a n e z faktem zamieszkiwania w t y m ż e osiedlu. Z czasem sytuacja s i ę zmie­ niła dosyć zasadniczo. Nieopodal, w sposób prawie samorodny czy ż y ­ w i o ł o w y , p o w s t a ł o osiedle nieprojektowane, składające się z jurt i drew­ nianych b u d y n e c z k ó w gospodarczych. Zasady powstawania tego osiedla można bliżej tak określić: 1. Kontynuacja d o ś w i a d c z e ń tradycyjnych w rozstawianiu w i ę k s z e j ilości jurt. Stawianie ich w w y r ó w n a n y m rzędzie w nieznacznych o d s t ę ­ pach (od k i l k u do kilkunastu m e t r ó w ) , z w r ó c o n y c h w e j ś c i e m na p o ł u d ­ nie, przy jednoczesnym nie stosowaniu ogrodzeń (tak samo jak to b y ł o i jest w zwyczaju stawiania jurt na pastwiskach). 2. Dostosowanie się do u k ł a d u przestrzennego m i ę d z y zastanymi w centrum somonowym zespołami osiedlowymi i pojedynczymi budynka- Ryc. 18. T r a d y c y j n y sposób transportowania wody. Somon Bajan 1966 r. �246 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI m i zaprojektowanymi w z w i ą z k u ze stacją k o l e j o w ą Mant. Dostosowanie się do p o w s t a ł y c h instytucji, takich jak zarząd spółdzielni, zajazd, sklepy, ambulatorium, ogródek c h w a ł y , szkoła i żłobek. Dostosowanie s i ę do p o w s t a ł e g o w c z e ś n i e j szlaku drogowego biegnącego z p ó ł n o c y na p o ł u d ­ nie (przez centrum somonowe) oraz s z l a k ó w ł ą c z ą c y c h p o s z c z e g ó l n e i n ­ stytucje. Szlaki te s t w o r z y ł y ramy orientujące i dokładnie określające przestrzeń osiedla jurtowego. I tak zgodnie z tradycją ustawiony został na p o c z ą t k u jeden, dosyć długi w y r ó w n a n y rząd kilkunastu jurt, z w r ó c o n y c h w e j ś c i a m i na po­ łudnie. Z a t y m pierwszym r z ę d e m stawiano w o d l e g ł o ś c i a c h k i l k u n a ­ stu m e t r ó w n a s t ę p n e , stopniowo w y d ł u ż a j ą c e się do ponad dwudziestu jurt, a w partii k o ń c o w e j osiedla z m n i e j s z a j ą c e się ponownie do k i l k u ­ nastu. R y c . 19. K o c z o w n i c y z s o m o n u B u ł g a n , 1975 r. W 1961 r. b y ł o w osiedlu jurtowym Bajan dziesięć zwartych r z ę d ó w jurt i zarazem ulic, w 1968 — osiemnaście, a w 1975 — trzydzieści sześć. Osiedle to rozwijało się w kierunku p ó ł n o c n y m , oddalając s i ę stopniowo od centrum administracyjnego i u s ł u g o w e g o somonu, przybliżając s i ę natomiast do z a k ł a d ó w cegielni i więzienia, p o ł o ż o n y c h w tej c z ę ś c i so­ monu. Nastąpił t e ż w y r a ź n y podział w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w osiedla na z w i ą ­ zanych pracą z centrum administracyjnym i spółdzielnią p a s t e r s k ą oraz na odrębną g r u p ę p r a c o w n i k ó w cegielni i więzienia. Pierwszych osiem- �1 N И » и о о ш и и о о ч > н и и со N > Plan I V . Centrum administracyjno-osiedleńcze somonu Bajan A — r e j o n z a b u d o w y k o l e j o w e j p r z y d w o r c u M a n t , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e w l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e pod koniec lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i n a p o c z ą t k u s i e d e m d z i e s i ą t y c h , С — c e n t r u m administracyjno-gospodareze, D — kierunek usytuowania cmentarza; 1 — budynek w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , 2 — kino, świetlica, biblioteka, 3 — s z k o ł a , i — przedszkole, 5 — szpital, 6 — s t o ł ó w k a i zajazd, 7 — u r z ę d y S p ó ł d z i e l n i P a s t e r s k i e j , 8 — „ o g r ó d z a b a w " , 9 — m a g a z y n y , 10 — s t a c j a m e t e o r o l o g i c z n a , 11 — s t a c j a w e t e r y n a r y j n a , 12 — b u d y n e k m u ­ rowany z a m i e s z k a ł y przez c z ł o n k ó w czwartej brygady zwanej p o m o c n i c z ą , 23 — s z a l e t y , U — s i e ć e l e k t r y c z n a Ł 2 to �248 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI naście ulic z a m i e s z k i w a ł a pierwsza grupa, dalsze — druga. Całe osiedle obwiedzione zostało na z e w n ą t r z soczewkowato rozszczepionym szlakiem drogi z U ł a n Bator do Czoir, przebiegającej przez centrum somonowe. Na zamieszczonym obok planie ukazana jest sytuacja w 1968 г., kiedy nie b y ł o jeszcze drugiej dzielnicy w t y m ż e osiedlu. To rozszczepienie drogi p o w s t a ł o już w momencie ustawienia pierwszych r z ę d ó w jurt. P o m i ę d z y b i e g n ą c y m i z z e w n ą t r z traktami k s z t a ł t o w a ł y się r ó w n o l e g ł e , poprzeczne przejścia — ulice, p r o w a d z ą c e ze wschodu na zachód. N i e z a l e ż n i e od nich rozwijał się ciąg w ą s k i c h przejść dla pojedynczych osób m i ę d z y obejścia­ mi p o s z c z e g ó l n y c h jurt. Przejścia te ukierunkowane zostały z południa na północ. Na początku lat sześćdziesiątych j u r t y zelektryfikowano, w pobliskim stepie pobudowano klozety, w wielu o b e j ś c i a c h p o j a w i ł y s i ę osobne po­ mieszczenia s ł u ż ą c e jako umywalnie, w samych z a ś jurtach — nowe sprzęty: metalowe łóżka, biblioteczki/zakrywane szafki kuchenne, stoliki do nauki oraz radia i pralki. W miarę u p ł y w u czasu w osiedlu tym t w o r z y ł y się coraz silniejsze więzi, g ł ó w n i e t o w a r z y s k o - s ą s i e d z k i e oraz związki bądź zależności opar­ te na r ó ż n y c h wzajemnych u s ł u g a c h , często r z e m i e ś l n i c z y c h (szewskie, krawieckie, stolarskie, fryzjerskie). Ryc. 20. D r o g i stepowe. O k o l i c e U ł a n B a t o r 1963 r. �WIZERUNEK DOBREGO Ryc. 21. Budynek władz administracyjnych w 249 PASTERZA centrum somonu Bajan, 1966 r. Na p o c z ą t k u — jak już m ó w i l i ś m y — poszczególne obejścia t w o r z y ł a jurta, nieraz dwie i trzy jurty, jeden lub w i ę c e j b u d y n e c z k ó w gospodar­ czych, a obejść nie ogradzano. B y ł a to sytuacja charakterystyczna dla tradycji pasterskich, zgodnie z nią M o n g o ł o w i e stawiali jurty w pobliżu pastwisk nie k o r z y s t a j ą c ze specjalnych ogrodzeń, zabezpieczających do­ mostwo bądź stado. Takie ogrodzenia lub o s ł o n y budowano tylko dla m ł o d y c h zwierząt. Nie korzystano jednak z koszarów w czasie doje­ nia owiec, co jest dosyć p o w s z e c h n ą praktyką pasterzy. Z a s t ę p o w a n o ogrodzenia ł a t w y m do transportowania w i ą z a d ł e m — d ł u g i m powrozem. Te tradycyjne elementy osiadłości, bez p o s ł u g i w a n i a się ogrodzeniem, określały istniejące poczucie b e z p i e c z e ń s t w a , zaufania — swobody. B y ł y one t e ż długo widoczne w o g ó l n y m obrazie kształtującego się osiedla j u r towego w Bajan. Z czasem jednak poszczególne obejścia zaczęto ogradzać z n i e z w y k ł ą wprost starannością i, co jest w a ż n e , szczelnymi p ł o t a m i wysokimi ponad wzrost człowieka. Fakt ten trudno łączyć z jakąś szcze­ gólną s y t u a c j ą w y n i k ł ą w stosunkach s p o ł e c z n y c h w t y m ż e osiedlu. Takie ogrodzenia z wysokich ściśle p r z y l e g a j ą c y c h palisad znane s ą od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w w wielu krajach azjatyckich, w tym r ó w n i e ż w s a ­ mej Mongolii. Stosowano ogrodzenia takie w osiedlach klasztornych, a także w osiedlach c h i ń s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w i k u p c ó w — majmaczenach b y ł y w ten sposób ogradzane budowle dworskie i administracyjne. P r z y ­ c z y n ą grodzenia obejść jurtowych w Bajan b y ł y g ł ó w n i e w z g l ę d y utyli- �250 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 23. W i d o k o g ó l n y osiedla z jurtami �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 251 tarne, zabezpieczenie mienia (w czasie sezonu wypasu n i e k t ó r e obejścia b y ł y n i e z a m i e s z k a ł e ) . Ale w c h o d z i ł y tu r ó w n i e ż w g r ę w z g l ę d y estetycz­ ne. W s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach zaczęto nagminnie m a l o w a ć te ogrodze­ nia na ż y w e , w e s o ł e kolory (różowy, błękitny, zielony, buraczkowy). Na wrotach specjalnie wznoszonych bram p o j a w i ł y się m a l o w i d ł a , n a w i ą z u ­ jące do dawnej symboliki z n a k ó w szczęścia i powodzenia, plecionki, na­ czynia z drogocennościami, szarfy, czarki z kumysem. Prace te w y k o ­ nywano korzystając z u m i e j ę t n o ś c i zdolniejszych c z ł o n k ó w rodziny albo R y c . 24. J u r t y w somonie B u l g a n , a j m a k k o b d o w s k i 1975 r. znajomych. N i e k t ó r z y m i e s z k a ń c y osiedla zatrudniali jednak do tych dekoratorskich z a b i e g ó w specjalistów, zawodowych malarzy. Dzięki jed­ nemu z nich p o j a w i ł y s i ę nowe motywy, np. i m p o n u j ą c y c h r o z m i a r ó w scena ( p o k r y w a j ą c a całą p o w i e r z c h n i ę w r ó t bramy), ukazująca jelenia i łanię na łące w ś r ó d k w i a t ó w . To malowanie p ł o t ó w , przyozdabianie bram uznać m o ż n a za wyrazisty przejaw stabilizacji, akceptacji byto­ wania w nowych warunkach. W 1974 r. nowy p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni z r e z y g n o w a ł z m o ż l i w o ­ ści mieszkania w osiedlu d o m ó w murowanych. S w o j ą jurtę u s t a w i ł w pierwszym rzędzie tego samorodnego osiedla. J u ż znacznie w c z e ś n i e j podobną d e c y z j ę podjął k s i ę g o w y i sekretarz partii. Natomiast osiedle ,.kolejowe" d o m ó w murowanych, od początku swego istnienia nie w y ­ korzystane w pełni, u l e g ł o zniszczeniu i zaniedbaniu. W miarę u p ł y w u �252 L E C H MROZ, J A C E K R y c . 25. C e n t r u m OLĘDZKI a d m i n i s t r a c y j n e i osiedla j u r t o w e , 1972 r. lat wiele d o m ó w opuszczono. Rzucające się w oczy zaniedbanie jest n a j dobitniejszym ś w i a d e c t w e m niechęci tutejszej społeczności do bytowa­ nia w budynkach. Jest zarazem niezbitym dowodem ogromnego przy­ wiązania do tradycyjnego mieszkania — jurty. Próbując dalej określić stosunki osiedleńcze w somonie Bajan, n a l e ż y przedstawić związki g ł ó w n e g o osiedla i samego centrum administracyj­ nego z osiedlami t w o r z ą c y m i się na terenie trzech brygad pasterskich oraz z zespołami jurt, znajdującymi się na zmienianych sezonowo miejscach hodowli zwierząt czy też w pobliżu prowadzonych prac polo­ w y c h ( g ł ó w n i e wysiew traw i zbiórka siana). Zacznijmy od tego, że samo osiedle jurtowe w centrum somonu różni się zasadniczo w zależności od pory roku. Tylko w sezonie zimowym p o s z c z e g ó l n e obejścia w y p e ł n i o n e są jurtami. Natomiast już z n a d e j ś c i e m wiosny, s z c z e g ó l n i e skwarnego lata wiele jurt (nieraz 2/3 stanu ogólnego) znajduje się poza osiedlem. Opuszczających je m o ż n a podzielić na dwie zasadnicze grupy — ludność czynnie związaną z pracami hodowlanymi bądź polowymi oraz pracow­ n i k ó w centrum administracyjnego i tzw. czwartej brygady nazywanej pomocniczą lub gospodarczą (dozorcy, sprzątaczki, kucharki, stolarze i cieśle, rzeźnicy, kurierzy, woziwodzi i inni). Pierwsi opuszczają osiedle przenosząc jurty daleko od centrum do miejsca przebywania stad lub prowadzonych prac polowych. Natomiast u r z ę d n i c y i c z ł o n k o w i e czwar­ tej brygady przenoszą jurty w pobliski step, na n i e z n a c z n ą odległość w k r ę g u n i e s p e ł n a kilometra od centrum. Ten drugi przypadek szcze- ��Plan А Л ь ~ 5 ° g a Ш П а , Э V. П B a t Osiedle k Z 0 W °! r d P e ° Ь ° ° ' c z e m g o s p o d a r c z y m bez o g r o d z e n i a , wielbłąda, krowy ,ЛУ7Т7 J* 1 S k a C h k jurtowe l n U b u W Z d ł U powstałe Ż U n i i k o l e w w e latach pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych J° J'; « b u d y n k i gospodarcze, w k t ó r y c h p r z e c h o w y w a n e jest mienie pasterzy * gospodarcze, j a k p o w y ż e j , ogrodzone p ł o t e m lub p a l i s a d ą , с - zagroda z j u r t ą , d - j u r t a z zaple­ e „ogród zabaw-, , cementowe figury - pomniki czterech podstawowych zwierząt hodowlanych tonta i owcy, g - rodzaj muru-pagody, na k t ó r y m wywieszane są z d j ę c i a p r z o d o w n i k ó w pracy ~ d n k i �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 255 golnie charakterystyczny, ś w i a d c z y n i e w ą t p l i w i e o potrzebach kontaktu ze środowiskiem naturalnym, przebywania w warunkach mniejszego za­ gęszczenia, nawet kosztem rezygnacji z tych udogodnień, jakich dostar­ cza osiedle (dostęp do energii elektrycznej, zaplecza gospodarczego itp.)Ci, którzy pozostają w osiedlu, to często ludzie starsi, ale r ó w n i e ż młodsi, lecz c e n i ą c y sobie stałe miejsce przebywania. Oto jeden s z c z e g ó ł o w y przypadek najlepiej c h a r a k t e r y z u j ą c y t ę po­ stawę. Reprezentuje ją rodzina Gonczigdambila, c z ł o w i e k a c i e s z ą c e g o się powszechnym autorytetem i wielkim uznaniem. Gonczigdambil b y ł mni­ chem w klasztorze w Czoir, m i e j s c o w o ś c i położonej na p o ł u d n i e od somonu Bajan. W czasie rewolucji wcielony do armii, u c z e s t n i c z y ł w obro­ nie wschodniej granicy przed japońską interwencją. Z a bohaterskie czy­ ny odznaczony został dwukrotnie orderem Wielkiej Gwiazdy. P r z y j ę t o go do partii i w k r ó t k i m czasie mianowano sekretarzem ajmaku central­ nego. W latach trzydziestych pozbawiono go tej funkcji. Osiedlił s i ę wówczas z rodzicami w somonie Bajan. K i e d y p o w s t a ł a w tym somonie spółdzielnia pasterska, został jej c z ł o n k i e m u z y s k u j ą c przydział do p r a ­ cy w czwartej brygadzie na stanowisku dozorcy mienia somonowego w centrum administracyjnym. B y ł ze swoim ojcem inicjatorem sprowa­ dzenia z klasztoru w Czoir do Bajanu opuszczanych d o m k ó w mieszkal­ nych i modlitewnych tamtejszych ł a m ó w . Domki te s t a ł y się p o d s t a w ą gospodarczej zabudowy osiedla jurtowego. M ó w i l i ś m y o nich u ż y w a j ą c określenia budyneczki gospodarcze, w oficjalnej jednak nomenklaturze u z y s k a ł y nazwy z rosyjskiego: ambar i skład. To działanie o motywach zdecydowanie gospodarczych jest jednakże ś w i a d o m y m aktem, jedynym z m o ż l i w y c h , uratowania z a b y t k ó w dawnej architektury drewnianej, na poły sakralnej. O p e ł n e j ś w i a d o m o ś c i tego działania niech świadczą i n ­ ne fakty. Oto b u d u j ą c szkołę w Chamrus u ż y t o jako kamienia w ę g i e l n e g o figury Buddy, cennego zabytku sztuki. Po wzniesieniu s z k o ł y Gonczig­ dambil figurę t ę w y k o p a ł spod budowli i schronił w załomach skalnych na terenie somonu. W budyneczkach gospodarczych w swoim obejściu gromadził uratowane k s i ę g i liturgiczne oraz rozmaite zabytki z w i ą z a n e z lamaizmem. Stało się zwyczajem w somonie, że rodziny z m a r ł y c h , którzy pozostawili kapliczki, oddawali je pod opiekę Gonczigdambilowi. Jego zbiory s t a ł y się prawdziwym muzeum dawnej kultury M o n g o ł ó w . Oprócz tej pasji zbieracza z a b y t k ó w zajmuje się Gonczigdambil"— jak mało kto w somonie — bardzo r o z l e g ł y m zakresem rozmaitych prac. Jest g ł ó w n y m specjalistą od budowy ogrodzeń i bram w osiedlu, razem z oj­ cem z a j m o w a ł się drobnymi naprawami s a m o c h o d ó w . Przez c a ł y rok szkolny jedną z d w ó c h jurt, jakie posiada, przeznacza na rodzaj stancji dla u c z n i ó w i uczennic, k t ó r y c h rodzice p r z e b y w a j ą w stepie. W jurcie tej czyta, przegląda dawne księgi i ryciny. Przez wiele lat b y ł organi­ zatorem obchodzonych z wielkim splendorem w Bajan r ó ż n y c h uroczy- �256 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI stości, w szczególności Nowego Roku. W uroczystości tej organizowanej g ł ó w n i e dla dzieci w y s t ę p o w a ł jako Dziadek Mróz. Do kreowania tej postaci w y k o r z y s t a ł w i e l k ą m a s k ę c a m o w s k ą B i a ł e g o Starca. Nie intere­ suje się z u p e ł n i e pracami pasterskimi. Jest całą s w o j ą duszą z w i ą z a n y z ż y c i e m o s i a d ł y m w somonie Bajam. M ó w i ą c o postawach m i e s z k a ń c ó w osiedla, o ich p r z y w i ą z a n i u do osiadłego trybu życia, warto jeszcze p r z y t o c z y ć inny z u p e ł n i e przypa­ dek reprezentowany przez wielokrotnego przodownika w hodowli, wspomnianego już w c z e ś n i e j Baldana. Starzec ten c a ł e swoje ż y c i e po­ święcił pasterstwu, w y s p e c j a l i z o w a ł się w hodowli w i e l b ł ą d ó w . Od dzie­ c i ń s t w a do starości b y ł koczownikiem w p o ł u d n i o w y c h rejonach somonu i ziem sąsiednich. Po śmierci ż o n y sprzedał swoje prywatne stado i przeniósł s i ę do centrum somonu zmieniając c a ł k o w i c i e dotychczasowy tryb życia. Bardzo dbając o stan i w y g l ą d swej jurty, wiele czasu spędza w niej samotnie lub przyjmuje gości. Utrzymuje liczne kontakty towa­ rzyskie. Jest m i ł o ś n i k i e m audycji radiowych. Uznał, ż e w ż y c i u dokonał już wszystkiego czego pragnął, korzysta w wielkiej pogodzie ducha z p e ł ­ ni zasłużonego ż y w o t a bez trosk materialnych. I co jest charakterystycz­ ne obecnie jest on zdecydowanie domatorem. Wreszcie postać b y ł e g o sekretarza partii w tutejsizej spółdzielni, obec­ nie p r a c u j ą c e g o jako wychowawca w pobliskim w i ę z i e n i u . Jest to m ę ż ­ czyzna czterdziestoparoletni o wielkim uroku osobistym. Wspominamy go z n a s t ę p u j ą c e g o powodu: mimo pochodzenia z rodziny pasterskiej jest jednym z d w ó c h konsekwentnych jaroszów w c a ł e j społeczności zamie­ szkującej Bajan. Dodajmy, że utrzymywanie diety b e z m i ę s n e j w w a ­ runkach mongolskich jest s p r a w ą niezwykle t r u d n ą . Otóż wymieniony przez nas jarosz docenia wprawdzie znaczenie gospodarcze hodowli zwie­ rząt, niemniej nie darzy osobiście przyjaznymi uczuciami zajęć paster­ skich. M i ę d z y inymi dlatego t e ż w y b r a ł pracę w w i ę z i e n n i c t w i e , aby nie mieć do czynienia z hodowlą, ubojem itd. Ceni sobie j e d n a k ż e uroki stepu i zdarzyło s i ę w minionych latach, że jurtę s w o j ą w y s t a w i a ł w lecie poza o b r ę b e m osiedla w y b i e r a j ą c p i ę k n i e p o ł o ż o n e miejsce w po­ bliżu s t o k ó w gór . 2 6 W rozmowach z w i e r z ą c y m i , g ł ó w n i e starszego pokolenia, na pyta­ nia z w i ą z a n e z reinkarnacją, wielu r o z m ó w c ó w w y p o w i a d a ł o życzenia ponownych narodzin w tym samym statusie pasterzy, jakimi byli w ż y ­ ciu dotychczasowym. Ale spotkliśmy się r ó w n i e ż z przypadkami — wprawdzie bardzo nielicznymi — życzenia sobie ponownych narodzin w innych zasadniczo warunkach, „gdzie mięso nie jest podstawowym p o ż y w i e n i e m , gdzie nie zabija się tylu zwierząt". M ó w i m y o tym, aby u p r z y t o m n i ć fakt istnienia w tej społeczności w p e ł n i zindywidualizo2 6 1976. Rozmowy z wymienionymi prowadzone były w grudniu 1975 i styczniu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 257 wanych postaw o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do bytu pasterskiego, a p o ś r e d ­ nio do problemu koczownictwa i osiadłości. W osiedlu jurtowym zamieszkuje wielu ludzi podobnych w swoich postawach do Gonczindambila i Baldana, nie k o r z y s t a j ą c y c h z m o ż l i w o ­ ści przestawiania s w y c h jurt nawet n a te najbliżej położone obszary stepu. T ę s k n o t a do b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z naturalnym ś r o d o w i s k i e m , życiem w pobliżu stad, albo dawno już temu u nich zanikła, albo zanika, czy to pod w p ł y w e m wielu absorbujących zajęć w samym osiedlu, czy możliwości przebywania w w a r u n k a c h w i ę k s z e g o odczucia w y g ó d , bez­ p i e c z e ń s t w a poprzez s t a ł e w i ę z i s ą s i e d z k o - t o w a r z y s k i e , tudzież korzy­ stanie z u s ł u g takich instytucji jakimi s ą zajazd ze stołówką, sklepy, am­ bulatorium, biblioteka, kino, poczta. Odrębną z u p e ł n i e kategorię ludności s t a n o w i ą ci, którzy stale lub prawie stale p r z e b y w a j ą w stepie w pobliżu stad. Często m o ż n a od nich usłyszeć wyznania p e ł n e afirmafcji dla takiego w ł a ś n i e sposobu życia. Ludzie ci u t r z y m u j ą o c z y w i ś c i e kontakty z centrum administracyjnym i u s ł u g o w y m somonu, c h l u b i ą s i ę jednakże tym, że nie m u s z ą stale prze­ bywać w z a g ę s z c z e n i u osiedlowym. Spotkać m o ż n a przypadki — jakie stanowi chociażby m a ł ż e ń s t w o studziennego w pierwszej brygadzie. M a ł ­ ż e ń s t w o to z drobnymi dziećmi mieszka w samotnej jurcie z dala od innych jurt pasterzy. Oboje m a ł ż o n k o w i e bardzo sobie ten fakt cenią. Zbliżone w a r u n k i do rodziny studziennego r e p r e z e n t u j ą c i c z ł o n k o ­ wie spółdzielni pasterskiej, którzy w y k o n u j ą prace kierownicze i nadzor­ cze w p o s z c z e g ó l n y c h trzech brygadach. Należą do nich p r z e w o d n i c z ą ­ cy brygad i ich z a s t ę p c y oraz dozorcy. Wszyscy oni s ą związani ze sta­ ł y m na ogół miejscem przebywania. Jurty ich ustawione są w niewiel­ kich zespołach (kilka lub kilkanaście) w pobliżu centrum brygady. Stud­ nie zmechanizowane, budyneczki, gospodarcze w obejściach jurtowych, składy paszy oraz zagrody dla zwierząt (gromadzonych w czasie wete­ rynaryjnych przeglądów) s ą w tych miejscach dobrem materialnym two­ r z ą c y m p o d s t a w ę dla rozwoju w przyszłości trwalszych o r g a n i z m ó w osiedleńczych. Obecnie m a j ą one ustalone j u ż nazwy: pierwsza bryga­ da — Cant, druga brygada — Bajan, trzecia brygada — Cawczyr, od znajdującego s i ę w p o b l i ż u źródła o tej samej nazwie. P o s z c z e g ó l n e brygady u z y s k a ł y r ó w n i e ż w ł a s n e określenia od rodzaju hodowanych zwierząt i o g ó l n y c h w a l o r ó w gospodarczych. Na przykład o drugiej i zarazem najbogatszej (nie przypadkowa nazwa Bajan) m ó w i się w i e l ­ błądzia. O brygadzie pierwszej powiada się, że jest sianokośna. P r z e j d ź m y wreszcie do przedstawienia najliczniejszej grupy miesz­ k a ń c ó w somonu, w ł a ś c i w y c h pasterzy p r o w a d z ą c y c h koczowniczy tryb życia. N a l e ż y jednak już n a w s t ę p i e zaznaczyć, że w s p ó ł c z e s n e koczownictwo w Mongolii ma od c z a s ó w stworzenia administracji somonowej, a następnie p o w o ł a n i a spółdzielni pasterskich zasadniczo nowe elemen ty. To nowe koczownictwo charakteryzuje się ś c i s ł y m r e ż i m e m dostou 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �258 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI sowania w k a ż d y m sezonie do ustalonych na t r w a ł e miejsce wypasania zwierząt. W koczownictwie tym z a n i k ł y c a ł k o w i c i e elementy ryzyka, przygody, jakie m i e w a ł y w ę d r ó w k i ze stadami w czasach w c z e ś n i e j ­ szych. Wprawdzie j u ż w okresie m a n d ż u r s k i e g o zaboru o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż rygory korzystania z miejsc znanych czy ustalonych. Jednak w w i ę k s z e j mierze mogli pasterze w y b i e r a ć miejsca wypasania stad. Z t ą m o ż l i w o ś c i ą wyboru ł ą c z y ł o się tym samym r y z y k o czy w ł a ś n i e przygoda. Od p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h c a ł e terytorium somonu podzielone zo­ stało s z c z e g ó ł o w o na rejony odpowiadające p o s z c z e g ó l n y m sezonom ho­ dowlanym. Rejony te w zależności od pory roku, w jakiej p r z e b y w a j ą na niej stada, nazwane zostały (zgodnie z n a z w ą sezonu) — owoldżoo, chawardżaa, dzuslan, namardżaa. Wydzielono je na podstawie zgroma­ dzonych d o k ł a d n y c h wiadomości n a temat ich w a l o r ó w geograficznych, ś r o d o w i s k o w y c h . P r z e d s i ę w z i ę c i e to jest dobrym ś w i a d e c t w e m docenia­ nia tradycyjnych d o ś w i a d c z e ń pasterskich, w k t ó r y c h w a ż n e znaczenie miało korzystanie z naturalnych w a r u n k ó w ś r o d o w i s k a geograficznego, a co z tym s i ę wiąże, w ę d r o w a n i e ze stadami z a l e ż n i e od pory roku. Z a ł ą c z o n y obok plan sezonowych pastwisk s p o r z ą d z o n y został na pod­ stawie informacji uzyskanych od przedstawicieli kierownictwa s p ó ł d z i e l ­ ni i zweryfikowany przez dane zgromadzone w terenie. W k a ż d y m rejonie pastwisk owoldżoo z n a j d u j ą s i ę specjalne schro­ niska dla z w i e r z ą t — zimowiska. S ą to różnego rodzaju budowle, trady­ cyjne i mniej lub bardziej w s p ó ł c z e s n e , nieraz sporządzone w e d ł u g fa­ chowych p r o j e k t ó w . W ś r ó d tych tradycyjnych z w r a c a j ą u w a g ę n a j ­ prostsze budowle w rodzaju osłon czy t e ż zagród, budowane z tafli i b r y ł nawozu. W miejscach gdzie z w i e r z ę t a b y ł y przetrzymywane przez wiele s e z o n ó w zimowych, w y t w o r z y ł y się ponad metrowej grubości po­ k ł a d y twardego nawozu. Stanowi on tam, niczym złoża gliny, d o s k o n a ł y surowiec budowlany. W tych tradycyjnych schroniskach wykorzysty­ wano r ó w n i e ż jako budulec kamienie i odłamki skał. Schronisko budo­ wane z nawozu czy kamieni to trzy lub tylko dwie ś c i a n y ustawione przy wyniesieniach skalnych z odkrytym na c a ł e j swej długości w e j ­ ś c i e m dla zwierząt. Przed t y m w e j ś c i e m wznoszono p r o s t o k ą t n ą z a g r o d ę z żerdzi; niekiedy tylko samo schronisko nakrywano dachem, g ł ó w n i e z dranic. Drewno trzeba b y ł o s p r o w a d z a ć z dalszych okolic, gdzie w y ­ s t ę p o w a ł y lasy. W s p ó ł c z e s n e schroniska różnią się przede wszystkim rodzajem u ż y t e g o materiału. Z r e g u ł y nie jest on j u ż naturalny, a w i ę c np. c e g ł a , papa, eternit, blacha i deski. Mają te schroniska w i ę k s z e roz­ miary. Ale jedne i drugie z a c h o w u j ą c e c h ę osłon, a nie szczelnych budowli, takich jak europejskie obory. Tylko dla bardzo m ł o d y c h zwie­ rząt wznoszono budowle szczelniej czy dokładniej c h r o n i ą c e je przed mrozem. B y ł y to jednak konstrukcje niskie i niewielkich rozmiarów. Problemem bowiem zawsze b y ł o zdobycie dranic na pokrycie dachu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 259 i zbudowanie drzwi. Korzystano natomiast ze specjalnych w o j ł o k o w y c h okryć, k t ó r y m i osłaniano grzbiety i boki cieląt lub źrebiąt. Najsłabsze zwierzęta przetrzymywano nieraz w jurtach. Na obszarach wiosennego i jesiennego wypasania z w i e r z ą t r ó w n i e ż wznosi się obecnie schroniska. Tylko n a letnich pastwiskach nie ma tych budowli. Z a ł ą c z o n y obok plan ukazuje rozmieszczenie p o s z c z e g ó l n y c h schronisk. W y s t ę p u j ą one najczęściej w s ą s i e d z t w i e studzien, z w y k ł y c h , dawniejszych i nowoczesnych, mechanicznych. Przede wszystkim jednak dawne i w s p ó ł c z e s n e pasterstwo Mongolii opiera się na hodowli zwierząt swobodnie wypasanych i przetrzymywa­ nych w stepie. Z w i e r z ę t a z a c h o w a ł y też wiele samodzielności — chro­ nienie się przed surowym klimatem wietrznych zim i s k w a r n y c h dni w lecie. P r z y niedostatku z b i o r n i k ó w wodnych, wielkich odległościach między wodopojami, okres u p a ł ó w s z c z e g ó l n i e dokuczliwie daje się we znaki owcom. K i e d y zbliża s i ę najskwarniejsza pora dnia, zbiegają się w zbite stado, tak aby powierzchnia narażona na działanie promieni s ł o ­ necznych ograniczona została do minimum. Z opuszczonymi g ł o w a m i , ukrytymi pod brzuchami sąsiadów, stoją jakby zamarłe. W i e l b ł ą d y scho­ dzą się wtedy w niewielkie gromady. Jedne stoją, a inne leżą w ich cieniu; stoją p r z e w a ż n i e samce, podobnie klacze chronią źrebięta. Niewielkie stada koni przemierzają nieraz znaczne odległości, aby odnaleźć miejsca w m i a r ę przewiewne. Wspinają się na wyniesienia, nie­ kiedy nawet na w i ę k s z ą górę. T a m na jej szczycie, gdzie wieje wiatr, stają nieruchomo. W ę d r u j ą c przez step często s i ę widzi te nieruchome sylwetki koni. W czasie n a w a ł n i c — burz piaskowych — ogarnięte p o p ł o c h e m stada tracą orientację. Zdarza się w ó w c z a s , że pierzchające w bezładzie zwie­ rzęta organizowane s ą w zwarty tabun przez swoich p r z o d o w n i k ó w , ogiery. Przodownicy tabunu nie p o z w a l a j ą zgubić się pojedynczym zwie­ rzętom, popędzają je, aby dobiły do stada. Instynkt stadny spełnia s w ą rolę najsilniej w czasie d ł u g i e j w tych stronach pory zimowej. Wtedy też brak p o m i e s z c z e ń dla zwierząt od­ czuwa się często jako straszliwy w skutkach pomór wyczerpanych osta­ tecznie — z m a r z n i ę t y c h i w y g ł o d n i a ł y c h — w i e l o t y s i ę c z n y c h stad. K o ­ nie broniąc s i ę przed lodowatymi wiatrami zbierają się w wielkie, zbite gromady. Ale p o s z c z e g ó l n e z w i e r z ę t a nie stoją dłużej w jednym m i e j ­ scu. W tych wielkich stadach konie „krążą", „roją się", zmieniają stale pozycję. T y m sposobem n a s t ę p u j e wymiana p o s z c z e g ó l n y c h osobników z pozycji najniebezpieczniejszych n a zaciszniejsze, chronione m a s ą po­ zostałych zwierząt. Po j a k i m ś czasie konie ze środka stada m u s z ą u s t ą ­ pić miejsca tym, k t ó r e chroniły je przed wiatrem z z e w n ą t r z . Tradycyjne sposoby osiedlania się z jurtami w miejscach wypasa­ nia zwierząt, na talk zwanych otarach, s p r o w a d z a ł y się do n a s t ę p u j ą ­ cych zasad. J u r t y b y ł y z w r ó c o n e w e j ś c i e m zawsze na południe. Stawia- �260 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI no je w nieregularnych zgrupowaniach, w w y r ó w n a n y m rzędzie lub r z ę ­ dach oraz na planie k r ę g u w o k ó ł placu, na k t ó r y m z n a j d o w a ł a się za­ groda z j a g n i ę t a m i i k o ź l ę t a m i oraz stado owiec i k ó z . Ten ostatni, ko­ listy sposób zgrupowania jurt — z w i ą z a n y g ł ó w n i e z ludnością bargudzk ą z a m i e s z k u j ą c ą terytorium dzisiejszego somonu B a j a n (stosowany jest także w innych c z ę ś c i a c h Mongolii, np. u T o r g u t ó w ) — nazywano chot, a samo zgrupowanie k i l k u rodzin chotail. Chottail b y ł i n s t y t u c j ą zrze­ szającą od trzech do pięciu rodzin '. Okrężne stawianie jurt — chot, s ł u ż y ł o g ł ó w n i e zabezpieczeniu drobnych z w i e r z ą t przed drapieżnikami, przede wszystkim wilkami. Stado znajdujące s i ę w otoczeniu jurt b y ł o też chronione przed wiatrem i c h ł o d e m . Bliskie s ą s i e d z t w o zwierząt sprzyjało w y p e ł n i a n i u zajęć hodowlanych. Jest rzeczą niezmiernie w a ż ­ ną i c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że to praktyczne, o k r ę ż n e ustawianie jurt wo­ k ó ł stada zanikło obecnie w zasadzie c a ł k o w i c i e . M o ż e warto dodać, że chot — tak przynajmniej, jak s t w i e r d z i l i ś m y , b y ł o u T o r g u t ó w — od­ zwierciedlał zarazem p o w s z e c h n ą t r a d y c y j n ą zasadę w a r t o ś c i o w a n i a miejsc i przestrzeni w i d o c z n ą w jurcie. Jurta starszego chotu sytuowa­ na b y ł a w c z ę ś c i północno-zachodniej okręgu, blisko osi p ó ł n o c - p o ł u d nie; tylko czasami, gdy w e w n ą t r z o k r ę g u trzymano m ł o d e z w i e r z ę t a j u r ­ ta starszego z n a j d o w a ł a s i ę w części p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j u w e j ś c i a do okręgu. Dodajmy, że zanikło r ó w n i e ż prawie c a ł k o w i c i e przetrzymy­ wanie s ł a b y c h , drobnych zwierząt w jurtach. 21 Na w y r ó w n a n y c h terenach jurty stawiane b y ł y i s ą w rzędzie lub w rzędach, d w ó c h a nawet trzech. W miejscach o z r ó ż n i c o w a n e j r z e ź ­ bie terenowej jurty stawiano i stawia s i ę nieregularnie, tak, aby wyko­ rzystać naturalne cechy krajobrazu. Stoki w z g ó r z , kotliny, w y s c h n i ę t e koryta rzeczne itp., s ł u ż ą w ó w c z a s jako naturalna osłona przed w i a ­ trem. Te dwa sposoby grupowania jurt uznane z o s t a ł y oficjalnie jako 2 7 W „Podstawą większości zwierząt, zrzeszenia przypadków skupiał Członkowie wokół było nie pokrewieństwo lecz bogaty a r a t , k t ó r y n i e b y ł w siebie chotajlu w s p ó l n i e uboższych, budowali do tego celu, w y k o n y w a l i r e m o n t y . zależność stanie dysponujących zagrody, zwozili Zagrody traktowane ekonomiczna. dopilnować wolną siłą i przygotowywali były mlecznych, to z n a c z y p o s z c z e g ó l n e r o d z i n y s p e c j a l i z o w a ł y czym następowała chotajl udzielał wymiana pomocy. i wspólne Gdy ktoś nie z a b r a k ł o o s ó b z d o l n y c h stracił użytkowanie. jako w s p ó l n a się w W jurtę, budowano mu włas­ wyrobów produkcie, przypadkach do p r a c y , o p i e k o w a n o s i ę p o z o s t a ł y m i I s t n i a ł a r ó w n i e ż pomoc w z a j e m n a jakimś j ą ; gdy losowych w rodzi­ oraz b y d ł e m w zakresie transportu, jeśli k t o ś [...] drzewo n o ś ć c z ł o n k ó w chotajlu. Niekiedy istniał p o d z i a ł pracy przy w y t w a r z a n i u po swych roboczą był [...] pozbawio­ n y jego ś r o d k ó w —• o d n o s i ł o s i ę to do z m i a n y k o c z o w i s k i z w ó z k i a r g a ł u z o d l e g ­ łych miejsc. W i ę ź obecnie dziś ogniwach można prowadzone tylko wzajemna spółdzielni. oczekiwać członków Dawniej chotajlu b y ł a można zabezpieczenia było silniejsza n i ż w liczyć socjalnego od na istniejących pomoc spółdzielni". p r z e z S. S z y n k i e w i c z a ; m. i n . w y w i a d z D a m d i n e m , s t a r y m w grupie, Badania pasterzem z 2 b r y g a d y w s o m o n i e B a j a n , z s i e r p n i a 1968 r . — w a r c h i w u m Z E I H K M P A N . �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 261 właściwe, o b o w i ą z u j ą c e c z ł o n k ó w spółdzielni. Natomiast okrężne sta­ wianie jurt i przetrzymywanie w nich zwierząt b y ł o tępione admini­ stracyjnie i zwalczane poprzez różne działania p r o p a g a n d o w o - o ś w i a t o w e . Chodziło o polepszenie w a r u n k ó w sanitarnych w miejscach bytowania pasterzy. Ale działania te m i a ł y też z w i ą z e k z k s z t a ł t o w a n i e m nowego wzorca osobowego pasterza i o d e j ś c i e m od tradycji, przy czym jakby mimochodem, w sposób niezamierzony, n a s t ę p o w a ł o strywializowanie więzi c z ł o w i e k a ze stadami, pozbawienie tych w i ę z i e l e m e n t ó w emocjo­ nalnych czy wprost ideowych, tych, które tak silnie krzewione b y ł y w koncepcjach reinkarnacyjnych lamaizmu. Tak w i ę c , biorąc pod u w a g ę sposoby zajmowania przestrzeni i t y m samym rodzaje bytowania, m o ż n a obecnie w y r ó ż n i ć jego n a s t ę p u j ą c e wzorce: 1. Niewielkie zgrupowania jurt pasterzy. Sezonowy typ osiadł ości i związanej z t y m nowej formy koczownictwa w ściśle wyznaczonych rejonach pastwisk w miejscach s t a ł y c h budowli gospodarczych s ł u ż ą ­ cych hodowli. 2. Niewielkie zgrupowania jurt; trwalsze przejawy osiadłości w cen­ trach administracyjnych p o s z c z e g ó l n y c h brygad oraz w miejscach znaj­ dowania się studni mechanicznych i s k ł a d ó w p o ż y w i e n i a dla zwierząt. 3. Znacznych r o z m i a r ó w osiedla jurtowe; t r w a ł y rodzaj osiadłości w miejscu wyznaczonym przez centrum somonu, zespół w s p ó ł c z e s n y c h instytucji administracyjnych i użyteczności publicznej (przedszkole, szkoła, świetlica, kino, szpital, sklepy i inne). W a ż n y m przejawem osiadłości, o k t ó r y m dotychczas nie wspomina­ liśmy, są w k a ż d y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n o 4 k u l t u r o w y m miejsca chowania lub rozstawania się ze z m a r ł y m i . Społeczność somonu B a j a n — tak jak inne terytoria Mongolii — dziedziczy s z a m a n i s t y c z n o - l a m a i s t y c z n ą kon­ cepcję niegrzebania z w ł o k w j a k i m ś jednym ustalonym miejscu. J a k wiadomo do rewolucji o b o w i ą z y w a ł y w t y m k r a j u zasady pozostawia­ nia z m a r ł y c h w stepie w miejscach albo wyznaczonych trwale, albo każdorazowo o k r e ś l a n y c h przez odpowiednie zabiegi magiczne dokony­ wane przez ł a m ó w . Jeśli i s t n i a ł y nawet miejsca o d p o w i a d a j ą c e pojęciu cmentarza, to nie b y ł y one odwiedzane, a c i a ł o z m a r ł e g o nie czczone przez jakiegoś rodzaju procedery (znaczenie miejsca, wznoszenie m o g i ł y czy grobowca). Grobowce b y ł y w y r ó ż n i e n i e m jedynie dla pewnej, szcze­ gólnej kategorii s p o ł e c z e ń s t w a , g ł ó w n i e w y j ą t k o w o ś w i ę t o b l i w y c h ł a ­ m ó w , m a j ą c y c h w y s o k ą r a n g ę w hierarchii kościoła lamaistycznego. Po rewolucji wprowadzona zostaje w c a ł y m k r a j u zasada grzebania z w ł o k w miejscach administracyjnie wyznaczonych. W somonie B a j a n na po­ c z ą t k u lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h p o w s t a ł cmentarz na w z ó r europejski. Obec­ nie znajduje s i ę na n i m kilkadziesiąt t r w a ł y c h g r o b o w c ó w . Cmentarz ten jest j e d n a k ż e oddalony od centrum o s i e d l e ń c z e g o somonu o k i l k a k i l o m e t r ó w . Usytuowano go w miejscu z dala prawie niewidocznym, �262 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI pośród gór. N a l e ż y przy tym dodać, ż e n i e z a l e ż n i e od tego oficjalnego cmentarza, w miejscach nie pokazywanych osobom z z e w n ą t r z znajdują się na terytorium somonu inne jeszcze miejsca grzebania i, j a k twier­ dzą informatorzy, tradycyjnego pozostawiania z w ł o k n a powierzchni ziemi. Takich miejsc jest kilka (podobno aż trzy). A zatem tak jak spo­ łeczność somonu w r ó ż n y c h formach zasiedla c a ł e jego terytorium, tak r ó w n i e ż sakralizuje to terytorium miejscami chowania z m a r ł y c h , nie w jednym oficjalnym miejscu, lecz w paru i to mniej lub bardziej se­ kretnych. Proces przemian w sposobach zajmowania przestrzeni w Mongolii w czasach po rewolucji nazwany z o s t a ł w literaturze przedmiotu u r ­ banizacją stepu; określenia tego u ż y ł a po r a z pierwszy M a r k o w s k a . Wydaje s i ę nam, ż e o k r e ś l e n i e to nie u w z g l ę d n i a charakterystycznej w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu i jedynej tego rodzaju, w p e ł n i rodzimej dla Mongolii sytuacji. Konstatuje zjawiska powszechnie znane, lecz tak, jakby nie p o d l e g a ł y one w Mongolii bardzo istotnym przetworzeniom. Wyznacznikiem specyficznej sytuacji mongolskiej jest przede wszyst­ k i m p r z y w i ą z a n i e społeczności tego k r a j u do domostwa par excellence pasterskiego, jakim jest jurta. S t a n o w i ł a ona i nadal stanowi symbol pewnej postawy s p o ł e c z n e j , utrwalonego, nie p o d l e g a j ą c e g o zasadniczym zmianom systemu w a r t o ś c i o w a n i a . S p r o w a d z i ć go m o ż n a g ł ó w n i e do kwalifikowania w i ę z i z naturą, t r a d y c j ą i do s a m o d z i e l n o ś c i życia w y ­ łącznie w ś r ó d najbliższej rodziny jako sposobu bytowainia bardziej do­ broczynnego, n i ż dostatecznie skuteczna izolacja zabezpieczająca od otaczającego świata w sztucznych u k ł a d a c h mniejszych lub w i ę k s z y c h zbiorowisk ludzkich, ż y j ą c y c h w stosunkach takiej czy innej anoni­ mowości. Procesy przesiedleńcze, i z w i ą z a n e z nimi modernizacyjne, ż y c i a s p o ł e c z n e g o w Mongolii bliższe s ą j u ż pojęciu rustyfikacji. P r z y j ę c i e te­ go określenia o z n a c z a ł o b y zarazem k o n s t a t a c j ę wyboru w Mongolii t a ­ kiej formy bytowania, k t ó r a nie tylko w t y m k r a j u , lecz t a k ż e w s z ę d z i e indziej pozwala na inne n i ż w przypadku miasta warunki rozwoju spo­ łecznego. Ale i to określenie p r o c e s ó w , jakie d o k o n a ł y s i ę w Mongolii, nie ma p e ł n e g o uzasadnienia. Dlatego ż e rustyfikacja zakłada b e z w z g l ę d ­ ne p r z y p o r z ą d k o w a n i e do stałego miejsca przebywania — wioski, tak jak to widzimy chociażby w rejonach g ó r a l s k o - p a s t e r s k i e h Europy. P r ó ­ by p r z y p o r z ą d k o w a n i a jednemu miejscu o s i e d l e ń c z e m u pasterzy b y ł y przeprowadzane r ó w n i e ż w Mongolii. Zamieszkali na s t a ł e w jednym miejscu pasterze dojeżdżali do stad, aby po w y p e ł n i e n i u zadań w r a ­ mach o ś m i o g o d z i n n e g o dnia pracy powracać do osiedla — niby wioski, niby miasta. System ten nie przyjął się zupełnie w spółdzielniach pa23 2 8 1969. D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 263 sterskich. J e ś l i nawet jest praktykowany w Mongolii, to tylko w nie­ których p a ń s t w o w y c h gospodarstwach rolniczo-pasterskich. Dlatego w najlepszym przypadku to, co obserwujemy w przemianach s p o s o b ó w zajmowania przestrzeni w Mongolii w s p ó ł c z e s n e j , m o ż n a by określać jako r u s t y f i k a c j ę p o ł o w i c z n ą . Dodajmy przy tym, że M o n g o ł o m dosko­ nale jest znane z w ł a s n y c h d z i e j ó w i rozpoznawania w r ó ż n y c h okre­ sach historycznych wielkich i o d l e g ł y c h k r a j ó w z a r ó w n o to, czym jest wieś, jak i miasto, w i e j s k o ś ć i m i e j s k o ś ć — dwa jakby archetypiczne sposoby istnienia, zawsze w taki czy inny sposób kwestionowane. Mon­ gołowie odnaleźli w czasach najnowszych r o z w i ą z a n i e oryginalne, w ł a ­ sne, łączące d o ś w i a d c z e n i a tradycyjne z licznymi usprawnieniami no­ woczesnymi. Mamy tu na m y ś l i g ł ó w n i e system w i ę z i , jakie wprowa­ dzone zostały m i ę d z y tych, k t ó r z y koczują, sezonowo p r z e b y w a j ą c na odległych pastwiskach, a tymi, k t ó r z y na s t a ł e m i e s z k a j ą w osiedlu somonowym. O n i e p r z y j ę c i u s i ę w Mongolii pozornie nowoczesnych (urbanistycz­ nych) form bytowania pasterzy z d e c y d o w a ł y oczywiste w z g l ę d y gospo­ darcze (większa r e n t o w n o ś ć gospodarstw k u l t y w u j ą c y c h tradycyjne z a ­ sady w ę d r o w a n i a pasterzy ze stadami). Ale niezwykle pomocny b y ł t e ż inny n i ż europejski system w a r t o ś c i , obligujący s p o ł e c z e ń s t w o mongol­ skie. N a l e ż y od razu p o w i e d z i e ć , ż e w tym k r a j u nie obserwuje s i ę tak ostro w y s t ę p u j ą c e g o zjawiska, jak w k r a j a c h c h o c i a ż b y Europy Wschod­ niej, s z c z e g ó l n i e zaś w Polsce, masowej emigracji m i e s z k a ń c ó w wsi do miast i z w i ą z a n e j z tym potrzeby zmiany statusu s p o ł e c z n e g o za w s z e l k ą cenę. MOTYWACJE ETYCZNE P r z y b l i ż y l i ś m y s i ę w tym momencie do istoty i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia, f u n k c j o n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e mongolskim p o j ę ć etycz­ nych, tak elementarnych jak próżność, f a ł s z y w y splendor, cenienie so­ bie rzeczy z e w n ę t r z n y c h , n a j ł a t w i e j o k r e ś l a j ą c y c h potrzeby o charakterze p r e s t i ż o w y m . Analiza przede wszystkim r ó ż n y c h dziedzin tradycyjnej kultury materialnej, w tym artystycznej, s z c z e g ó l n i e podatnej na u j a w ­ nianie takich p r e s t i ż o w y c h potrzeb, wykazuje, że nie o d g r y w a j ą one w a ż n e j , a j u ż na pewno d e c y d u j ą c e j roli. Ludność Chałcha nie korzy­ stała w tradycyjnych strojach z agresywnej, wielobarwnej kolorystyki, a t a k ż e kolorowej ornamentyki h a f t ó w lub innych podobnych zdobień. W wystroju jurty p o j a w i a ł o s i ę malarskie zdobnictwo (mebli i części drewnianych jurty) nieraz nawet wyszukane i bogate, ale j e d n o c z e ś ­ nie — i to jest niezwykle charakterystyczne — nie w y s t ę p o w a ł a znana innym, zazwyczaj mniejszym grupom l u d n o ś c i o w y m w Mongolii barw­ na, wycinankowa aplikacja w o j ł o k ó w — zdobnictwo niezwykle efek­ towne, ł a t w o rzucające s i ę w oczy. Natomiast b y ł y i zdarzają się dzi- �264 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI siaj jeszcze wytwarzane przez ludność Chałcha w o j ł o k i zdobione tylko wzorami wyszytymi nicią n i e b a r w i o n ą (zazwyczaj z w e ł n y ciemniejszej niż ta, jakiej u ż y t o do wyrobu samego kobierca). S ą to w o j ł o k i niezwykle pracochłonne o wyrafinowanej ornamentyce geometrycznej. W niczym nie p r z y p o m i n a j ą tych ł a t w o w p a d a j ą c y c h w oko w o j ł o k ó w z barwny­ mi aplikacjami. Podobne uwagi n a s u w a j ą s i ę przy analizie w y r o b ó w ze srebra, funk­ c j o n u j ą c y c h jako ozdoby s t r o j ó w kobiet, r ę k o j e ś c i s z t y l e t ó w , okucia pochew, specjalne dłubacze do fajek, krzesiwa, wreszcie jako przystro­ jenie u p r z ę ż y (ozdobne guzy n a siodle i uździe). S ą to w y ł ą c z n i e przed­ mioty o bardzo wyszukanej ornamentyce, zbliżonej stylistycznie do w y ­ s t r o j ó w w y s t ę p u j ą c y c h na przedmiotach u ż y t k o w a n y c h w innych k u l t u ­ rach tylko przez przedstawicieli warstw uprzywilejowanych. Wymienione cechy kultury artystycznej Chałcha m o g ł y o c z y w i ś c i e k s z t a ł t o w a ć s i ę n i e z a l e ż n i e lub w n i k ł y m stopniu zależności od normot w ó r c z y c h ( u ś w i a d a m i a n y c h przez zwerbalizowanie) postaw s p o ł e c z n y c h , etycznych. T a k i czy inny rodzaj s t r o j ó w , p r z y s t r o j ó w itd., w y n i k a ł w du­ żej mierze z d o s t ę p n y c h w z o r c ó w , a przede wszystkim chyba oddzia­ ł y w a n i a wyrafinowanej kultury c h i ń s k i e j , służącej M o n g o ł o m gotowy­ mi wyrobami artystycznymi, kosztownymi materiami i innymi dobra­ mi. Dlatego niezwykle istotne b y ł o uzyskanie b e z p o ś r e d n i c h wypowie­ dzi, które o r i e n t o w a ł y b y , czy wspomniane zachowania s p o ł e c z n e z w i ą ­ zane z dążeniami p r e s t i ż o w y m i s ą u ś w i a d a m i a n e i w Określony sposób kwalifikowane. P o s ł u ż y l i ś m y się t u pytaniem o charakterze testowym: co jest w a ż n i e j s z e , w y ż e j cenione lub w y r ó ż n i a n e , „ b y ć " czy „mieć". W c z e ś n i e j prowadzone rozpoznanie tego zagadnienia w europejskich społecznościach ludowych, g ł ó w n i e n a p r z y k ł a d z i e Polski, dostarczyło danych, z k t ó r y c h jednoznacznie wynika, że wartość, jaką stanowi „mieć" przedkłada s i ę nad „być". Często też samoistnie traktowane po­ jęcie „być" jest n i e z r o z u m i a ł e lub w najlepszym razie zrozumiałe, lecz jako wartość nierealna. W ó w c z a s też łączone jest „ b y ć " z „ m i e ć " w a ­ r u n k u j ą c y m w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i pierwszej. Z Mongolii dysponujemy k i l k u d z i e s i ę c i o m a wypowiedziami zgroma­ dzonymi w ś r ó d ludności g ł ó w n i e starszego pokolenia z a m i e s z k u j ą c e j somon Bajan. W wypowiedziach tych „być" jest p o j ę c i e m jak najbardziej z r o z u m i a ł y m i bliskim; w y s t ę p u j e samoistnie, n i e z a l e ż n i e od „mieć". „ B y ć " to credo starszych M o n g o ł ó w . Młodsze pokolenie niekiedy pod­ w a ż a to credo r e f l e k s j ą znaną dobrze z Europy, zgodnie z k t ó r ą w a ­ runkiem bycia jest posiadanie. M o ż l i w e , że to rozumowanie rozwinie i upowszechni s i ę jeszcze bardziej. Ale j e d n o c z e ś n i e mamy podstawy, aby sądzić, ż e tradycyjne doświadczenia mongolskie, w y r a ż a j ą c e s i ę w w y w y ż s z a n i u w a r t o ś c i „bycia" (z czym w i ą ż e s i ę „ b y c i e sobą", „ c z u ­ cie się sobą") ponad posiadanie we wszelkich postaciach, zakresach, a także przejawach, łącznie z t y m i najbardziej z e w n ę t r z n y m i , presti- �WIZERUNEK DOBREGO 265 PASTERZA żowymi, nie u l e g n ą zanikowi. Są to doświadczenia zakorzenione g ł ę b o ­ ko w kulturze, chronione poprzez cały zespół w y n i k a j ą c y c h z nich przy­ zwyczajeń, potrzeb itp. W y w y ż s z a n i e „bycia" nad „posiadanie" b y ł o cnotą p o w s z e c h n ą . Można przypuszczać, ż e s t a n o w i ł a ona r ó w n i e ż kom­ ponent Wizerunku dobrego pasterza. W tradycyjnej kulturze M o n g o ł ó w znane są t e ż przypadki wcielania w życie założeń idei bycia, a nie po­ siadania. We wspomnianej instytucji zrzeszeń pasterskich chot, ubożsi korzystali z p r o d u k t ó w mlecznych uzyskiwanych ze stada, które nie było ich własnością. W czasie pomoru zwierząt ci, k t ó r y m ocalało stado, wspomagali d o t k n i ę t y c h k l ę s k ą . Goszczenie nawet z u p e ł n i e nieznanych osób b y ł o ś w i ę t y m zwyczajem, k t ó r y p r z e t r w a ł do dzisiaj a w celebro­ waniu spotkań towarzyskich w i d a ć c a ł k o w i t y brak pozorności, nie p r z y ­ pisywanie znaczenia rzeczom d r u g o r z ę d n y m , formalnym. Stąd też zwy- Ryc. 28. Gotowanie wnętrzności baranich. Somon Bajan 1968 r. czaję rytualnych, zbiorowych posiłków; b y ł y one okazją do zacieśniania w i ę z i s p o ł e c z n y c h , okazywania szacunku innym, a także sobie. Wiązało się z t y m r ó w n i e ż takie dysponowanie czasem, by w niczym i nigdzie nie u j a w n i ć pośpiechu, u w ł a c z a j ą c e j formy z a c h o w a ń w stosunku do drugiego c z ł o w i e k a . P r z y próbie rozpoznania w s p o s ó b najbardziej generalny norm etycz- �266 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 29. K a p l i c z k a n a o ł t a r z u j u r t o w y m obok b i b l i o t e c z k i (w szafce). N a d r z w i a c h wizerunki Czojbałsana kapliczką i Suche Batora. N a zbliżeniu ofiara z serca barana. ( z d j ę c i e dolne) Somon Bajan 1968 w tyglu przed r. nych o b o w i ą z u j ą c y c h w społeczności pasterzy mongolskich — dodajmy zagadnienia niezwykle trudnego, albowiem nie ma dotychczas ż a d n y c h opracowań w literaturze przedmiotu — i n t e r e s o w a ł nas przede wszyst­ k i m stosunek do podstawowego zajęcia, jakim jest pasterstwo, p o ś r e d - �WIZERUNEK DOBREGO 267 PASTERZA nio zaś stosunek do hodowanych zwierząt. P r z y j ę l i ś m y , że tradycyjne sposoby odnoszenia się do zwierząt uznać m o ż n a za wzorcowe i normotwórcze; u p o w a ż n i a j ą do takiego założenia n a s t ę p u j ą c e fakty: 1. Na pytania ankiety p o ś w i ę c o n e j cechom dobrego i z ł e g o c z ł o w i e ­ ka ( w y m i e n i ć 3 cechy c z ł o w i e k a dobrego i 3 złego) niezwykle często akcentowany jest stosunek do zwierząt. C z ł o w i e k i e m dobrym b y ł daw­ niej ten, k t ó r y nie bił zwierząt, łagodnie się z nimi obchodził, o p i e k o w a ł się s ł a b y m i i chorymi jednostkami, w y s z u k i w a ł najlepsze pastwiska dla stad itd. 2. P r z e t r w a ł y zachowania z w i ą z a n e z udomowianiem zwierząt, w y ­ magające (jak w przypadku w i e l b ł ą d ó w ) tkliwych wprost zabiegów. Współczucie z w i e r z ę t o m osieroconym, pocieszanie matek, które utraciły potomstwo. N a k ł a n i a n i e opornych zwierząt przy wykorzystywaniu ich reakcji na ś p i e w i m u z y k ę (np. granie na morin churze). 3. N a j w y ż s z e g o r z ę d u skuteczność i sprawność w oswajaniu zwie­ rząt do c e l ó w jeździeckich i p o c i ą g o w y c h . W przypadku koni siodłanie Ryc. 30. Białego G r a dambaa Starca, przed symbolizująca ołtarzem jurtowym. nieustającą pogodę B a j a n 1968 r . Na ołtarzu ducha i porcelanowa figura pomyślność. Somon �268 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 31. G r a w k o ś c i . S o m o n B a j a n 1968 r. jednostek dzikich bez uprzedniego d ł u g o t r w a ł e g o trenowania, a przy ć w i c z e n i u w i e r z c h o w c ó w korzystanie z u m i e j ę t n o ś c i dzieci. 4. Opieka nad zwierzętami, przyzwalająca n a ich obecność w jurcie oraz nakłaniająca do chronienia najbardziej nieodpornych zwierząt o s ł o ­ n ą z jurt stawianych na k r ę g u (chot). 5. Zabijanie z w i e r z ą t w e d ł u g r e g u ł najbardziej humanitarnych. R y tualizacja sposobu zabijania owiec. Głęboka moralna i uczuciowa moty­ wacja tego r y t u a ł u . Unikanie zabijania p s ó w i koni. 6. Niejedzenie m i ę s a k o ń s k i e g o , przy j e d n o c z e ś n i e niezwykle osz­ c z ę d n y m i starannym s p o ż y t k o w a n i u s k ł a d n i k ó w o d ż y w c z y c h z owiec. Traktowanie jako p r z y s m a k ó w wnętrzności, nie marnowanie owczych żołądków, a nawet ich zawartości (gromadzenie i suszenie na paszę dla zwierząt w czasie zimy). 7. Niekorzystanie z nazw z w i e r z ą t jako przezwisk i niestosowanie pejoratywnie brzmiącej nomenklatury dla określania p o s z c z e g ó l n y c h a k t ó w w ż y c i u zwierząt. �WIZERUNEK DOBREGO 269 PASTERZA 8. Siady majoryzacji świata zwierząt nad ludzkim, a nawet formy sakralizacji zwierząt w t w ó r c z o ś c i literackiej (przypowieści, p r z y s ł o w i a itd.) oraz w pieśniach, muzyce i działaniach o charakterze plastycznym (przedstawianie szczegółowo^realistyczne czy nawet naturalistyczne zwie­ rząt, przy schematyzacjd p r z e d s t a w i e ń człowieka). 9. Komemoratywne Wierzenia szamanistyezne z w i ą z a n e z koniem (składanie czaszek końskich na owoo) oraz — lub przede wszystkim — wierzenia lamaistyczne w y z n a c z a j ą c e z w i e r z ę t o m określoną (ważną) rolę w koncepcjach reinkarnacyjnych. W omawianym czasie przemian w s k a ź n i k i te p o d l e g a j ą mniej lub bardziej wyrazistej zmianie. Stosunek do zwierząt zmienił s i ę najbar­ dziej zasadniczo w odniesieniu do jego p r z e j a w ó w przedstawionych w punktach w 4, 5, 6, 8 i 9 oraz już w mniejszym stopniu w punktach 1 i 7, n a koniec w stopniu najmniejszym w punktach 2 i 3. Dobrą ilustracją zmian, jakie d o k o n a ł y s i ę w zakresie w i e r z e ń , s z c z e g ó l n i e w najistotniejszym ich zespole, bo d o t y c z ą c y m reinkarnacji (punkt 9), może b y ć wyznanie starszej kobiety, dodajmy .głęboko w i e r z ą c e j , k t ó r a powiedziała nam, ż e chciałaby s i ę ponownie narodzić w takim ś w i e c i e , gdzie nie m i ę s o , lecz jarzyny i owoce są p o d s t a w ą p o ż y w i e n i a . Wypo­ wiedź tej kobiety — mieszkanki B a j a n somonu — stanowi bardzo w y ­ sublimowany, s z c z e g ó ł o w y fakt, albowiem inni w i e r z ą c y nadal n a j c z ę ś ­ ciej deklarują ż y c z e n i a ponownych narodzin w tych samych warunkach, w jakich żyli, i w statusie pasterza. S ą jeszcze inne w s k a ź n i k i określa­ jące te nowe przekonania, a w rezultacie zachowania. Stało się już regułą nieszanowanie z m a r ł y c h zwierząt, w tym r ó w n i e ż koni. Zaprze­ stano gromadzenia g ł ó w (czaszek) tych zwierząt w miejscach u ś w i ę ­ conych na owoo. Zmarłe konie pozostawia się w przypadkowych m i e j ­ scach. Jest to jeden z wyrazistszych s y m p t o m ó w n i e ł a d u , obojętności w y r a ż a j ą c y s i ę ' obecnie w monstrualnych nieraz na stepie ś m i e t n i ­ skach kości z w i e r z ę c y c h , rogów, skór i w n ę t r z n o ś c i — sztuk, które pa­ dły, lub b y ł y masowo zabijane . 2 9 W odniesieniu do punktu 5 odnotowujemy n a s t ę p u j ą c e zmiany szcze­ g ó ł o w e . Mięso oraz s k ó r y z p s ó w s t a ł y s i ę w a ż n y m dla Mongolii surow­ cem eksportowym. Psy, które s t a n o w i ł y w Mongolii wartość utylitarną jedynie jako stworzenia żyjące (pomocnik człowieka, tropiciel, strażnik stad i mienia), dostarczają dziś niezwykle cenionych w Z S R R futer do 2 9 byłego Dosyć lamy, (lekarz) n i c które nadają myszami. A reprezentatywna Dzama nie wie dla Bajanu. „Jacy o ziołach, a s i ę do l e c z e n i a . u nas tych z myszy z j a w i s k jest są moi j a tu Drugi syn jest dużo, w wypowiedź synowie — mówi somonie w y r ó ż n i a m — trudno jest brygadzistą pracować przy starego pasterza, Dzam — około i nie 200 przejmuje się zwierzętach. m u —• t r z e b a w a l c z y ć z m y s z a m i , j a k i e ś ś r o d k i s ą potrzebne, ale takie, ż e b y r z ę t o m nie szkodziły. M ó w i ę zwierzęta zostaną!" Wywiad z m u : ty sierpnia 1968 b r y g a d z i s t a — u ciebie r. jeden roślin, bez Mówię zwie­ trawy �270 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wyrabiania obuwia dla lotników. Tabuny koni eksportowane są za gra­ nice Mongolii n a ubój z przeznaczeniem surowcowym do produkcji kon­ serw m i ę s n y c h . Te i inne przejawy cywilizacyjne m u s i a ł y odbić się na charakterze stosunku mongolskich pasterzy do czczonych czy szano­ wanych zwierząt, a w ostateczności na zachowaniach pospolitych, przede wszystkim sposobach zabijania (punkt 5), ale t e ż sposobach trakto­ wania zwierząt (punkt 1). Pod w p ł y w e m tych przemian w y t w o r z y ł s i ę w społeczności jaką sta­ n o w i ą m i e s z k a ń c y terytorium somonu B a j a n stan, k t ó r y m o ż n a określać rozchwianiem lub z a m ę t e m w o b o w i ą z u j ą c y c h tradycyjnie normach z a ­ c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt. U t r z y m u j ą c y się jednak nadal trwale w tej społeczności autorytet c z ł o w i e k a starszego — Mędrca, szacunek w y r a ż a n y bez europejskiej uniżonoścd ludziom s p r a w u j ą c y m w ł a d z ę , stwarza podstawy istnienia refleksji, zadumy, znajdującej komentarz w obiegu s p o ł e c z n y m . Pozwala to m n i e m a ć , że dawne doświadczenia i m ą d r o ś ć tej s p o ł e c z n o ś c i o w o c o w a ć m o g ą w przyszłości. Prócz z a c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt ankieta dostarczyła informacji jakie cechy winien posiadać c z ł o w i e k dobry. W y m i e n i a n ą na pierwszym miejscu c e c h ą dobrego c z ł o w i e k a jest optymizm, na drugim s p o k ó j we­ w n ę t r z n y , łagodność usposobienia, zdolność do r o z w a ż n e g o (refleksyj­ nego) rozstrzygania spraw codziennych. Odpowiednio g ł ó w n ą c e c h ą c z ł o ­ wieka z ł e g o jest pesymizm, dalej g w a ł t o w n o ś ć usposobienia, nerwo­ wość. B y ć m o ż e to zdecydowanie, ł a t w e f o r m u ł o w a n i e pojęć dychotomicznych ( d o t y c z ą c y c h dobra i zła, ostre rozróżnianie tych wartości) wynika ze szczególnie trudnych, już na poziomie naturalnym, przyrod­ niczym iwarunków egzystencji p o k o l e ń M o n g o ł ó w — s t e p o w c ó w Central­ nej Azji. Ale wchodzi tu r ó w n i e ż w grę percepcja m y ś l i buddyjskiej, a w c z e ś n i e j z w i ą z a n i e z szamanizmem. W obydwu ideologiach pojęcie dobra i zła jest rozgraniczane ze szczególną ostrością. W y o d r ę b n i e n i e optymizmu i rozwagi jako cnót naczelnych jest skon­ kretyzowaniem tradycyjnej postawy etycznej M o n g o ł ó w . Postawa ta jest racjonalistyczna od początku do końca. I nic nie wskazuje na to, aby w dzisiejszych czasach m o g ł a ona ulec j a k i m ś zasadniczym prze­ obrażeniom. C h c i e l i b y ś m y jeszcze p o w i e d z i e ć parę s ł ó w o w s k a ź n i k u wymienio­ n y m w punkcie 8. Synteza artystyczna postaw etycznych w relacji c z ł o ­ wiek — z w i e r z ę b y ł a taka, jak p r ó b o w a l i ś m y ją s c h a r a k t e r y z o w a ć w tym w ł a ś n i e punkcie, odnosiła się j e d n o c z e ś n i e do tradycyjnych środ­ k ó w wyrazu. J a k natomiast przedstawia się ta relacja we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach r ó ż n y c h manifestacji artystycznych? Można by zacząć od r y s u n k ó w - m a l u n k ó w , aplikacji i rzeźb dzieci wykonywanych przez nie w s z k o ł a c h mongolskich. Jest wprost z d u m i e w a j ą c e , że w tych reali­ zacjach najczęściej w y s t ę p u j ą zwierzęta, o c z y w i ś c i e te, k t ó r e są trady­ cyjnie hodowane w tym kraju. Nie ma w tych rysunkach w y o b r a ż e ń �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 271 kur i gęsi, tak jak nie ma k r ó l i k ó w , zajączków i k o t k ó w . Nie ma t e ż świń, chociaż z w i e r z ę to, tak jak kury, zaczęto w tym k r a j u h o d o w a ć . Dzieci mongolskie fascynuje baran i k o ń , krowa, w i e l b ł ą d i sar łyk, ale nade wszystko jurta, w swym pasterskim sztafażu. Jest zaskakujące, że na kilkaset r y s u n k ó w dzieci ze s z k o ł y w Bajan somonie, zaledwie k i l k a ­ naście razy ukazany jest człowiek, chłopiec p a s ą c y stado lub jeździec p r z e w o d z ą c y karawanie. Dodajmy, że wyobrażenia ludzi — od strony formalnej — nie d o r ó w n u j ą biegłości czy staranności w ukazywaniu zwierząt. Charakterystyczne też jest, że zadane albo zasugerowane te­ maty, np. „ w i e l c y p r z y w ó d c y " (Lenin, Suche Bator), a nawet „przo­ downicy pracy socjalistycznej" są rysowani i malowani za pomocą k a l ­ kowania. Nie b y ł o b y to zadziwiające, gdyby nie fakt, że propozycja przedstawienia Mongołki, Mongoła spotyka się u dzieci z wyrafinowa­ nymi wprost zabiegami k o l a ż o w y m i , aplikacyjnymi. Nie m o ż n a tutaj m ó w i ć tylko o bardziej trafnym ukazywaniu treści znanych, raczej 0 treściach akceptowanych jako bardzo bliskie. Do programu zajęć rysunkowych w szkołach mongolskich — w ta­ kich nawet miejscach jak Bajan somon — przeniknął, albo też ś w i a d o ­ mie został p r z y j ę t y religijny temat o rodowodzie buddyjskim — tumbaszt, symbol przyjaźni. Jest to przedstawienie czterech zwierząt — słonia, m a ł p y , zająca, ptaka — s t o j ą c y c h na sobie pod drzewem owoco­ wym. W tym w s p ó ł d z i a ł a n i u g ł ó w n ą rolę odgrywa nie słoń z y r w a j ą c y trąbą owoce czy też zręczna małpa, lecz ptak, podający dziobem zer­ wane z drzewa przez s w y c h w s p ó ł t o w a r z y s z y przysmaki. W tych dzie­ cięcych w y o b r a ż e n i a c h tumbaszi zwraca u w a g ę , że z a r ó w n o słoń jak 1 małpa — z w i e r z ę t a nie w y s t ę p u j ą c e na obszarach Mongolii, a w i ę c nie widywane w r z e c z y w i s t o ś c i , przedstawiane są z ogromnym znawstwem, zawsze realistycznie, a nieraz wprost naturalistycznie. Natomiast w przedstawieniach pojedynczych zwierząt hodowanych w stepie, bądź w przypadku tematu „pięć zwierząt n a j w a ż n i e j s z y c h " , s t a n o w i ą c y c h p o d s t a w ę gospodarki pasterskiej, s z c z e g ó ł o w o ś ć i spraw­ ność obrazowania bywa wprost niewiarygodna. Jest to obrazowanie po­ krewne niezwykle w n i k l i w y m studiom graficznym zwierząt, jakie zna­ my z buddyjskich t r a k t a t ó w p i ś m i e n n i c z y c h — często bogato ilustro­ wanych. R y s u n k i czy t e ż malunki, aplikacje lub płaskorzeźby s ą zawsze traktowane w s p o s ó b niezwykle p o w a ż n y , na serio bez żartobliwości, która nierzadko wkrada s i ę do wszelkiej twórczości dziecięcej. W rysunkach mongolskich dzieci zwraca u w a g ę znajomość osobli­ wych r e a l i ó w w ł a s n e j ziemi, przede wszystkim płaskości obszarów ste­ powych (w rysunkach w y r a ż a się to w ukazywaniu rzeczy jak gdyby w próżni), a przy przedstawianiu t e r e n ó w g ó r z y s t y c h zaciemnianie ich n i e n a s ł o n e c z n i o n y c h s k ł o n ó w p ó ł n o c n y c h , tam gdzie rosną drzewa. J e d ­ n o c z e ś n i e zawsze w tych pejzażach ukazywane jest słońce. W tych d z i e c i ę c y c h obrazkach w y s t ę p u j e jeszcze coś, co stanowi dalszy istotny �272 L E C H MROŹ, J A C E K OLĘDZKI rys kultury, w jakiej uczestniczą. Otóż powszechne jest u tych dzieci zafascynowanie najprostszymi urządzeniami pasterskimi (schroniska dla zwierząt, zagrody, studnie). Natomiast samochody, traktory czy nawet statki i helikoptery s t a n o w i ą w t y m repertuarze t r e ś ć najbardziej epi­ zodyczną. Nie m a w i ę c w tych w a ż n y c h dokumentach ujawnienia prze­ k o n a ń (tych, k t ó r e poznajemy w działaniach plastycznych i p i ś m i e n n y c h deklaracjach dzieci i m ł o d z i e ż y wychowywanej w miastach czy rejo­ nach niezurbanizowainych innych części świata) o n i e p o d w a ż a l n e j roli samego c z ł o w i e k a , jego w y n a l a z k ó w cywilizacyjnych najnowszej doby. Trwanie w ścisłej w i ę z i z naturą, w ś w i e c i e zwierząt, przy poszanowa­ niu elementarnych zajęć pasterskich i p o w i n n o ś c i c z ł o w i e k a (jurta — życie rodzinne — z w i ą z a n e z nim obyczaje) to t r e ś ć zasadnicza t w ó r ­ czości n a j m ł o d s z y c h r e p r e z e n t a n t ó w w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a mon­ golskiego. N i e w ą t p l i w i e o wiele bardziej zasadniczym dokumentem odnoszenia się ludzi do zwierząt i ich roli jest t w ó r c z o ś ć d o r o s ł y c h a r t y s t ó w pro­ fesjonalnych i ludowych. Dobrym p r z y k ł a d e m w y j ś c i o w y m , zapoczątko­ w u j ą c y m to z ł o ż o n e zagadnienie, m o ż e b y ć plastyczne ukazanie dobro­ dziejstw. rewolucji na pomniku nagrobnym Suche Batora w U ł a n B a ­ tor. T w ó r c y d z i e ł a nie znamy. Oto n a j w a ż n i e j s z a tematyka plastycznej realizacji na t y m pomniku-grobowcu: w scenie u k a z u j ą c e j budowanie fabryk i kopalni autor p r z e d s t a w i ł k a r a w a n ę t r a n s p o r t o w ą m a t e r i a ł ó w budowlanych. Zaakcentowane zostały przedstawienia zwierząt, w i e l b ł ą ­ d ó w i jaków. A tylko prawie marginesowo ukazane s ą ciężarówki. I jak­ kolwiek b y ś m y odczytywali to w y o b r a ż e n i e przemian rewolucyjnych, dominuje w nim z w i e r z ę i w ó z k o c z o w n i k ó w . Jest to p e ł n a afirmacja rodzimej tradycji. Dodajmy, p o w s t a ł a w czasach propagandy a k c e n t u j ą ­ cej znaczenie materialnych dobrodziejstw cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . W okresie bezpośrednio po rewolucji, g ł ó w n i e w latach dwudziestych, ale też znacznie p ó ź n i e j , do lat pięćdziesiątych, propagowane b y ł y w ś r ó d pasterzy działania artystyczne, m o ż n a b y ł o b y to n a z w a ć polityką k u l ­ turalną, mającą w y z w o l i ć rodzime talenty. P o j a w i ł o się w ó w c z a s sporo najrozmaitszych p r z e d s t a w i e ń plastycznych o charakterze zdecydowanie ludowym. B y ł y to g ł ó w n i e aplikacje lub wyszywanki, n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych w Mongolii ś r o d k ó w wyrazowych, znanych nawet w cza­ sach prahistorycznych, a rozwijanych później przez lamaizm — obok m a l o w i d e ł i grafik b y ł to r ó w n o r z ę d n y sposób obrazowania treści reli­ gijnych. Interesujące nas przedstawienia — wykonywane przez a r a t ó w — m i a ł y w y ł ą c z n i e t e m a t y k ę świecką. I co jest charakterystyczne, d o m i n o w a ł y w nich sceny z życia pasterskiego — najprostsze procedery hodowlane, krajobraz, jurty, i o c z y w i ś c i e zwierzęta. Sceny z zajęć w czte­ rech porach roku s t a ł y s i ę w ą t k i e m przewodnim tych n i e z w y k ł e j wprost wartości, autentycznych wypowiedzi plastycznych. Niestety, n a i w n o ś c i formy czy t e ż prostota ludowego obrazowania s t a ł y się powodem, że �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 273 w ostatnich latach zniszczono te dzieła, przynajmniej n a j w a ż n i e j s z e ich kolekcje. J e d n ą z nich m o ż n a b y ł o podziwiać w muzeum w Cecerlegu, gdzie z omawianej kolekcji z a c h o w a ł a się bodaj tylko jedna aplika­ cja. Z d e c y d o w a ł a o t y m jej tematyka — asfaltowe ulice, szkoła i auto­ busy na tle w y n i o s ł e j g ó r y znajdującej się w t y m m i e ś c i e . Zniszczono obrazy o tematyce rustykalnej, pasterskiej, n i e z w y k ł e j piękności przed­ stawienia zwierząt, na ich miejsce wprowadzono zaś wielkie malowane plansze wykonane przez b i e g ł e g o s p e c j a l i s t ę z U ł a n Bator. W tych obrazach-planszach propagowany jest wizerunek pasterza s k r z ę t n e g o , ho­ dowcy, pokazywany w sposób poprawnie wystudiowany niczym r e l i ­ gijne przedstawienia, po w i e l e k r o ć kopiowane, wymierzane z całą zna­ jomością antropologii c z ł o w i e k a , jego g e s t ó w i wyrazu twarzy, detali w stroju itp. Interesuje nas j e d n a k ż e nadal obrazowanie spontaniczne, k t ó r e zro­ dziło się w czasach w s p ó ł c z e s n y c h w tym k r a j u . Można tu w s p o m n i e ć m a l o w i d ł a — obrazy w ramach — przystrajające zajazdy. Ukazywano na nich zwierzęta, najczęściej w i e l b ł ą d a w stanie r u i , ale t a k ż e w i e l b ł ą ­ dzicę. T e n ostatni temat stał s i ę do tego stopnia popularny, że zrodził się obrazek — podarunek, dawany przy r ó ż n y c h ceremonialnych oka­ zjach. W sytuacjach oficjalnych wizerunek ten nazwany został „ w i e l ­ błądzica przodownica w dostawie mleka". S ą to n i e w ą t p l i w i e groteskowe, graniczące z kiczem fascynacje z w i e r z ę c i e m albo m o ż e c z y m ś jeszcze zupełnie innym, dobrem materialnym sprowadzonym do samych k o r z y ś ­ ci. Z w i e r z ę pozbawione zostało tu jego duchowej, czy ideowej wartości, zwulgaryzowane do poziomu n a j n i ż s z y c h odczuć. Ale p r z e t r w a ł o c o ś , co jest prawdziwym ewenementem w kulturze świata. Mamy tu na m y ś l i pomniki stawiane z w i e r z ę t o m , co jest z j a ­ wiskiem o g ó l n o k r a j o w y m . W y s t ę p u j ą one przede wszystkim w somonach. S ą to wykonane z cementu przedstawienia czterech podstawo­ wych zwierząt hodowlanych, konia, w i e l b ł ą d a , krowy i owcy. Zdarzają się r ó w n i e ż przedstawienia j a k ó w i kóz. R z e ź b y mają w i e l k o ś ć natural­ ną. S t a n o w i ą one — jak w somonie B a j a n — o p r a w ę ogrodzenia ogród­ ka zabaw i c h w a ł y , miejsca, w k t ó r y m centralnie usytuowany jest po­ stument z wyeksponowanymi fotografiami p r z o d o w n i k ó w pracy, sam zaś ogródek stanowi r ó w n i e ż miejsce żabafw dzieci. Do tych rzeźb n a ­ w i ą z u j ą jeszcze inne, montowane przy bramach wjazdowych do somonów, a t a k ż e pojedyncze figury g ł ó w n i e antylopy dzerenia i dzikiej kozicy stawiane n a w z g ó r z a c h (zwykle w pobliżu uzdrowisk). Wreszcie przypomnijmy, że na ogrodzeniach ( g ł ó w n i e n a bramach w e j ś c i o w y c h ) omawianych w c z e ś n i e j osiedli jurtowych p o j a w i ł y się w ostatnich latach m a l o w i d ł a wykonywane z d u ż y m nieraz n a k ł a d e m środków. N a j c z ę s t s z y m i wprawdzie motywami s ą dawne symbole gra­ ficzne (oldzijt) szczęścia, powodzenia i gościnności. Ale m. in. w somo­ nie B a j a n p o j a w i ł y się r ó w n i e ż w y o b r a ż e n i a zoomorficzne. N a j w i ę k s z ą 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �274 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI u w a g ę zwraca tu sporych r o z m i a r ó w para z w i e r z ą t — j e l e ń i łania na ukwiecanej ł ą c e . Nie jest to wprawdzie temat c a ł k i e m nowy (podobny p o j a w i a ł s i ę w c z e ś n i e j na skrzyniach jurtowych), lecz m o ż e w ł a ś n i e dlatego zaskakujący. W y s t ę p u j ą te m a l o w i d ł a n a ogrodzeniach w s p ó ł ­ czesnych obejść rodzin arackich, robotniczych, u r z ę d n i c z y c h . Dawniej nie b y ł o to praktykowane, nawet tam, gdzie wznoszono staranne ogro­ dzenia w osiedlach klasztornych bądź przy siedzibach n o j o n ó w . S p r ó b u j m y zatem dokonać w s t ę p n e j rekapitulacji przedstawionych spostrzeżeń, n i e w ą t p l i w y c h f a k t ó w — m a j ą c y c h w a ż n e s p o ł e c z n o - k u l t u rowe znaczenie w obrazie życia, w relacji c z ł o w i e k - z w i e r z ę - n a t u r a , ist­ n i e j ą c y c h na poziomie podstawowym, z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i g ł ó w n i e pasterskich, albo m ó w i ą c inaczej chudonowych, terenowych z n a j d u j ą ­ cych się poza g ł ó w n y m s t o ł e c z n y m miastem. Mimo r ó ż n y c h prób ste­ rowania tymi zachowaniami z z e w n ą t r z , poprzez działania o charakte­ rze modernizacyjnym bądź cywilizacyjnym, p r z e t r w a ł o spontaniczne odczucie, ż e nie sam człowiek, ale jego g ł ó w n e w tym k r a j u dobro — zwierzęta s t a n o w i ć m o g ą nie tylko w a r t o ś ć m a t e r i a l n ą , lecz u c z u c i o w ą , e s t e t y c z n ą , a t a k ż e — jak n i e g d y ś — ideową. Nie jest to już sakrali­ zacja, c h o ć jeszcze nie trywializacja czy zracjonalizowanie najbardziej prymitywne, znane nam z innych kultur, z k r a j ó w „ w y s o k o r o z w i n i ę ­ tych". Nie m o ż n a jednak p o m i n ą ć w tych r o z w a ż a n i a c h innego aspektu za­ gadnienia, mianowicie jak przedstawia s i ę ono w wydaniu najbardziej oficjalnym twórczości a r t y s t ó w profesjonalnych d z i a ł a j ą c y c h w U ł a n Bator, k s z t a ł c o n y c h w tamtejszej szkole plastycznej i za granicami k r a ­ j u , oraz w działalności a r t y s t ó w zrzeszonych w s p ó ł d z i e l n i a c h r z e m i o s ł a artystycznego w tym m i e ś c i e . Prace tych a r t y s t ó w najczęściej s ą też w y s y ł a n e w ś w i a t jako w ł a ś c i w a i uznana reprezentacja sztuki w s p ó ł ­ czesnej Mongolii . Rzecz sprowadza s i ę obecnie do tego, że przy całej rozmaitości i nagromadzaniu w owej sztuce t e m a t ó w programowo-dydaktycznych, a o d n o s z ą c y c h s i ę do przemian s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y c h , j a ­ kie n a s t ą p i ł y w Mongolii po rewolucji, tj. akcentowanie dobrodziejstw cywilizacyjnych, istnieje nadal fascynacja tym, co w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu m o ż n a n a z w a ć rodzimością, szacunkiem dla tradycji tej właśnie, która oznacza u m i ł o w a n i e ziemi ojczystej, jej w a l o r ó w k r a j ­ obrazowych tudzież u ś w i ę c o n y c h zajęć pasterskich. Nierzadko samoist­ n y m tematem s ą studia — przede wszystkim malarskie — d o t y c z ą c e zwierząt. „ P o r y roku", „kalendarz zajęć pasterskich", wreszcie sceny iście rustykalne to s t a ł y już obecnie w ą t e k tych prezentacji. Jeszcze do niedawna jeździec na koniu b y ł j a k i e g o ś rodzaju symbolem tych treści, 3 0 8 0 tional J. O l ę d z k i , Art, Ethnological nej Native [w:] Poland narodowej Sciences, sztuce at and the Folk 8th Elements International W r o c ł a w 1968; t e n ż e , Mongolii, [w:] Studia in Contemporary Congress Rodzimość mongolskie, of Mongolian Anthropological i ludowość Wrocław we 1969. Na­ and współczes­ �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 275 obecnie zaś nierzadko ukazywana jest Mongołka ujeżdżająca wielbłąda. Wydaje się to nam z n a c z ą c y m przetransponowaniem pewnych s t a ł y c h treści. W ś r ó d pasterzy mongolskich czy t y b e t a ń s k i c h istniał zwyczaj ujeżdżania z w i e r z ą t nie tylko przez m ę ż c z y z n , lecz r ó w n i e ż kobiety a n a ­ wet dziewczynki. I jak wiadomo, uczestniczą one razem z c h ł o p c a m i w w y ś c i g a c h koni podczas igrzysk nadaamu. W tym nie m a j ą c y m ż a d ­ nego precedensu w kulturach ś w i a t o w y c h zwyczaju m o ż n a d o p a t r y w a ć się prawdziwej apoteozy zwierzęcia, a najistotniejsze jest kultywowanie tego zwyczaju w czasach obecnych, co m o ż n a zrozumieć jako oficjalną akceptację z a c h o w a ń w y j ą t k o w o osobliwych — tradycyjnych. Wizeru­ nek dobrego pasterza jest w t y m przypadku rozszerzony na całą re­ prezentację s p o ł e c z n ą narodu, bez jakiegoś dążenia do w y w y ż s z a n i a t y l ­ ko osobników m ę s k i c h . W t y m s z c z e g ó ł o w y m przypadku d o t k n ę l i ś m y nie­ zwykle charakterystycznego r y s u kultury Mongolii, mianowicie spo­ wszednienia w t y m k r a j u spraw hodowlanych w takim wymiarze, ż e udział c z ł o w i e k a , jego zabiegi i starania pozostają jak gdyby w cieniu istoty życia samych zwierząt. Ale jednocześnie z w i e r z ę nie zostało spro­ wadzone — jak w kulturach miejskich chociażby Europy — do za­ s t ę p s t w a , do falsyfikatu w i ę z i plemiennych. ZAKOŃCZENIE Tak w i ę c m o ż e m y obecnie uściślić poczynione dotąd uwagi na te­ mat stosowanych k r y t e r i ó w , o k r e ś l a j ą c y c h „dobrego pasterza" w trady­ cyjnym i w s p ó ł c z e s n y m systemie w a r t o ś c i o w a n i a w Mongolii. Wydaje się, ż e n a pierwsze miejsce wysuwa się tu stosunek do t r a ­ dycji pasterskich, o k r e ś l o n e g o sposobu bytowania, którego symbolem jest w Mongolii jurta — domostwo pierwotnie p r z e n o ś n e , służące n a j ­ w y ż e j z e s p o ł o w i rodzinnemu. Mimo zasadniczych przemian o charakte­ rze s p o ł e c z n y m , gospodarczym i wreszcie demograficznym (powstanie d u ż y c h społeczności miejskich i społeczności z w i ą z a n y c h z ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i ) pozostała jurta domostwem nadal cenionym, k t ó r e g o nie kojarzy s i ę w y ł ą c z n i e z przeszłością, i to tą radykalnie z a n e g o w a n ą , nie mającą swojej kontynuacji w teraźniejszości, a tym bardziej pro­ jektowanych p o w i ą z a ń z przyszłością. Jurta, sposób jej u ż y t k o w a n i a , jest w Mongolii t r w a ł y m , materialnym ł ą c z n i k i e m m i ę d z y tymi r ó ż n y ­ mi, z m i e n i a j ą c y m i się stale wymiarami czasu historycznego, a tym sa­ mym uwarunkowaniami społeczno^kulturowymi. R ó ż n i c e m i ę d z y nimi są ł a g o d z o n e dzięki poszanowaniu i g ł ę b o k i e m u p r z y w i ą z a n i u do tra­ dycyjnych s p o s o b ó w bytowania. M o ż n a m ó w i ć tu o zdecydowanej c i ą g ­ łości czy wprost s t a b i l n o ś c i kulturowej, stabilności najbardziej zasadni­ czego z e s p o ł u potrzeb i z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h . Nigdzie chyba na ś w i e ­ cie mieszkanie u w a ż a n e za koczownicze nie w e s z ł o trwale do zasobu kulturowego w s p ó ł c z e s n y c h zbiorowości ludzkich. Jurta w Mongolii jest �276 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI z a r ó w n o mieszkaniem pasterzy k o c z u j ą c y c h , jak i ludzi osiadłych na stałe; jest istotnym elementem w procesie tworzenia c e n t r ó w m i e j ­ skich. Inna rzecz, że tradycja s t a ł y c h osiedli jurtowych w skupiskach miejskiego charakteru na obszarach azjatyckich jest dość dawna. Widać to z a r ó w n o w w y g l ą d z i e dawnej Urgi, jak i w w a ż n i e j s z y c h ośrodkach klasztornych (np. Erdeni Dzu). J e d n a k ż e dopiero w czasach w s p ó ł c z e ­ snych jurta u z y s k a ł a w ś w i a d o m o ś c i M o n g o ł ó w r a n g ę domostwa u n i ­ wersalnego, dostosowanego do wszelkich sytuacji i k o n k u r u j ą c e g o z n a j ­ bardziej zaawansowanym w rozwoju typem budownictwa mieszkalne­ go. Jurta stała się domostwem o g ó l n o n a r o d o w y m a j e d n o c z e ś n i e symbo­ lem odrębności kulturowej i ś w i a d o m o ś c i historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a . Elementami najbardziej chyba wymiernymi w k s z t a ł t o w a n i u w i ­ zerunku dobrego pasterza s ą te, które w i ą ż ą s i ę z e g z y s t e n c j ą i umie­ jętnością zapewnienia sobie i stadom nie tylko przetrwania, ale w mia­ rę jak najlepszego życia. Warunki geograficzne i klimatyczne, w j a ­ kich żyją mongolscy araci, s ą n a tyle 'Odmienne nie tylko od w a r u n k ó w funkcjonowania społeczności rolniczych, ale także wielu społeczności koczowniczych i pasterskich, że w y m a g a j ą specjalnej wiedzy i u m i e j ę t ­ ności. Zrozumiałe w i ę c , ż e cechami cenionymi, p o d k r e ś l a n y m i u tego, kto jest u w a ż a n y za dobrego pasterza s ą u m i e j ę t n o ś c i znalezienia się wobec r ó ż n y c h sytuacji jakie niesie ż y c i e w w a r u n k a c h mongolskiego stepu, p u s t y ń , obszarów górskich. Z n a j o m o ś ć w ł a ś c i w o ś c i i w a l o r ó w pastwisk b ę d ą c y c h rejonem zamieszkiwania i wypasu stad jakiejś ro­ dziny, wiedza n a temat traw, ziół, z a s o b ó w wody i m o ż l i w o ś c i zabez­ pieczania stad zimą, decyduje o efektach ekonomicznych, ale t a k ż e określa stopień fachowości pasterza. F a c h o w o ś ć i wiedza na temat zwie­ rząt, sposobu hodowli i u m i e j ę t n o ś ć zabezpieczania stad n a zimę, do­ konanie wyboru odpowiednich miejsc wypasu, dbałość o z w i e r z ę t a i roz­ głos, j a k i w ś r ó d a r a t ó w p r z y n o s z ą w y j ą t k o w o p i ę k n e zwierzęta, s ą ty­ mi elementami, które świadczą o c z ł o w i e k u i które określają go jako pa­ sterza dobrego. Rola tego rodzaju wiedzy widoczna jest z w ł a s z c z a przy p o r ó w n a n i u wypowiedzi ludzi starszych i m ł o d z i e ż y . K s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y w e d ł u g nowych zasad, istnienie w somonach specjalistycznych służb wetery­ naryjnych, zootechnicznych, f a c h o w c ó w od gospodarki mlecznej nasta­ wionej na w i ę k s z ą s k a l ę , zdjęły wprawdzie z a r a t ó w o b o w i ą z e k uniwer­ salności i k o n i e c z n o ś ć radzenia sobie samemu, ale j e d n o c z e ś n i e z u b o ż y ł y ich ogólną w i e d z ę i osłabiły rodzaj emocjonalnego kontaktu ze zwie­ rzętami. P r z y t y m zjawiska tak powszechne w wielu krajach i niero­ zerwalnie — jak s i ę wydaje — z w i ą z a n e z kierunkiem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, jak ucieczka do miast, są z a u w a ż a l n e i w przypadku a r a t ó w Mongolii. System nauki w szkołach, r o z w ó j techniki, o d d z i a ł y w a n i e i n ­ formacji kolportowanych przez radio, wizyty w stolicy k r a j u s p r z y j a j ą �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 277 tworzeniu s i ę nowych potrzeb i ambicji u sporej części przedstawicieli młodego pokolenia. Wynikiem jest p o d k r e ś l a n e przez wielu r o z m ó w c ó w mniejsze z a a n g a ż o w a n i e m ł o d z i e ż y w sprawy hodowli i p r ó b y poszuki­ wania innych m o ż l i w o ś c i egzystencji. D l a znacznej części m ł o d z i e ż y nie jest m o ż l i w e odejście od gospodarki hodowlanej — nie tylko dlatego, że ograniczone są m o ż l i w o ś c i zatrudnienia w m i e ś c i e i ograniczona jest chłonność miasta, ale po prostu dlatego, że gospodarka hodowlana jest w przypadku Mongolii nadal warunkiem podstawowym funkcjonowa­ nia kraju. Niemniej szereg r o z m ó w c ó w ś r e d n i e g o i starszego pokolenia stwierdza, że m ł o d z i e ż nie ma takiego serca do hodowli, jak mieli oni i ich ojcowie i mimo r ó ż n o r o d n y c h form z a c h ę t y zainteresowanie jej dla hodowli w y r a ź n i e jest mniejsze. Nowe formy gospodarki — jak uspółdzielczenie, innego rodzaju eko­ nomika i organizacja gospodarki, pociągają za sobą konieczność rozbudowy aparatu zarządzania, a to prowadzi niekiedy do zbiurokratyzowania a przede wszystkim do oderwania aparatu zarządzającego od samych działań hodowlanych. Zjawiska te powszechne na c a ł y m ś w i e c i e — jako towarzyszące z r e g u ł y w s p ó ł c z e s n e j gospodarce — są niejednokrotnie przedmiotem krytycznej oceny aratów, zwłaszcza starszych, t r a k t u j ą c y c h stada w sposób znacznie bardziej osobisty, emocjonalny, a nie w y ł ą c z n i e utylitarny. S t ą d t a k ż e i wizerunek dobrego pasterza ma dziś charakter już tradycyjny. Mimo generalnych przeobrażeń cywilizacyjnych, w w y n i k u k t ó r y c h doszło w Mongolii do odmitologizowania u ś w i ę c o n y c h p r o c e d e r ó w pa­ sterskich, a przede wszystkim przedmiotu hodowli — samych zwierząt (sprowadzenie istot ż y w y c h do kategorii w y ł ą c z n i e rzeczy — s u r o w c ó w s p o ż y w c z o - p r z e m y s ł o w y c h ) z a c h o w a ł y s i ę niektóre dawne formy czci okazywanej z w i e r z ę t o m , a nawet r o z w i n ę ł y się ż y w i o ł o w o nowe jej prze­ jawy (monumentalne pomniki figur z w i e r z ę c y c h : takaż tematyka w róż­ nych rodzajach twórczości artystycznej). Ogromnie istotnym z e s p o ł e m cech s k ł a d a j ą c y c h się na tradycyjny wizerunek dobrego pasterza są walory etyczne i duchowe. M o n g o ł o w i e wykształcili rozbudowany system form z a c h o w a ń i norm, jakie winny być przestrzegane przez k a ż d e g o członka społeczności. T e n system niewerbalizowanych często symbolicznych zachowań, realizowany jest w po­ stawach i stosunku do innych. Powszechne są nadal i starannie przestrze­ gane zasady gościnności, odnosi s i ę to zarówno do n a j b l i ż s z y c h środowisk, jak r ó w n i e ż jest n o r m ą r e g u l u j ą c ą wszelkie stosunki w kategoriach swoi-inni-obcy. Jest to u m i e j ę t n o ś ć określenia w ł a s n e g o miejsca w spo­ łeczności i w ś w i e c i e , u m i e j ę t n o ś ć zachowania w stosunku do ludzi, przyrody i sił nadprzyrodzonych: a do tego potrzebna jest znajomość tradycji i form bycia. P o w ś c i ą g l i w o ś ć , umiar i takt są tymi zasadni­ czymi elementami, jakie winny c e c h o w a ć c z ł o w i e k a i jego zachowanie. S p r o w a d z i ć to m o ż n a do dewizy: szacunek dla siebie i dla innych. Jednym �278 L E C H MHOZ, J A C E K OLĘDZKI z istotnych p r z e j a w ó w postawy w y r a ż a j ą c e j się w tej dewizie jest obo­ jętność na dobra, jakie posiadają inni (niezależnie od ich atrakcyjności). Nie w y n i k a to przy t y m z braku ambicji i zasklepienia s i ę na poziomie potrzeb minimalnych, ale jest — jak s i ę wydaje — m a n i f e s t a c j ą postawy godnej, postawy c z ł o w i e k a m a j ą c e g o ś w i a d o m o ś ć , ż e nie wszystko co widzi musi w z i ą ć do ręki i nie wszystko m u s i b y ć jego w ł a s n o ś c i ą . A m ó w i ą c bardziej dobitnie jest to d o ś w i a d c z e n i e historyczne Mongolii, s p r o w a d z a j ą c e s i ę do przedkładania bycia sobą nad posiadanie. W zespole cech o k r e ś l a j ą c y c h dobrego pasterza jest potrzeba moral­ nego p o s t ę p o w a n i a wobec ludzi i ś w i a t a przyrody. Zawiera się w tym przede wszystkim u m i e j ę t n o ś ć w ł a ś c i w e g o zabicia barana a n a s t ę p n i e taki sposób p o d z i a ł u tuszy, aby k a ż d y — zależnie od w i e k u i pozycji — o t r z y m a ł p r z y n a l e ż n ą m u część. Jest tu r ó w n i e ż brany pod u w a g ę czas, tak rozumiany, by nie ograniczał go pośpiech. Najlepiej ilustruje to cele­ bracja spotkań, przez które w y r a ż a n y jest szacunek dla drugiego czło­ wieka. Jest wreszcie rzeczą nader c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że g ł ó w n e cnoty z daw­ nego kodeksu etycznego (optymizmu, pogoda ducha, w e w n ę t r z n y s p o k ó j , a nie g w a ł t o w n o ś ć czy nieposkromiona a k t y w n o ś ć ż y c i o w a ) s ą nadal uznawane przez znaczną część badanych społeczności. Cnoty te s ą propa­ gowane przez ludzi starszych z a c h o w u j ą c y c h nadal s w ó j n i e p o d w a ż a l n y , uznany i powszechnie szanowany autorytet s p o ł e c z n y . L e c h Mróz, Jacek Olędzki THE IMAGE OF OF A GOOD SPACE HERDSMAN. OCCUPATION A CONTRIBUTION B Y MONGOLIAN TO METHODS HERDSMEN S u m m a r y This is an attempt at taking knowledge of a type of personality pattern w h i c h has b e e n s h a p i n g an the h i s t o r y of M o n g o l i a . W e h a v e a c c e p t e d the tion of „a good herdsman" and w i d e r t h a n t h e l i t e r a l sense. T h e notion of a good h e r d s m a n , r e s p e c t e d b y a wide c i r c l e of t h e society, achieves spiritual and the steppe, s u b j e c t of the values. w h i c h constitute our study. effects is w h y the These T h e chief image does not but only i n r e l a t i o n to conditions the its meaning is t h a n others, b u t depicts characteristics, appraised a man by the of factor which exerts herds defined inhabitants a c e r t a i n p e r s o n a l i t y m o d e l , r e p r e s e n t the type of a h e r d s m a n ' s i m a g e This that r e f e r s not o n l y to a b r e e d e r w h o s k i l f u l l y t e n d s higher economic ethical conscious defini­ deeper and being an important influence is the r e l a t i o n to s p a c e a n d t h e position interest us a s a separate of principal self-contained s u r r o u n d i n g h e r d s m e n — the w i d e on i n it. entity expanse of steppe. It seems t h a t the r e l a t i o n to herding traditions and a defined stence — the yurtt being its s y m b o l i n M o n g o l i a — t a k e t h e f o r e m o s t Despite essential changes of a s o c i a l , economic a n d also way of exi­ place there. demographic character, �WIZERUNEK DOBREGO 279 PASTERZA the y u r t h a s r e m a i n e d a n a p p r e c i a t e d d w e l l i n g . T h e y u r t a n d the w a y it is u t i l i ­ zed is i n M o n g o l i a a p e r m a m e n t , m a t e r i a l l i n k b e t w e e e n various, constantly c h a n ­ ging dimensions of h i s t o r i c a l times a n d , hence, s o c i o - c u l t u r a l conditions. Elements linked with the existence and the a b i l i t y of ensuring oneself and the h e r d not o n l y s u r v i v a l but also the best possible life, a r e p r o b a b l y most r a t i o ­ nal i n the and s h a p i n g of t h e i m a g e of a good h e r d s m a n . T h e k n o w l e d g e of p r o p e r t i e s v a l u e s of p a s t u r e s of a f a m i l y , sheltering the repute of the won elements as t h e r e g i o n knowledge herds degree methods, the in winter a arats attesting of the economic competence. The who have is noticeable reserves outcome knowledge appropriate pastures, taking bred exceptionally to m a n a n d define type of k n o w l e d g e of i n h a b i t a n c e a n d the grass, h e r b s , w a t e r decide herdsman's selection by of p a s t u r a g e of and herds possibilities and, moreover, of animals, c a r e of beautiful breeding animals animals, of define and the represent h i m a s a good h e r d s m a n . T h e r o l e of i n p a r t i c u l a r i n u t t e r a n c e s of e l d e r l y a n d this young i n d i v i d u a l s — s e v e r a l r e s p o n d e n t s of the m i d d l e aged a n d o l d e r g e n e r a t i o n d e c l a ­ red that y o u n g people a r e not so k e e n on b r e e d i n g , as they a n d t h e i r f a t h e r s w e r e and that, despite v a r i o u s f o r m s of e n c o u r a g e m e n t , i n t e r e s t i n b r e e d i n g is decreasing. T h i s h a s b e e n f r e q u e n t l y critically assessed b y arats, obviously usually elderly people w h o t r e a t h e r d i n g i n a m u c h m o r e p e r s o n a l , e m o t i o n a l a n d not o n l y utili­ t a r i a n m a n n e r . T h e i m a g e of a good h e r d s m a n i s , therefore, a t p r e s e n t of a t r a d i ­ tional character. Despite general changes i n civilization resulting i n Mongolia i n a de-mytholo- gization of s a c r e d h e r d i n g p r o c e d u r e s a n d , a b o v e a l l , the s u b j e c t of b r e e d i n g — the — animals themselves (reduction of live beings to the category of things i.e., i n d u s t r i a l - f o o d r a w m a t e r i a l ) , t h e r e r e m a i n e d i n M o n g o l i a c e r t a i n old of reverence shown formis: monumental artistic A of a n i m a l s , -there e v e n statues of animals developed and good important followed g r o u p of herdsman created a n e x t e n s i v e by every includes system member characteristics making ethical of f o r m s of the and a b i l i t y of to defining behave one's o w n towards deration a n d tact and subjects in forms some all new kinds society. This nature and system of of image Mongols have non-verbalized, a n d r e l a t i o n s to i n the society others. a n d the This world, s u p e r n a t u r a l forces. represent these basic elements his behaviour. T h i s traditional The of b e h a v i o u r a n d n o r m s w h i c h s h o u l d position people, up the spiritual values. s y m b o l i c b e h a v i o u r is r e a l i z e d i n a t t i t u d e s how relevant spontaneously work. most a to w h i c h should be often is the knowledge Restraint, mo­ characterize m a n could be r e d u c e d to the d e v i c e : r e s p e c t for oneself and for others. O n e of the e s s e n t i a l f e a t u r e s of t h i s a t t i t u d e is a n i n d i f f e r e n c e to goods a c q u i r e d b y others (regardless of t h e i r a t t r a c t i v e n e s s ) . I t is a l s o v e r y c h a r a c t e r i s t i c t h a t the p r i n c i p a l v i r t u e s of t h e f o r m e r e t h i c a l code (optimism, cheerfulness, equanimity, instead of impetuosity or unrestrained v i t a l i t y ) a r e s t i l l r e c o g n i z e d b y the m a j o r i t y of the i n v e s t i g a t e d p o p u l a t i o n . T h e s e v i r t u e s a r e p r o p a g a t e d b y older people w h o h a v e s t i l l k e p t t h e i r u n s h a k e n , r e c o ­ gnized and generally respected social authority. �280 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Лех Мруз, Яцек Олендзки ОБРАЗ ХОРОШЕГО СКОТОВОДА. К ВОПРОСУ О СПОСОБАХ З А Н И М А Н И Я ПРОСТРАНСТВА МОНГОЛЬСКИМИ СКОТОВОДАМИ Резюме Ц е л ь настоящей р а б о т ы — попытка изучить некий о б р а з ц о в ы й т и п личности, форми> ровавшийся в и с т о р и и М о н г о л и и . П р и н и м а я определение „ х о р о ш и й с к о т о в о д " , м ы с о з ­ н а е м , что в н е м заключается б о л е е широкий и б о л е е г л у б о к и й с м ы с л , ч е м т о л ь к о букваль­ ный. И б о в понятии х о р о ш и й с к о т о в о д — п о л ь з у ю щ и й с я у в а ж е н и е м ш и р о к о г о круга о б ­ щественности — кроется н е только фигура пастуха, у м е ю щ е г о у х а ж и в а т ь з а с т а д о м и д о ­ б и в а ю щ е г о с я э ф ф е к т о в б о л ь ш и х ч е м другие, н о также я человека с о п р е д е л е н н ы м и д у х о в ­ н ы м и и нравственными качествами. Э т и ценимые ж и т е л я м и с т е п е й качества, о б р а з у я и з ­ вестную м о д е л ь личности, и составляют п р е д м е т н а ш е г о интереса. Ф а к т о р о м , оказыва­ ю щ и м р е ш а ю щ е е влияние н а характер о б р а з а х о р о ш е г о C K O I о в о д а , является о т н о ш е н и е к пространству и с п о с о б н а х о д и т ь в н е м свое м е с т о . П о э т о м у о б р а з с к о т о в о д а интересует н а с не как отвлеченное, с а м о д о в л е ю щ е е ц е л о е , н о в отнесении л и ш ь к у с л о в и я м , в каких б ы т у ю т пастухи — к ш и р о к и м п р о с т о р а м с т е п е й . Кажется, что з д е с ь н а первое м е с т о н а д о выдвинуть о т н о ш е н и е к скотоводческим тра­ д и ц и я м и о п р е д е л е н н о м у о б р а з у ж и з н и , с и м в о л о м к о т о р о г о является в М о н г о л и и ю р т а . Н е с м о т р я н а коренные п р е о б р а ж е н и я с о ц и а л ь н о г о , хозяйственного и, н а к о н е ц , д е м о г р а ­ фического характера, ю р т а п р о д о л ж а е т оставаться ц е н н ы м д о м о м . Ю р т а и с п о с о б п о л ь ­ зования е ю представляют с о б о й в М о н г о л и и прочное м а т е р и а л ь н о е с в я з у ю щ е е з в е н о м е ж д у различными, п о с т о я н н о м е н я ю щ и м и с я и з м е р е н и я м и исторического в р е м е н и и, т е м с а м ы м , общественно-культурными у с л о в и я м и . П о ж а л у й , н а и б о л е е и з м е р и м ы м и в с о з д а н и и о б р а з а х о р о ш е г о с к о т о в о д а являются э л е м е ­ нты, связанные с б ы т о м и у м е н и е м обеспечить с е б е и с т а д а м н е т о л ь к о условия пережить, н о и д о б и т ь с я в м е р у в о з м о ж н о с т е й наилучших жизненных условий. З н а н и е свойств и п о л о ­ жительных качеств п а с т б и щ , составляющих р а й о н проживания и вьшаски скота д а н н о й с е м ь и , знание трав, запасов в о д ы и в о з м о ж н о с т е й обеспечить н е о о б х о д и м ы м с т а д о на з и м у предрешает экономические эффекты и вместе с т е м определяет степень п р о ф е с с и о н а л ь н о г о знания д е л а с к о т о в о д о м . Знания, относящиеся к ж и в о т н ы м , ж и в о т н о в о д с т в у , осуществле­ н и е п о д б о р а соответственных м е с т д л я вьшаски, з а б о т л и в о с т ь о ж и в о т н ы х и, наконец, и з ­ вестность, какую в с р е д е аратов приносят исключительно красивые ж и в о т н ы е — в о т те элементы, к о т о р ы е свидетельствуют о человеке, о п р е д е л я ю т е г о как х о р о ш е г о с к о т о в о д а . Р о л ь такого р о д а знаний о с о б е н н о з а м е т н а п р и сравнении высказываний пожилых л ю д е й и м о л о д е ж и — р я д с о б е с е д н и к о в среднего и с т а р ш е г о п о к о л е н и й подчеркивает, что м о л о ­ д е ж ь у ж е не так р а с п о л о ж е н а к скотоводству, как были о н и и и х отцы, и что н е с м о т р я на различные ф о р м ы п о о щ р е н и я ее интереса к скотоводству, о н з а м е т н о падает. Э т о н е о д н о ­ кратно является п р е д м е т о м критической оценки а р а т а м и , о с о б е н н о с т а р ш и м и , о т н о с я щ и ­ м и с я к с т а д а м с г о р а з д о б о л ь ш е й увлеченностью, э м о ц и о н а л ь н о , а н е л и ш ь исключительно у т и л и т а р н о . О т с ю д а также и о б р а з х о р о ш е г о с к о т о в о д а с е г о д н я и м е е т у ж е традиционный характер. Н е с м о т р я н а коренные цивилйзационные преображения, в и т о г е к о т о р ы х в М о н г о л и и п р о и з о ш л а д е м и ф о л о г и з а ц и я освященных скотоводческих р а б о т и , п р е ж д е всего, п р е д м е т а животноводства — с а м и х животных (низведение живых существ к категории т о л ь к о ве­ щ е й — п и щ е п р о м ы ш л е н н о г о сырья), сохранились некоторые д р е в н и е ф о р м ы поколения п е р е д животными и д а ж е стихийно распространились е г о новые проявления ( м о н у м е н т а л ь ­ ные изваяния фигур животных; такая ж е тематика в разных ж а н р а х х у д о ж е с т в е н н о г о т в о р ­ чества). �WIZERUNEK DOBREGO 281 PASTERZA Чрезвычайно с у щ е с т в е н н ы м н а б о р о м качеств, с о с т а в л я ю щ и х о б р а з х о р о ш е г о пастуха, являются духовные и нравственные достоинства. М о н г о л а м и с о з д а н а развернутая с и с т е м а форм поведения и н о р м , какие д о л ж н ы с о б л ю д а т ь с я к а ж д ы м ч л е н о м общества. Э т а с и с т е м а не вербализованных, ч а с т о символических поведений, осуществляется в м а н е р е д е р ж а т ь себя в отношениях с д р у г и м и . Э т о — у м е н и е определить свое м е с т о в о б щ е с т в е и в м и р е , умение вести с е б я п о о т н о ш е н и ю к л ю д я м , п р и р о д е и сверхъествественным с и л а м . С д е р ж а н ­ ность, у м е р е н н о с т ь и такт — в о т главные э л е м е н т ы , какие д о л ж н ы б ы т ь своейственны че­ ловеку и е г о п о в е д е н и ю . Э т о м о ж н о свести к д е в и з у : с а м о у в а ж е н и е и уважение к д р у г и м . О д н и м и з существенных проявлений п о з и ц и и , выражающейся в э т о м д е в и з е , является б е з ­ различие к б л а г а м , какими о б л а д а ю т другие (независимо о т и х привлекательности). Характерно, наконец, т о , что основные д о б р о д е т е л и д р е в н е г о нравственного кодекса (оптимизм, д у ш е в н о е спокойствие, а н е несдержанность и л и неукротимая жизнедеятельность) п р о д о л ж а ю т признаваться значительной частью исследованной общественности. Э т и д о ­ бродетели п о п у л я р и з у ю т с я п о ж и л ы м и л ю д ь м и , к о т о р ы е по-прежнему незыблемый, признанный, в с е о б щ и й авторитет. сохраняют свой � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/276e60ade6e29788a4105951b6c708f7.pdf 6a8279148f77a1803fd50c9c06f40247 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:938 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.319-324 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 \ MABGARET Margaret Mead zmarła w MEAD Nowym 1901-1978 | Jorku 15 listopada 1978 roku. Zwana „ p i e r w s z ą d a m ą etnologii ś w i a t o w e j " z a ż y c i a z o s t a ł a z a l i c z o n a do g r u p y klasyków. Z a s ł u ż y ł a sobie n a t ę p o z y c j ę i ten t y t u ł w k ł a d e m nie do p r z e c e n i e n i a w etnologię i antropologię Vie", Gerald kultury. Sekret Messadie jej (styczeń osiągnięć, j a k pisze 1979), z a w i e r a ł się w recenzent dwóch teru: z d r o w y m r o z s ą d k u i s z l a c h e t n o ś c i , k t ó r y c h ł ą c z e n i e w kiem wydaje i trudne w się być nie tylko bardzo owocne, ale ze „Science et cechach jej charak­ studiach nad przede człowie­ wszystkim rzadkie stosowaniu. U r o d z i ł a s i ę 16 g r u d n i a 1901 r o k u w F i l a d e l f i i w r o d z i n i e z a s ł u ż o n e j w oświaty. Jej prawdziwą w których brała szkołę w większym stopniu nieregularnie. kulturowej imigrantów, I to właśnie społecznych stosunków dyskutowane uwarunkowań między pokoleniami, w domu się w domu, do problemy postępów stały służbie dyskusje w u d z i a ł na p r a w a c h partnerskich niż p r a w d z i w a szkoła, uczęszczała amerykańskiej, stanowiły której adaptacji nauce młodzieży przedmiotem studiów całego jej życia. Wiedziona instynktem, jak m a w y g l ą d a ć w przyszłości n a u k a o kulturze, czuła, że odpowiedzi szukać mość w na wyłącznie pytanie w sposobów o charakter społeczeństwa samych Stanach. D l a ich przekazywania przekazywaniu osobowości, kultury z amerykańskiego wyjaśnienia pokolenia określającej postawy na potrzebna pokolenie, ludzkie w nie można jest znajo­ roli procesie n o w y c h p r z y s t o s o w a ń . O d p o w i e d z i n a te p y t a n i a s z u k a ł a w ś r ó d kultury coraz społeczeństw to pry­ mitywnych. Margaret w Nowym Pod Mead Jorku jego w p ł y w e m uwieńczoną kończyła w studia czasie, gdy podjęła znakomitą psychologiczne wykładał swą pierwszą książą Coming of w tam Franz podróż аде in żeńskim Boas na wyspy Samoa College zwany Barnard Papą Samoa Boasem. na Pacyfiku, (1928). P r ó b o w a ł a w o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e , czy k s z t a ł t i t r e ś ć d o j r z e w a n i a r ó ż n i ć s i ę b ę d ą w ności od w a r u n k ó w młodzieży W -społecznych. P y t a n i e to wynikało również niej zależ­ z analizy sytuacji amerykańskiej. 1930 r o k u w y c h o d z i j e j n a s t ę p n a k s i ą ż k a święcona podobnej p r o b l e m a t y c e . Growing up Doktorat zaś uzyskuje w in New Guinea, po­ 1929 r o k u w C o l u m b i a U n i v e r s i t y i p r z e z p i e r w s z e l a t a pozostaje w k r ę g u wspomnianej l e m a t y k i . P o s z e r z a j ą nieco o z a g a d n i e n i a ludzi, r ó w n o ś c i kultury, r ó w ­ zwłaszcza The ności ras, zapewne Primitive nia w Man, wśród Nowej pod zwanej wpływem „Magna Indian amerykańskich, Gwinei i Bali. W prac Carta czasie równości Boasa, równości górskich badań a jego Arapeszów, poznaje Mundugumor 7 języków tych badania kańską nad (1964-1965). W problematyką uczoną, Ruth okresie kultur między dwiema narodowych B e n e d i c t ) . T o zagadnienie seriami (razem z interesuje prob­ Mind r a s o w e j " . P r o w a d z i nadto w i e d z a j e p o n o w n i e po I I w o j n i e ś w i a t o w e j : M a n u s (1953), B a l i Admiralicji uprzednio of bada­ i Tczambuli plemion. Od­ (1957-1958), W y s p y wypraw drugą podejmuje wybitną ją z r e s z t ą amery­ głównie ze �320 KRONIKA względu na związek ze sprawą osobowości młodych sposobem p r z e k a z y w a n i a k u l t u r y a p o s t ę p e m W badaniach etnologicznych w książce o Samoa w pokoleń i relacją między społecznym. podejmuje pytania klasycznej polemice z M a l i n o w s k i m poddaje w psychologii. wątpliwość Już uniwersal­ n o ś ć k o m p l e k s u E d y p a . R o z b u d o w y w u j e t ę s p r a w ę w Sex and Three pod k i e r u n k i e m A . K a r - Primitive Societies. dinera nie p r ó b u j e Mimo s t u d i ó w psychologicznych stosować metod psychoanalizy Temperament wypracowywując in własne, the etno- logiczne m e t o d y b a d a n i a o s o b o w o ś c i . II wojna światowa do aktywnej żania na i z w i ą z a n e z n i ą problemy działalności temat organizacyjnej sposobów uniknięcia i w społeczne pobudzają popularyzatorskiej. przyszłości M. Mead Podejmuje podobnych klęsk rozwa­ przez po­ g ł ę b i a n i e zrozumienia p o m i ę d z y narodami i rozwoju tolerancji dla r o z w i ą z a ń k u l t u ­ r o w y c h p r z y j ę t y c h przez r ó ż n e grupy ludzi. W s p ó ł p r a c u j e a k t y w n i e z U N E S C O go p r z y k ł a d e m jest m i ę d z y i n n y m i w y d a n i e p r a c y z b i o r o w e j Cultural Technical Change chicznego. Podejmuje wychowanie, językiem znaków komitet nowe, współcześnie komunikowanie powstałe się), jest problemy autorką (wpływ projektu o charakterze u n i w e r s a l n y m zatwierdzonego w publika­ badań 1965 przez Mead szczegółowe równie często i regionalne jak rozważania różnych na kultur temat o g ó l n e j w pracy występują teorii kultury, a w a ż a n i o m na temat w s p ó ł c z e s n o ś c i t o w a r z y s z ą r o z w a ż a n i a o perspektywie i przeszłej ostatniej ewolucji książce człowieka wprowadza Czytelnikowi polskiemu gicznej książce pt. (1978) i krótkiego Etnologia, wybór M. lat. in w Cultural klimat Evolution, problemów M . Mead znana jest z w y d a n e j i tożsamość, fragmentu ze z studium książki And w 1965). keep your W akulturacji z znakomitymi rasowej. Bibliotece Socjolo­ międzypokoleniowego powder dry w zbiorze u A. Kardinera w USA próbującego przełomu antropologami, i F . Boasa, Reo światowej praktycznie wieków, kolejne Fortunem o j c a antropologii i przez kilkadzie­ rozwiązywać niektóre małżeństwa Gregory łączą Batesonem, amerykańskiej, k i m c e n t r u m b a d a ń etnologicznych Znajomość antropologii jej prac i A m e r i c a n M u s e u m of N a t u r a l H i s t o r y w sylwetki jest więc kluczem do zrozumienia ją stu­ przyjaźni m i ę d z y i n y m i z E . S a p i r e m i R . Benedict, p r a w i e przez c a ł e ż y c i e p r a c u j e w Jorku. tej równości dystansu c e n t r u m h i s t o r i i antropologii środowiska problemy diuje znów roz­ przyszłej tekstów. Wyrasta dwoma (Continuities nas Kultura Mead znajduje się w siąt nad roku współpracy międzynarodowej ONZ. Zagadnienia M. and (1955) p r z y g o t o w a n e j z i n s p i r a c j i ś w i a t o w e j f e d e r a c j i z d r o w i a p s y ­ torów na cze­ Patterns się wiel­ Nowym historii ostatniego p ó ł w i e c z a . Zofia Sokolewicz R O G E R C A I L L O I S 1913-1978 Roger związane Caillois zmarł jako autor Rękopisu 21 grudnia jest bardziej z k r y t y k ą 1978 roku w Paryżu. literatury i estetyką Poncjusza Piłata oraz znalezionego w Saragossie W Polsce niż etnologią. odkrywca i inicjator t ł u m a c z e n i a Potockiego. Zapomina się jego imię Znany jest na często, z w y k s z t a ł c e n i a e t n o l o g i e m z w i ą z a n y m , podobnie j a k C . L e v i - S t r a u s s , francuski że jest Michel Leiris i Georges B a t a i l l e , z t a k z w a n ą s z k o ł ą M . M a u s s a i H . H u b e r t a o r a z G . D u m e z i l a . U r o d z o n y w 1913 r o k u w R e i m s w c z e ś n i e p r z e j a w i a s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a rackie i filozoficzne. One później nadadzą jego studiom etnologicznym lite­ kierunek �321 KRONIKA poszukiwań szeroki głęboko zakres społeczeństw L'Homme prymitywnych et wieloletnie ukrytych zainteresowań le sacre badania struktur i i uniwersalnych Pierwsze ich filozofii U podstaw (1939). w badań. to wpłyną et (1938) oraz doświadczeń leżą Argentynie). go ta c z ę ś ć ś w i a t a . T o on w ł a ś n i e o d k r y ł d l a F r a n c j i l i t e r a t u r ę Fascynowała latynoamerykańską i został redaktorem serii L a croix d u S u d p o ś w i ę c o n e j tej literaturze Jego p ó ź n i e j s z e p r a c e d o t y c z ą s o c j o l o g i i tycznej. Z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e r a z e m w tomie analizuje n a p r z y k ł a d z i e innej tematyki t e r e s u j ą c y m p o d t y t u l e Maska R. rem przypisując wielką jego d z i a ł a l n o ś c i czasopisma et Societe. t o m i e L e s jeux b a d a n i a nie et charyzma­ Te same problemy les hommes tylko jako chłodny istoty c z ł o w i e k a w a r t o ś c i u j e wartość emocjom badacza. ujawnia się nam wydawniczej filozoficznego w Instincts (Gallimard). i władzy o in­ oszołomienie. Caillois prowadzi swoje p r a c a c h k r y t y c z n y c h , gdy w i o b i e k t y w n e g o opisu. S z u k a j ą c pasją k a t a , d u c h a sekt ogromnie problematyki 1'Homme etnologicznych (pięć lat w na dotyczące L e Mythe jego Ameryce Łacińskiej i książki Pasja jako gorący jako wieloletniego „ D i o g e n e s " oraz w uczony swoje ta przebija przeciwnik redaktora jego d z i a ł a l n o ś c i z zamia­ sądy z całą w jego romantyzmu, międzynarodowego w Unesco jako dy­ rektora działu literatur i r o z w o j u kulturalego. Ukazując człowieka w jego perspektywie antropologicznej interesował się z a r ó w n o kulturami p r y m i t y w n y m i , j a k i współczesną. O d w o ł u j e s i ę w swoich cach do kultur francuskiej. amerykańskich Twierdził, ludzkich osiągnięć połączonych zarazem głębokie, zaś tego, głębokie, zmusza co i afrykańskich, do kultury że na całość kultury należy to co myślą ludzką. rzadkie więc go i Twierdzi, osobliwe, niejako spojrzeć do antycznej jako na ż e „...to co powierzchowne". poruszania tematów i pra­ kultury długi szereg wspólne, jest Poszukiwanie pozornie m a j ą c y c h ze s o b ą n i c w s p ó l n e g o j a k , n a j b a r d z i e j m o ż e , e t n o r e l i g i o z n a w c z e nie studium m o d l i s z k i ( d r u k o w a n e w p i e r w s z e j w e r s j i j u ż w 1934 r o k u ) , s t u d i u m k a t a , s t u d i u m władzy charyzmatycznej (z współczesnego mitu, eseju o rzut tak tematów również analizą denerwujący Hitlera), cesarzu m a r z ą c y m dla profesjonalnych t y m , ż e i n t e r e s o w a ł go odzwierciedlenie powodzenia chińskim zawsze człowiek, Paryża jako o nieśmiertelności. studium Roz­ krytyków każdy spowodowany był człowiek na świecie jako ł a d u charakterystycznego dla c a ł e g o gatunku. Ł a d u tego s z u k a ł C a i l l o i s w s y m e t r y c z n e j s t r u k t u r z e ś w i a t a d ą ż ą c e g o do har­ monii, a l e r o z w i j a j ą c e g o s i ę d z i ę k i p o w s t a w a n i u e l e m e n t ó w d y s s y m e t r y c z n y c h i przez to b ę d ą c e g o w ją ciągłym ruchu. kultury l u d ó w Najbardziej harmonijną prymitywnych, stąd ich badanie strukturę symetryczną ma fundamentalne r ó w n i e ż i dla badania kultury w s p ó ł c z e s n e j , która f r a p o w a ł a bardzo, ż e czytelnik ryczne i ma prawo zastanawiać etnologiczne nie były podjęte z s i ę , czy w s z e l k i e myślą o go n i e s ł y c h a n i e . T a k jego b a d a n i a wyjaśnieniu i styl (1967) i Żywioł i lad histo­ współczesności i w ł a s n e g o sposobu m y ś l e n i a . C z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u C a i l l o i s z n a n y j e s t z Odpowiedzialność ma­ znaczenie tomów (1973) z a w i e r a j ą c y c h jego p o d s t a w o w e p r a c e etnologiczne obok e s e j ó w l i t e r a c k i c h . Zofia O PROJEKCIE SYNTETYCZNEGO NA OBSZARZE W ostatnich Kultury latach, w OPRACOWANIA ARCHITEKTURY KARPACKO-BAŁKAŃSKIM ramach działalności Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h Międzynarodowej (MKKKB), LUDOWEJ Komisji Badania p r z y s t ą p i o n o do s y n t e t y c z ­ nego o p r a c o w a n i a t y c h d z i e d z i n k u l t u r y l u d o w e j , do k t ó r y c h 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 Sokolewicz istnieje już możliwie �322 KRONIKA p e ł n a dokumentacja ź r ó d ł o w a . W rezultacie m a j ą p o w s t a ć zbiorowe publikacje lizowane z udziałem wszystkich W obrębie poszczególnych kich opracowań zespół tektury ludowej 1978) o r g a n i e Tak na przez wyznaczonych przykład przygotował projekt Zorganizowana słowacką w Sekcję Brnie ludowemu zrzeszonych w redaktorów konspektu V. Frolec i opublikował do w i rea­ MKKKB. wszyst­ przyjęta przez opracowania archi­ „Carpatobakanica" (z. 1: MKKKB. (5-8 grudnia 1978 r.) w (znanej z m i ę d z y n a r o d o w y c h festiwali tetu Komisji t e m a t ó w m a b y ć zachowana jednolita koncepcja przygotowana autorski. Krajowych MKKKB przy i Instytutu współpracy dyskusji nad Strażnice Fakultetu Sztuki Ludowej w w Czechosłowackich Karpatach, prowadzenia miejscowości na Morawach folklorystycznych) K o n f e r e n c j a przez Czecho­ konspektem Filozoficznego Straźnici, poświęcona Uniwersy­ budownictwu stanowiła równocześnie okazję projektowanej publikacji o do p r z e ­ architekturze l u d o w e j . W d y s k u s j i t e j , k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł doc. d r V . F r o l e c C S c j a k o r e d a k t o r i sekretarz generalny chosłowackiej w Budapeszcie), dr M a r i a CSc (Instytut inż. arch. two udział: Endre dr J a n B o t i k C S c (sekretarz Fiizes Gieorgiewa AN ZSRR), (Ministerstwo (Instytut prom. Kultury Sztuki Etnografii B A N w Sofii), P A N ) , dr Natalia N . hist. Jan Soućek Gracjanska (Instytut dr D a n u t a T y l k o w a ( s e k r e t a r z P o l s k i e j K o m i s j i trzytomowa zbiorowa publikacja o Sztuki MKKKB). budownictwie ludowym Czechosłowacką m a b y ć r e a l i z o w a n a w l a t a c h : 1979-1983 — tom p i e r w s z y , budownictwu gospodarcze 1984-1986 — t o m mieszkalnemu; 1987-1990 — i warsztatowe; tom C e l e m o p r a c o w a n i a jest p r z e d s t a w i e n i e drugi, o b e j m u j ą c y poświę­ budownic­ trzeci, d o t y c z ą c y , architektury tradycyjnych form budownictwa l u d o w e g o w p o w i ą z a n i u ze s p o s o b a m i ż y c i a i g o s p o d a r o w a n i a Karpat i przyległych Cze­ i i p r z y l e g ł y c h obszarach b a ł k a ń s k i c h , a w y d a n a przez Sekcję M K K K B , sakralnej. Bagra Etnografii Projektowana dr (Zakład Etnografii I H K M Strażnicy), w Karpatach wzięli MKKKB), Gładyszowa Ludowej w cony MKKKB, Sekcji ludności na obszarze terytoriach oraz w p ó ł n o c n e j części B a ł k a n ó w . G ł ó w n a ga m a b y ć z w r ó c o n a na przeanalizowanie budownictwa od k o ń c a X I X do uwa­ począt­ k ó w X X w . B ę d z i e s i ę p r z y t y m d ą ż y ł o do w y k r y c i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w czególnych elementach budowlanych wynikających z odmienności logicznych i historycznych, j a k r ó w n i e ż z r ó ż n o r o d n o ś c i k o n t a k t ó w Wypływające stąd wnioski r y s ó w budownictwa stanowić karpackiego w mają podstawę porównaniu do i metody omówienie badawcze, w obrębie czególnych W odrębnych określenia rozdziałach charakterystykę terytorialny Kilka materiału będą funkcje rodziny oraz z a j ę c i a m i badanego w przedmiotu, wiele uwagi wraz oraz technik z dotyczyć architektoniczne i jej członków, jak również stanowić zostanie będzie zagrody i konstrukcji urządzeniami mieszkalnych której problemy krytyczne położenia pomieszczeń rozdział poświęcono a ponadto rozdziałów zagrodzie walory Ostatni w specyficznych europejskimi. najważniejsze czasowy, budowlanego, omówione 1 religijnym. i następnych mieszkalnych różnorodne zwyczajowym przedstawione ich usytuowania budynków wreszcie z a n i u ze s t r u k t u r ą dziennym, i następnie elementów budownictwa, zostaną źródłowych. budynków osiedla, którym j a k t e ż zakres materiałów rozplanowania w eko­ interetnicznych. z innymi obszarami W d y s k u s j i nad planem s z c z e g ó ł o w y m tomu pierwszego rozdziałowi wstępnemu, posz­ warunków artystyczne w powią­ życiem będzie położony posz­ ogniowymi. co­ ogólną nacisk na ujawnienie różnic i w s p ó l n o t kulturowych. Projektowane prace przygotowawcze szymi, prowadzone narodowe MKKKB będą w dwu przygotują nad p i e r w s z y m tomem, etapach. W pierwszej monograficzne fazie opracowania a zapewne poszczególne źródłowe i dal­ sekcje oraz etno- kartogramy i materiał ilustracyjny dla obszarów karpackich i p r z y l e g ł y c h pozosta­ jących krajowe w obrębie własnych granic politycznych. Te właśnie opracowania �323 KRONIKA zrealizowane według dla c a ł e g o o b s z a r u Zasadniczym jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do syntetycznego u j ę c i a celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w zagadnień karpacko-bałkańskiego. Karpatach Słowackich Czechosłowacji. podstawowych Dążono elementach stanu i regionach p r z y l e g ł y c h przy tym do budownictwa położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i organizacji C S c ) . Ponadto C S c , dr nazewnictwa A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. arch. regionów O. Maćel, prom. J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych oraz ich ogólną właściwości charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego s y s t e m u zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc V. Frolec w mieszkal­ budynku C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk także na zależności, jakie istnieją p o m i ę d z y formą i funkcją pomieszczeń nych a strukturą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako grupą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t i k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . K o v a f u , p r o m . hist. M . M e d v e c k a ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza programem n o w s k i in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska zakresie budownictwa Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w scharakteryzowała Gabrowa w przy stanowiły tradycyjnego dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i b a d a w c z y m i m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z M K K K B , n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa �323 KRONIKA zrealizowane w e d ł u g jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do s y n t e t y c z n e g o u j ę c i a zagadnień dla c a ł e g o o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o . Zasadniczym celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w Karpatach Czechosłowacji. podstawowych Słowackich Dążono elementach i regionach przy tym przyległych do budownictwa stanu położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych C S c , dr nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i nazewnictwa organizacji C S c ) . Ponadto A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. a r c h . regionów O. M a c e l , p r o m . J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych ogólną oraz ich w ł a ś c i w o ś c i charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego systemu zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc w mieszkal­ budynku V . F r o l e c C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk t a k ż e na z a l e ż n o ś c i , j a k i e i s t n i e j ą p o m i ę d z y f o r m ą i f u n k c j ą p o m i e s z c z e ń nych a s t r u k t u r ą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako g r u p ą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t t k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . Kovafu, p r o m . hist. M . M e d v e c k s ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza nowski programem in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w zakresie budownictwa scharakteryzowała Gabrowa w tradycyjnego przy stanowiły dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i badawczymi m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z MKKKB, n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c05cb07dc73548a34406b2f2374e88f.pdf 76534bba4d50f99b257bd9d85b207c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:939 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.325-354 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 S Z A G D A R Y N B I R A , Mongolskaja 320. ss. istoriografija, XIII-XVII ww., M o s k w a 1978, Historiografia r o z u m i a n a jest przede w s z y s t k i m jako dziejopisarstwo, niotwo h i s t o r y c z n e , dzy o p r z e s z ł o ś c i Są także podstawę i Tradycje nad tymi te s ą ź r ó d ł a m i powsttały, państwa, jego wierzeń, zainteresowań władców, praw piśmien- naszej i tych, k t ó r y c h skonkretyzowanych wiedzy, poszczególnych świadectwem itp. Ź r ó d ł a wie­ one d o t y c z ą . te polityki stanowią też historyków. historiografii pisane w których własnego wewnętrznej, prac historycznych. Dzieła n a istnienie dziejami zewnętrznej dzieł społeczeństw, dowodem społeczeństw źródła zespół do h i s t o r i i źródłami mongolskiej tego k r a j u sięgają powstały (i n a d ź r ó d ł a m i czasów w średniowiecza. wieku pochodzącymi XIII. z innych Pierwsze Badania okresów) naukowe rozpoczęto znacznie p ó ź n i e j , b o w i e m n a p o c z ą t k u X I X w i e k u ( p r a c e P . S . P a l l a s a , I . J . S c h m i d ­ ta, N . J a . B i c z u r i n a ; p ó ź n i e j — w I I p o ł o w i e X I X w i e k u d o ł ą c z y ł y do n i c h p r a c e G. Gombojewa, P. I . Katarowa, W . P . W a s i l j e w a i in.). Historycy mongolscy roz­ p o c z ę l i p r a c e tego t y p u w o k r e s i e p o r e w o l u c y j n y m ( p r a c a B a t - O c z i r a z 1928 r o k u ) . Znaczne zasługi recenzowanej na polu badań tu książki Sz. Bira. W swej badań nad źródłami najnowszej m a także pracy przedstawił autor o n obszernie do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i kronikami) w y k o r z y s t u j ą c nia historiograficznych zarówno wyniki badań (przede innych historyków, rezultaty wszystkim jak i bada­ własne. Niektóre Nigucza źródła Tobczijan do dziejów Mongolii, przede (Tajna historia Mongołów), Altan wszystkim Tobczi ły się już wielu mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w y c h nak, jak dotąd, obejmującej grafii. w literaturze mongolistycznej opracowań. pracy B i r a stara s i ę w i ę c takie Tudżi, jak doczeka­ Nie m i e l i ś m y o charakterze s w y m z a s i ę g i e m t a k d u ż y o k r e s , j a k c z y n i to B i r a Pewne próby podejmowane jed­ syntetycznym, w swej Historio­ b y ł y przez C h . Perlee, J . J . Z ł a t k i n a i W. H e i s - siga, nie s ą one j e d n a k a n i t a k d o k ł a d n e praca. kroniki, i Szara wypełnić lukę ani tak daleko idące, j a k o m a w i a n a tu i skomasować n a kartach jednej książki p o d s t a w o w ą w i e d z ę o n a j w a ż n i e j s z y c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i M o n g o l i i X I I I - X V I I wie­ ku. Z dużą dokładnością omawia czijan, Cagaan Teuke, a u t o r a ) i Altan czi nertu-in Bołor Tobczi teuke. Eriche Ułagan on w y n i k i b a d a ń h i s t o r y c z n y c h n a d Nigucza Debter, Debter, L u w s a n d a n d z a n a , Erdenijn Wspomniano i Ałtan Altan Eriche. tu także Altan Tobczi, o istnieniu Tobczi Szara dwóch Tudżi kronik wiedzę i B i r a s i ę g n ą ł t e ż do n a j d a w n i e j s z y c h ź r ó d e ł historyczną Mongołów w najdawniejszym okresie Asarag- mongolskich 2 t e r e n ó w Mongolii, informacje o k t ó r y c h , przekazywane d r o g ą u s t n ą , zapewne pisanych kształtowały ich państwo­ w o ś c i . D o ź r ó d e ł tych z a l i c z y ł B i r a napisy kamienne pozostawione n a terenie golii przez plemiona przykłady tekstów Znajdujemy astronomii, w mówią nich przede tureckie także możliwych przede przykładów, w wszystkim informacje wszystkim t e ż S z . B i r a k r o n i c e Bej-szu z i ujgurskie sposobów VII-VIII wieku. Podane o politycznym życiu dotyczące niektórych odmierzania czasu. wzorowało wiedzy, słów się piśmiennictwo Birę plemion. np. poświęcił (historia p a n o w a n i a d y n a s t i i B e j ) w i d z ą c w n i e j na k t ó r y c h Mon­ przez tych dziedzin Kilka Tob- (anonimowego jeden mongolskie. �326 RECENZJE M o ż n a tu w s p o m n i e ć , że przynależność państwowa Bej-szu jest sporna. W i e l u h i ­ s t o r y k ó w p r z y p i s u j e j e j pochodzenie c h i ń s k i e . A u t o r Historiografii mongolskiej pi­ sze j e d n a k : „ M a r a c j ą m o n g o l s k i h i s t o r y k G . S u c h b a a t a r , t w i e r d z ą c , ż e geneaologia chanów ków IKS] W tobaskich zawarta w Czyngiz-Chana, w jest z w i ą z a n a tekście Bej-szu, Nigucza Historiografii dowodami zdaniach, na przypominająca genealogią nie z n a j d u j e m y j e d n a k ani jednego dowodu ani jakich swoich, nie jest t u z r e s z t ą w y j ą t k i e m . ani cudzych przesłankach przod­ [podobieństwo w ą t k ó w legendarnych nie z c h i ń s k ą , lecz z t o b a s k ą t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą " tej tezy. S p r a w a b r a k u d o w o d ó w popiera zupełnie Tobczijan opierał wywodów, s i ę autor nie (s. na poparcie Bira na ogół pisze, cytowanych choćby przez — 15-16). w nie dwu niego wy­ powiedzi. Wiele miejsca poświęcono historyków reprezentujących Przybliżono n a m nie w Historiografii twórczości kręgi XVI-XVII-wiecznych kręgi władzy i znane szerzej postacie Secen-chun-tajdzi, dza D o n d u w a i S a g a n - s e c e n a . Z a s z c z e g ó l n i e c e n n e duchowieństwa lamajskiego. Guszi uznałabym Cordżi, Sa­ też omówienie nie­ k t ó r y c h perskich i chińskich źródeł historycznych, z w i ą z a n y c h tematycznie g o l i ą . S ą to przede w s z y s t k i m Tarich-i dżachanguszaj Dżuwejni I I połowie s z i d a d - d i n a Dżamifat Z e ź r ó d e ł c h i ń s k i c h poznajemy tu m. in. czeniem Altan któregoś Debter, nikiem — tawarich. będące z tekstów Niektóre 16 z mongolskich, być może pozamongolskich dzieło R a - źródeł Nigucza na dworze są dla Szen-u chińskim tłuma­ Tobczijan w i e k u , oraz Juań-szi, kronikarzy zatrudnionych tych oraz s ł y n n e XIII-XIV-wiecznym albo k i l k u r ó ż n y c h ź r ó d e ł z X I I I działalności nach. najprawdopodobniej wieku) okresu podboju I r a n u przez M o n g o ł ó w w ciń-czdżen-lu, XIII z Mon­ (dotyczące lub będąca mongolskim mongolistów też wy­ w Chi­ szczególnie cenne. M y ś l ę t u p r z e d e w s z y s t k i m o ź r ó d ł a c h p ó ź n i e j s z y c h t r a k t u j ą c y c h o X V - w i e c z nej Mongolii. D l a tego o k r e s u n i e mamy bowiem zupełnie wartościowych źródeł z t e r e n ó w omawianego k r a j u . T e z a ś kroniki c h i ń s k i e i perskie, k t ó r e m a j ą swoje odpowiedniki histo­ czasowe i tematyczne r y k ó w cennym materiałem w piśmiennictwie źródeł. Omawianie poszczególnych osoby i c h a u t o r a (lub a u t o r ó w ) , mongolskiej tzw. z e w n ę t r z n e j k r o n i k rozpoczyna jego pochodzenia, Bira statusu od dy każde ze źródeł, polemiki wstania wreszcie toczącej się poszczególnych do ich między kronik i oryginalności. badaczami, społecznego ich autorstwa. rzadkie, a — o czym j u ż w s p o m i n a ł a m poparcie w odpowiednich pozwalających nam na Wnikliwie uwagę, się w wyniki zostały treści w jakie sprawy niki, niektóre pełnie jakimś pominięte, zostały okresie, fakty aktualnym prądom od niech a były nieprawdziwie. łeczeństw) na niewłaściwie Szara Dowodem politycznym będzie Tudżi: także które że tych zakresie opinia ich w w zależności zależności od s i ę do na to, jak jakie wydarzenia i z jakich szczególną powodów. i wymogom interesu Władimircowa ta — samego ulegali się przytaczanych przez j a k pisze lub podawano społecznego (różniąca autora niektórzy Birę) Władimircow — o pań­ kro­ zu­ kronikarze (lub c z ę ś c i zresztą Naj­ przyczy­ od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j zaś tuszowano bardzo tekstów zaprezen­ zwracają położenia ma!) autorów. o b r a z u d z i e j ó w przez k r o n i k a r z y m i a ł o wywodów „Historia nie prawdziwości ukazać, po­ dość znajdują dowodów zaś autorzy naświetlone p r z e j a s k r a w i a n e , inne charakteru pozostałych kronice w przykła­ są, niestety, sposobie w n i o s k o w a n i a badań n y n a t u r y p o l i t y c z n e j . Z tego w z g l ę d u , w te prze­ powsta­ okresu badaczy nie zawsze znaczy, ź r ó d e ł , lecz s t a r a ł s i ę t a k ż e nich częściej n i e w ł a ś c i w e modelowanie stwa ubarwiają kronik, ich t e m a t y k i i wagi. B i r a nie o g r a n i c z y ł czytelnikowi histeryczne także nie itp., jakich najczęściej Przykłady — wywody (co zorientowanie omówiono poszczególnych towania dowodach Opis ten dotyczącej kryty­ charakterystyki c h o d z ą c n a s t ę p n i e do i n f o r m a c j i o m i e j s c u , c z a s i e i w a r u n k a c h , w ło są dla porównawczym. W i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c o n o w Historiografii ce mongolskim, dość spo­ znacznie XVII-wiecznej jest produktem �327 RECENZJE m n i e j l u b b a r d z i e j s w o b o d n e j t w ó r c z o ś c i s t e p o w e j . Z o s t a ł a ona n a p i s a n a d l a i z a z g o d ą m o n g o l s k i e j a r y s t o k r a c j i s t e p o w e j , [...} i o d p o w i a d a j e j z a p o t r z e b o w a n i o m i interesom. N a w e t j e ś l i z a u w a ż a m y w n i e j z r o z u m i a ł e z a i n t e r e s o w a n i e b u d d y z ­ m e m , to o w i e l e s i l n i e j z a z n a c z a s i ę t a m z a i n t e r e s o w a n i e p r z e k a z a m i e p i c k i m i i rodowymi tradycjami, a już zupełnie nie z a u w a ż a m y tam n a s t r o j ó w promandżurskich" (s. 249). Dość krytycznie ocenił też B i r a X V I - w i e c z n e g o historyka Sagan-secena, cając m u przede wszystkim zbytnie wyolbrzymienie XVI-wiecznej g o ł ó w i przemilczenie informacji o ich wasalnej zależności rając się jednak b y ć obiektywnym -secen próbował mówić jak najwięcej nych nie poddawać o świeckim (пр. o wojnie wiając dzieła tych h i s t o r y k ó w władzy swych życiu Altan-chana z Wielu h i s t o r y k ó w X V I - X V I I czącą w zachodnimi podkreśla i Bira, iż S a g a n - swych dziełach m. i n . o ich w a l k a c h politycz­ Mongołami, w zwanymi wieku uległo jednak w p ł y w o m Bira Mon­ od d y n a s t i i M i ń . S t a ­ buddyjskim władców, stara s i ę w y o d r ę b n i ć Ojratami). buddyjskim. O m a ­ w nich warstwę doty­ ś w i e c k i e j , p o l i t y k i p a ń s t w a , postaci jego p r z y w ó d c ó w itp. oraz p o g l ą d y tych k r o n i k a r z y i wierzenia, w y r a s t a j ą c e traktatach ocenach, się w p ł y w o m zarzu­ potęgi o stworzeniu świata z buddyzmu i przejawiające się choćby w i istot ż y w y c h , p o j a w i e n i u s i ę z a j ę ć l u d z k i c h i i n . H i s t o r i a M o n g o l i i u k a z y w a n a jest p r z e z t y c h d z i e j o p i s a r z y j a k o c z ę ś ć h i s t o r i i ś w i a ­ ta b u d d y j s k i e g o . W i e l o k r o t n i e p o w t a r z a j ą s i ę t e ż i n f o r m a c j e o b o s k i m władców, będących — według biańskich. torskie, W dziełach historyków j a k n a o w e czasy, tego o k r e s u s p o t y k a m y poglądy, jest ona np. w i e c z n y m p r o c e s e m w życiu Mówiąc o źródłach ter d o n i e s i e ń , następstwa pochodzących historię. wzlotów Według i upadków zwracając Tobczijan szczęścia sitara s i ę p o r ó w n y w a ć przy tym u w a g ę poszczególnych Nigucza Tobczijan i XVII-wieczną n a teksty, na których k r o n i k . W ten s p o s ó b i Dzami'at-tawarich Asaragczi nertu-in ich treść typu z e s t a w i e n i a Tobczi pozwoliły np. s t w i e r d z i ć r ó ż n y m nie k o r z y s t a ł z Nigucza i strat Raszid teuke. w o d n i k po n a j w a ż n i e j s z y c h mankamentów, przykładów źródłach do k t ó r y c h tych i charak­ on n p . z a ­ a d - d i n a oraz Ni­ T r e ś ć tej ostatniej po­ Tobczi. Tego badaczom, ż e anonimowy autor Tobczijan. K s i ą ż k a S. B i r y s p e ł n i a n a p e w n o mo nowa­ prawdopodobnie porównuje r ó w n u j e t e ż B i r a z d w o m a k r o n i k a m i n o s z ą c y m i t e n s a m t y t u ł Altan Altan i Sagan-secena z tego samego o k r e s u l u b d o t y c z ą c y c h a u t o r Historiografii się autorzy kres tematyczny gucza np. n a s a m ą istot n i e ­ t e ż oryginalne ludzkim. samych w y d a r z e ń , opierali pochodzeniu tych h i s t o r y k ó w — ziemskim wcieleniem bardzo w a ż n ą r o l ę j a k o informator i p r z e ­ do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i m i ­ zaliczyłabym przede polemik w zakresie w e w n ę t r z n e j wszystkim zbyt i zewnętrznej krytyki małą źródeł, liczbę nazbyt c z ę s t e w y g ł a s z a n i e opinii i ocen n i e p o p a r t y c h d o w o d a m i oraz s p o s ó b p i s a n i a u t r u d ­ niający czytelnikowi orientację, które z wypowiedzi należą do s a m e g o B i r y , z a ś z o s t a ł y s f o r m u ł o w a n e p r z e z i n n y c h a u t o r ó w , a ponadto n i e s t o s o w a n i e do t e k s t u Po treść źródłowego przeczytaniu źródeł, dociągnięcia formacje bliża lecz także i jakie poglądy sąsiedzkich, mówi się o wynikach badań nad tym mongolskiej okoliczności i czym wyróżniają n a m ponadto taktów t a m , gdzie Historiografii ich powstania, się spośród reprezentuje niektóre bliskie i c h autor. wierzeń Omówienie (w jego l a m a i s t y c z n e j postaci) tanie świeckiej z ideami jakie mają treści też początki i obserwujemy teologicznymi. tylko one nie­ nowe i n ­ źródeł przy­ jej polityki, charakteru k o n ­ itp. Poznajemy nie s i ę b u d d y z m u s i ę ideologii wiemy, tekstem. się n a m nie innych źródeł, jakie w n o s z ą r y s y h i s t o r i i Mongolii, gospodarki, stają które odsyłaczy Bogata i rozszerza­ stopniowe literatura, spla­ cytowana przez B i r ę , o r i e n t u j e n a s ponadto w c h a r a k t e r z e p r a c w i e l u u c z o n y c h . Iwona Kabzińska-Stawarz �328 RECENZJE NATALI JA 1977, ss. 199. Teza, stanowi L . ŻUKOWSKA JA, że buddyzm, system a tym Łamaizm bardziej i ranni je jego p ó ł n o c n a formy rieligii, wersja o d u ż y m poziomie s y n k r e t y z m u , nie n a l e ż y zwana Nowe jest recenzowanej książki. W p ł y w o w i w i e r z e ń lokalnych (środkowoazjatyckich, a także w lamaizmem, do n o w y c h . s a m o z a j ę c i e s i ę t e m a t e m w s p o s ó b t a k s z e r o k i , j a k to c z y n i a u t o r k a nich i indyjskich) na lamaizm p o ś w i ę c o n o Moskwa dalekowschod­ 1 literaturze wiele przyczynków , nie d o c z e k a ł s i ę on j e d n a k d o t ą d syntetycznego u j ę c i a . K s i ą ż k a Ż u k o w s k i e j s t a n o w i p r ó ­ bę w tym Cel pracy buddyzmu, jącymi kierunku. autorka stojącej wszelką Autorka lamaizm. Dotyczy ostatnia tuje że religijną to pośrednio przejęcia r e l i g i i zastane to g ł ó w n i e s z a m a n i z m u w szamanizmu jako bon-po). systemu. Krąg naturalistycznej motywacji konkretne formy nicznymi włącznie. również przez i tybetańskiej s w o j e j a n a l i z i e a u t o r k a nie szamanistycznych zespół kultów Natomiast w oraz jako warstwa bardzo zetknięciu s i ę ideologii przedklasowym. R e a l i z u j e s i ę on d w o m a religię społeczeństwa klasowego obcych ustępstwo doktrynalne, systemach religijnych b y ł y żeniami religii ideologicznej, szeroko, Granica kompleksach nie poświęca odrębny i koncepcji o g ó l n y c h . I n n e natomiast, się poza zasięgiem centrum i ciągłości Wydaje lizy typologicznie typologicznych inwentarz ludowym musiał być różny wymóg przeprowadzenia sposobami broniąc do i nymi idei reprezentował poprzez wspomniane obu asymilacji przeprowadzona. podobnym jednak wybranych różnych poszukiwać buddyzmowi etapach chwilą co n a l e ż y zarzutem. może system w przyjąć typologicznie drogą i uczciwie dwo­ zastrzec przystępując odcinkach że buddyzm korespondujący i Toteż szamanistycznych dłuższych podobne ana­ wierze­ między założenie, ideologiczny koncepcja buddyzmu. Ale też wyobrażeń ani ustabilizowane łatwo zjawiska rozwoju wspomnianego rozróżnienia kompleksy zamknięty np. płodności). należałoby że czytelnik (jak czy ideologia wspólnych przed pamiętać, ani skończone, historii. T y m c z a s e m początku na postawionym trzeba buddyjskich nie b y ł y swojej od książki on podobnych s y n k r e t y z a c j i jest r a c z e j n i e w y k o n a l n y , autorki przed czytania ostro dotyczy skali kosmicznej, przypuszczalnie ma sposobami książce w wyobra­ wraz z ich konkretnymi realizacjami, znalazły przestrzeni w ponieważ zgodne z z j a w i s k o m typologicznie buddyjskim, zjawisk sę, że p o d o b i e ń s t w diachronicznej, niom owych rozdział dwoma w oraz przsz taktyczne kultu, które mianowicie tymi została towarzyszą­ klasowym co s t a n o w i elementów podobne, między zawsze iszamanistycznych tych kosmogo- jest a k c e p t a c j a jej form kultowych, funkcjonalnie zwycięskiej. jednym nimi występują z ideami społeczeństwom sposobami: drugim zaś przejęcie j a k s i ę zdaje, Autorka wprawdzie w religijnych w ł a ś c i w y c h z wcześniej­ pracy bardziej zwarcie — k u l t u przyrody rozumianego (ta trak­ wyemancypowanych Proces synkretyzacji traktuje autorka jako k o n i e c z n ą p r a w i d ł o w o ś ć cą świecką). przez w e r s j i mongolskiej ideologicznej. odrzuca­ i reprezentowanych jako chyba przedstawiona idącej rytualizacji koncepcjami zresztą praktyk wierzeń został daleko na obszarach zdominowanych Niemniej, w wyodrębniony sza — k o n c e p c y j n i e procesu z początkowymi (a rezultat formy z n a n a pod n a z w ą współwystępujących z jest ewolucyjne jako analizę sprzeczności obrzędowość dowodzi, wcześniejsze formułuje niejako w podlegał z in­ zmianie' dopiero od tego p o z i o m u . J e d n a k ż e p r e c y z y j n e o k r e ś l e n i e s y s t e m u w y j ś c i o w e g o b u d ­ dyzmu 1 w okresie Porównaj nej pracy. jego bardzo ekspansji obszerną i zetknięcia z innymi (367 pozycji) bibliografię ideologiami zawartą w na nowych recenzowa­ �RECENZJE 329 t e r e n a c h b y ł o b y r a c z e j t r u d n e . N i e bez z n a c z e n i a jest t e ż k w e s t i a , w j a k i m s t o p ­ niu p o c z ą t k o w y buddyzm b y ł ideologią, w j a k i m z a ś wzorem z a c h o w a ń jednostko­ w y c h . N i e w i e m y z a t e m , od j a k i e g o m o m e n t u p o r ó w n u j e m y r z e c z y p o r ó w n y w a l ­ n e , to z n a c z y s y s t e m y ideologiczne w i c h a s p e k c i e w z a j e m n e j z g o d n o ś c i s p o s o b ó w pojmowania świata. B y ć m o ż e z a t e m owe d w a w s p o m n i a n e równoległe, lecz początkowa w y ż e j mechanizmy asymilacji nie a k c e p t a c j a przez b u d d y z m obcych idei p ó ź n i e j s z e jego f u n k c j o n o w a n i e j a k o ideologii, k t ó r a ł a t w i e j o d n a j d y w a ł a porozumienia rzyła i się z i n n y m i systemami, odpowiednio w y r a f i n o w a ł a . cjalnemu lamaizmowi fazą doktrynalnemu na ewolucyjnego przykład jęciu w początku prowadzić okresie jako rozprawa o systemu przeciwstawiany zaś ludowego. zastrzeżenia, powstawaniu zwanego lamaizmem, przez teologów h i s t o r i i T y b e t u ) po nie że i nie możliwość (lub i m podobne) ludowy, doktryny, do je uprawianemu przypadku katolicyzmu recenzenta traktowana rozwoju sama Lamaizm m ó g ł b y ć (przynajmniej w pewnym szą gdyż jej książka rozwoju prostu uwagi to miały synkretycznego że w rozwoju wcześniejszej lamaizmu chronologicznie Pierwszy rozdział teonie i r y t u a ł a c h nych dla cechy trzech wspólne wyobrażeń po­ winna być od samego synkretyzacji buddyz­ nej, ani wołuje się warstwę jego — Lhamo, bogini-matce im Tary i związek kontekstach. p a r a l e l i takiej nie faktów formach z na bardziej z odwołaniem cym bóstw od o m ó w i e n i a terenu Indii, co adaptacji tej że wcześniej Część lamajskiej i oraz kosmosu wydaje się erudycyjne praktyki kultowej są nich tych ucieka s i ę do gdyż istocie ryzykow­ materiał cała sugerować ta tybe­ część od­ najwcześniejszą rozważania Białym i mandola Dalsze fragmenty Starcu porównawczo, Pokazany tu został lamaizm, który przyswoił instytucją Interesują­ ją usypisk mechanizm tym łatwiej, na terenie traktuje o zasadach przestrzeni, w y c h o d z ą c lotosu, o zresztą — kamiennych zwykle miejscowości. przez Wszechświat lamaizmie. i w potraktowane jeszcze buddyzm z e t k n ą ł s i ę z p o d o b n ą wadżry odnajdując z szerszego o b s z a r u g e o g r a f i c z n e g o . opiekuńczym i pojmowania semantyce W pan­ funkcjonowaniem boginią-matką, lokalnych, bóstwom w do charakterystycz­ 2 materiałów zatytułowana stosowanych cech Mariczi, umożliwia. s t u d i u m jest r ó w n i e ż c z ę ś ć d o t y c z ą c a owonów poświęconych niczym należących lamaizm. przekonujące s i ę do i pomiędzy T u autorka przyznaje, paraleli z indyjską wpływów Daleko w żeńskich mongolski do wierzeń pracy p o ś w i ę c a autorka przejawom kultu przyrody w właściwych jak sama tański elementy warstwy. l a m a i z m u . R o z p o c z y n a go wielkiej we uczestniczyły było w m u p ó ł n o c n e g o i w i e r z e ń s z a m a n i s t y c z n y c h . Z a s t r z e ż e n i e to n i e z m i e n i a w faktu, ofi­ wcześniej­ jak Żukowskiej z a ś o procesie przetwo­ nieraz klasztornych, degradacją, Powyższe były warunkowała Indii. modelowania od r y t u a l n y c h w y o b r a ż e ń rozdziału animalistycznych pierwszego przedstawień mandoli poświęcone bóstw (tutaj są autorka d o ś ć o s z c z ę d n i e o p e r u j e i n t e r p r e t a c j ą t o t e m i s t y c z n ą , co n a l e ż y z a p i s a ć n a j e j dobro), koncepcji drzewa koncepcję kosmicznego identyfikuje (którą z pionowym wywodzi modelem lamajskiej oraz o a r c h i t e k t u r z e stupy). S ą one czy piśmiennictwa oraz A u t o r k a dochodzi maizmie dowodzi, poświęconego Uwgun 265. Na ten temat — postać kultu drzew, napisane gdy chociaż mówi z dużą o tę samą ikonografii znajomością rze­ zagadnieniom. do w n i o s k u , ż e m i e j s c e , j a k i e k u l t p r z y r o d y z a j m u j e w ż e jego k o n c e p c j e wzbogacone przez w c z e ś n i e j s z e 2 tym od kosmosu, autorka lamajskiego światopoglądowe formy religii drogą opublikowała panteonu, artykuł „Etnografia zostały w zapożyczenia. w języku procesie Otwarta polskim: la­ rozwoju jednak Cagaan P o l s k a " , 16: 1972 z. 1, s. 259- �330 RECENZJE pozostaje kwestia, przetworzone, na na ile ile są to z a ś swoiste mechaniczne zapożyczenia buddyzmowi oryginalne odpowiednio opracowanie później motywów w s p ó l n y c h u m y s ł o w i ludzkiemu na r ó ż n y c h obszarach. Rozdział i praktyce drugi p o ś w i ę c o n y mitologii przedlamajskiej przejęcia przez ten ich jest miejscu lamaizmu. Znajdujemy w atrybutów. adaptowany na ostatni panteon postaci potraktowany szamanistycznych skrótowe został kult lub dotyczą też Czyngis-chana, stał Zło­ tego R o d u ) o r a z j a k o heros powszechnej). Obrzędowość ka szczegółowo odwrócenia k u l t u r o w y (w s k a l i formach szczególnie popularny w ś r ó d istniejący samodzielnie. tylko częściowo Czyngis atrybutach i zaś rozważania Bucha-nojon) teorii wpływów g r u p i e jego p o t o m k ó w , t z w . koncepcji, częściowo Dalsze (np. w omówienie s i ę p o s t a c i ą b o s k ą j a k o p r z o d e k (w o g r a n i c z o n e j (w lamaizm, koncepcji bardzo lamaistyczny. konkretnych Oddzielnie przez nim rytualnych) przedstawia skromniej Amursany Ojratów. l a m a i s t ó w r ó w n i e ż zawiera wiele elementów szamańskich. zatrzymuje się nad zwyczajem w y p ę d z a n i a nieszczęść O wiele się kult zbiorowych lub indywidualnych kozła (choroba władcy s z u k u j e t e ż ś l a d ó w d a w n y c h ofiar z l u d z i oraz a r c h a i c z n e j w a r s t w y o b r z ę d o m ofiar s k ł a d a n y c h o g n i o w i wym i związanych wo w w skład różnych gicznych rozważań nad magią, sytuacjach życiowych, autorka włącza także magii długowieczności praktykę wznoszenia w y o b r a ż a j ą c ą konia z symbolem święcona magii traktuje r ó w n i e ż powiedni ich wojskowi odwoływali kościoła 1919 r. osobistości on Według triratny oficjalne lud. Ż u k o w s k a mongolskiego Szukał czojdżinów. pogrzebo­ wówczas itp. Do — z flagą psychicznego ma­ zwaną n a grzbiecie. C z ę ś ć k s i ą ż k i świeckie i duchowne, został dowódcy wsparcia u jednego jego p r z e p o w i e d n i a n u u w o l n i e n i a s p r a w d z i ł a s i ę po w y k o n a n i u przepisanego zwra­ z czasów, przez po­ Z prze­ psychologicznego, r ó w n i e ż uwięziony przekazów częścio­ stosowanych zabiegów masztów przytacza tu p r z y k ł a d bogdo-gegen istniejących gurum o r o l i w r ó ż ó w i w y r o c z n i z w . czojdżin. s i ę do n i c h j a k o do o r ę ż a s i ę o i c h p o m o c prosty głowa w korzystały o zaklęciach Po­ towarzyszącej oraz o b r z ę d o m r o d z i n n y m , z w ł a s z c z a traktujących celem itp.). z urodzeniem s i ę dziecka. T e m a t y k a rodzinna wchodzi chij-rdor, cał Autor­ ofiarnego gdy Chińczyków z urgińskich dotycząca termi­ s e a n s u magicznego. Uwa­ gi a u t o r k i n i e u s z ł a i n t e r e s u j ą c a z b i e ż n o ś ć t e c h n i k e k s t a t y c z n y c h czojdżinów i sza­ m a n ó w . J e j z d a n i e m o b a te z j a w i s k a n a l e ż ą do tej s a m e j k a t e g o r i i , z c z y m t r u d n o się nie zgodzić. Rozdział cji drugi k o ń c z y szamanizmu. Dotyczy paragraf p o ś w i ę c o n y on tego a s p e k t u modernizacji, czy raczej l a m a i z a - s y n k r e t y z a c j i obu systemów wierzenio­ w y c h , k t ó r y d o t y c z y ł w i e r z e ń l o k a l n y c h , t w o r z ą c ś w i e c k ą w e r s j ę oficjalnego ła operującą lamajską pisanymi tekstami, itp. Z r e f o r m o w a n y formistycznie rą wpływy odwrotny odchodzącą szamanizm miał nastawionych M o n g o ł ó w . buddyjskie w od wielu Żukowska 'szamanizmie kierunek oddziaływań były jednak w y w o ł u j e fikowanie tu, nak wątpić, sposób jest ż e proces Obejmują zachował gdy niemożliwe, pewne gdyż wpływy pośród w podczas do z a c h o d n i c h jest o Mongołach. wszystkie likwidacji. Mongolii kul­ można jed­ wzmocniony do zarówno sferę każdym ideologii z nich b y ł y połowy zaś w ten wieku X X . podobnych funkcjonalnie r e l i g i j n e j , mitologii, t y k i kultowej. A u t o r k a omawia tu kwestie r e i n k a r n a c j i BuriaZwery­ ośrodki Nie pracy traktuje o z j a w i s k a c h typologicznie w gdy się daleko silniejszy i g ł ę b ­ praktycznie uległy nonkon- o p i n i ę , zgodnie z k t ó ­ odniesieniu wypowiadana kościo­ ikonografię jednak powierzchowne, j a k i nieformalne, religijnych, które one zwolenników synkretyzacji b y ł dwukierunkowy, i ostatni r o z d z i a ł obu s y s t e m a c h ważne. obecnie instytucjonalne, szamanizm Trzeci w jej zarówno wątpliwości, przyjmującą formułuje synkretycznych okazał szy. T e z a t a p r z y p u s z c z a l n i e jest p r a w d z i w a w tów, ekstazy, równo­ jak też i następstwa wcieleń, prak­ nie- �331 RECENZJE pokalanego czenia poczęcia, ekstazy właśnie czy można wzajemne odnaleźć dualizmu i triady, symboliki w kontaktach podobieństwo Wiele z poczynionych pewne monograficzny. na w światem ideowe książce aspekty Nie buddyzm, szkieletu oraz zna­ W nich nadprzyrodzonym. łączące bez w znaczenia trzech byłoby szamanizmu tybetańskiego lamaizmu zaimportowanego jego s t o s u n e k lamaizmu czy obie religie także i na w na koniec tereny na i ułatwiające — mongolskiego. przez skrótowo, stanowią niejako studia w sposób regionalnych ludowych wpły­ wierzeń Inny s z a m a n i s t y c z n y c h , gdy indyj­ był Mongołów, bowiem inaczej też misyjna dzia­ buriackie. R e c e n z o w a n a p r a c a jest n i e w i e l k a o b j ę t o ś c i o w o , dotyczy lej problematyki i porusza wiele pogłębione koncepcji wyróżnienie X V I wieku do w i e l u w y o b r a ż e ń weszła zasługuje też zbieżności przynajmniej stadiach skich, wyglądał obserwacji synkretyzmu kształt łalność ze przenikanie. podejmujące wów koncepcję transu zagadnień. Niektóre szkic n a l e ż n e g o im j e d n a k bardzo rozleg­ z nich potraktowane zostały opracowania. Ale też wynikający z n i c h i ś w i a d o m i e przez a u t o r k ę p r z y j ę t y reżim o s z c z ę d n e j formy wypowiedzi wadzić może niekiedy do się, ż e nie k w a l i f i k u j ą nieporozumień. s i ę one do błędów czej k o n s e k w e n c j ę sposobu r e d a g o w a n i a Tak więc sugeruje się Pewne z nich wymienimy, pro­ zastrzegając merytorycznych, stanowią bowiem ra­ tekstu. czytelnikowi identyczność dwu kategorii owonów — ofiarnych, w ł a ś c i w y c h p e w n y m obszarom i o d p o w i a d a j ą c y m i m grupom terytorial­ nym, oraz konwencjonalnych, niejako drugorzędnych w konretnych punktach granicznych i przejściowych owonów umieszczanych w topografii poziomej ( w od­ r ó ż n i e n i u od p o p r z e d n i c h , k t ó r e m o ż n a u m i e ś c i ć w topografii p i o n o w e j — p r z e j ś c i a między ziemią dwoma rodzajami, i niebem). A u t o r k a z d a j e sobie płynnej wprawdzie, lecz sprawę istotnej. z różnicy pomiędzy Formułuje z d a n i a o g ó l n e , n p . „ w t a k i c h w ł a ś n i e m i e j s c a c h (tzn. n a owonach corocznie o d b y w a ł y owonów mację, ogólnej s i ę zbiorowe zakaz polityki buddyzm uczestniczenia buddyzmu ten zakaz Nieuzasadnione czas misteriów się także niowiecza i czasów w obrzędach owonowych co s u g e r u j e łączenie z hipotetycznym żadnej roli w przerwie trudno wilczych masek imieniu wyraz oznaczający nowożytnych. przypisać Pojawienie związkom —• c z e r p a ł y praktyką do przed XVII-wiecznym. torka przypisuje materialnych golską (s. koncepcją wilka, w również pod­ jednak fakt camie totemicznym późnego po tak długej przodkiem historia inspirację z przyrody, co ten śred­ wiel­ Mongołów Nazwy patronimiczne, zaś imiona w ł a s n e — nie trzeba chyba Czyngis-chanem Omawiając związanym przypisać (s. znaczenie z nią 132). W p r a w d z i e te szczęścia, to sugestię, 113), podczas flagi z praktykom pozostało tylko powszechną jest ona koniem wyproszenia do ostatnie s ą n i e r o z e r w a l n i e jednak w tym synonimem ma dużo wspólnego z ideą mana. znali raczej dążenie wypadku dobrego flagi Mongołowie jest magicznym chowe nazwa że gdy w (sama właśnie stosowanych Mongołów się wilka z ewentualnie dalszy plan. N a s z y m zdaniem najistotniejsze c j a chij-mor'u „część ż e to dzisiaj. Przejęzyczeniu długo stanowi (Czinos) p o t w i e r d z a t o t e m i c z n e n a z e w n i c t w o . znacznej w i ę k s z o ś c i przodków na tylko infor­ t o t e m e m r o d u C z y n g i s a (s. 103). W p r a w d z i e w i e r z e n i a c h a n i historiozofii o „redzie wilka" rodów były w jednak niesłusznie, kiego c h a n a . J e s z c z e b a r d z i e j w ą t p l i w a jest s u p o z y c j a , ż e Tajna wspominając ogóle, S. Sz.) wprowadził. jego m i t y c z n y p r z o d e k m i a ł w nie o d g r y w a ł kobiet tymi niemniej k a t e g o r i i . P o d o b n i e n a s. 43 z n a j d z i e m y w o b e c kobiet", wydaje cam w ofiary r y t u a l n e " (s. 36), co dotyczy pierwszej z wymienionych że tym tych chij-mor one z mon­ raczej praktykach są wartości samopoczucia), au­ wartości związane schodzą tabakę importem zaś na du­ koncep­ �332 RECENZJE Recenzowana praca ma niewiele n i e d o s t a t k ó w w rodzaju w y ż e j wymienionych. S t a n o w i n a t o m i a s t w a r t o ś c i o w y w k ł a d do w i e d z y o p r o c e s a c h w i e r z e n i o w y c h w l a maistycznej części A z j i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e o p r a k t y k a c h r y t u a l n y c h n a t y m tere­ nie. Sławoj I N E S S A I . Ł O M A K I N A , Ułan Bator, L e n i n g r a d 1977, ss. 199. W radzieckiej serii Miasta i Muzea Ś w i a t a święcona t y m r a z e m stolicy Mongolskiej pojawiła się kolejna pozycja, Republiki Ludowej Ułan ta m a c h a r a k t e r p r z e w o d n i k a i w s w y c h z a ł o ż e n i a c h b y ł a na przez a u t o r k ę , k t ó r a s p ę d z i ł a wiele radzieckiej, zainteresowaną Szynkiewicz Bator. po­ Książka pracą popularną. Pisa­ lat w Mongolii jako korespondentka prasy jednocześnie przeszłością, teraźniejszością i przyszło­ ś c i ą tego k r a j u , ż y c i e m l u d z i m i a s t i ż y c i e m p r o s t y c h p a s t e r z y , k s i ą ż k a t a n a b i e r a l j e d n a k swoistego k o l o r y t u . N a p i s a n a jest ż y w o , b a r w n i e , b a r d z o i n t e r e s u j ą c o i r z e ­ telnie. Łomakina stara się jak najwierniej przybliżyć Ułan Bator tym, którzy t a m nigdy n i e b y l i i , b y ć m o ż e , nie p o j a d ą , w p r o w a d z a j ą c i c h w z a p o m n i a n y mongolskiego l a m a i z m u , r e p r e z e n t o w a n y dziś w stolicy tego k r a j u przez świat nieliczne m u z e a ( d a w n e siedziby w y ż s z y c h u r z ę d n i k ó w Mongolii) i j e d y n y c z y n n y (na t e r e n i e całej Mongolii) Wraz z Lomakiną, która klasztor Gandantegczinlin, t.j. Wielki okazuje się b y ć w s p a n i a ł y m Rydwan Pełnej przewodnikiem, po s a l a c h i p r z e d s i o n k a c h b y ł e j z i m o w e j r e z y d e n c j i B o g d o - c h a n a Bogdo-chana) i r e z y d e n c j i jego b r a t a — Czojdżin-lamyn samo sum). rozplanowanie miasta, Łomakina muzeów, jak i wnętrza, z „wyroczni niezwykłą ich p o ł o ż e n i e wyposażenie, r z e ź b y , ikony, m a s k i w y k o r z y s t y w a n e co w stosunku s+arając cam poświęcony w — taniec). się wyjaśnić został Przy obrzędom p o c z ą t k a c h naszego w i e k u pozostałej zwane zarówno zabudowy kultu religijnego, j e s z c z e w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h naszego niektórych ich religijną do muzeum (muzeum opisuje przedmioty l e c i a przez u c z e s t n i k ó w w i e l k i c h t a n e c z n y c h m i s t e r i ó w tańskiego (obecnie państwowej" drobiazgowością cenniejsze Radości. wędrujemy przedmiotach rolę, symbolikę religijnym, zwanych camem organizowanym (np. w s p o m n i a n y zatrzymuje i znaczenie. (od się dłużej, Króciutki przez rozdział klasztory tu cam, ś w i ę t o M a j d a r i stu­ tybe­ jeszcze i in.) oraz z w y c z a j o m dorocznym, w k t ó r y c h uczestniczyli pasterze, m i e s z k a ń c y U ł a n Bator i m n i ­ si, t a k i m , j a k s k ł a d a n i e ofiar n a o w a n i e ( u s y p i s k o z k a m i e n i , d r z e w a i r ó ż n y c h d r o b ­ n y c h p r z e d m i o t ó w m a j ą c e znaczenie kultowe) z n a j d u j ą c y m s i ę na w i e r z c h o ł k u B o g do-uły tzw. ten (świętej góry Ułan Bator) oraz nadom „trzy gry m ę ż n y c h " , tj. w y ś c i g i jest s t o s u n k o w o wielkim skrócie, w najsłabszy, trzon stanowią konne, z a p a s y i s t r z e l a n i e z ł u k u ) . Rozdział najmniej dokładny. r a m a c h popularnej m a c j i . N a plus n a l e ż y (igrzyska, k t ó r y c h książki Byłoby zamieścić jednak trudno w bogatszy zestaw zaliczyć Ł o m a k i n i e , iż stara s i ę ona p r z y b l i ż y ć k l i m a t t y c h ś w i ą t i i c h znaczenie. G o d n e p o d k r e ś l e n i a czytelnikom jest t a k ż e 1 to, ż e w r o l i p r z e w o d n i k a po m i e j s c a c h z w i ą z a n y c h z p r z e d r e w o l u c y j n ą p r z e s z ł o ś c i ą nie o g r a n i c z a s i ę ona do w y m i e n i e n i a przed w oczyma przeszłość przybysza Ułan Bator z dalekich (dawnej i n a z w a n i a tego, co j a w i stron, Urgi), w lecz życie stara się także się swej Mongolii bezpośrednio wprowadzić polityczno-religijne, tak infor­ go gospodarkę i k u l t u r ę Mongolii. O p r o w a d z a j ą c n a s po k o l e j n y c h m u z e a c h Ł o m a k i n a w k i l k u s ł o - 1 P a t r z t a k ż e i n n e k s i ą ż k i tej a u t o r k i п р . : I . I . Ł o m a k i n a , isskustwo socjalisticzeskoj Mongolii, M o s k w a 1968; t e j ż e , Biełyje M o s k w a 1975; t e j ż e , Mardzan Szaraw, M o s k w a 1974. Izobrazitielnoje jurty w stiepi, �333 RECENZJE wach nakreśla ich historię, warunki, c ó w tych budowli. w jakich powstały, charakteryzuje m i e s z k a ń ­ Innego r o d z a j u e k s p o n a t y , w y r a s t a j ą c e jemy w Państwowym Muzeum nam tu nie tylko systematyczny w świat wania sztuki mongolskiej, i rzeźby współczesnych przegląd tych Muzeum tematyczne, i ich dzieła, przeszłości, znajdu­ Sztuki. Ł o m a k i n a daje e k s p o n a t ó w , ale t a k ż e w p r o w a d z a n a s ukazuje jej związki (motywy twórców jednakowoż z tradycji Centralnym i w z t r a d y c y j n y m i sposobami ornamentyka, przybliżone techniki itp.). malo­ Poznajemy nam za p o ś r e d n i c t w e m licznych ilustracji. Wybór ilustracji został wszystkim malarstwo historyczne, rysów w wykorzystywane kultury układzie zabytków. sienie bardzo przez mongolskiej, nią Omawiając (założonej i stolicy znajdujące przybliża nam Dajdy (Pekin) w prezentacji życia Ułan i dawną 1264 do z nich Bator pasterzy, Sztuki i w dając zmian Mongolii i ponadto jej krótki jego Muzeum pierwszej u k a z u j e d a l s z e losy m i a s t a , roku, źródło zasadniczych* charakterystyki Muzeum świetność (przede dla Ł o m a k i n y świątecznego się w w X I I I wieku) Karakorum, do zresztą umiejętnie codziennego eksponaty starannie. W i e l e stanowi architektoniczno-urbanizacyjnym Centralnym, Ł o m a k i n a stolicy przygotowany Szarawa i Dżugdera) przenie­ rys historii k o l e j n y c h d y n a s t i i Mongolii, p a n o w a n i a m a n d ż u r s k i e g o , k o n t a k ó w z C h i n a m i i R o s j ą oraz w s p ó ł c z e s n y c h dziejów. Odrębny rozdział p o ś w i ę c o n y został porewolucyjnym zmianom darczym i politycznym przyszłości. dowej Łomakina społeczeństwa Mongolii mówi i wyznaczonym przede wszystkim przez nie o zmianach mongolskiego, o p r z e o b r a ż e n i a c h społeczno-gospo­ cechom w jej najbliższej strukturze k t ó r y c h z a s a d n i c z ą c e c h ą jest r o z b u d o w a p r z e m y s ł u . Z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e się w pejzaż współczesnego mieszkalna, p o w s t a ł y nam Ułan nowe instytucje komponują się dzisiaj Rozbudowała kulturalno-oświatowe. nas t a k ż e po p a r k a c h i p r z e d m i e ś c i a c h brazie Bator. się też nowoczesnego wtopiły jego Łomakina U ł a n Bator i pokazuje, j a k w elementy zawo­ gospodarczo-ekonomicznych, część oprowadza jego budownictwa z krajo­ tym, co s t a n o w i d l a n a s ś w i a d e c t w o p r z e s z ł o ś c i tego m i a s t a , a w i ę c z k l a s z t o r a m i , m u z e a m i , dzielnicami jurt, terenami, n a k t ó r y c h organizowane we, m a j ą c e w i e l o w i e k o w ą tradycję i niezmiennie s ą coroczne i g r z y s k a budzące emocje u J e s t e m p r z e k o n a n a , ż e po p r z e c z y t a n i u t e j k s i ą ż k i c z y t e l n i c y o d n i o s ą że miasto Ułan Bator jest nie tylko interesujące, lecz także nadomo- widzów. bliskie wrażenie, i ogromnie sympatyczne. C i z a ś , k t ó r z y z e t k n ę l i s i ę z n i m nawet wielokrotnie, z p r z y j e m n o ś c i ą zapewne przypomną sobie m i e j s c a opisywane przez Ł o m a k i n ę , znajdując w tych opisach b y ć m o ż e n o w e d l a siebie i n f o r m a c j e . Iwona J O S E F K O L M A Ś , The Iconography of the Derge Kanjur Kabzinska-Stawarz and Tanjur, New Delhi 1978, ss. 286, S a t a - p i t a k a S e r i e s , v o l . 241. Tybetańskie piśmiennictwa teksty Kandżur buddyjskiego, i Tandżur, badane były najbardziej reprezentatywne przez E u r o p e j c z y k ó w s a n d r a C s o m a de K o r o s (1784-1842) К B i b l i o g r a f i a p o ś w i ę c o n y c h od im prac w y p e ł n i ć c a ł y t o m . B a d a c z e s t u d i o w a l i pochodzenie z b i o r u , k o l e j e jego nia, strukturę wewnętrzną, nimi, t ł u m a c z e n i a 1 Podstawowe J . S i m a , Korosi na inne miejsce języki, i czas kwestie kolejnych autorstwa, wydań, a także dzieła czasów powstawa­ różnice takie Alek­ mogłaby pomiędzy sprawy, jak informacje o t y m wybitnym uczonym znajdują się w artykule: Csoma Sdandor, " N o v y O r i e n t " , 27: 1972 n r 3, s. 69-72. �334 RECENZJE np. r o d z a j p a p i e r u , n a k t ó r y m t e k s t y w y d a w a n o . J a k dotąd jednak ilustracje zdo­ b i ą c e tekst n i e d o c z e k a ł y s i ę dostatecznej u w a g i . Lukę tę wypełnia w i renomowanej Tandżuru wieziony pochodzącej osobistości z w bóstw wydał klasztoru w ilustracje Derge. Nauk CzSSR (buddowie, historycznych w Pradze. bodhisattwowie z Indii i Kandżuru nych Tandżur są jej jest w Kolmaśa, edycji arhaci), egzemplarz Bibliotece nauczycieli zawiera także tomów zgrupowanych z około w 9 wyobraże­ religii 3400 o d d z i e l n y m i tekstami oraz legendy towa­ wyobrażenia. obszernymi częściach. przy­ Instytutu dziełami. Poszczególne wydania z a w i e r a j ą o k o ł o 100 t o m ó w , w k t ó r y c h p o m i e s z c z o n o o k o ł o 1100 tekstów który Kandżuru Ilustracje zawierają i i Tybetu. Wydanie bardzo w Kompletny rzyszące ilustracjom identyfikujące poszczególne Kandżur zawarte 1958 r o k u i p r z e c h o w y w a n y Akademii różnych p r a c a czeskiego tybetologa J o s e f a Sata-pitaka był z C h R L Orientalistyki nia częściowo serii Wydania Tandżuru podzielonymi liczą zwykle na oddziel­ około 220 17 c z ę ś c i . Oba t y t u ł y m a j ą w s u m i e m n i e j w i ę c e j 4500 t e k s t ó w z a w a r t y c h n a p o n a d 200 000 s t r o n . Z n a c z e n i e t y b e t a ń s k i e j w e r s j i d z i e ł a jest t y m w i ę k s z e , ż e n i e z a c h o w a ł y się pletne o r y g i n a ł y w sanskrycie, w z w i ą z k u z c z y m tekst t y b e t a ń s k i b y w a ł podstawą t ł u m a c z e ń na inne kom­ języki. Pierwsze tłumaczenia t y b e t a ń s k i e p o w s t a ł y w V I I - V I I I wiekach, kiedy oficjalną religią Tybetu został buddyzm gałęzi Mahajana. Ostatnia p r z e r ó b k a edytorska z b i o r ó w w y s z ł a spod pióra historyka tybetańskiego obu B u t ó n R i n c z e n d u b a (1290-1364). O d jego c z a s ó w n i e n o t o w a n o j u ż i s t o t n i e j s z y c h z m i a n w t e k ś c i e . D r u k o d b y w a ł s i ę ręcznie, z ręcznie w y c i n a n y c h matryc, na papierze p o c h o d z ą c y m r ó w n i e ż z prostych warsztatów. Większość konkretnego klasztoru, w szych miejsc poszczególnych publikacji którym należą także wydań nosi nazwę przechowuje Narthang, Derge, p o w s t a ł y c h w T y b e c i e i s t n i e j ą jeszcze e d y c j e oficyny s i ę matryce. Chone i wydawniczej Do Lhasa. najważniej­ Prócz mongolskie i t y b e t a ń s k i e z P e k i n u oraz Urgi, a t a k ż e jedna w e r s j a m a n d ż u r s k a . P u b l i k a c j a wydań pochodzące z Derge należy do n a j l e p s z y c h . Praska kolekcja Kandżuru Kandżuru i 212 p l u s i n d e k s i Tandżuru Tandżuru), w zawiera którym 316 tomów (102 plus indeks z n a l a z ł o s i ę 648 i l u s t r a c j i (206 w K a n d ż u r z e , 428 w T a n d ż u r z e o r a z 14 w o b u i n d e k s a c h ) . Edycję przygotowaną Lokesh Chandry. lemy kanonu przez Josefa Kolmaśa rozpoczyna Przedmowa autorska wprowadza tybetańskiego, jego z n a c z e n i e wstępne prof. czytelnika w podstawowe prob­ oraz w słowo chronologię zbioru. dzenie (s. 15-30) p o d a j e i n f o r m a c j e n a t e m a t obecnego s t a n u b a d a ń n a d i Tandżurem, klasztoru w i charakterystykę oficyny zbioru praskiego, wydawniczej), uwagi o dane o geografii technologii d r z e w i e , i n f o r m a c j e o d r u k a r z a c h itp. S z c z e g ó ł o w i e j Wprowa­ Kandżurem Derge traktuje rodowód pochodzących wewnętrzną. z Derge Pożyteczna obejmująca pozycje jest lista z miejsc całego indeksów przechowywania świata, jakkolwiek ona k o m p l e t n a i dotyczy t y l k o p o z y c j i z n a n y c h (s. 31). T a b l i c e s y n o p t y c z n e praskiej zawierają ilustracji (s. tytuły 33-54). wszystkich Wybrana części, bibliografia rejestr dzieli się tomów, na tekstów, prace Część alfabet zadanie I (s. 61-102), łaciński, w trudne, gdyż jest kolekcji oraz literaturę o ikono­ ogólnie. stanowiąca których kopii nie kart ogólne, p o ś w i ę c o n ą Derge, publikacje o m a w i a j ą c e w e r s j ę z Derge oraz t r a k t u j ą c e grafii t y b e t a ń s k i e j buddyzmu matryc wydania z Derge, datowanego n a p i e r w s z ą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , a t a k ż e z a w a r t o ś ć i ich konstrukcję (okręgu, przygotowywania trzon k s i ą ż k i , kursywą legendy c z ę s t o zawiera transliterację wyodrębniono nazwy drukowano skróconej w własne lub legend bóstw. Było zmienionej na to po­ s t a c i , a b y z m i e ś c i ł y s i ę w p r z y j ę t y m m e t r u m z a p i s u . C z ę ś ć I I (s. 103-276) z a w i e r a ilustracje reprodukowane w wielkości naturalnej. Na każdej stronie znajdują się �335 RECENZJE 4 ilustracje w kolorach stosowano n u m e r a c j ę liwia łatwe rządku lokowanie alfabetu oryginału (czerwone lub czarne). W obu c i ą g ł ą od 1 do 316 w e d ł u g p o s z c z e g ó l n y c h ilustracji. angielskiego Pożyteczny i zawiera indeks imion odniesienia częściach tomów, ułożony do co za­ umoż­ został w odpowiednich po­ miejsc w tekście. E d y c j a stanowi demii ją w Nauk oraz bardzo wspólne dzieło Instytutu Orientalistyki C z e c h o s ł o w a c k i e j Międzynarodowej krótkim czasie w Akademii ramach Kultury Indyjskiej. międzypaństwowej Aka­ Przygotowano umowy o współpracy k u l t u r a l n e j . S t a n o w i ona m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y z a r ó w n o d l a h i s t o r y k ó w s z t u k i , k t ó r y m udostępnia bogaty starczając im zestaw ilustracyjny, możliwości jak przeprowadzenia też dla analizy historyków legend buddyzmu, oraz bardziej do­ szczegó­ ł o w e j i d e n t y f i k a c j i postaci w y o b r a ż o n y c h n a i l u s t r a c j a c h . Jifi Sima SIEMJA I SIEMIEJNYJE OBRIADY U NARODÓW SRIEDNIEJ AZII I KA- Z A C H S T A N A , M o s k w a 1978, ss. 215. Zbiór p o ś w i ę c o n y dacza problematyki wprawdzie skromny pamięci w może etnografii w Nikołaja ukazał b y ć zatem zakresie Azji się badań s i ę z 11 o s ó b n a l e ż ą c y c h Azją Środkową. Brakuje tu w p r a w d z i e nad najwybitniejszego Środkowej. jako uważany autorski s k ł a d a wymienić A . Kisljakowa, radzieckiej rozmiarami, śmierci Kisljakowa, radzieckiej jest rodziny pierwszy w tej przegląd Zespół zajmujących się liczących się nazwisk (można by jeszcze d r u g i e t y l e r ó w n i e z n a c z ą c y c h postaci), z d ą ż o n o j e d n a k sobie a u t o r s t w o innego z m a r ł e g o j u ż c z o ł o w e g o b a d a c z a r e g i o n u zapewnić Saula Abramzona. Ciśnie s i ę wprost uwaga, ż e o d e j ś c i e dwu tak bardzo z a s ł u ż o n y c h badaczy stan p e r s o n a l n y kadry badawczej ż e n i e jest to p r a w i d ł o w o ś ć w sensie jej s k r a j n e j feminizacji. obserwowana tylko po stanu środkowoazjatycką. do c z o ł ó w k i e t n o g r a f ó w pewnych tom, dziedzinie za r e p r e z e n t a t y w n y rodziną ba­ Recenzowany w tej specjalności, naruszy Zadziwiające, ani też ogra­ n i c z o n a t y l k o do e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j . R e d a k t o r z b i o r u , G . P . S n i e s a r i e w , u p o r z ą d k o w a ł go w e d ł u g problemów reprezentowanych małżeństwo, nie zawsze nie ma grupy w krewniacze, wydaje poszczególnych obrzędowość. s i ę uzasadniona. termiologia Tak więc pokrewieństwa czterech artykułach — Kwalifikacja rodziny, poszczególnych nic w s p ó l n e g o Karakałpaków wiodących formy z formami (artykuł A. prac rodziny Bekmuratowej), j a k k o l w i e k s a m a a u t o r k a z w i ą z e k t a k i dostrzega, T w i e r d z i o n a m i a n o w i c i e , ż e k l a ­ syfikacyjna terminologia pokrewieństwa żytki instytucji z w i ą z a n y c h oraz z małżeństwem zasada egzogamii grupowym stanowią (s. 28). P o g l ą d prze­ ten, nawet d o ś ć p o p u l a r n y w p o c z ą t k a c h X X w i e k u , nie m o ż e b y ć obecnie p o w a ż n i e broniony i artykułu należy jest go zaliczyć b a r d z i e j godna syfikacyjną, do fantastyki uwagi. etnograficznej. Autorka stwierdza nadto z a ś i n t e r e s u j ą c y Faktograficzna u Karakałpaków fakt w y s t ę p o w a n i a strona terminologię małżeństwa kla­ kuzynów prze­ c i w l e g ł y c h , z a r ó w n o ze strony o j c o w s k i e j , j a k i m a c i e r z y s t e j . B a r d z i e j z w a r t y i logiczny roznej na temat niepodzielnej wywód prezentuje rodziny u półkoczowniczych artykuł nie ż y j ą c e j Uzbeków. już N. i tu n i e k i e d y m o ż e m y m i e ć k ł o p o t y z a p a r a t e m p o j ę c i o w y m (np. a u t o r k a n i e prowadza wyraźnej podzielną, widząc niemniej w granicy między nich dwie z a s a d n i c z a teza r y s u j e s i ę prosto. powstawanie rodziną r ó ż n e formy, istnieje w p r z y p a d k a c h w y j ą t k o w y c h przez wielką indywidualnych ale bez patriarchalną różnic małych formie prze­ rodziną jakościowych, Wielka rodzina w i zmodyfikowanych rodzin a Bo- Wprawdzie nie­ s. 46), niepodzielnej do d z i ś , lecz j e j r o z k ł a d rozpoczął się jeszcze przed �336 RECENZJE rewolucją. Nie z terenu nowego wnosi to n i c istotnie n o w e g o do naszej (Uzbecy-Durmeni). Potwierdza to wiedzy zresztą zacja rodziny szybciej z a c h o d z i ł a u koczowniczych pasterzy cili organizację wielkorodzinną środkowoazjatyckich twierdzony jeszcze (przykład zresztą również w X I X wieku) powolnej w zmiany recenzowanej z n a j d u j ą s i ę p o ś r o d k u tej s k a l i zarówno w na że materiałem indywiduali­ (np. K a z a c h o w i e niż u s. utra­ rolniczych zachodzącej pracy poza tezę, u ludów Tadżyków, 123). po­ Uzbecy-Durmeni sensie organizacji gospodarki, jak też zaawansowania procesu r o z k ł a d u form wielkorodzinnych. C z ę ś ć p o ś w i ę c o n ą m a ł ż e ń s t w u otwiera n a j a t r a k c y j n i e j s z a c h y b a poznawczo ł y m zbiorze p r a c a C h . A r g y n b a j e w a p o ś w i ę c o n a chów. Podsumowuje ona w ł a s n y materiał t e r i a ł u archiwalnego i zawartego p r z y j ę t ą w etnografii tywnie kowa. traktuje łącznie prawną, w wartościujących do szanie do czego związku ocen. też i na ogół sororat jako z czym interesuje Sam też sprowadzała zarzuca instytucję wdowy do małżeństwa z konkretnym wyjątkowych i skargi z a literaturze wy­ unikając przedmiotu tezę, zmarłego powodu nau­ nie przymusu w argumentuje krewnym tego nega­ analiza kulturową dotychczasowej ma­ konwencję z reguły ich t e n d e n c j i do w y o l b r z y m i a n i a e l e m e n t u Kaza­ do się jej funkcjonowaniem, l e w i r a c k i c h (s. 97). A u t o r p r z e k o n u j ą c o przypadków się w ca­ u autora, a t a k ż e s i ę g a w literaturze. A r t y k u ł ten p r z e ł a m u j e lewirat uproszczenia widoczne w żeństwach terenowy i sororatowi r a d z i e c k i e j , zgodnie z k t ó r ą z j a w i s k a te b y ł y wartościowane, Autor lewiratowi mał­ że przymu­ męża stanowiły należało uzasadniony przedmiot r o z p r a w s ą d ó w z w y c z a j o w y c h . Z drugiej strony autor w i d z i h u m a n i t a r n y aspekt jej powtórnego dzieci (które małżeństwa w wdowy przeciwnym obcego o j c z y m a n i e g w a r a n t u j ą c e g o uwagę, który że według nie przytoczonych pozostawia w rodzinie wypadku ciepła albo rodzinnego). materiałów dziewczynie miejsca męża ze straciłyby względu matkę" Trzeba inaczej w y g a d a na motywacje na dobro albo zyskały tu j e d n a k zwrócić sprawa z sororatem, indywidualne, ani swo­ b o d n y w y b ó r . J e s t to z r e s z t ą s y t u a c j a i d e n t y c z n a , jak i przy z w y k ł y c h decyzjach małżeńskich tym Prowadzi dotyczących młodzieży, c z y l i podlega samym prawom. n a s to do w n i o s k u , ż e l e w i r a t i s o r o r a t nie s t a n o w i ą s y m e t r y c z n e j p a r y i n s t y t u c j o ­ n a l n e j . W obu w y p a d k a c h chodzi o m a ł ż e ń s t w o kobiety, r ó ż n i j e j e d n a k status nikający bieg z przynależności wydarzeń — do aktywny odmiennej w grupy wieku przypadku lewiratu i bierny ratu. W n i o s e k ten w p r a w d z i e nie z o s t a ł s f o r m u ł o w a n y z a s ł u g a polega j e d n a k n a o d p o w i e d n i m Artykuł S. przygotowaniu Abramzona podejmuje rzadki w oraz rodzaj w wy­ wpływu przypadku przez autora a r t y k u ł u , jego materiału. literaturze etnograficznej temat k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y obojga p ł c i i f o r m d e k l a r o w a n i a u c z u ć (u K i r g i z ó w ) . W nym społeczeństwie wania się młodzieży tywnym stosunku półkoczowniczym (z w y ł ą c z e n i e m istniało wiele spotkań we wobec p r z e d m a ł ż e ń s k i e j form swobodnego zawiązywania bratymstwo ze mężczyzn) sprzeciwem się nadal. kobiet Zachowały (zmienił oświadczyny, znajomości, do Pośrednictwo dwoje), przy jednoczesnym w ant (por. m o n g o l s k i e małżeństwa, tych jeśli kontaktach nie zwyczajem anda spotkały należało z nega­ się za­ — po- się one reguły do „ s z w a g i e r e k " tej samej generacji, k t ó r y c h rola utrzymuje się też się tylko które przyjaźni prowadzących rodziców. spowinowaconych uczuć zaprzysiężonych daw­ kontakto­ c i ą ż y . S y t u a c j a ta n i e z m i e n i ł a sadniczo do d z i ś w r e j o n a c h w i e j s k i c h . M ł o d z i e ż z n a ł a r ó w n i e ż ustalone formy na soro- ich czasami składane bywają zastąpiła dawniejsze kuplety wzajemne prezenty rodzaj). I n t e r e s u j ą c e , bywają pisemnie jednocześnie w formie jako że jednoznaczna obecnie dopiero na wsi propozycją w i e r s z o w a n e j , k t ó r a to deklaracja kirgiskiej nawiązania twórczość miłosne, śpiewane — często improwizując — podczas wieczorynek. A r y k u ł A . Suchariewej inauguruje rozdział poświęcony grupom krewniaczym. �337 RECENZJE Dotyczy on preferencyjnego Małżeństwo miedzy małżeństwa dziećmi patrylinearnych k u z y n ó w rodzonych braci traktuje s i ę jako optymalne wśród (albo t e ż k u z y n ó w Tadżyków ono t e ż w ś r ó d i n n y c h l u d ó w A z j i Ś r o d k o w e j k ó w . J a k s i ę jednak zdaje, w większości i większości równoległych. dalszego Uzbeków, z wyjątkiem Kazaćnów wypadków stopnia) znane i jest Karakałpa­ współwystępuje ono z mał­ ż e ń s t w e m z p r z e c i w l e g ł y m i k u z y n a m i m a t r y l a t e r a l n y m i (tzn. c ó r k a m i w u j a ) . A u t o r ­ ka tego tematu utrudnia nie formy m a ł ż e ń s t w a tykę porusza, interpretację rozwinął mańskim, a Iranie, ich skąd liczbie terenie specyfikę wały (s. 126). W ś r ó d jest w i d z i e ć w została informacji ona tym zakresie Źródło zoroastryzmie, k t ó r y ona środkowoazjatyckim przekazana (s. tę ludom pochodzenie n a zwyczaju wymienia otoczeniu się endogamii. elementów Wśród o b c y c h etnicznie, co m o g ł o p r z y c z y n gospodarczych do u t r z y m a n i a niepodzielnego p a t r y m o n i u m bez wyposażenia córek w y d a w a n y c h z a m ą ż do na muzuł­ zdaje omawia­ historyczną prowadzić czoło znajdo­ do r o z w i ­ wysuwa dążność rozdrabniania gospodarstw obcych grup tej prak­ 128). J e d n o c z e ś n i e od i s l a m u i w c z e ś n i e j s z e przyczyn powstania w jednostronna. A z j i Ś r o d k o w e j , gdzie p o s z c z e g ó l n e o d ł a m y j a k i e g o ś l u d u c z ę s t o się w nięcia pełniejszej pozostanie następnie także s i ę s u g e r o w a ć jego n i e z a l e ż n o ś ć nym zaś gdyż autorka skłonna w w brak zwyczaju, drogą k r e w n i a c z y c h . Nie jest to a r g u m e n t p r z e k o n u j ą c y , g d y ż w i ę k s z o ś ć l u d ó w r o z w i ą z a ł a t e n p r o b l e m p r o ś c i e j , bez uciekania się dzielania c ó r e k do zmiany ziemią niu i s l a m i s t y c z n e g o stał reguł niczych przemawiałoby wymagała za podczas podobnych zakorzeniło kuzynowskiego przyjęciem gdy Zresztą dopiero zwyczaj po ob­ wprowadze­ wynikających krotnie obocznie ze i Suchariewej substancja małżeństwo Arabów). przyniesione potrzeb tezy przede w s z y s t k i m w ś r ó d elastyczniejsza rozwiązań (inaczej n i ż u to r o z w i ą z a n i e praktyką p r a w a s z a r i a t u . F a k t e m j e d n a k jest, ż e r o z p o w s z e c h n i e n i e omawianej formy m a ł ż e ń s t w a własnościowymi, zawierania małżeństwa. się powszechniejszą małżeństwo z związku endogamiczne Z powyższego przeciwległymi kwestiami nich jednakże, się z różną przekazywania własności. z rol­ pasterzy wśród wynikałoby z islamem i adaptujące sposobu o majątkowa się ludów siłą, nie się nie że jest zależnie Spotykane od niejedno­ kuzynami matrylateralnymi było­ by, n a s z y m z d a n i e m , f o r m ą w c z e ś n i e j s z ą n a o m a w i a n y m obszarze. Artykuł łomie W. Kurylewa XIX i lineaży X X w. o grupach rodzinno-krewniaczych K a z a c h ó w dotyczy odpowiadających określanych dawniejszej powyższym wielkiej rodzinie terminem (czyli (korporacje z przodkiem oddalonym d a c h k a z a c h s k i c h z w a n y c h uru o r a z o sposobach w porównawczy sumie interesujący materiał c e s ó w , stwierdzonych przez nas w c z e ś n i e j prze­ korporacji rodzin, k t ó r y c h w s p ó l n y p r z o d e k o d d a l o n y jest o t r z y pokolenia). Z a w i e r a macje o lineażach na minimalnych on t a k ż e infor­ o cztery pokolenia), o r o ­ segmentacji tych grup. Jest potwierdzający prawidłowość dla M o n g o ł ó w , w ś r ó d koczowników to pro­ Azji Środkowej. W się c z w a r t y m zespole a r t y k u ł ó w trzy pozycje obszarze Azji oraz Firsztejn L. Uzbeków artykuł — N. Środkowej, o poświęconych Łobaczewej ewolucji E . Pieszczerowej zwyczajach południowego o pierwszy, k t ó r y stanowi o weselu związanych Chorezmu. Z nich bardzo obrzędowości obrzędowości z u rodzinnej weselnej rzemieślników urodzeniem najobszerniejszy interesujące się i późniejsze, weryfikuje obrzędów swatów) co tezę daje o ślubnych, stanowi podstawę tym, że wnioskowania kompleks z których pozostałość do jeden dziecka ślubu weselny o ewolucji składa charakterystycznego się wśród najważniejszy porównawcze (obecnie f o r m a l n i e całym tadżyckich studium niowego p r z e m i e s z c z a n i a s i ę z e s p o ł ó w r y t u a l n y c h z w c z e ś n i e j s z y c h e t a p ó w na znalazły na z będący obrzędu. dwu jest stop­ obrzędu Autorka niezależnych ostatnim etapem dla epoki m a t r i a r c h a l n e j , d r u g i z a ś ( p o ł ą c z o n y ze z m i a n ą r e z y d e n c j i k o b i e t y ) jest ś l u b e m e p o k i p a t r i a r c h a l n e j . 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �338 RECENZJE Hipoteza ta, w y n i k a j ą c a z powtarzalności pewnych rytuałów w końcowym s w a t ó w oraz podczas w ł a ś c i w e j c e r e m o n i i ś l u b n e j , s f o r m u ł o w a n a kach X X w. przez M a k s i m o w a na podstawie powtórzona materiału kazachskiego, p r z e z K i s l j a k o w a w o d n i e s i e n i u do T a d ż y k ó w . Łobaczewa do d a l e k o szerszego m a t e r i a ł u p o t w i e r d z a t e z ę o p o w t a r z a l n o ś c i w e g o o b r z ę d u , lecz sugeruje i n n ą nieco p r o w e n i e n c j ę etapie została w począt­ potem z a ś odwołując się sekwencji czasową właści­ obu etapów. Pier­ wszy u w a ż a za w ł a ś c i w y p o c z ą t k o w e m u okresowi formowania się s t o s u n k ó w patriarchalnych. dłuższej Wówczas ceremonia nym ślubny zawierano przeznaczonej przewiezienia na narzeczonej. przed wypłaceniem uregulowanie W rozwiniętym należności kałymu, po odbywała się społeczeństwie partiarchal- warunkiem ślubu stała się pełna wypłata kałymu. Spowodowało aktu ślubnego z zasiedleniem istotnego r y t u a ł u a obrzęd zaś przerwie tylko z poprzedniej pewnej autorki. mniej dla części l u d ó w żony, ceremonii, degradacji. T a k w O ile dwoistość względnej młodej samej która Datowanie rozwoju instytucji k a ł y m u , które nie skrócie ulegać połącznie powtórzenia uległa likwidacji, przedstawia s i ę teza wątpliwości (przynaj­ to j u ż p r z y p i s a n i e d w u j e j c z ł o n o m zastrzeżenia odbywa to się drogą jednak ceremonii nie m o ż e środkowoazjatyckich), uzasadnienia. dokonało maksymalnym chronologii b u d z i ć m o ż e p o w a ż n e chownego co się z powodu bowiem jednak zostają przy określone dość powierz­ pomocy etapów na podstawie rezulta­ t ó w tego d a t o w a n i a . N a s z y m z d a n i e m m o ż l i w a jest jeszcze i n n a i n t e r p r e t a c j a o w e j ' dwoistości rozkłada ceremonialnej. Materiały s i ę n a d w a etapy, pary. M o ż n a by zatem m ó w i ć ślubie dziewczyny. łujemy Hipoteza bohaterami sugerują, że sam obrzęd s ą po k o l e i członkowie przez jeszcze szczegółowszych badań i formu­ przedsta­ Łobaczewa. Omawiany powyżej m o n i a ł weselny rytuałów ślubu młodej o o d r ę b n y m ś l u b i e m ł o d e g o i n a s t ę p u j ą c y m po n i m ta w y m a g a ją tutaj dla zasygnalizowania konkurencyjnej interpetacji wobec wionej artykuł jako przeżytków stało nasuwa jeszcze inne uwagi. Umieszczając w epoce p a t r i a r c h a l n e j a u t o r k a nie u n i k a k w a l i f i k o w a n i a się niemal automatycznie nieważ folklorystyczne których s i ę to w m a t r i a r c h a l n y c h . Tego rodzaju kwalifikacje w tekstach p o ś w i ę c o n y c h pewnym sensie manierą, obrzędowości więc cere­ pewnych formułuje weselnej, też owe opinie a po­ stają h e r m e t y c z n y m i f o r m u ł k a m i . N i e jest n a p r z y k ł a d z u p e ł n i e z r o z u m i a ł e , s k ą d się autor­ k a czerpie przekonanie o t y m , ż e „ r e l i k t e m epoki rodu macierzystego n a etapie p r z e j ­ ściowym obyczaj do p a t r i a r c h a t u jest u k r y w a n i a narzeczonego n a r z e c z o n e j " podczas jednej z ceremonii bez funkcjonować dowodu zaczyna (s. 156). T a k i e jak fałszywy stać s i ę n i m w p e ł n i nie m o ż e , g d y ż wspomniany nego k o m p l e k s u wzajemnego unikania pewnych przed twierdzenie aksjomat. rodzicami pozostawione Na szczęście obyczaj n a l e ż y jednak do dobrze zna­ kategorii k r e w n y c h i winien b y ć i n t e r p r e t o w a n y j a k o c z ę ś ć tego k o m p l e k s u , n i e z a ś z oddzielna. Na marginesie artykułu Łobaczewej pojawia s i ę też kwestia interpretowania gier q u a s i - s p o r t o w y c h s t a n o w i ą c y c h c z ę ś ć c e r e m o n i a ł u weselnego. M a j ą one b o w i e m z pewnością także znaczenie pozaludyczne. Istotne jest p y t a n i e , czy s t a n o w i ą one p r y m i t y w i z a c j ę w c z e ś n i e j s z e j i n s t y t u c j i albo z w y c z a j u , k t ó r e „ w y r a d z a j ą s i ę " w g r ę ( j a k c h c e a u t o r k a ) , c z y t e ż s a m e w sobie s ą p e ł n o p r a w n ą jeszcze f u n k c j o n u j ą przeciągania ceremonią w s w y m aspekcie pozaludycznym). Weselne przedmiotów (skóry itp.) p r z e z dwie grupy — ( w ó w c z a s gdy współzawodnictwo kobiet i dziewcząt, Ł o b a c z e w a t r a k t u j e j a k o w y r a z d a w n y c h k o n f l i k t ó w m i ę d z y g r u p a m i w i e k u (s. 154). W tej interpretacji z n a l a z ł a w y r a z tendencja dopatrywania s i ę w e w s z y s t k i m p r z e ­ żytków, nictwie miast funkcjonalnie weselnym autorka żywego, chce autentycznego widzieć zwyczaju. We zdegradowaną instytucję natomiast bardziej s k ł o n n i b y l i b y ś m y t r a k t o w a ć je jako c e r e m o n i a l n ą (bodziec?) p r z e j ś c i a dziewczyny z jednej kategorii wiekowej współzawod­ społeczną. My demonstrację do innej, b y ć m o ż e �•И II III шм ST ' RECENZJE jako f o r m ę funkcji dostarczenia jest ono w magiczny bardziej 339 sopsób zrozumiałe kinetycznej k o n f l i k t ó w , k t ó r y c h miejsce w weselu jest m a ł o Recenzowany w podobnych równaniu zbiór składa się wydawnictwach, energii przejścia. n i ż jako m a r t w y z prac również przeżytek po nierównym i tu d o m i n u j ą interpretacje nowe, ś w i a d c z ą c e poziomie. Jak o rozwoju myśli Jest to książka bardzo nużąca w Materiały czytaniu, a z b i ó r 269 f r a g m e n t ó w p o d a ń i o p o w i e ś c i j a k u c k i c h legendarnego p r z o d k a J a k u t ó w , postaciami fontow On zwykle prace m a t e r i a ł o w e . W historycznego (1888-1938), sam też Jakut z przygotował je w pochodzenia zbiór (we i i fascynująca. Stanowi oraz p e w n y m i latach dwudziestych badacz własnym legiendarnoj związanych z postacią Elleja — a t a k ż e z jego p o t o m k a m i eposu. Z a p i s a ł Szynkiewicz po mifołogii zarazem folkloru tłumaczeniu innymi Gawriłł ludów Kseno- syberyjskich. rosyjskim) do druku, k t ó r y j e d n a k z n a c z n i e s i ę o p ó ź n i ł . R ę k o p i s k s i ą ż k i z a w i e r u s z y ł s i ę i dopiero w roku odnaleziono wana wersja go w a r c h i w u m jednego z m o s k i e w s k i c h w y d a w n i c t w . została nieco skrócona przez po­ niektóre etnograficznej. Sławoj G A W R I Ł Ł W . K S E N O F O N T O W , Ellejada. istorii jakutow, M o s k w a 1977, ss. 247. tej uzasadnione. o jednak z innymi rośnie udział o p r a c o w a ń ogólnych, przy c z y m z nich sięgają W nieokreślonych wyeliminowanie 1965 Opubliko­ pewnych powtarza­ j ą c y c h s i ę m o t y w ó w . O b e j m u j e ona m a t e r i a ł z e b r a n y n a t r z e c h g ł ó w n y c h o b s z a r a c h zamieszkanych przez J a k u t ó w — w i wierchojańskim. zaś c a ł o ś c i Materiał ułożono narracyjne (poszczególne Jakucji centralnej według jednostek podania) niemal z administracyjnego piętnastu p o w t a r z a te s a m e już s k r ó t ó w dokonanych minująca całym stwa w postaci Ellej, jej podczas zbiorze albo t e ż m o r d e r s t w wrogiego jest sił przedmiotem biografii lub (z r z a d k a podmiotem podlegający tylko jednostkom podziału wspomnianych motywy łączy prawie jest także jednakże dzięki z czemu czy występujących wyjątkiem sam u początków losy do­ zabój­ rycerskich pojedynków), Każda heros, zagrożeniu, ułusów, wydawców krwawych walk, prób agresji. Nie pacyfistyczny przez pomimo wydawniczej. Różne okrucieństwa, nadprzyrodzonych. konsekwentnie również redakcji atmosfera wilujskim — tematycznych. odpowiadających l u b podobne m o t y w y , z ukrycia oddziaływania wprawdzie rozdziałów krajach terytorialnych podzielone z o s t a ł y na f r a g m e n t y w e d ł u g n i e z a w s z e o s t r y c h k r y t e r i ó w Każdy oraz w rzuciły swo­ go na tereny z a m i e s z k a ł e p ó ź n i e j p r z e z J a k u t ó w . Jest w i ę c Ellejada swoistym j a k ż e r a ż ą c y c h gust e u r o p e j s k i e g o brutariuszem, epopeją k r w i o ż e r c z y c h instynktów, czytelnika w y k s z t a ł c o n e g o w tradycjach antycz­ nego h u m a n i t a r y z m u i ś r e d n i o w i e c z n e j g a l a n t e r i i w a l k i . P o p e w n y m czasie przyzwyczaić jedynie na się do tego, techniczne że okrucieństwo warianty jest sposobów kanonem uśmiercania i zaczynamy czy też możemy reagować organizowania n a p a ś c i n a u ś p i o n e n o c ą osady l u d z k i e . Nie w t y m j e d n a k u p a t r u j e p o w o d ó w nacji, Jest wymienionej nim raczej przedmiotem formułując uporczywe przeze mnie w y ż e j narastający machiawelicznej wnioski pytanie w o niepokój jako uczucie t o w a r z y s z ą c e o to, czy nie staliśmy lekturze się m a n i p u l a c j i ze s t r o n y t w ó r c ó w f o l k l o r u rodzaju przyczynę przytoczonych tej ekspresji wyżej. Pojawia brutalności, skoro się fascy­ tekstu. przypadkiem jakuckiego, jednocześnie wzdragamy p r z e d p r z y j ę c i e m t e z y o t y m , ż e p r y m i t y w n a k u l t u r a p o w o ł u j e do ż y c i a się prymitywne instynkty. Na podstawie przyjąć wniosku, tego, co w i e m y o dawnym społeczeństwie że reprezentowana w folklorze jakuckim, intensywność nie drapieżnych możemy i ter- �340 RECENZJE rorystycznych postaw że postawy m i a ł a s w ó j odpowiednik t a k i e nie w y s t ę p o w a ł y , sądzę w praktyce ż y c i o w e j . Nie tylko, że t w ó r c z o ś ć b y ł a d o k ł a d n y m odbiciem zasad s p o ł e c z n e g o twierdzę, folklorystyczna nie współżycia. Reprezentowane w folklorze przypadki z a d a w a n i a g w a ł t u i z a g r o ż e n i a ż y c i a i n n y c h ludzi m o ż n a z grubsza podzielić n a t r z y kategorie: 1) d l a sławy, uzyskania po­ z y c j i h e r o s a s i ł y , 2) d l a z e m s t y za podobny c z y n w p r z e s z ł o ś c i , 3) d l a z a i n i c j o w a ­ nia nowego stanu się n a w i ą z y w a ć i w życiu jednostek lub grup ludzkich. Dwie do i n s t y t u c j i k u l t u r o w y c h u t r w a l o n y c h w rozpatrywać je należy w kontekście konkretnych pierwsze obyczajowości faktów z życia wydają jakuckiej społecznego. O s t a t n i a k a t e g o r i a — a jest o n a n a j l i c z n i e j c h y b a r e p r e z e n t o w a n a w Ellejadzie nie odnosi jących s i ę do r z e c z y w i s t o ś c i uzasadnić symbolicznym lub społecznej, sankcjonować otwarciem nowej lecz pewne jakości, Zjawiska, szych które kategorii to stwie zagrażają zjawiska. Gwałt miejscu, motyw zemsty. Y ma­ byłby Jeśli czysto teza widzianej przez pryzmat sposób nowej właściwy grupy wypadkach mamy pewnych dając osób, początek Przykład: ta jest twórczości do trzeciej X grupie związał c z y n i e n i a ze i ruszył z żoną Y na poszukiwanie w społeczeń­ i osiedlają wpleciony nastawa! nowych się na w to jest na jego koczowisk, sytuacja poprzedzająca zawarcie m a ł ż e ń s t w a dokonuje życie zamachu śmierci, następują swaty rą zmuszany jest nia nie zabili X , oddając oraz dialek­ życie. nie był Jakutów. zięć jego s y n o w i e linii grupę i swoiście s w o j e j m a t c e j a k o t r o f e u m . "Wówczas o s i e d l i d a j ą c p o c z ą t e k n o w e j g r u p i e kolei dopóki opuszczają odrębnej. Niekiedy się powyż­ genitalia dziewczyny osiąść które z rodowo-terytorialnej jego Z stanie zatem starego z n o w y m . K o n t y n u a t o r z y w i o d ą c e j zabrał ż o n ę oraz s y n ó w jednak w w powstanie W obu życiu nowym relacjonuje najczęściej tycznym konfliktem — mitologicznych, brutalności. Ellejada zawarcie m a ł ż e ń s t w a . zdarzeń katalizatorem zmiany. p r a w d z i w a , z d e j m u j e ona z k u l t u r y j a k u c k i e j , folklorystycznej, odium do z konfliktem na przyszłego i zaaranżowana do grupą następująca: ten wysiłku. Tu ustabilizowaną znowuż ojciec skutecznie ucieczka dziewczyny, krańcowego pomiędzy jest zięcia, w unika pogoni z a mamy do (rodzina pochodzenia któ­ czynie­ dziewczy­ n y ) , w i m i e n i u k t ó r e j w y s t ę p u j e j e j r e p r e z e n t a t y w n y p r z e d s t a w i c i e l (ojciec), a j e d ­ nostką (pretendent do ręki), która r o d z i n a ) po d o k o n a n i u w konsekwencji aktu symbolicznej zemsty założy (pogoń grupę odrębną za d z i e w c z y n ą = (nowa uśmier­ cenie). Należy podkreślić, że wspólny obu przytoczonym r z e ń s u g e r u j e , ż e nie p e r s p e k t y w a p o w s t a n i a ną konfliktu. można Zależność więc o sprzeczności przeżytek dających wówczas jest zastosować interesów opozycji konfliktem to odniesieniu konflikt do systemu zamężnej wobec kobiety jej rodziny formy konflikt małżeństwa przez porwanie, r ó w n o w a ż n i k i e m zemsty z a m y k a j ą c e j Przemoc, atak, z d a j ą jest stanowiłby pochodzenia. z z i ę c i e m , nie z a ś z kandydatem n a z i ę c i a , ona tu j a k jest w to d o k ł a d n i e z u z n a w a n ą śmiercią, gdyż przedmiotem przemocy w strukturalnym konflikt. porzucenie z m i a n ę . Nie w y d a j e s i ę jednak, by za c h a r a k t e r y s t y c z n ą poprzed­ jakuckiej podlegający przejściu s i ę t u nie mieć z n a c z e n i a , istotne jest jako siły inicjującej. Ś w i a d c z y ł y b y obiekt Kierunek niekiedy stanów, pokrywało dla o b r z ę d ó w przejścia a t a k u , albo t e ż jego a k t y w n y m w y k o n a w c ą . wydaje zastosowanie wersji on isto­ w kategoriach prze­ bowiem się być warunkami umożliwiającymi umożliwiającą zakła­ Byłby niego s t a n u i p r z e j ś c i e do s t a n u nowego. D o t y c z y to p u n k t u stycznego obu wyzwala energię Nie interpretacji patrylinearnych reguł cie. Podobnie, u c i e c z k a d z i e w c z y n y nie d a j e s i ę i n t e r p r e t o w a ć żytkowej wyda­ przyczy­ sytuację. małżeństwa) niej p o w y ż s z y nowych z schemat inicjuje n o w ą motywu do p a t r y l i n i i . W e d ł u g starego wyobcowanie odwrotna: (w wypadkom grupy k o n k u r e n c y j n e j jest się symboliczną może być albo egzekwowania po prostu jej o tym n a s t ę p u j ą c e sytuacje: P r z e - �3-11 RECENZJE siedlający się terytorialnej, Jakuci, którzy rozpoczynają dy T u n g u z ó w i lokują mają być w funkcjonowanie przyszłości przodkami jako z e s p ó ł przez się na jej miejscu. I n n y m p r z y k ł a d e m t ó w do c a r a , z l e k c e w a ż o n y przez d w ó r , k t ó r y o d m i e n i a nowej byłby poseł losy p o s ł a n n i c t w a jąc a k t u g w a ł t u po to t y l k o , by b y ć p r z y j ę t y m p r z e z z a i n t r y g o w a n e g o cara. Jeśli przyjmiemy, są J a k u c i że w obu wypadkach Powyższe przypuszczenia w a n i u z j a w i s k nie by u p e w n i ł nas w o słuszności prawidłowości Materiał ten w dostarcza licznie rola Wydaje kilku elementu pojmo­ w rolę w Ksenofontowa etnicznym Ellej, z Buriatką. mieli one materiale. uwag. samookreśleniu b y ł T a t a r e m (albo Jego wszyscy za który że sugerują innych interesujących obcego przekazów) zresztą poważną s i ę jednak, przez Jakutów, ożenionym przynajmniej żony odgrywają stanu ż e dla z m i a ­ przyczynowo-skutkowym zebranym praprzodek innych podań) niektórych w wnioskowania. Niekwestionowany według faktem zmianie E l l e j a d z i e swego mitologicznego p r a w z o r c a , tak jest dokonu­ aktu przemocy. przemocy t a k ż e o k a z j i do Charakterystyczna Jakutów. o roli znajdują istnienie dług podlegającą osa­ Jaku­ tym (zgodnie z e t n c - c e n t r y c z n ą o r i e n t a c j ą f o l k l o r u ) , odnotujemy, ny w y s t a r c z y j e ś l i to oni b ę d ą p o d m i o t e m guzem stroną grupy wymordowanie żony Tun­ synowie Tunguzki. (we­ Tunguskie b i o g r a f i a c h w y b i t n i e j s z y c h postaci jakuc- k i c h . O b c o ś ć , j a k o a g e n t n a d p r z y r o d z o n o ś c i , w z m a c n i a n i a jest n i e k i e d y p r z e z p r z y ­ pisanie p r z o d k o m u m i e j ę t n o ś c i s z a m a ń s k i c h , szamańskiego Ksenofontow strukcji i kwestii ojciec też relacji Omogoj na ten przez niego p r z e k a z y dlatego, że miejsca się twierdzenie nie niezależnie zgodzi leży dawny bliźniakach" (z wobec otwar­ Drogę, jaką siebie) odbyli nad migracji dawnych Ja­ od się przypuszczalnie że rekon­ genealogiczny go to z w ł a s z c z a praojczyzny. Okładnikowa, i Omogoju — ich posłużyć materiał jako r ó w n o w a ż n ą tożsamości herosach mogą zawierają całkowicie Ksenofontow o Elleju boskich i (zresztą znak wydaje przekazów śladowanych Jakutów traktował Obecnie ryzykowne zebrane właśnie z innymi ludami. F r a p o w a ł o pochodzenia Lenę, u podstaw że Jakutów, jego ż o n y środkową kutów. sądził, historii i nie p o m i j a j ą tej czasami kowalskich lub przynajmniej rodowodu. „dzisiaj motyw przedmowy nikt, jasnym o Ellej niewinnie do aie jest, książki, s. F o l k l o r j a k u c k i w n i c z y m n i e s u g e r u j e b l i ź n i a c z e g o z w i ą z k u , obaj b o h a t e r o w i e stępują stość wyłącznie w sytuacji, w roli stron zawartego j a k i e j s i ę obaj stwo l u d z i o b c y c h etnicznie, małżeństwa, znaleźli. którzy skąd Najważniejsze t e ż pochodzi wydaje s w ą obcością uświęcają się tu że prze­ 6). wy­ parzy­ małżeń­ fakt powstania etnosu jakuckiego. Jakkolwiek faktem byśmy interpretowali jest, ż e f o l k l o r prezentuje cjonując jej obcość. Natomiast cami od i uczestnikami neutralizmu znaczy, ż e w procesu sposobie są autentycznymi skość odległych przodków, etniczną ją w Recenzowana książka etnograficznego przedstawiania. pozostawiona bez prezentacji wkładem z pewnymi ysyach rodziny. P o n a d t o tematy z historii — święta oni — Tunguzami, lekceważeni jakiegokolwiek niewiele i dalekie są ośmieszani, co bóstw typowo nie ofiar znanymi etnogra­ E l l e j a j a k o herosa i ich funkcji. N a j w a ż n i e j s z y m nawet i cudzoziem- komentarza, zdaje s i ę materiału do listy w y n a l a z k ó w kumysu rela­ współmieszkań­ nadprzyrodzoności. z a w i e r a stosunkowo t u r o w e g o oraz n i e p e ł n e j jest d o k ł a d n y , Jakutów Są Jakutów, neutralnie p a r t n e r a m i j a k u c k i e j historii. Natomiast O g r a n i c z a s i ę on w ł a ś c i w i e ceremonii przodków obiektywistyczny, kontakty J a k u t ó w z ich sąsiadami, o d p o w i a d a ć sugestii o j e j r o l i j a k o agenta ficznego. przynależność sposób dotąd składanych szczegółami, bóstwom kul­ jednak opis opiekuńczym z a ś w c a ł o ś c i s t a n o w i ć ona m o ż e bodziec do p r z e m y ś l e ń n a r ó ż n e kultury, jak każda dobra antologia s ł o w n i c z e k t e r m i n ó w etnograficznych spotykanych w folkloru. Książkę zamyka tekście. Sławoj Szynkiewicz �342 RECENZJE MARTTI GRONFORS, Finlandia działalność należy ośrodki do Blood tych badań publicystyczne, opracowań popularnych Gunni sista (Raporty Holttó i próbę podjęli nym wzrostem ы procesie Pośród Karl-Olov są i wydana Suomen mustalai- bez Goldman fińskiej wraz Ciekawym fotografików cygańską Tommy Martti akkulturoituminen 4 ludności filmie wy­ interesujących cygańskie) wraz z parą cyganologii ożywioną zarówno zwłaszcza (Zycie 1977. Ismo upiększeń. w Zigenarens zaznaczyły się wyraź­ z w ł a s z c z a w zakresie s t u d i ó w socjologiczno historycz­ ja cygańskiej) . i literaturze, m. feuding Tematyka ostatnich among Gronfors. Generalnie uwagi na problem cygański, kilku Finnish ujmując, Suomen (Charakterystyka in. scenariusze na przestrzeni w a l o r a m i Blood antropolog zwrócenia rozwijają bardziej rzeczywistość Arnstberg Helsinki z n a n a z tego o k r e s u jest p r a c a d o k t o r s k a R a i n o V e h m a s a prac wydanych naukowymi i pracy Do Huttunena, opracowany ukazujący ryhmaluonne w tej naukowe. Kari Gypsies, istnieją Efektem Mustalaiselamaa . L a t a 60-te w akulturacji wyraz prace zainteresowań, Najbardziej nież 3 cygańska) romaanivaeston których studia cygańskiego)* Savolainenem, (Droga w Finnish b y ł a jego i n n a k s i ą ż k a — a l b u m Raportti z życia Vag i książka Mikko Podobną nych. jak należą Nordstrom-Holm i udanym p o m y s ł e m krajów, among cyganologicznych. dawnictwa z feuding cygańska i nowele lat grupowa znalazła wyraźnie Gypsies, której zainteresowania co jest niestety u d z i a ł e m rów­ 5 Veijo Baltzara . wyróżnia się autorem jest te są wyrazem niewielu państw. W y d a j e s i ę j e d n a k , ż e j e s t to j e d y n a w ł a ś c i w a droga, a b y r o z w i ą z a ć ten p r o b l e m — poznać, wyciągnąć wyróżnia kilka wnioski, a potem z a s t o s o w a ć konkretnych determinantów je w praktyce. I . M . wyraźnie Kamiński wpływających na 6 wzrost d z i a ł a ń n a s t a w i o n y c h n a p o z n a n i e C y g a n ó w j a k o g r u p y e t n i c z n e j : 1) n a j l i c z n i e j s z a populacja cygańska w Skandynawii znajduje się w ł a ś n i e w Finlandii; 2) najbar­ d z i e j z a n i e d b a n ą g r u p ą c y g a ń s k ą n a P ł w . S k a n d y n a w s k i s ą C y g a n i e f i ń s c y ; 3) w ę ­ drówki fińskich między Finlandią Cyganów do a rządami państw tych sąsiednich państw. wywołały Konsekwencją szereg było nieporozumień stworzenie rządo­ wego programu pomocy dla C y g a n ó w . Celem, k t ó r e m u łeczeństwu poza fińskiemu, Lapończykami tym że mają poza służyć dwoma te 7 uświadomienie spo­ etnicznymi, tj. właściwie wcale, c h o ć liczna — Cyganie. I n t e r e s u j ą c e s w o j ą d r o g ą i prawdopodobnie wymow­ przeprowadzenie teretnicznych grupami niejako w ich o zasadniczej opozycji właśnie ustanowienia przez dotyczyłyby stosunków Finowie-Cyganie. Lapończycy i różnicy systemu pozostałych mieszkańców pozostałych dostarczyłby Finlandii. być t r i a d y : s w o i — i n n i — obcy. L a p o ń c z y c y z pewnością normy postępowania, Huttunen, język, G. relatywnie ubiór itd. bliżsi różnią Cyganie społeczno-kulturowego, do kultury są K. i które tych swojej 1 badań równoległych, Finowie-Lapończycy dwiema Finami , jest mniejszościami istnieje trzecia, nie znana ne b y ł o b y i szwedzkojęzycznymi badania, znanymi Sposób może ze Finom aniżeli ewidentnie. Nordstrom-Holm, I „odbierania" Mustalais na na szereg Cyganie, jedni, są stojącymi argumentu względu in- i cech których drudzy elamiia, rzecz nie Helsinki 1969. 2 K . H u t t u n e n , I. H 6 1 t t 6 , M. S a v o l a i n e n , Raportti Suomen mustalaisista, 1972. K . O . A r n s t b e r g , T . G o l d m a n , Zigenarens Vag, S z t o k h o l m 1974. R . V e h m a s, Suomen romaanivaeston ryhmaluonne ja akkulturoituminen, Turku 1961. I . M . K a m i ń s k i , Teoria i pragmatyka współczesnych trendów cyganologii europejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. X X I I : 1978, z. 2, s. 220. K a m i ń s k i , op. cit., s. 219. ' M . G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, H e l s i n k i 1977, s. i . 3 4 5 6 �343 RECENZJE S4 d l a Finów inną pozycję ,swoi", w ale obrębie też wydaje kategorii mi się, że każda „obcy". Stopniowanie r a ź n i e w i d a ć c h o c i a ż b y podczas p r ó b s a m o o k r e ś l a n i a ło stwierdzone UW. podczas badań Nazwa „Cyganie" („prawdziwi 8 nie . prowadzonych obejmuje dużą Cyganie"). K a t e g o r i ę Wydaje mi się, że analogiczne tych grup zajmuje na b l i s k o ś ć s i ę przez C y g a n ó w , przez s t u d e n t ó w grupę obcych z z uwagi ludzi, w stanowią pojmowanie wy­ zosta­ K a t e d r y Etnografii ramach której dla co nich żyją wszyscy swojskości i Roma nie-Cyga- obcości wystąpi w tym konkretnym przypadku wśród ludności fińskiej. Wśród istotnych problemów związanych z Cyganami i ich c z e ń s t w i e f i ń s k i m godna p r z e b a d a n i a w y d a j e s i ę r e l a c j a kość związków sadniczo pomiędzy odmiennej n i m i . S ą to dwie pozycją grupy o podobnym kulturze i odmiennym w społe­ Cyganie-Lapończycy rodzaju z w i ą z k ó w statusie, z i ja­ choć grupą c ą — F i n a m i . P o n i e w a ż j e d n a k to z a g a d n i e n i e s t a n o w i z b y t o b s z e r n y t e m a t w sunku dla do podstawowych której je założeń pracy Gronforsa, m o ż n a zrozumieć pominął. w e j zemsty, wzbogaca G r ó n f o r s p r z e d s t a w i o n ą w w i e l k i m s k r ó c i e h i s t o r i ą w E u r o p i e ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h d z i e j ó w w podjęte Cyganie zostały zakresie zawierania mu małżeństw się za Fińskich ry). Cyganów (the Finnish W mogą p r o g r a m u , od b y ć powojenne problemu mniejszości wydania dyskryminacji Cyganów prawem działania do Cenne dzisiejszego w może tej Romów działa uwa­ Towarzystwo mustalaisyhdistys aktualną sytua­ optymi­ wprowadzenia niektórych rządów 3 zakazywała zostać zinterpretowany części zmierzające są życia, fińskich, one co odniesieniu do C y ­ sposobu ż y c i a , zgodnie z na jest po­ każdy obowią­ niebezpiecznym nieczęsto nastawione Bry­ dyskryminacji wy­ pracy Gronforsa jest d ą ż e n i e (Cyganów) na o g ó ł trybem jej prak­ miana grupy etnicznej. Z a t e m jako w a l k a z p a s o ż y t n i c z y m pracach cyganologicznych; na ustawy ( C y g a n ) r o z u m i a n y jest j a k o s y n o n i m zującym aniżeli Suomen szkol­ r. działacze zostało rasowych i etnicznych. W praktyce, w przejaw dnia począt­ proble­ etnicznych, a w i ę c r ó w n i e ż i C y g a n ó w . s p o ł e c z n e g o , a nie jako odpowiednik społeczeństwa. W 1906 tym dzieci, r o z m i j a s i ę n a n i e j teoria z tzw. R a c e R e l a t i o n s A c t z 1968 r . z uprzedzeń w zagadnienia Od r. p o w o ł a n e — wkrótce M i m o to w s z y s t k o k o n k l u z j a G r o n f o r s a n i e jest łożenia zania państwo. Cyganów. G y p s y Association Już badaniem tych organizacji s ą raporty o m a w i a j ą c e termin „gypsy" w dla 1967 ganów, reszty się r. działalność wychowania przejęło zajmujące mieszkań Cyganów. opracowania Przykładem tyjska ustawa 1559 żywą dotyczące inicjatywę instytucje w ż y c i e d ł u g a droga i n a j c z ę ś c i e j do r o z w i ą z a n i a nikającej Szczególnie krwa­ Cyganów Finlandii. ok. (the G y p s y M i s s i o n — M u s t a l a i s l a h e t y s r y ) , k t ó r e j cję C y g a n ó w w Finlandii. tyką. Szwecja zarządzenia O d X I X w. zdrowotnej, Efektem działalności postanowień Cyganów. zaczęły przedstawicieli s t y c z n a —• od via O p r a c o w y w a n e p r z e z nie p r o g r a m y o m a w i a ł y opieki Misja Cygańska żają Finlandii wydając itd. powstawać pracy, do „poprawy" Kościół, cygańskiego. nictwa, dotarli próby rozwijał k a c h X X w. sto­ przyczynę, Z a s a d n i c z ą c z ę ś ć pracy, tj. c h a r a k t e r y s t y k ę f i ń s k i c h C y g a n ó w w aspekcie Pierwsi za­ dominują­ do dla uka­ poruszane przeszłość bardziej teraźniejszość. Opis s p o ł e c z n o ś c i C y g a n ó w f i ń s k i c h w aspekcie k r w a w e j zemsty stanowi, z z a ­ łożenia autora, g ł ó w n y waż według możliwa 8 i niego jest uzasadniona temat to w droga pracy. G r ó n f o r s obecnej przedstawienia L. Mróz, Świadomościowe P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2. Z a G r 6 n f o r s e m , op. cit, 9 fazie wyznaczniki s. 8. s k o n c e n t r o w a ł s i ę n a opisie, znajomości badanego dystansu tego zagadnienia zjawiska. Autor etnicznego, ponie­ jedyna nie po- ; „Etnograf a �344 RECENZJE dejmuje. rozważań badań, które brane teoretycznych, przedstawia natomiast prowadził wiadomości od p o c z ą t k u dotyczą pamięć informatorów. materiał uzyskany 1976 r. do p r z e ł o m u ostatnich 50-60 lat; tak W i e l k ą zaletą prowadzonych wiosny-lata daleko, jak podczas 1977 r. Z e ­ najdalej przez a u t o r a b a d a ń w o ś ć przeprowadzenia w s t ę p n e j w e r y f i k a c j i źródeł na podstawie sięgała jest możli­ obserwacji i roz­ szerzającej się w jej trakcie z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Korzystanie z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l ­ nych i jest bardzo pomocne, ale nie zrozumienia informacji. Dotyczy zamkniętych, których członkowie zawsze prowadzi to s z c z e g ó l n i e świadomie do badań mogą właściwego odczytania prowadzonych podawać w grupach nieprawdziwe wiado­ mości. Przyczyn nieznajomości społeczności żyjącej wśród narodu fińskiego, a jedno­ c z e ś n i e poza n i m , s z u k a ć n a l e ż y w b r a k u p o m o s t u ł ą c z ą c e g o d w a t a k r ó ż n e syste­ my kulturowe: k o c z o w n i k ó w i osiadłą ludność chłopską (rolników i r y b a k ó w ) . Izo­ lowanie 'Się c y g a ń s k i c h instytucji jest dodatkową J e d n ą z instytucji nadal f u n k c j o n u j ą c y c h s y w a n a przez Gronforsa zemsta zemsty dzy konieczne i grupy, Cyganie nie są krwi. Aby zrozumieć jest p o w i e d z e n i e o organizacji w dla u wzorzec czynnikiem, gańskich czy który model Przykładem Niepisany (przy c z y m m o ż n a przyjąć, wypadkach skalań lań", n a l e ż y do g ł ó w n e g o nizinnych, zwanego Zwierzchnik Baro oraz q u a s i - r o z g r z e s z e n i a , obyczajowego lub ten w y b i e r a n y n a specjalnie z w o ł a n y m pobratymców, j e ś l i s a m n i e zostanie magerdo t y c z ą c e np. o s k a r ż e n i a o oszczerstwo, wem zwyczajowym, niczą rolę w która we, g r u p o w e A u t o r y t e t zasada pow­ Rom zjeździe — swej Cyganów (Głowa-Cygan). zwanym władzy Romano dożywotnio, 1 0 p l o t k i , pobicie r e g u l o w a n e obowiązuje cygańskim nie m o ż e w odgrywają wszystkich autorytety Cyganów różniające autorytetu Cyganów. — Zasad­ rodzinne, tym przypadku b y ć utożsamiany umiejętności mogą zawodowe być różne (mistrzowskie np. ich m ą d r o ś ć bielenie do­ s ą zgodnie z p r a ­ z kotłów), rodo­ władzą; ona s a m a j e d n a k m u s i b y ć n i m b e z w z g l ę d n i e p o p a r t a . P r z y c z y n y p o s i a d a n i a niektórych po­ ska- [ s k a l a n y —• R . H . ] " . R ó w n i e ż s p r a w y s p o r n e bezwzględnie społeczeństwie cy­ odniesieniu polskich Sero utrzymuje się przy tym wszystkich czyli „zdejmowania Śero Celo — przez s w y c h które jest wyrokowania w sędziego — przywódcy że kojarzy i nakazów, Cyganów władza wła­ tym, Cygana J . Ficowski w ż e jest to u (Wielka G ł o w a ) przy sprawiedliwość Obyczajowość tych z a k a z ó w , opi­ krwawej o strukturze należy zakazów co pisze nie-Cyganów. i znaczenie „prawdziwego" normuje b y ć to, szechna): „ P i e c z a nad przestrzeganiem szczególnych kodeks zachowania może dla C y g a n ó w jest słów Zaznaczyć praworządność, ostatecznie i a b s o l u t n i e szczepów. do P o l s k a R o m a też istotę miejscu kilku Romów. której się z normami prawa p a ń s t w o w e g o . stanowią tym rodziny społecznością, przeszkodą w grupie f i ń s k i c h przez i wiedza, wy­ s p r a w n o ś ć i siła. N i e jest to j e d n a k w a r t o ś ć p r z y s ł u g u j ą c a t y l k o i w y ł ą c z n i e j e d n o s t k o m . K a ż d a g r u ­ pa c y g a ń s k a j e s t w e w n ę t r z n i e z h i e r a r c h i z o w a n a . N a s a m y m s z c z y c i e stoi r ó d (rody) najbardziej p o w a ż a n y , n a j n i ż e j zaś — pariasi grupy. Dla Gronforsa punktem dzina b ę d ą c a stkim funkcją wspólnotą wyjścia ekonomiczną możliwości w opisie b a d a n e j i społeczną. przemieszczania się z społeczności Jej wielkość miejsca na jest mała b y ł a przede miejsce, ro­ wszy­ możliwości z a o p a t r z e n i a w ż y w n o ś ć i o d z i e ż (sfera e k o n o m i c z n a ) , u t r z y m a n i a h i e r a r c h i i i w i ę z i w e w n ą t r z r o d z i n n y c h (sfera s p o ł e c z n a ) . U s t r ó j i s t r u k t u r a r o d z i n y c y g a ń s k i e j r z u t u j e na s z e r s z y s y s t e m s p o ł e c z n y — r ó d i c a ł ą g r u p ę . P o d z i a ł r ó l w dzinie dują w zależności swoje jaciół 1 0 1 1 i odbicie wrogów. od w płci, wzajemne kontakty sposobie odnoszenia Obowiązujące przy tym J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich M . B l o c k , Zigeuner — ihr Leben członków małżeństwie danej rodziny, i ro­ znaj­ s i ę do k r e w n y c h i n i e k r e w n y c h , p r z y ­ zasady drogach, und ihre są powszechne dla wszystkich K r a k ó w 1965, s. 158. Seele, L i p s k 1936, s. 119-128. �345 RECENZJE Romów. gadio Przykładem może b y ć zasada doboru małżonka — endogamia względem ( n i e - C y g a n i e ) c h o ć nie z a w s z e p r z e s t r z e g a n a — d ą ż e n i e do tego, a b y p a r t n e r pochodził gólnie z „ l e p s z e j ' r o d z i n y , co c z a s a m i p r o w a d z i do szanowanych rodów. Podobnie jest nie: dzieci i dom, z a s p o k a j a n i e b i e ż ą c y c h zadaniem mężczyzny jest dostarczenie w „kradzieży" nazwisk przypadku podziału potrzeb należy środków na ról do kobiety, większe szcze­ w rodzi­ podczas wydatki np. gdy zakup m e b l i . C a ł y szereg i n n y c h z a c h o w a ń p o t w i e r d z a to, ż e s y s t e m w z a j e m n y c h k o n t a k ­ t ó w u w a r u n k o w a n y jest s t o p n i e m p o k r e w i e ń s t w a , zaprzyjaźnienia, tolerancji i nie­ nawiści. Przybycie momentem Cyganów do pojawienia zawodów. W Europy się w zajęcia zbieranie określane szmat, jako taniec, nieco tylko niektórych i nowych językowych badaczy cygańskie Dlatego to szukają kotlarstwo, wróżenie. Koń u zarazem nowych i znajdują dowo­ Cyganów. Trady­ kowalstwo, Współcześnie też Grónfors zmodyfikowaną. 1 2 umiejętności, s t a n o w i ą i n d y j s k i e dziedzictwo muzyka, z nich s ą kontynuowane. wą, zdaniem europejskich analizach archeologicznych dy n a to, ż e w ł a ś n i e te e l e m e n t y cyjne jest krajach sprzedaż koni, przynajmniej niektóre traktuje je jako tradycję zawodo­ Cyganów fińskich (podobnie zresztą jak i u p o z o s t a ł y c h ) odgrywa nadal d u ż ą rolę. R o z s z e r z y ł s i ę tylko zakres, w j e s t on wykorzystywany. rzystać biorąc stwem, jeżdżeniem udział Cyganie są doskonałymi w wyścigach „po i potrafią konnych. Kobiety nadal trudnią prośbie", utrzymywania kontaktów jeźdźcami sprzedażą z gadźami. ryb. Cyganki Są to w wyko­ się wróżbiar­ czynności egzystują więc jakim to wymagające dwóch systemach s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h ; m ó w i ą c d o k ł a d n i e j n a pograniczu u k ł a d u c y g a ń s k i e g o i niecygańskiego. Tę przeprowadzając zarobkowymi. Cyganie Jest tworzą -Cyganami specyfikę działalności ścisłą granicę między to podział zgodny przysłowiowe ogranicza się kobiet z „państwo tylko do cygańskich wychwycił prywatnym życiem R o m ó w rzeczywistym w państwie". niezbędnych, stanem zajęciami rzeczy, Zakres mających Grónfors a ich albowiem kontaktów podłoże z nie- ekonomiczne. Z a r a z e m k o n i e c z n o ś ć i c h u t r z y m y w a n i a jest e w i d e n t n a — z a p e w n i a po p r o s t u p r z e ­ życie. Wszystkie ne", w o k ó ł społeczeństwa tego, co zaakceptowane nym, nu i budują dla danej system jest prawny dobre", co pojęcia zostaje praw­ termi­ ponieważ wokół s a m e g o a k t u zemsty który reguluje sposób specyficznym „moral­ przez n i ą systemem zwyczajów, zwyczaj. Dla C y g a n ó w wokół to i s t n i e j ą c y m obok i n n y c h n o r m , jest k r w a w a z e m s t a r o d o w a . U ż y w a m „system", jako ogólny swój społeczności zgrupowany jest jej wykonania. Autor cytując zespół Bloka 1 4 norm stwier­ dza, ż e t e n t y p d z i a ł a l n o ś c i p r a w n e T j a k ą jest k r w a w a z e m s t a , m u s i b y ć o d r ó ż n i a n y od d z i a ł a l n o ś c i m a f i i czy g r u p g a n g s t e r s k i c h . W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m t y c h nich jest mej działanie grupie. grupowa stwach własną czy grupą, charakterystyczną odpowiedzialność krwawa wyjaśnia, system Cechą poza zemsta podobne członków podczas gdy k r w a w e j zemsty rodu „mordercy". zemsta jako W krwi siły ostat­ działa w regulującej niektórych sa­ jest społeczeń­ n a s y c o n a jest w a r t o ś c i a m i s a k r a l n y m i . N i e s t e t y G r ó n f o r s n i e zjawisko społeczno-kulturowy jest występuje również u C y g a n ó w fińskich. systemem otwartym. Zarówno na „Każdy poziomie spo­ ł e c z e ń s t w a , j a k i j e d n o s t k i i s t n i e j ą p o t e n c j a l n e m o ż l i w o ś c i z m i a n i to z m i a n d w u ­ kierunkowych. 1 2 Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" cha- H . M o d e , S . W 6 1 f f 1 i n g, Zigeuner — der Weg eines Volkes in DeutschL i p s k 1968. Z a G r ó n f o r s e m , op. cit., s. 87 ( G . H o e b e 1, E . A d a m s o n, The Law of Primitive Man, a study in Comparative Legal Dynamics, 1967). Z a G r o n f o r s e m , op. cit., s. 88-89 (A. B i o k, The Mafia of a Siciliant Village 1860-1960: a study of Violent Peasent Entrepreneurs, O x f o r d 1974). land, 1 3 1 4 �346 RECENZJE r a k t e r y z u j e s i ę d ą ż e n i e m do a b s o l u t y z a c j i n o r m i i n t e r e s u s p o ł e c z n e g o ; d r u g i w y ­ r a ż a s i ę z m i e r z a n i e m k u a b s o l u t y z a c j i j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h " . C y g a n i e o s c y l u j ą w o k ó ł p i e r w s z e g o k i e r u n k u , czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć w ł a ś n i e krwawa zemsta. 1 5 Zemsta k r w i sycylijskiej w swojej formie wendety. Z drugiej podobna jednak j e s t do i n n y c h d z i a ł a ń strony, specyfika o d c i s k a s w o j e p i ę t n o r ó w n i e ż n a tej i n s t y t u c j i . K r w a w a towarzyszących jej norm i działań tego t y p u społeczności zemsta z c a ł y m jest p o d s t a w o w y m elementem np. cygańskiej zespołem zapewniającym utrzymanie p o r z ą d k u i poczucie w s p ó l n o t y R o m ó w . K a ż d a rodzina musi b y ć zespo­ lona, j e j c z ł o n k o w i e m u s z ą m i e ć s i l n e poczucie w i ę z i , t a k a b y k a ż d y niej czuł, że warto jej bronić, albowiem oznacza r o d z i n y jest s i ł a j e j i n d y w i d u a l n y c h c z ł o n k ó w i p r z e d e w s z y s t k i m jest to s i ł a mo­ na od tego, w samego do Siłą w obronę należący siebie. ralna. Dlatego t e ż l o j a l n o ś ć i w e w n ę t r z n a to s p ó j n o ś ć r o d z i n y jest b a r d z o j a k i s p o s ó b C y g a n i e p o j m u j ą honor. K a ż d e o b r ę b i e r o d z i n y m u s i b y ć r o z p a t r y w a n e pod k ą t e m działanie jego w p ł y w u uzależnio­ indywidualne na zachowa­ nie szacunku i p o w a ż a n i a , j a k i m owa rodzina cieszy s i ę w ś r ó d p o z o s t a ł y c h . jest p o j ę c i e m w z g l ę d n y m , nia l e dlatego t e ż n i e z b ę d n e s ą s t a ł e f o r m y jego . B y ć może właśnie w tym tkwi przyczyna trwałości funkcjonującej nie tylko wśród Cyganów fińskich. w i e l u R o m ż y j ą c y c h w M e k s y k u , gdzie d o c h o d z i ł o 1 1 skich" . w Honorowe taki sam zachowanie sposób, każdego j a k zachowanie członka niehonorowe Honor demonstrowa­ instytucji zemsty Jest znana krwi, również wśród do p r a w d z i w y c h „ w o j e n cygań­ rzutuje grupy na pozbawia honor ją całej szacunku, jakim c i e s z y ł a s i ę w ś r ó d innych grup. „ P o w i e d z m y n a p r z y k ł a d , ż e zostaje z a b i t y m ó j b r a t . A w i ę c ruszają, aby zabić k o g o ś moi bracia w y ­ „ J e ż e l i k t o ś z r o d z i n y z o s t a n i e zabity, n i c nie m o ż e tego w y r ó w n a ć . z o s t a ć pomszczona" zemsta rodowa. 1 9 . S ą to w y p o w i e d z i W aspekcie typu Cyganie fińscy, nia egzystencji 1 Ч ze s t r o n y m o r d e r c y . T o jest k r w a w a z e m s t a tych Cyganów określające, informacji stwierdzenie, strata każdego członka rodu m o ż e rodowa" . Rodzina musi c z y m d l a n i c h jest że w społeczeństwach doprowadzić do zagroże­ c a ł e j grupy, nie jest g o ł o s ł o w n e . Z n a n e są w y p a d k i w a ś n i trwają­ cych przez wiele p o k o l e ń . Mechanizm zemsty krwi zaczyna działać w chwili, gdy któryś z członków d a n e j r o d z i n y czy r o d u zostanie zabity, z h a ń b i o n y , zostanie m u z a r z u c o n e k ł a m s t w o . Powody mógł mogą być różne. się nim stać także spór terytorialny. O d s t ę p s t w e m rozlewem krwi jest przypadek izolacja grupy krzywdy wówczas wykluczenie, Krwawa zemsta Grónfors przedstawia jedynku. Poprzedzany pomniejszyć dotyczy Najczęstszym jako działanie i ośmieszyć jest stronę kobieta; nieumyślnego od podczas zasady zabójstwa. się zgodnie rodzaju rytuał, prowokacyjnymi przeciwną. Cygan, wędrówek pomszczenia Sankcją z pewnymi przybierający wystąpieniami Walczący muszą który używa kobiet, b y ć sobie to b r o n i i s i ł y , j a k ą k a ż d y z n i c h d y s p o n u j e . N a j c z ę ś c i e j s ą d ł u g i e n o ż e , czasem sztylety. 1 5 jest jest „mordercy". odbywa j ą j a k o swoistego on jednak regułami. formę po­ mającymi równi — używaną bronią broni p a l n e j podczas walki, R . T o m i c k i , Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym, „Etnografia P o l ­ s k a " t. X X I : 1977, z. 1. G r ó n f o r s , op. cit., s. 150. D . W . P i c k e t t , The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o c i e ­ ty", v o l . X L V : 1966 cz. 3-4, s. 89-90. „ L e t ' s s a y n o w , for e x a m p l e , t h a t m y b r o t h e r w a s k i l l e d . M y b r o t h e r s w o u l d then set out to k i l l t h e opposite s i d e . T h a t i s blood feuding". G г б n f о r s, op. cit., s. 97. „ W h e n s o m e b o d y f r o m the f a m i l y is k i l l e d , n o t h i n g c a n c o m p e n s a t e for t h a t . T h e f a m i l y m u s t be revenged". G r o n f o r s , op. cit., s. 98. 1 6 1 7 1 8 1 9 �RECENZJE uważany jest z a t c h ó r z a . Obecnie 347 jednak młodzi stolety, co z d a n i e m s t a r y c h R o m ó w Cyganie chętniej jest bardziej niebezpieczne sięgają po i jest o z n a k ą pi­ pod­ d a w a n i a s i ę w p ł y w o m g a d ź ó w . C y g a ń s k i k o d e k s z o b o w i ą z u j e z w y c i ę z c ę , a b y po w a l ­ ce z a i n t e r e s o w a ł zaczynają wanie s i ę losem pokonanego. S ą to z a s a d y już w y s t ę p o w a ć broni palnej. pewne Jeżeli proces ten się przerodzić w niekontrolowane następny problem badawczy: obowiązujące oznaki zmian, j a k np. w y ż e j będzie działanie. postępował, nadal, krwawa zmian, jakie zachodzą uży­ zemsta W tym miejscu Grónfors porównanie chociaż wspomniane może przedstawia we wszystkich elementach z w i ą z a n y c h z k r w a w ą z e m s t ą , od f o r m r e g u l o w a n y c h p r a w e m z w y c z a ­ jowym rozwiązań do doraźnych narzuconych przez sytuację, od działań grupo­ w y c h do j e d n o s t k o w y c h . B ę d z i e to j u ż n a s t ę p n y etap b a d a ń . Grónfors omawiane elementy k u l t u r y c y g a ń s k i e j w i s k a d n i a dzisiejszego. że jest następstwem przedstawiając układ przedstawia jako ż y w e N i e oznacza to, ż e stan obecny jest z a w i e s z o n y kultury, o każdego rozdziału której nic nie wiadomo. książki, Bardzo wyglądałby w zja­ próżni, schematycznie on n a s t ę p u j ą c o : dziś i wczoraj, przy u w z g l ę d n i e n i u dominacji teraźniejszości nad przeszłością. P o z a -tym u j ę c i e o p i s y w a n y c h z j a w i s k z z a k r e s u k u l t u r y c y g a ń s k i e j w riach zmian następujących pod wym nie pretekstem jest dla i doszukiwaniem autora wpływem się e l e m e n t ó w kontaktów do ukazania z innym kultury katego­ systemem własnej zapożyczonych. Nie szuka w a r t o ś c i kulturo­ społeczności własnej kultu­ ry w kulturze c y g a ń s k i e j . Część kończącą dotyczących się autor pracę Grónforsa, Cyganów, podczas stanowi pobytu a nie „u", p o n i e w a ż pozycji badacza Grónforsa wśród b y ł on w świadczą o Romów. tym obserwującego z zaufaniu, stało tak dalekie w e j ś c i e a bardzo rzadko s p o t y k a n ą w omówienie metod Celowo czasie boku. badawczych, użyłam jakim go Cyganów obdarzyli. posługiwał sformułowania j e d n y m z nich, nie Wypowiedzi opracowaniach jakimi Dzięki „wśród", ograniczył się przytaczane temu do przez możliwe się do b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i , j a k t y l k o d o s t ę p n e j e s t d l a n i e - -Cygana. Bardzo w a ż n y m czynnikiem psychologicznym, o d g r y w a j ą c y m z n a c z ą c ą rolę, jest s w o b o d n a rozmowa będąca rzeczywiście dialogiem nie monologiem tora, k t ó r y d z i a ł a w ó w c z a s w s c h e m a c i e p y t a n i e - o d p o w i e d ź . N a w i ą z a n i e niego kontaktu obserwacja Grónfors zwrócił wiście jest decydującym uczestnicząca przez jest wskazanie uwagę momentem niezbędnym łączności tych na konieczność właśnie dłuższego czasu aniżeli dla badań. Dlatego uzupełnieniem dwóch dróg t e ż -sądzę, wywiadu i vice postępowania takiego i c h stosowania. tylko przy prowadzeniu informa­ bezpośred­ badawczego W y m a g a to wywiadów, że versa. oczy­ ale przy bada­ n i a c h t a k i c h g r u p , j a k C y g a n i e , d a j e o w i e l e lepsze r e z u l t a t y . Książka lizą. Grónforsa, Materiał, życia Cyganów. opisuje tyki. podkreślam którego Czyni krwawej to r a z jeszcze, jest s p r a w o z d a n i e m dostarcza, to zemsty na tle ukazuje ich i podtrzymują wołanie się do całego jako osobliwości, Ten akt działalności człowieka regulują trwanie wymiaru jeden z najmniej systemu nie a nie a n a ­ znanych aspektów społeczno-kulturowego, stara się nie klimatu egzo­ jest d l a niego p r z e j a w e m n o r m i p r a w , które oraz w e w n ę t r z n ą sprawiedliwości stworzyć spójność „białych" jest grupy, dla której sprzeczne z od­ zasadami honoru. B i b l i o g r a f i a p o d a n a p r z e z a u t o r a z a w i e r a ponad sto p o z y c j i . D o d a t k o w ą tej k s i ą ż k i j e s t j ę z y k , d z i ę k i k t ó r e m u n i e t r a c ą c n i c ze s w e j n a u k o w o ś c i , nocześnie niemalże nanej grupy beletrystyczną opowieścią-reportażem zaletą jest jed­ z życia nadal m a ł o poz­ etnicznej. Renata Hryń �348 RECENZJE EUGENIUSZ W RZEWUSKI, Azania kulturach przedpiśmiennych zamani, Warszawa 1978. historia p r z e k a z y w a n a jest z pokolenia na k o l e n i e d r o g ą t r a n s m i s j i u s t n e j . Obecnie, pod wpływem przekształceń po­ społecznych, rozpadowi u l e g a j ą tradycyjne struktury społeczne, a wraz z nimi wypracowane for­ m y e k s p r e s j i l i t e r a c k i e j , t r a d y c y j n e sposoby p r z e k a z y w a n i a h i s t o r i i i w i e d z y . nia się kontekst we wartości. porządek kulturowy; Skoro świata, zanikają zapomnieniu to same mity ulega „Każdy starzec, który a na ich dawny, zostają czenia. A m a d o u H a m p a t e B a , m a l i j s k i mówiąc: stare, miejsce sankcjonowany pozbawione swego to jakby przez no­ mity, filozoficznego zna­ niewątpliwie rację h i s t o r y k i etnograf, m a umiera, Zmie­ powstają biblioteka, która zostaje spa­ i lona" . Badania nad sposobem przekazywania wiedzy afrykańskiej właściwie c z y n a j ą s i ę i dopiero ostatnie l a t a p r z y n o s z ą s y n t e t y c z n e o p r a c o w a n i a , rozpo­ wykraczające poza opis p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w i i c h k u l t u r y w o g ó l e . N i e w i e l e j e s t p r a c ujmują­ cych zespół m i t ó w i w i e r z e ń w system w y j a ś n i a j ą c y k u l t u r ę i r z e c z y w i s t o ś ć (świat) A f r y k a ń c z y k a . Poprzez a n a l i z ę systemu wiedzy przednaukowej, u j ę t e j w mitach w y o b r a ż e n i a c h o genezie i p o c z ą t k o w y c h e t a p a c h i s t n i e n i a ś w i a t a , m o ż n a zrozumieć sposób pojmowania wieka. Analiza istniejącej rzeczywistości, m i t u nie z mitem w układzie prace rozpatrujące mit jest osnową Coraz nam formy, częściej tłumaczyć j e s t m o ż l i w a bez nie od synchronicznym. Istnieje duże strony r e j e s t r a c j i , wewnętrzną spotykamy wszelkie przejawy działalności z n a j o m o ś c i k u l t u r y danego l u d u , się z strukturą ale głównie znajdującą publikacjami Książka Rzewuskiego literatury Azania bardziej literackich zamani afrykańskiej. legendy i t r a d y c j e u s t n e l u d ó w zapotrzebowanie na jego t r e ś c i , tego, co odbicie podejmującymi w rzeczywistości. próby przybliżenia parafraz daje Materiał Afryki nam przegląd zawarty w różnych książce rodzajów stanowią (w j ę z y k u posłużyły teksty oryginalnych przekazów Nazwa „Azania" jest dawną grecką określany nazwą tego t e r y t o r i u m . mianem „Azania" w jest to zasadzie p o k r y w a przyjmuje, Kenii, Zairu i Malawi. się że reprezentować Tanzanii, Ugandy, ją b ę d ą Rwandy, Całość materiału została płd. W części Hadzapi, p i e r w s z e j — Njika najstarszych niniejszej Dinka, przedstawiona jest (ludu Njanga) mity, i legendy w języku 1 człon i podzielona n a t r z y części odpowiadające Azanii; Lugbara. B a n t u strefy ludowa i tradycje Mongo. kultury. mity i wierzenia wierzenia mity i Sandawe legendy ludów ludów Międzyjezierza, ludów W części lasu Część Msitu tropikalnego: epopeja trzecia Pwani Mwindo (wybrzeże) który Za: W. L e o p o l d szerszego posługującej za­ islamu). wymaga kultury — niloc- (puszcza) w p ł y w ó w osadnictwa arabskiego — adaptacja mitologii zamani, jedynej drugiej — pismem — Suahili, centralnego się tytułu suahili, mity epika l u d ó w epopeja (z u w z g l ę d n i e n i e m Drugi Szylluk) kultury wsch, I r a k u (płd. K u s z y t ó w ) , n a s t ę p n i e l u d ó w Bantu, (Masaj, książce Sudanu, (sawanna) zawarte s ą mieszkańców Zambia, terminolo­ geograficznego o p i s y w a n e g o w trzem typom ś r o d o w i s k a , k t ó r e w znacznym stopniu o k r e ś l a typ wiera Obecnie Zimbabwe, Zair. Wobec utraty w a r t o ś c i gicznej przez n a z w ę „ A z a n i a " i k o n i e c z n o ś c i u ś c i ś l e n i a terenu, autor kich pisanych „ f o n e t y c z n ą g a m ą Z " , k t ó r ą t w o r z ą n a z w y tego r e j o n u — T a n z a n i a , Mozambik, Zambezia, Zanzibar, ludów lub mitologicz­ arabskim). nazwa tylko literacka. Teren z tzw. mity, Wschodniej. Z a tworzywo tych mniej n y c h , legend i epopei h e r o i c z n y c h , u s t n y c h t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i k r o n i k i czło­ współ­ A f r y k i w ł a ś n i e przez pokazanie wiedzy i historii oraz s p o s o b ó w jej przekazu. tradycyjnej 19 — omówienia. jest lingua franca Afryki Wschodniej, [red.], Eposy Czarnej Afryki, Warszawa Wyraz znaczy 1977, s. zama „czas", 6. �349 RECENZJE „ e p o k a " ; zamani s i o w a sasa, John które Mbiti na Afrykańczyka Sasa oznacza t e r a ź n i e j s z o ś ć . oznaczenie dwóch i pojmowanych jest to u ś w i a d a m i a n e lub uczestniczyło teraźniejszość, szłości jest 2 — n i e g d y ś , przedtem, bardzo dawno samemu. przeżytą S ł ó w sasa wymiarów istnienie, Jest życia już przeszłość krótkodystansową sasa na zamani ludzi, w zawarto dziejów sasa, a i zamani, wszytko stworzenia wszystkie i to, co zostało przyszłość. uporządkowania przyżyte sasa stają się mitologiczną Celem pracy jest i historii przez formami u t r w a l a n i a historii są mity, w spotykamy u Na Busongo). książce). ludów, Azanii Członkowie dochować wierności Afryki jest kerezo). dzieje Funkcję legendy bogate wytworzyły są kasty to Ojcem pełni symboliczny — autora scentralizowaną Międzyjezierza historii" pod w większym czas uroczystości. Legendy i sposobu (te właśnie historycznej organizację (Rwanda, karą poli­ Buganda, śmierci musieli R w a n d y dzieje s ł a w i ustne jest igitekerezo poezja osnute n a tle genealogii jednostek lub rodzin królów R w a n d y , Sabiseze, stopniu spełniają związana zupełnie historyczna jest był Piorun. S a m (ibite- opowiadający przedstawiają (ibitekerezo związane i dy­ odpowiednich (1. poj.) bja Sabiseze kolejne imiljango z czasem jego p r z y p i s y w a n o r ó w n i e ż n i e b i a ń s k i e pochodzenie, była sasa „czaso­ najważniejszymi przekazu tradycji prozatorska narracja literatury rodzin). Pochodzenie założyciela Potomkom obecne nazw i tradycje historyczne silnie „opowiadaczy typu wybitnych dzieje s ł a w n y c h czynów interpretacji ś w i a t a formy królestwa uzupełniającą tego Gihandze. Tradycje państwa, i M o ż n a w y r ó ż n i ć t r z y g a t u n k i poezji: p a s t e r s k ą , r y c e r s k ą Przykładem 0 królu stosunku stale Zestawienie n a s t y c z n ą . H e r m e t y c z n a p o e z j a d y n a s t y c z n a b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a bez komentarzy. o przy­ W przeżyć Zamani związek ustnym kodeksom. W k r ó l e s t w i e i proza n a r r a c y j n a . 3 Wschodniej. W e d ł u g Szczególnie które terenie „Myślenie jest c z a s e m w s k a l i m a k r o . zamani. mitologicznych widzenia przedstawia uczestniczy dynamiczną historyczną. przybliżenie ludy się bieżące" . (przeszłość świata). w intencjach autora ma s t w o r z y ć nowy przestrzeń" tyczną. przeżyte świadomości obejmujący potrzeby do sasa, k t ó r y jest a u t o n o m i c z n y m m i k r o c z a s e m , zamani W w kulturze europejskiej. czas, w k t ó r y m jednostki i ograniczoną projekcją przeciwieństwem u ż y ł k e n i j s k i uczony współczesnej sobie w ł a s n e czas i zamani czasu e g z y s t u j ą c y c h inaczej n i ż we to t e m u . Jest zstąpił z nieba. ale ich d z i a ł a l n o ś ć z z i e m i ą . U t w o r y tego t y p u r e c y t o w a n o inną rolę — łączą w — mitycznym. sobie f u n k c j e pod­ dydaktyczne 1 ludyczne, s ą o g ó l n i e d o s t ę p n e , m a j ą chaeakter ś w i e c k i . Pomimo, ż e k a n w ą dla n i c h były n i e j e d n o k r o t n i e z d a r z e n i a r z e c z y w i s t e , to j e d n a k m o ż n a b y ł o w ą t p i ć w p r a w ­ d z i w o ś ć t y c h o p o w i e ś c i . P a r a f r a z y tego t y p u u t w o r ó w z a w i e r a d r u g a c z ę ś ć E p o p e j a legendarnego karisi. imię Karisi przybierają otaczanego książki b o h a t e r a M w i n d o (lud N j a n g a ) jest p r z y k ł a d e m e p i k i , z w a n e j formę specjalnym przedstawień kultem dramatycznych ducha—patrona (Karisi to również przedstawień). Wykonywane b y ł y w celach r o z r y w k o w y c h a nie k u l t o w y c h . Jedynie dla s a m y c h wykonawców, b a r d a i jego a k o m p a n i a t o r ó w , a k t ten m i a ł z n a c z e n i e r e l i g i j n e . P o s z c z e g ó l n e dy karisi były śpiewane, Jako podstawowe wiarę w prawdziwość torium A f r y k i a potem przetwarzane w formie epizo­ opowieści. k r y t e r i u m o d r ó ż n i e n i a m i t u od l e g e n d y R z e w u s k i p r z y j m u j e m i t u bez w z g l ę d u nie m o ż n a przeprowadzić n a jego f a n t a s t y c z n o ś ć . bezwzględnej Jednak dla tery­ d e m a r k a c j i m i t u od legen­ dy. D z i a ł a n i e b o h a t e r ó w l e g e n d a r n y c h c z ę s t o odnoszone jest do c z a s ó w m i t y c z n y c h . Mit, w e d ł u g a u t o r a , jest p o d s t a w o w y m 2 elementem porządkującym wiedzę o zamani. Słownik suahilijsko-polski, R . S t o p a , B . G a r l i c k i , W a r s z a w a 1966, s. 57; D . V . P e r r o 11, Swahili, L o n d y n 1977, s. 181 (podaje z n a c z e n i e s ł o w a zamani — aforetime). E . R z e w u s k i , Azania zamani, W a r s z a w a 1978, s. 13. 3 �350 RECENZJE „W że micie mit można jest znaleźć odbiciem echa 4 historii danej historii tylko w grupy" . niewielkim Pamiętać stopniu a jednak odbicie należy, to podlega p e w n y m t r a n s f o r m a c j o m . "Wnioskowanie o h i s t o r i i g r u p y w o p a r c i u o j e j m i t y jest bardzo dyskusyjne. „Mity kultur archaicznych utrzymywać m i a ł y życie społeczne w 5 trwaniu ". Mity konstytuują sankcjonują wyjaśnić w takie a nie znaczenie micie obrazy sadniającej porządek inne kategorie egzystencji i przenośnie aktualnie świata, ludzi myślenia w w całości są odbiciem istniejący stwarzają danej rzeczy pewnej ład. Znajomość powierzchowną wiedzę (egzoteryczne) wartości, grupie. rzeczywistości mitów wśród prestiżu. sakralnej uza­ członków znane, danego reprezentujące i mity d o s t ę p n e tylko wtajemniczanym p r z e k a z y w a n e s ą w procesie k o l e j n y c h i n i c j a c j i . mować Oni wiedzą, jej jakie mechanizmy rządzą światem, porządku powstaniu. otaczającej kosmicznego. Świadczy człowieka jedynie o „Wiedza jego 6 rzeczywistości" . „obrzęd aktualizuje i ożywia Związek podej­ m i t y c z n a nie w y k l u c z a r o z u m u niewystarczalności dla Autor za L . V . Thomasem m i t , mat z a ś u z a s a d n i a , w y j a ś n i a interpretacji przyjmuje, że i legalizuje obrzęd. uwiądu jednego i drugiego. O b r z ę d bez literaturą" . m i t u jest p r z e ż y t k i e m , m i t b e z o b r z ę d u 7 legendą, Dla zachowania równowagi świata. Obrzęd celebrowaniu jest powrotem obrzędu do utożsamiają czasu się z mitycznego. postaciami 8 „uobecniają praczas mityczny" . Obrzęd i mit m o ż n a staje kosmicznej s i ę w i e l u c z y n n o ś c i , o d t w a r z a s i ę , to, co b y ł o istotne d l a p o w s t a n i a i w źródłem jakie należy ten j e s t d l a o b y d w u i c h r a c j ą b y t u , jego z e r w a n i e p r o w a d z i do wyłącznie nia (ezo­ Znajomości działania, aby z a c h o w a ć w życiu i obrzędzie analogię z czasem mitycznym, aby nie n a r u s z y ć w się Zawarte m i t ó w , a zatem posiadanie wiedzy o ś w i e c i e przez g r u p ę „ g e r o n t ó w " , jest ich które Starają stworzonych. s p o ł e c z e ń s t w a nie jest jednakowa. I s t n i e j ą mity powszechnie t e r y c z n e ) . T e ostatnie nienaruszonym systemy Osoby uporządkowa­ biorące występującymi rozpatrywać się dopełnia na udział w micie, płaszczyźnie 9 ich w s p ó l n e j s t r u k t u r y . E. Rzewuski zakłada że mit sankcjonuje w jakiej w r a c h u b ę . Wobec rzyłyby on realizację porządek funkcjonuje. Ze tło dla kontekstem technicznych kwestia mitu. tekst + k o n t e k s t . Zatem względów tego pozostaje reprezentacyjne zasady: świata. Wyżej dla opis wspomniano, mitu jest taki nie wyboru takich e l e m e n t ó w , Autor ograniczył W w od dominującej się m. in. tematyki, następujące powstania i c h a r a k t e r u b ó s t w , kosmogoniczne tylko do skrótowego strukturze wątków teogoniczne i kosmologiczne się m o t y w ó w dotyczące — dotyczące — mówiące o pow­ fragmenty n i c h s a m y c h , n i ż dla — występujących i jego n a t u r y i i n . W k s i ą ż c e R z e w u s k i p r z e d s t a w i a u t w o r y l i t e r a c k i e i powtarzania antropogeniczne głównych mitologie: człowieka raczej dla świata, od pochodzenia tekstów i tu two­ wierzeń. zależności mitach, w y r ó ż n i a staniu które się właściwie u m i e j s c o w i e n i a d a n e j g r u p y w czasie i p r z e s t r z e n i i b a r d z o o g ó l n e g o i omówienia kultura wchodził ukazania jakichkolwiek czy struktur. P o k a z u j e s z e r o k ą gamę prawidłowości, możliwości prze­ kazania historii i wiedzy. W k s i ą ż c e zamieszczono szereg z d j ę ć ( w y k o n a n y c h p r z e z J . O l ę d z k i e g o ) u k a z u ­ j ą c y c h ludzi Azanii w sytuacjach codziennych i o b r z ę d o w y c h . 4 R z e w u s k i op. cit., s. 220: w g a u t o r a m i t L u g b a r a w s k a z u j e n a w c z e s n e p o c z ą t k i o r g a n i z a c j i r o d o w e j ; s. 221: i n n a z m i t o l o g i z o w a n a w e r s j a etnogenezy p r z e d ­ stawia migrację ludu z p ó ł n o c y na południe. M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1974. S . P i ł a s z e w i c z , Afrykańska Księga Rodzaju, W a r s z a w a 1978, s. 10. R z e w u s k i , op. cit., s. 15. E 1 i a d e, op. cit., s. 86. C . Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, ss. 285-316. 5 8 7 8 e �351 RECENZJE Książkę uzupełnia opracowań bibliografia teoretycznych, Recenzowana praca jak ma zawierająca i spis literatury tematu — zarówno monograficznych. charakter bardziej popularyzatorski niż P r z e d s t a w i e n i e o r y g i n a l n y c h t e k s t ó w , n i e j e d n o k r o t n i e po r a z p i e r w s z y na j ę z y k p o l s k i , s t a n o w i o j e j n i e w ą t p l i w e j naukowy. tłumaczonych wartości. Wiesława W Ł O D Z I M I E R Z P A W L U C Z U K , Żywioł i forma, Wasilewska Biblioteka Myśli Współczesnej, W a r s z a w a 1978, ss. 244. „ P o k ó j — s z c z ę ś l i w o ś ć , ale b o j o w a n i e / B y t nasz podniebny" z a m k n ą ł los l u d z k i M i k o ł a j S ę p S a r z y ń s k i zdanie zawierające stanów ludzkiej wszystko duszy, i — i marzenie niemożność w takiej formule (sonet I V ) . D l a poety f o r m u ł a to o spokoju, osiągnięcia go, tym pełna, najdoskonalszym wobec wyroków ze Boskich s k a z u j ą c y c h c z ł o w i e k a n a w i e c z n e „ b o j o w a n i e " ze ś w i a t e m . K s i ą ż k a P a w l u c z u k a jest dla mnie p r ó b ą dokonania podobnej syntezy w współczesnej socjologii: i s z k ó ł filozoficznych, turze, k t ó r e by „Zadaniem niniejszej lecz p o s z u k i w a n i e możliwie książki nie takich m y ś l i jak najlepiej wyjaśniały jest analiza ogólnych dzisiejszą języku systemów o człowieku i rzeczywitość kul­ kultu­ r o w ą " (s. 18). P o j ę c i e m podstawowym, punktem odniesienia dla słowem-kluczem wszystkich Żywiołu wyobrażeń, i formy, jest czas. C z a s postrzeżeń i poczynań „ T o , co w p r a c y n i n i e j s z e j n a z y w a m y r e l a c j ą c z ł o w i e k - K o s m o s , jest przede kim ustosunkowaniem cego a s p e k t u (s. 124). s i ę c z ł o w i e k a do p o d s t a w o w e g o i n a j b a r d z i e j n a s Kosmosu, Świadomość jest jego umieszcza czasie czyli jednym rzeczywistości: a) l i n e a r n y m albo widzenie rodzi s i ę z odczuwania czasu jako pewnej go przede w czasie" rzeczywistość „wiecznym czasie wszyst­ interesują­ istnienie otaczającą czasie s t a c j o n a r n y m . T y m t r z e m sposobom i s t n i e n i a w postrzegania w i w które wymiarów: temporalność, człowieka w kierunki z trzech jakim czasu jest ludzkich. teraz", albo odpowiadają trzy wszystkim procesów, linii nanizanych kolejno zdarzeń, l i n i i prostej, n a k t ó r e j p u n k t u a l n e „ t e r a z " z n a j d u j e s i ę m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i p r z y ­ s z ł o ś c i ą ; b) postrzeganie jako „wiecznego ś w i a t a jako zbioru rzeczy, z w i ą z a n e z pojmowaniem teraz", c h a r a k t e r y s t y c z n e dla stanu czasu świadomości prerefleksyjnej, k t ó r a jest „ i d e n t y c z n a z p r z e d m i o t e m p o s t r z e g a n i a , jest, j a k m ó w i ą egzystencjaliści, b y c i e m - r a z e m - z r z e c z y w i s t o ś c i ą " (s. 155); c) n a s t a w i e n i e n a spostrzeganie wartości, w y n i k a j ą c e z p o j m o w a n i a a k t u a l n e j r z y c z y w i s t o ś c i j a k o r e a l i z a c j i odwiecznego m i t u . T y m t r z e m sposobom t r w a n i a o d p o w i a d a j ą z k o l e i t r z y t y p y d z i a ł a ń — i n s t r u m e n ­ talne, autoteliczne na w y r ó ż n i o n e i twórcze. Nie ma tu miejsca na precyzowanie p o g l ą d ó w p r z e z e ń t y p y d z i a ł a ń . Z a z n a c z m y t y l k o , ż e s ą to p o j ę c i a autora niejedno­ z n a c z n e o r a z , ż e d l a g ł ó w n e g o w ą t k u r o z w a ż a ń istotne jest p o j ę c i e d z i a ł a ń t w ó r c z y c h . „,...celem nych, działania twórczego pozostawienie na jest narzucenie... ś w i a t u zewnętrznej rzeczywistości naszych struktur naszego śladu, psychicz­ naszego «od- bicia>»..." (s. 216). W y r ó ż n i o n e typy ś w i a d o m o ś c i czasu i o d p o w i a d a j ą c e i m s p o s o b ó w postrzegania oraz rodzaje d z i a ł a ń , t w o r z ą trzy „style życia": styl ż y c i a w y p e ł n i o n e g o działań instrumentalnych, styl życia chwilą zaznaczmy, że dla autora i n t e r e s u j ą c y i styl ż y c i a toku pokazuje rozważań, sposób, w których główne j a k i kategoria I jest t w ó r c z y s t y l ż y c i a , j a k o ten, w c z ł o w i e k r e a l i z u j e s i ę n a j p e ł n i e j — j a k , to z o b a c z y m y W szeregiem ludzi t w ó r c z y c h . tezy zostały czasu uobecnia znów którym niżej. przedstawione się w życiu wyżej, ludzi, Autor determinuje ich p o s t a w y i z a c h o w a n i a . Pojęcie czasu jest użyteczne również dla badacza, dla opisu tak ludzkiej �352 RECENZJE jednostki, j a k ś w i a t a , k t ó r y j ą otacza. P r o b l e m y zrodzone ze ś w i a d o m o ś c i przemi­ j a n i a to ta, j e d y n a c h y b a , d z i e d z i n a l u d z k i e g o d o ś w i a d c z e n i a , w k t ó r e j od n a j d a w ­ niejszych i czasów nauki zbiegały matematyczne, się zainteresowania filozofia, teologia, wszelkich dyscyplin wiedzy. antropologia, Fizyka h i s t o r i a , biologia, sztuka i l i t e r a t u r a — s t w o r z y ł y a u t o n o m i c z n e teorie c z a s u . T o t e ż o t w i e r a j ą c r o z d z i a ł o c z a ­ sie (jest to ostatni, t r z e c i r o z d z i a ł ) c z y t e l n i k — d o t y c h c z a s s p o k o j n i e ś l e d z ą c y myśl a u t o r a , p r e z e n t o w a n ą m i e j s c a m i w s p o s ó b d o ś ć z a w i ł y , lecz w r e z u l t a c i e c z y t e l n y —• nagle znajduje się w gąszczu cytatów z najróżniejszych autorów. Kilkadziesiąt n a z w i s k p r z e w i j a s i ę n a k i l k u n a s t u s t r o n i c a c h , co n a s u w a s k o j a r z e n i e z p r z y s ł o w i o ­ wym perskim targiem, na który a l e i epok. I n g a r d e n , K o t a r b i ń s k i , przybyli kupcy nie tylko z różnych krajów, Einstein i Minkowski, św. Augustyn, M . Holbwachs, B . W o r t h , A . J . G u r i e w i c z , B . M a l i n o w s k i , A . W a l i g ó r s k i , O. S p e n g l e r , J . D u r a n d e a u x , W. James, Lammenais, A. Kępiński, Proust... zamieszanie śmierci, i ludzkich prób H u x l e y , Nietzsche, się, kiedy Autor przezwyciężenia Camus, i Marek Aureliusz i S a i n t - E x p e r y i bezimienni obok relacji z Kakojannis („Grek traktatów Zorba"), matematycznych, etnograficznych badań dotyka B. Russel, L e w istoty jej. Pojawiają i ficzne Staff, potęguje się problemu obok siebie S z u k s z y n i Wittgenstein, skazańcy powieść terenowych. i listy Tołstoj, czasu Montaigne wreszcie. D z i e ł a do filozo­ b l i s k i c h , poezje Rzeczywistość — Fromm i literatura, obok realność i imaginacja traktowane są na tych samych prawach jako w y r a z psychiki ludzkiej, eksterioryzacja się ta sama Tym między tego, co w e w n ę t r z n e . walka dwu o planom, swoim przerzucenie po których wewnętrznym Zdaniem Autora, na mostu porusza światem między się obu osobą człowiek, marzeń, a planach rozgrywa ludzką dobrze zewnętrznym a Kosmosem. znający różnicę światem rzeczy i i n n y c h ludzi — o d p o w i a d a j ą dwie p ł a s z c z y z n y badawcze. I m a g i n a c y j n y m miejscem p o t y c z e k c z ł o w i e k a z c z a s e m (w jego n a j s z e r s z y m u j ę c i u ) jest literatura; miejscem r e a l n y m natomiast — folklor. Różnica między literaturą, która za p o m o c ą s ł ó w opanowuje deluje ją, t w o r z y i p r z e k s z t a ł c a , a folklorem, k t ó r y wania w rzeczywistość dzięki wyobraźnię, magii m a moc mo­ ingero­ — r ó ż n i c a t a jest t ą s a m ą , k t ó r a r o z d z i e l a ś w i a t dorosłego od ś w i a t a d z i e c k a . P a w l u c z u k n a z y w a j ą ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y . L i t e r a t u r a powstaje n a poziomie ś w i a d o m o ś c i f o r m y : „ F o r m ę p o j m u j e m y tu b a r d z o s z e r o k o j a k o w s z e l ­ kie kulturowo Literatura i ustalone reguły wyrazu wewnętrznych musi s t w o r z y ć mit, p r z e m i e n i ć dopiero w obrębie rzeczywistość tej s t w o r z o n e j , s y m b o l i c z n e j treści człowieka" w formę realności (s. 87). nierzeczywistości toczyć walkę ze złem i c z a s e m . T a k a jest r o l a s z c z e g ó l n e j postaci f o r m y , j a k ą jest k a ż d a s z t u k a : „ F o r m a artystyczna Dzięki ustosunkowuje artystycznej nas formie do świata, możemy czuć reguluje się po nasz ludzku stosunek nawet w do Kosmosu. świecie gdzie i s t n i e j e s m u t e k i o k r u c i e ń s t w o " (s. 105). W nym f o l k l o r z e jest i n a c z e j . T u t a j życiu wewnętrzna czywistość, świeckość jednoczy dialektyka, nie czyli jest określona codzienność się ze dialektyką sytuacja jest t o ż s a m a świętością. wyłącznie folklorystyczna z mitem, „Dramaturgia w świecie jest w konkretną, podstawowym uczłowieczyć pojęta jako forma jest czas „ D z i ę k i f o r m i e podstawowy żywioł pozwala niezbędnym Żywiołem opanować, jakim jest czas" (s. 103). którym w którego literackich — i żywiołem z rzeczy­ artystycznej udaje s i ę wreszcie żywiołu należą również niszczące człowieka namiętności, tekstach elementem żywioł. świata, przezwyciężyć jego imaginacji, rze­ f u n k c j o n o w a n i a f o l k l o r u j a k o s z t u k i " (s. 106). S z t u k a o z n a c z a tu dialog wistością codzien­ folkloru, jest zło realne, Do dziedziny w y d a j e on zwalczaniu wojnę służą magia, zaklęcia, t a ń c e i o b r z ę d y folkloru. Przezwyciężenie żywiołu, opanowanie i podporządkowanie go człowiekowi za p o m o c ą f o r m y , jest r ó w n o z n a c z n e z p r z y w r ó c e n i e m c z ł o w i e k o w i jego p o d m i o t o w o ś c i , �353 RECENZJE poczucia w s p ó l n o t y ze w s z y s t k i m , co z n a j d u j e s i ę na z e w n ą t r z niego. P r z e z w y c i ę ż e ­ nie żywiołu oznacza odnalezienie Poczucia jedności doświadcza -traktowaniu zamknę samego oczy wszechmoc, siebie, zrobię traci utraconej każde przekonaniu ciemność" — się z chwilą jedności dziecko. o osoby Wyraża tożsamości tę naturalną ja — wiarę odkrycia w ł a s n e j ludzkiej s i ę ono we jaźni, a w i Kosmosu. podmiotowym wszechświat. własną, tym tak samym „Jeśli oczywistą — własnej p r z e d m i o t o w o ś c i . T y m k w e s t i o m p o ś w i ę c o n y j e s t p i e r w s z y r o z d z i a ł k s i ą ż k i pt. „Oso­ bowość". \ Pawluczuk przyjmuje definicję różniając osobę-jednostkę zdolnością istnieje wyodrębnienia własnej ludzką autorefleksji, osobowości punkt krytyczny, J e s t to t e n podporządkowania Wyodrębnia się w ó w c z a s strukturę społeczną, postępującego samozrozumienie. twórczość się jest jednostka samorealizacji. moment odkrycia obdarzona W rozwoju własnej jaźni, otaczającym świecie, uświadomienia prawom do społecznym, „mną" ustalenie relacji innymi, sobie ja-inni. zdeterminowane Samopoznanie a sobie uświadamiamy ja przedmiotowe, kultury. między którym jest etapem pierwszym drugim jest światem. siebie artystyczna, w nim sam moment, w należące w wewnętrzne; równoznaczna „Forma jest i roz­ I n a t y m poziomie s a m o z r o z u m i e n i a m o ż l i w e jest w t ó r n e u z y s k a ­ Uzewnętrzniamy treści którą rozwoju j a podmiotowego rozdźwięku nie z e r w a n e j j e d n i ze nasze od za K a z i m i e r z e m D ą b r o w s k i m , osobowości, siebie jako przedmiotu w subiektywności. etapem od autonomicznego konieczność przez osobowości z swych pojęta sztuce czynach rzeczywistości, jest, z j e d n e j strony, „pomostem tak słowach, owej sposób osobowością projektujemy eksterioryzacji życia. zewnętrznej, narzuceniem między i przejawem jako samorealizacyjny opanowaniem chicznych" z drugiej dziełach najdoskonalszym jest Twórczość jak jest wewnętrznej. ś w i a t u naszych struktur a kulturą" psy­ podporządkowa­ niem c z ł o w i e k a i n n y m ludziom. T y m , co r ó ż n i z refleksyjnym sztuka zespala te d w i e f u n k c j e k u l t u r y , jest ś w i a d o m o ś ć stosunkiem nas nie do tyle rzeczywistości. ze światem „Na w ogóle, formy, poziomie ile ze równoznaczna świadomości światem formy kultury, ze ś w i a t e m w a r t o ś c i " (s. 110). W tym punkcie rozważania nad spotykają czasem, się prowadzone prowadzące do równolegle określenia dwu dwa wątki myślowe: podstawowych dziedzin twórczości, w k t ó r y c h przejawia się w a l k a o „uczłowieczenie ż y w i o ł u " — literatury i folkloru — i r o z w a ż a n i a nad rozwojem ludzkiej osobowości, u w i k ł a n e j w własnej lecz problemy Badanie Kosmosu człowieka naczelnym we i jaźni, wszystkich (i n i e z b y w a l n y m ) także jego u w i k ł a n i a c h , dla k a ż d e g o w stosunki przy założeniu, jest o k r e ś l e n i e nie tylko interpersonalne. że zadaniem swego m i e j s c a w Kosmo­ sie i w s p o ł e c z e ń s t w i e z a r a z e m (a r z e c z y to z u p e ł n i e r ó ż n e ) , to b a d a n i e m o ż l i w e j e s t p r z e z opis k u l t u r y . K u l t u r y pojętej jako rodzaj siatki, n a k t ó r ą człowiek rzutuje swoje m y ś l i , doznania i refleksje. W ujęciu Pawluczuka kultura ustanawia reguły w y r a ż a n i a w e w n ę t r z n y c h c z ł o w i e k a . C z y t e l n i k nie z n a j d z i e w o m a w i a n e j k s i ą ż c e s p r e c y z o w a n e j definicji kultury, wych punktów Określeniem jest ale W kultury: rozdziale definicje kultury, które mówiące regulacji — o złożoność stosunków problematyki, człowiek 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 — stanowi — różnorodność ujęcia o funkcjach", człowiek i kształcie każdej człowiek definicji kultury, oraz funkcjonalne traktowania c i u j ą c e g o (fenomenologia) j a k o zdaniem podstawowych daje przegląd selektywnym potrzebę moim „dwu „ K u l t u r a " autor całościowe— czym podkreśla całą możli­ widzenia. sformułowanie jątku dostrzeże treści jednoznacznie — wy­ Kosmos. przeciwstawiając — fenomenologicznym, opisowego ( f u n k c j o n a l i z m ) komplementarnych. książki, bez przy i w a r t >ś- �354 RECENZJE Wychodząc lizuje k s i ą ż k ę lematyką definicji Chciałabym tury z z a ł o ż e n i a , ż e ta n o t a t k a o wielowątkowej kultury, poruszaną natomiast współczesnej, zwrócić w której jest j e d y n i e w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą , kompozycji, nie zatrzymam wielokrotnie uwagę w czytelnika na żyjemy tu i teraz, się dłużej wielu innych interesujące z kulturą sygna­ nad prob­ publikacjach. porównanie tradycyjną, kul­ nazywaną przez autora t a k ż e l u d o w ą . „Człowiek dzisiejszy... m e n t ó w proponowanych spójną całość, musi wybierać, musi m u przez k u l t u r ę zharmonizować ją z s p o ł e c z n y c h , w k t ó r e jest u w i k ł a n y własnym wysiłkiem z wielu ... s t w o r z y ć p e w n ą , m n i e j własnymi predyspozycjami, z lub systemem TÓI ... s ł o w e m , c i ę ż a r u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i n ę t r z n e j ... s p o c z y w a t e r a z n a jednostce, b y ł a j u ż m o w a w t e d y , gdy z a z n a c z o n y z o s t a ł o p o z y c y j n y tych pierwszy dwu sposobów przynależy do wew­ a n i e n a k u l t u r z e — j a k to b y ł o w ł e c z n o ś c i t r a d y c y j n e j " (s. 170). O r ó ż n i c y m i ę d z y k u l t u r ą t r a d y c y j n ą a kloru, ele­ bardziej przejawiania się charakter literatury i fol­ aktywności „ n a s z e j " c y w i l i z a c j i , d r u g i do spo­ współczesną artystycznej, z kultury zwanej których tradycyjną lub ludową. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , gdzie o b o w i ą z u j e zasada tożsamości rzeczy, przekona­ nie o s u b s t a n c j a l n o ś c i w s z y s t k i c h r z e c z y i o t y m , ż e w k a ż d e j z n i c h t k w i e l e m e n t psychiczny, gdzie c z a s t u r z e owe w toku normalnej, wiąże się społecznych skoro nie dziedziny charakter mityczny codziennej cyjnej nazywa autor łań ma (stacjonarny) dwie podstawowe funkcje regulacyjne i ma ze względną całościowymi w działalności wielofunkcyjnością: danej człowieka". społeczności s z t u k i , p r a w a , filozofii, Tę społeczeństwa, spajającymi grupę. wydzielonej, ideologii, s y s t e m ó w wie tych zautomatyzowanych tej kultury kul­ trady­ wytworów Jasne jest i dzia­ ról bowiem, zautonomizowanej, nauki, rekreacji, wartości w równocześnie, kompleksowością że samodzielnej nie ma t e ż ludzi, a n i instytucji z a j m u j ą c y c h s i ę w y ł ą c z n i e tymi dziedzinami, nie m a swoistych sobą otóż się cechę „Ta wielofunkcyjność jednorodnością więziami — "... r e a l i z o w a ł y i programów życiowych dziedzin tak, j a k to jest w sprzecznych tworzonych między na podsta­ cywilizacji p r z e m y s ł o w e j " (s. 53). W tej n i e w i e l k i e j terminów objętościowo i nazwisk, trudno nia m y ś l i autora konieczna powołuje jak pozorom sądzę, syntez ludzkiego na pytanie wraz bytu króla z całym gąszczu się wymagało niestety języka odpowiedział: dworem, szeregu i autora śledze­ wyjaśnić hermetyczny, także tak przez D l a swobodnego innych prac — tych, na pozwalają w tej prostego, „Człowiek ministrami przytoczonych zorientować. j a s n o ś c i , jest to j ę z y k uwidoczniło który król, jest z n a j o m o ś ć s i ę on sam, a t a k ż e tych, k t ó r e Gdyż, wbrew co, książce, w się momentami trudny w notatce. jak stosowane odbiorze Czyżby język uczonymi, owego żył niewątpliwie mędrca, w Ten kręgu dyscyplin socjologii. Ewa — tworzenie rodzi się, cierpi i umiera"? k u l t u r y t r a d y c y j n e j , gdzie nie b y ł o r ó ż n y c h s y s t e m ó w w a r t o ś c i a n i w i e l u wiedzy o c z ł o w i e k u . Nawet które terminy. Oźminkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7f1af5255bac0eab576079a025fcfc5.pdf fbc7ffbe493721c09f01bccc88bf74fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1179 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.213-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 INNOWACJE W Z W Y C Z A J A C H ŻYWIENIOWYCH. VI MIĘDZYNARODOWA K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA E T N O L O G I C Z N Y M BADANIOM N A D POŻYWIENIEM, K A R N I O W I C E POD K R A K O W E M , 9-12 X 1985 r. Gdy 15 lat temu, w 1970 г., po raz pierwszy etnolodzy interesujący się problematyką pożywienia spotkali się w Lund, w Szwecji — postanawiając zbierać się odtąd co trzy lata w różnych częściach świata, aby kontynuować wymianę doświadczeń i dyskutować nad swymi pracami — wysunęli już wówczas propozycję i życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca następnego spotkania . Propozycja ta powtarzana byla niemal na każdej z kolejnych konfe­ rencji, ale mogła zrealizować się dopiero w 1985 r. dzięki zabiegom i energii dr A. Kowalskiej-Lewickiej, prezesa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, której zasługą jest dopro­ wadzenie do spotkania w naszym kraju. Ona to wzięła na siebie cały trud organizacji i odpowiedzialności za to duże — w skali polskiej etnografii — przedsięwzięcie. Szósta więc „etnologiczna konferencja pożywieniowa" odbyła się w Polsce, w Karniowicach pod Krakowem, w nowoczesnym Ośrodku Szkolenia Rolniczego, gdzie stworzono uczestnikom dobre warunki do obrad, izolując ich w pewnym sensie od miasta, co zresztą uznano za sukces organiza­ cyjny. Nawet malownicze położenie Ośrodka w paśmie jurajskich skałek wapiennych, wycieczko­ wym miejscu mieszkańców Krakowa, nie odciągało od obrad, dyskusji i spotkań kuluarowych, które trwały do późnych godzin wieczornych. Starano się bowiem maksymalnie wykorzystać to spotkanie etnologów, a także i historyków, interesujących się właściwie tym samym zagad­ nieniem, ale rozwiązujących je w różny sposób i różnymi metodami. Może dzięki coraz lepszej znajomości spotykających się od lat tych samych na ogół o s ó b , a może dzięki życzliwej i pogodnej atmosferze, którą udało się stworzyć na konferencji, goście zagraniczni uznali ją za niezwykle udaną. Uczestniczyły w niej 44 osoby (ze zgłoszonych na liście 77) z nastę­ pujących krajów: Austria (1), Bułgaria (1), Czechosłowacja (2), Francja (1), Holandia (1), Irlandia (1), Norwegia (2), N R D (2), Polska (7), R F N (4), Stany Zjednoczone Ameryki Północnej (8), Szwecja (7), Węgry (4), Wielka Brytania (1), ZSRR (i) oraz Berlin Zachodni (1). Obrady odbywały się na posiedzeniach plenarnych i w sekcjach, na których wygłaszano referaty w języku angielskim lub niemieckim. 1 2 Tematyka omawianej konferencji sformułowana została jako „innowacje w zwyczajach żywie­ niowych", zgodnie z zasadą koncentrowania problematyki obrad wokół ustalonego na poprzedniej konferencji tematu . Temat ten okazał się szeroki i interesujący, również ze względu na 3 1 Zob. R. V a l e r i , The First International Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, „Ethnologia Scandinavica", 1971, s. 185-186. Na konferencji tej zaproponowano nawet temat następnych obrad w Polsce, jakim miało być „pożywienie głodowe". Z 40 uczestników pierwszej konferencji w obecnej wzięło udział 9 osób, w tym dwie z Polski: M. Dembińska z Warszawy i A. Kowalska-Lewicka z Krakowa. Dotychczas poruszane były następujące zagadnienia: 1) stan i metody badań nad poży­ wieniem w Europie i USA (Lund, 1970); 2) dominujące cechy regionalnego sposobu odżywiania (Helsinki, 1973); 3) preferencje i tabu potraw i napojów (Cardiff, 1977); 4) pożywienie jako komunikacja (Stainz, 1980); 5) okresy i punkty zwrotne w historii pożywienia (Matrafüred, 2 3 �214 KRONIKA prezentowane przez referentów różne sposoby ujęcia zagadnienia, przedmiot, zakres czasowy i badane środowisko, którym była zarówno wieś, jak i miasto. Prof. dr Nils-Arvid Bringéus, dyrektor Instytutu Etnologicznego w Lund, inicjator spotkań i duża osobowość w etnologii światowej, otwierając obrady podkreślił wagę, wieloaspektowość i miejsce pożywienia w całym kontekście badań nad człowiekiem i jego kulturą, w której śledzeniem innowacji, jej kierunków i konsekwencji zajmowali się takiej miary uczeni, jak Sigfrid Svensson z Lund i Gunter Wiegelmann z Munster, niestety nieobecny na konferencji z powodu choroby. Dwa pierwsze referaty dotyczyły zmian w ideologii i praktyce odżywiania w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej. Pierwszy z nich wygłosiła N. W. Jerome z Wydziału Medycyny Uniwersytetu w Kansas City, drugi C. D. Rath z Instytutu Semiotyki i Teorii Komunikacji Uniwersytetu w Berlinie Zachodnim. W referatach tych z jednej strony podkreślono teoretyczne aspekty badań nad współczesnymi tendencjami w dziedzinie wyżywienia, z drugiej wskazano na aktualną sytuację i praktyczną działalność m. in. różnego rodzaju barów szybkiej obsługi, krytyczne głosy ekologów i propagatorów tzw. „powrotu do natury", poruszając istotny we współ­ czesnym świecie problem zmian w systemie odżywiania, nie zawsze korzystnych dla organizmu ludzkiego i społeczeństwa. W badaniach etnologicznych współczesność zawsze przeplata się z przeszłością, tym bardziej że zagadnienie innowacji często wymaga ujęcia diachronicznego. Stosunkowo wiele uwagi poświęcono więc wprowadzeniu i rozpowszechnianiu się spożycia alkoholu, herbaty i innych używek (A. Fenton, P. Lysagth. U. Meiners. R. Sandgruber, R. Weinhold), warzyw (M. Ludvíkova), nowych środków żywnościowych i potraw (E. Kisban, M. Markus, L . Radewa, E . Sergó), czy też zmian w urządzeniach ogniowych (G. Benker). Kulturową analizę zwyczajów świątecznych w południowej Szwecji na podstawie źródeł archi­ walnych z lat 1860-1920 przedstawiła I. Nordstrom z Lund, omawiając wprowadzane do posiłków świątecznych innowacje w zakresie potraw, sposobu ich podania, zachowania się biesiadników przy stole. Zwróciła uwagę na prestiżową funkcję innowacji kulinarnych, konsta­ tując, iż święto bywa mierzone rodzajem podawanych potraw, a jego rytuał wyznaczają kolejne posiłki. Uczestniczący w konferencji historycy przedstawili ciekawy sposób ujęcia pro­ blematyki badawczej, zajmując się m. in. — jak np. H . J. Teutenberg z Munster — narodzinami kuchni mieszczańskiej i kryjącymi się pod tym pojęciem wartościami, prezentując interesujące etnologów dane źródłowe do przemian pożywienia okresu industrializacji w niemieckojęzycznej Europie środkowej. Analizie pojawiających się i znikających środków żywności we francuskich książkach kucharskich od X I V do XVIII w. poświęcony był referat J. L . Flandrina z Paryża, który szczególną uwagę skupił na użyciu w kuchni francuskiej ostrych przypraw, zabijających nieraz smak potraw, maskujących ich nieświeżość lub podniecających apetyty. Ilość i rodzaj tych przypraw ulegała zmianie w ciągu wieków, od nadużywania ich w średniowieczu do rezygnacji z wielu w ciągu wieku X V I I i zastępowania wschodnich przypraw przez pochodzenia rodzimego. Różnice między polską kuchnią średniowieczną a nowożytną omówiła M. Dem­ bińska z Warszawy, odwołując się nieraz do sformułowań ww. historyka francuskiego, który zwrócił uwagę na znamienne dla kuchni nowożytnej zmiany m. in. w ocenie użycia masła czy wszelkiego rodzaju sosów. Wiek X V I I można uznać za przełom między średnio wiecznością a nowożytnością kuchni europejskiej, przy czym na skutek rożnych czynników, przezwyczajeń, a przede wszystkim możliwości zdobywania produktów i przypraw, różnicowały się kuchnie i w różnym czasie następowały zmiany. Na koniec tego krótkiego przeglądu — nie wszyst­ kich zresztą referatów, których druk przygotowywany jest obecnie — przenieśmy się raz jeszcze do czasów nam współczesnych, do jednej z dzielnic Paryża, w której przeprowadziła badania A. Sjogren ze Sztokholmu, ukazując zmiany w funkcji jadalni, jej usytuowaniu w mieszkaniu (od znacznego oddalenia od kuchni do zbliżania się do niej), rozplanowaniu mebli, a przede wszystkim stołu jadalnego oraz wynikające z tego zmiany w rytuale spożywania posiłków 1983). Zob. też M. D e m b i ń s k a , Dziesięciolecie międzynarodowych spotkań naukowych poświęco­ nych etnologicznym i historycznym badaniom nad pożywieniem, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 29: 1981, nr 4, s. 557-561. �215 KRONIKA w rodzinie. Tytuł referatu: „Czy pokój jadalny należy do przeszłości?" kryje w sobie powszechne — nie tylko w stolicy Francji — tendencje zmian w sposobie bycia mieszkańców miast. Na konferencji poruszano też sprawy organizacyjne tego nieformalnego zrzeszenia, któremu przewodniczył dotąd prof, dr N. A. Bringeus. W związku jednak z powołaniem go na przewodniczącego Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru [SIEF] funkcję tę przekazał swemu współpracownikowi z Uniwersytetu z Lund, A. Salomonssonowi. Omawiano też sprawy wydawnicze oraz miejsce i temat następnego spotkania. Wybór padł na Norwegię, której przedstawiciele zaproponowali „konserwację i przechowywanie żywności" jako przedmiot następnych obrad. Uczestnikom Konferencji w Karniowicach udostępniono do wglądu niektóre wydane ostatnio publikacje z zakresu interesującego wszystkich zagadnienia, jak też mapy dotyczące pożywienia, opracowane przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego I H K M P A N we Wrocławiu. Mieli też oni okazję zapoznać się z polskimi potrawami narodowymi na okolicznościowym obiedzie w jednej z renomowanych restauracji Krakowa oraz zwiedzić skansen w Falkowej koło Nowego Sącza, gdzie zaproszono ich na ucztę weselną z licznymi regionalnymi potrawami. W czasie zwiedzania tego pięknie usytuowanego muzeum na wolnym powietrzu gościom demonstrowano sposoby przetwórstwa żywności (np. wyrób oleju, masła i sera, suszenie śliwek, pieczenie chleba i in.) oraz pracę twórców ludowych. Występy folklorystycznych zespołów tanecznych zamknęły tę bardzo dobrze zorganizowaną wycieczkę, która była ostatnim punktem programu Konferencji. Liczne słowa podziękowania, jakie skierowane były do dr A. Kowalskiej-Lewickiej i osób pomagających jej w przygotowaniu Konferencji pozwalają sądzić 0 dużym zadowoleniu uczestników, rozjeżdżających się do swych krajów z uczuciem sympatii 1 uznania dla wysiłków i gościnności organizatorów tego spotkania. Zofia Szromba-Rysowa K O N F E R E N C J A E T N O G R A F I C Z N A O ŚLĄSKU Staraniem Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu, przy współudziale Dolnośląskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego we Wrocławiu i Wroc­ ławskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dn. 5-7 grudnia 1985 r. odbyła się konferencja o tematyce etnograficznej pod nazwą „Kultura ludowa sercem Śląska". W jej inauguracji uczestniczyli przedstawiciele władz wojewódzkich, organizacji społecznych, radia i prasy oraz władz uczelnianych. Dla podkreślenia szczególnego charakteru konferencji na miejsce obrad wybrano barokową aulę Leopoldina w głównym gmachu Uniwersytetu. Za rządów pruskich, od początku powstania Uniwersytetu studiowało tutaj wielu Polaków, któ­ rych los nie był zawsze łatwy na skutek różnych represji. Program nauk humanistycznych był w Uniwersytecie na ogół słabo rozwinięty, wymagał więc od studentów zdwojonej uwagi i pracy nad sobą. Podkreślał również niemieckość śląskich ziem i ich mieszkańców, argumentując to statystycznymi danymi, dotyczącymi rozprzestrzenienia języka niemieckiego. Tymczasem autentyczne spisy ludności wykazują, że w pruskich rejencjach jeszcze na początku X X w. liczba Polaków wcale nie była taka mała. Potwierdzają to także realia kulturowe oraz gwara śląska. Przetrwały one tutaj do czasów współczesnych i częściowo wtopiły się w nową rzeczywistość. Nie trzeba szczególnie udowadniać, że lud śląski na tych ziemiach odegrał decydującą rolę w walce o polityczne, narodowe i społeczne wyzwolenie, gdyż wiele już na ten temat napisano. Niejako jednak w hołdzie tym, którzy bronili polskości i którzy w jej imię polegli, oraz dla podkreślenia wagi i znaczenia, jakie odegrał lud przyczyniając się do kształtowania kultury narodowej Śląska, wybrano Wrocław — jako stolicę tego regionu — na miejsce konferencji. Przyczyn jej zorganizowania było kilka. Po pierwsze: w bieżącym roku Uniwersytet Wrocławski obchodził 40 rocznicę swego istnienia. Chodziło więc o za- �216 KRONIKA akcentowanie tej uroczystości m. in. udziałem etnografii. Po drugie — kultura ludowa na Śląsku w takim ujęciu, jak to uczyniono obecnie, nie była dotąd tematem żadnej konferencji. Odbywały się jedynie sesje poświęcone wybranym zagadnieniom lub regionom. Tym razem skierowano zaproszenie do przedstawicieli wszystkich okręgów należących etnicznie do terenu, który pomimo różnych zmian granic administracyjnych i państwowych oraz zmian ludności zachował swoje historyczne nazwy i oblicze. Byli więc przedstawiciele Śląska Cieszyńskiego, Górnego, Opolskiego, Dolnego, Opawskiego oraz łużyckiej części należącej administracyjnie przez ponad sto lat do Śląska. Organizatorom chodziło o dokonanie podsumowania, co dotąd uczyniono w zakresie badań nad ludową kulturą Śląska, pogłębienia wiedzy o niej i jej upowszechnienia, i o ukazanie, w jakim kierunku podążają lub winny podążać dalsze działania. Chodziło również o uczynie­ nie pierwszego kroku zmierzającego do integracji i współpracy badaczy i instytucji, których uwagą i podstawą działania jest ludowa kultura na Śląsku. Nadanie konferencji tytułu „Kultura ludowa sercem Śląska" miało zaakcentować fakt, iż na tych ziemiach lud odegrał najważniejszą rolę w utrzymaniu oblicza słowiańskiego i narodo­ wego oraz trwałych wartości kulturowych. Winni o tym pamiętać nie tylko tutejsi mieszkańcy, ale także badacze zajmujący się innymi regionami, teorią kultury i jej syntezą. Program, jaki ustalono, można by scharakteryzować w skrócie: wczoraj, dziś i jutro kultury ludowej na Śląsku. Tak więc, pierwsza część uwzględniała referaty, które dotyczyły uwarunkowań historycznych rozwoju kultury ludowej na Śląsku (doc. dr hab. Aleksander Nyrek z Instytutu Historii Uniwersytetu Wrocławskiego), folkloru śląskiego jako oręża w walce o polskość (prof, dr hab. Dorota Simonides - Instytut Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu) i świadomości narodowej ludności na polskim obszarze etnicznym Śląska (prof, dr hab. Andrzej Brożek — z Instytutu Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie). Uzupełnienie stanowiło omówienie stanu i wyniku badań nad ludową kulturą Śląska do 1945 r. (mgr Eugeniusz Kłosek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocław­ skiego) oraz dorobku nauki niemieckiej w zakresie folkloru do 1939 r. (doc. dr hab. Jerzy Pośpiech z Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu). Z uwagi na fakt, że obszar Śląska potraktowano jako makroregion, w tej grupie referatów znalazło miejsce omówienie ludowej kultury Śląska Opawskiego (dr Zdena Váchova z Slezského Muzea v Opavie) oraz stanu tradycyjnej kultury ludowej na Górnych Łużycach, w okolicy Hoyerswerda (dipl. et. Albrecht Lange z Instytutu Serbo-Łużyckiego w Budziszynie). Cykl ten zamykał referat dotyczący specyfiki kultury ludowej Śląska w świetle Polskiego Atlasu Etnograficznego (dr Janusz Bohdanowicz z Pracowni Polskiego Atlasu Etno­ graficznego Zakładu I H K M PAN we Wrocławiu). Współczesny dorobek badaczy i metody działania oraz obecny stan kultury uwzględniały kolejne referaty, z których jako pierwszy wymienić należy referat dotyczący zderzenia kultur na Dolnym Śląsku (dr Magdalena Rostworowska z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu). Nad problematyką tą koncentrowali uwagę różni badacze i instytucje naukowe, co znalazło wyraz w licznych publikacjach. Ich omówienie było przedmiotem dwu innych referatów; na temat ośrodków badawczo-naukowych i upowszechnieniowych na Śląsku (mgr Krystyna Kaczko z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) oraz zakresu i metod badań kultury ludowej na Śląsku w 40-leciu P R L (dr Henryka Wesołowska z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Rzeczywisty stan kultury na Górnym Śląsku przedstawiały referaty pt. „Kultura ludowa w świetle tradycji i współczesności" (doc. dr hab. Barbara Bazielich z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego) oraz „Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształto­ wanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku" (dr Irena BukowskaFloreńska z Instytutu Nauk Pedagogiczno-Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cie­ szynie). Żywą ilustracją powojennej rzeczywistości Dolnego Śląska była wystawa pt. „Stare i nowe na wsi dolnośląskiej", którą otwarto z okazji konferencji jako stałą ekspozycję w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Pokazuje ona zjednej strony część kultury materialnej, zastaną w obrębie wsi i zagrody przez ludność osiedlającą się tutaj po 1945 г.; drugą natomiast �217 KRONIKA kolekcję stanowią przedmioty gospodarczego i osobistego użytku, jakie przywieziono na Dolny Śląsk z poprzednich miejsc zamieszkania. Kontynuację obecnego stanu kultury ludowej z uwzględnieniem perspektywicznych kie­ runków i zachodzących w niej zmian zaprezentowano w trzeciej grupie referatów. Rozpoczął ją referat ukazujący obraz współczesnej społeczności wiejskiej na Śląsku (doc. dr hab. Edward Pietraszek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Autor wystąpienia zwrócił przy tym uwagę na wszystkie większe i specyficzne subregiony, poczynając od Beskidu Śląskiego na południu, a kończąc na zachodnich krańcach Dolnego Śląska. Jako konkretny przykład rzeczywistości zaistniałej tutaj po II wojnie światowej ukazano problem adaptacji i integracji kulturowo-społecznej omawiając więzi rodzinne i krewniacze (dr Wanda Czapran z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Referat ten był wynikiem indywidualnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 70-tych. Otwierał on drogę innym referatom, z których pierwszy zwracał uwagę na społeczne potrzeby funkcjonowania kultury na Dolnym Śląsku (mgr Maria Gołubkowa z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu), drugi — na współczesną twórczość ludową i kierunki jej rozwoju na Górnym Śląsku (mgr Maria Lipa-Kuczyńska z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) i trzeci, który dotyczył roli skansenu w środo­ wiskach zindustrializowanych i zurbanizowanych na przykładzie Śląska (mgr Krystyna Wicher-Jesionowska z Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach). Podnosiły one zarówno wartość i znaczenie tradycji ludowych jako czynnika integrującego, patriotycznego i kształtującego świadomość narodową, jak też rodzącego stale artystyczne potrzeby, wprawdzie jakościowo inne, często zupełnie nowe, lecz nawiązujące w jakimś stopniu do różnych znanych wątków, uznawanych za dziedzictwo pokoleń. Doświadczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z pracy badawczo-naukowej czy dokumentacyjnej, lecz także upowszechnieniowej, reprezentowanej przez śląskie uczelnie, instytuty oraz państwowe i społeczne muzea i skanseny. Ich intensywna działalność na Śląsku, zwłaszcza w latach minionego 40-lecia, wyraża się w licznych akcjach badawczych, publikacjach, wystawach, nowo zorganizowanych placówkach muzealnych uwzględ­ niających szeroko problematykę kultury ludowej na Śląsku, kształtującej się zawsze w specyficz­ nych i szczególnie trudnych warunkach. Dla zaprezentowania chociaż części wyników prowa­ dzonych prac zorganizowano także w gmachu Uniwersytetu wystawę książki o tematyce etnograficznej poświęconej Śląskowi. Barbara Bazielich DZIEŃ MUZUŁMAŃSKI W PIENIĘŻNIE Dnia 28 września 1985 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pie­ niężnie zorganizowano Dzień muzułmański. Z tej okazji przybyli muzułmanie polscy z Warszawy, Białegostoku i Gdańska oraz zaproszeni goście. Dzień rozpoczęto mszą, na której byli obecni wszyscy uczestnicy Sesji. Mszy przewodniczył o. Stanisław Wyparło SVD, misjonarz pracujący od 20 lat w Indonezji. Przedstawił on konkretne przykłady współpracy między katolikami i muzułmanami, takie jak: pomoc przy budowie obiektów sakralnych, uczestnictwo duchownych obu religii w większych świętach chrześcijańskich lub islamskich. Oficjalnego otwarcia Dnia muzułmańskiego dokonał o. dr H. Gzella — dyrektor studiów Misyjnego Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Podkreślił on, iż płaszczyzną jedności i dialogu jest wiara w Jedynego Boga. O. dr E . Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, zapoznał zebranych z genezą tego nietypowego spotkania oraz nakreślił perspektywiczne plany tego rodzaju spotkań. Przedstawił również cele, jakie miała wystawa „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich", która była prezentowana w Pieniężnie od 15 VI 1985 r . Podkreślił również, iż 1 1 Dokładniejsza relacja z tej Wystawy została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. 31: 1986, z. 2, s. 183-185. �218 KRONIKA islam, podobnie jak chrześcijaństwo, nie unikną) podziałów wewnętrznych. Żywym tego przy­ kładem jest obecność na sesji muzułmanów sunnitów (islam ortodoksyjny) oraz muzułmanów Ahmadi (modernistyczny prąd religijny odchodzący wyraźnie od ortodoksji sunnickiej). W dalszej części Sesji głos zabrali prelegenci. Jako pierwszy wystąpił imam mgr Mahmud Taha Żuk, reprezentant grupy muzułmanów Ahmadi. Ukazał on, iż islam to nie tylko religia, moralność, ale również system prawno-społeczny oparty na świętej księdze — Koranie, oraz na Sunnie, czyli tradycji muzułmańskiej. Przedstawił artykuły wiary oraz zasady, które musi wypełniać prawowity muzułmanin. Nakreślił także historyczny rys islamu. O wspólnotach Tatarów polskich w latach 1918-1939 mówił dr Ali Miśkiewicz, przedsta­ wiciel grupy muzułmanów sunnitów, adiunkt Pracowni Badań Regionalnych Instytutu Historii filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. W Polsce północno-wschodniej okresu mię­ dzywojennego Tatarzy tworzyli jedną z najsilniejszych grup etnicznoreligijnych. W granicach całej Rzeczypospolitej było ich ok. 6 tys. Kulturalnie zbliżeni byli do Polaków i Białorusinów. Odróżniali się od nich obrzędowością religijną. Inteligencja tatarska mówiła językiem polskim, a znała także francuski i rosyjski. Pozostali mówili po białorusku lub używali dialektu kresowego. Młodzież uczęszczała do polskich szkół, gdyż własnych Tatarzy nie posiadali. Języka arabskiego i Koranu uczono w szkołach przyświątynnych. W 1925 r. zwołano w Wilnie Ogólnopolski Zjazd Muzułmanów. Na Zjeździe powołano Muzułmański Związek Religijny Rzeczypospolitej Polski, zrywając przy tym więzy z zarządem duchownym (muftiatem) w Symferopolu. Utworzono autokefalię związku uniezależniając go od jakiejkolwiek władzy religijnej muzułmanów za granicą. Powołano także organ zarządzający Związku — muftiat, powierzając godność muftiego doktorowi nauk orientalistycznych Jakubowi Szynkiewiczowi. Siedzibą muftiatu i nowo utworzonego Związku Kulturalno-oświatowego Tata­ rów Rzeczypospolitej Polski zostało Wilno. W 1936 r. utworzono w ramach 13 Pułku Ułanów Wileńskich szwadron tatarski. Walczył on w kampanii wrześniowej, a potem w II Korpusie Polskim na ziemi włoskiej oraz w I i II Ryc. 1. Modlitwa Fot. Józef Roszyński. SVD �219 KRONIKA Ryc. 2. Uczestnicy „Dnia muzułmańskiego" podczas wspólnej modlitwy Г 0 1 . Jo/cl' Ros/jibki SVD Armii Wojska Polskiego. Związek Kulturalno-Oświatowy organizował świetlice tatarskie, biblio­ teki, amatorskie zespoły artystyczne. Wydawano także: Roczniki Tatarskie (3 tomy — 1932, 1935, 1938), miesięcznik „Życie Tatarskie" (w latach 1934-1938) oraz kwartalnik „Przegląd Islamski" (w latach 1930-1937). Ogromnie ciepło przyjęta została przez słuchaczy jedyna kobieta wśród prelegentów — Dżennet Dżabagi Skibniewska z grupy muzułmanów sunnitów, pedagog, redaktor, działacz społeczno-kulturalno-religijny. Z wielkim zaangażowaniem emocjonalnym opowiadała ona o życiu muzułmanów Warszawy 20-lecia międzywojennego, gdyż wiązało się to także z jej osobistymi losami. Dżabagi Skibniewska jest córką Wassan-Gireja Dżabagi. redaktora naczelnego ..Prze­ glądu Islamskiego", pisma przeznaczonego dla społeczności muzułmańskiej, które wydawane było w Warszawie. Osoba W. G. Dżabagi nadawała ton życiu inteligencji tatarskiej w stolicy. Wokół jego domu zbierało się jej grono. Należeli do niego imamowie. dyplomaci, literaci oraz takie osoby, jak: ks. Z. Choromański, późniejszy biskup, sekretarz Episkopatu Polski, czy prof. Alfred Górka, orientalista, kierownik Instytutu Wschodniego, mającego w tym czasie siedzibę w Warszawie. W godzinach popołudniowych uczestnicy Dnia muzułmańskiego zwiedzili wystawę „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich". Wystawę objaśniali: imam mgr Mahmud Taha Żuk oraz dr Ali Miśkiewicz. Na wystawie zgromadzono m. in.: teksty Koranu z komentarzem, Sunnę Alego zawierającą wypowiedzi Proroka dotyczące modlitwy, małżeństwa, nauki itp., podręczniki, za pomocą których dzieci muzułmańskie zdobywały w szkołach przyświątynnych znajomość języka i pisma arabskiego oraz próbki pisma tych uczniów z terenu Polski okresu między­ wojennego. Inną grupę stanowiły przedmioty związane z kultem muzułmańskim (m. in. namaziyk — dywanik służący do modlitw, który ma wyrażać skupienie i oderwanie się modlącego od otaczającego go świata; obrzędowe nakrycie głowy imama muzułmańskiego; tazbich — róża­ niec o 99 paciorkach, na którym odmawia się 99 imion Boga zawartych w Koranie, chamail — zbiór modlitw rytualnych: korzeń z Mekki przywieziony na pamiątkę przez pielgrzymów oraz �220 KRONIKA Ryc. 3. Członkowie prezydium Fot. Józef Roszyński SVD muhiry — ozdobne wersety z Koranu. Prezentowane były także pamiątki i zdjęcia dotyczące islamu wraz z czasopismami wydawanymi przez polskich muzułmanów. Dzień muzułmański był również dniem zamknięcia tej wystawy. Od chwili otwarcia zwiedziło ją ponad 20 tys. osób. Po zwiedzeniu wystawy wznowiono Sesję. Wiceprzewodniczący Gdańskiego Oddziału Pol­ skiego Towarzystwa Orientalistycznego, mgr Maciej Konopacki, z grupy muzułmanów sunnitów, zapoznał obecnych z wartościami polskiego Orientu. Na północnym wschodzie można było spotkać mozaikę religijną: katolicy, Żydzi, muzułmanie. Pośród różnych religii przyszły — szeroko pojęty — ekumenizm kreślił swe niepisane zasady. Ta osobliwa aura Wileńszczyzny oddziaływała na twórców, np. Słowackiego, który wyraził to w poemacie „Beniowski", czy np. Cz. Miłosza. Korzystanie z dziedzictwa więcej niż jednej kultury i gromadzenie wartości z kilku jednocześnie zrębów cywilizacyjnych zawsze wzbogacało ludzkość. To, co muzułmańskie, nie łączy się z tym, co polskie, w sposób mechaniczny, pozwalający na rozgraniczenie dwóch części — mówił Ahmed Misbah, z grupy muzułmanów Ahmadi z Warszawy. Przedstawił on duchowność muzułmanów polskich w aspekcie spotkania dwóch kultur. Uwagi jego miały charakter hipotetyczny. Opierając się na analizie pisma „Al-Islam" (wydawanego w formie biuletynu przez muzułmanów Ahmadi w Warszawie) próbował wykazać budowanie swego rodzaju subkultury łączącej dwie kulturowe tradycje. Uważał, iż badania porównawcze obej­ mujące muzułmanów innych kręgów kulturowych pozwoliłyby ukazać to. co sprawia, iż muzułmanie polscy różnią się od swych współwyznawców z zagranicy. Poruszył on także problem Polonii muzułmańskiej, twierdząc, że tożsamość polskich muzułmanów okazuje się trudna do utrzymania poza granicami kraju. Jako ostatni z prelegentów wystąpił Selim Chazbijewicz, z grupy muzułmanów sunnitów, literat i poeta, który przedstawił myśl mesjańską muzułmanów polskich. Wszystkie kierunki mistyczne zakładają, iż nosicielem tajemnicy, która daje wręcz nieograniczoną moc. będzie Mesjasz (Mahdi). On przygotuje ludzi do wypełnienia się czasów i sądu ostatecznego oraz zaprowadzi prawo Jedynego Boga. Podczas swego wystąpienia Selim Chazbijewicz wska­ zywał na przykłady istnienia tradycji mesjańskiej w polskiej poezji (tradycja mickiewiczow- �221 KRONIKA ska). Mesjanizm tatarski ma swe korzenie nie tylko w idei religijnej, ale także w idei współistnienia i współprzenikania dwóch kultur: azjatyckiej i europejskiej. Jest propozycją kontemplacji własnej natury w relacji ze światem. Kończąc swoją relację prelegent po­ wiedział: „Życie polskich Tatarów jest przykładem na to, że można być w każdym calu Europejczykiem, zachowując rdzeń islamski — na dnie duszy ukrytą tęsknotę stepu". Wystąpienie to wzbudziło ożywioną dyskusję, po której głos zabrał mgr M. Konopacki. Podzielił się on swymi refleksjami na temat Dnia muzułmańskiego oraz podziękował organiza­ torom za zaproszenie w imieniu prelegentów. Podsumowując Sesję o. mgr M. Faliszek, rektor seminarium, powiedział, iż tego dnia spot­ kaliśmy się z budującym świadectwem wiary. Na zakończenie spotkania wystąpił o. dr K. Keler, wiceprowincjał werbistów. Zaznaczył on, że dzięki temu wyjątkowemu spotkaniu mogliśmy pogłębić pojęcie dialogu. Stwierdził również, iż „demon nietolerancji i fanatyzmu dzieli i niszczy wiele społeczności. Dlatego dobrze byłoby, gdyby to spotkanie nauczyło nas tole­ rancji, która jest punktem wyjścia do wspólnego działania ludzi o różnych zapatrywaniach". Sesję wzbogaciły modlitwy muzułmanów i katolików oraz film na temat islamu. Wystawa oraz Dzień muzułmański zostały zorganizowane w 20 lat po ogłoszeniu przez Sobór Watykański I I deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich i były konkretną realizacją uchwał soborowych. Organizatorom chodziło o zapoznanie uczestników z islamem i Koranem, a przez to — o ułatwienie wypracowania postawy szacunku i tolerancji wobec wyznawców innych religii. Wystawa miała ukazać przeszłość tatarskich wyznawców Allaha od 600 lat zamieszkujących Polskę (ich liczba nie przekracza obecnie 3 tys.). Dzień muzułmański służył też m. in. przygotowaniu kleryków seminarium misyjnego do przyszłego — już bezpośredniego — kontaktu z wyznawcami islamu w krajach misyjnych. Uczestnicy żegnali się z nadzieją na przyszłe spotkanie tego rodzaju. Sławomir Więcek SVD Ryc. 4. W czasie modlitwy Fot. Józef Roszyński SVD �222 KRONIKA VI I N T E R N A T I O N A L M O L I N O L O G I C A L SYMPOSIUM W dniach od 14 do 20 lipca 1985 r. w Gent (Belgia) odbyło się kolejne, VI Między­ narodowe Sympozjum Molinologiczne, zorganizowane przez Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society, zwane dalej TIMS) oraz Belgijski Oddział Tl MS (Levende Molens — Vereniging Zonder Winstoogmerk). W tym miejscu wydaje się celowe przedstawienie krótkiej historii powstania Towarzystwa. W 1962 r. w gronie osób zrzeszonych w Portugalskim Stowarzyszeniu Przyjaciół Młynów Wietrznych i Wodnych (Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos) narodziła się idea zorganizowania Międzynarodowej Konferencji poświęconej problematyce młynarskiej. Przygoto­ wania trwały blisko trzy lata. Opracowano propozycje tematyczne, zaproszono przedstawicieli stowarzyszeń już istniejących w Europie, jak również osoby prywatne reprezentujące placówki naukowe, muzealne, wydawnictwa, etc. Na przełomie września i października 1965 г., w Cascai (Portugalia) doszło do spotkania uczestników I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego (The First International Symposium on Molinology). W ciągu blisko 14 dni wygłoszono trzydzieści referatów, zwiedzono placówki naukowe, muzea, liczne młyny wietrzne i wodne na obszarze północnej Portugalii. Na spotkaniach plenarnych dyskutowano nad — prezentowanymi przez Simoesa Santos — założeniami przyszłego ogólnoeuropejskiego stowarzyszenia. W wyniku wspomnianych wyżej spotkań plenarnych oraz prac w jedenastu zespołach tematycznych, powo­ łano Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society). Opracowano dokumenty, które pozwoliły w ogólnych ramach nakreślić kierunki działalności TIMS, zarówno pod względem merytorycznym, jak i organizacyjnym. Wybrano 5-osobowe Prezydium: prezydenta, dwóch zastępców i dwóch członków. Ustalono, iż wybory nowych władz Towarzystwa odbywać się będą co cztery lata, przy czym w trakcie spotkań plenarnych dokonany zostanie wybór nowych władz, siedzibą władz TIMS będzie kraj, w którym za­ mieszkuje wybrany Prezydent. Jednocześnie dla sprawnej organizacji przyszłych sympozjów powołano Międzynarodowy Komitet do Organizowania Sympozjów Molinologicznych (Interna­ tional Permanent Committee for the Organization of Symposia of Molinology) . W jego skład weszli przedstawiciele krajów uczestniczących w I Sympozjum, w Cascai. Ustalono, iż językiem oficjalnym TIMS będzie angielski i francuski, a także język kraju, w którym odbywa się kolejne sympozjum. Zaproponowano również opracowanie Międzynarodowego Słownika Molinologicznego (International Molinographic Glossary), co jest aktualnie realizowane. Cenną inicjatywą było powołanie Europejskiego Atlasu Molinologicznego . Swoim zasięgiem objął on wszystkie państwa europejskie. Bliski Wschód i północną Afrykę. Niezależnie od powołania 1 2 3 4 1 Postacią wiodącą w tej grupie był J. M. dos Santos Simoes, były przewodniczący Portugalskiego Towarzystwa Młynów (APDADM). Termin „molinologia" utworzono łącząc dwa wyrazy: molinum (łac.) — przyjęty w czasach Cesarstwa Rzymskiego dla oznaczenia młyna — i logia (gr.) A o y o c — nauka. Molinologia. w ujęciu lapidarnym, jest dyscypliną obejmującą swoim zasięgiem badawczym m. in. takie zagadnienia, jak budowę i formę architektoniczną młynów wszelkiego typu, funkcję, urządze­ nia wewnętrzne: z zagadnień teoretycznych: ewolucję młynów, hipotezy na temat ich pocho­ dzenia, uwarunkowania ekonomiczne i społeczne, terminologia, nazewnictwo etc. Molinologia jest interdyscyplinarną dziedziną nauki, posiłkuje się bowiem częstokroć problematyką z zakresu technologii, etnografii, architektury, etnologii, historii, prawa itd. Członkowie Komitetu spotykają się każdego roku. Ich głównym zadaniem jest ustalenie miejsca i terminu najbliższego sympozjum — co wiąże się z szeregiem działań poprzedzają­ cych, sondażami itd. — przedstawienie gotowych propozycji Prezydium TIMS. Komitet koordy­ nuje i aktywnie uczestniczy w pracach organizacyjnych, związanych z przygotowaniem kolej­ nych sympozjów. W roku 1975 przyjęto nowy — zmodernizowany — układ klasyfikacyjny, co pozwoliło uwzględnić w Atlasie państwa Ameryki Północnej i Południowej. 2 3 4 �KRONIKA 223 wyżej przedstawionych wydawnictw uznano, iż po każdym odbytym sympozjum opublikowany zostanie kolejny tom, w którym uwzględni się referaty, dyskusję, program, listę uczestników wraz z adresami itd. Założenie to jest konsekwentnie realizowane, a nawet wzbogacane o treści dodatkowe, na co ma wpływ specyfika każdego z sympozjów. Na podkreślenie zasługuje ponadto fakt ukazywania się publikacji — głównie o charakterze monograficznym — w ramach powołanego na początku lat siedemdziesiątych czasopisma „Bibliotheca Molinologica". Dla bieżącej informacji redagowane są przez Prezydium Towarzystwa „Biuletyny" — ostatni z numerem 32 — spełniające nie tylko funkcje informacyjne, ale również inspirujące do podejmowania badań nad problematyką, która została opracowana w innych krajach. Charakter informacyjny „Biuletynów" przejawia się w zamieszczaniu m. in. komunikatów o sympozjach międzynarodowych, lokalnych, o otwarciu nowych placówek badawczych, muzealnych. Podawane są wykazy bibliograficzne opracowań molinologicznych, recenzje, sprawozdania itd. Interesująco rozwiązano sposób przynależności do Towarzystwa oraz komunikowania się między członkami a Prezydium TIMS. Otóż ustalono trzy formy członkostwa: indywidualne (roczne i dożywotnie) instytucjonalne oraz subskrypcyjne. Aktualnie TIMS skupia 253 członków indywidualnych z państw Europy, Azji, Ameryki Północnej i Południowej oraz 10 członków instytucjonalnych Towarzystwo prowadzi również działalność handlową w zakresie sprzedaży opublikowanych prac. ogłaszając raz w roku — w „Biuletynie" — wykaz bibliograficzny wraz z aktualnymi cenami. W okresie minionych 20 lat odbyło się — wyłączając ostatnie — pięć sympozjów. Pierwsze, o czym była mowa wyżej, w Portugalii, drugie w 1969 r. w Danii, trzecie w 1973 r. w Holandii, czwarte w 1977 r. w Wielkiej Brytanii, piąte w 1982 r. we Francji. Problematyka prezentowanych referatów ulegała z czasem wzbogaceniu nowymi zagadnieniami. O ile na po­ czątku dominowały głównie tematy z zakresu morfologii młynów, to później coraz bardziej widoczne stają się dążenia badaczy kierujących swoje zainteresowania w sferę genezy młynów, uwarunkowań decydujących o rozpowszechnianiu się bądź zaniku określonych typów, czy też posiłkowanie się wręcz wyższą matematyką, np. w przypadku przedstawiania możliwości wykorzystania energii wiatru i wody. Jeśli by przytoczyć statystykę opublikowanych 158 refe­ ratów , to pod względem tematycznym i ilościowym przedstawia się ona następująco: opraco­ wania monograficzne (młyny różnych typów w regionach, państwach) — 38; opracowania monograficzne młyna wyłącznie jednego typu (wietrznego lub wodnego) — 42; o młynie horyzon­ talnym — 1; o młynie ręcznym — 1; o młynie zwierzęcym — 3; o młynie pływającym — 1; o młynie olejowym — 1; o młynie solnym — 3; geneza, historia młynów — 10; zagadnienia techniczne (np. elementy konstrukcyjne, napęd, zasada działania, obsługa — 23; zagadnienia teoretyczne (np. uwarunkowania rozwoju młynów, analiza wydajności —11; młyny w muzeach — 1; konserwacja, restauracja młynów — 10; młynarze, budowniczowie młynów, zagadnienia z typo­ logii, terminologii, nazewnictwa — 5; ikonografia — 2; Europejski Atlas Molinologiczny — 2; 6 5 Association des Amis des Moulins de 1'Anjou — France, Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos — Espagne, Danske Mailers Venner — Denmark, De Hollandsche Molen — Netherlands, Federation Francaise des Amis des Moulins — France, Koninklijke Vereniging voot Natuur-en Stedeschoon — Belgium, Molenzorg — Belgium, Provincie Limburg Project Industrieel Erfgoed — Belgium, Society for the Preservation of Old Mills — USA, Wind and Watermill section — Society for the Protection of Ancient Buildings — England. Wspomniane referaty zamieszczono w następujących opracowaniach: Transactions of the First International Symposium of Molinology — Portugal !965, Kobenhavn 1977; Transactions of the Second International Symposium on Molinology — Danmark 1969, Holte 1977 (drugie wydanie); Transactions Third Symposion — Netherlands 1973, Holte 1978 (drugie wydanie); Transactions of the Fourth Symposium — England 1977, London 1978; Transactions Fifth Symposium — France 1982. St Maurice 1983. 6 �224 KRONIKA działalność stowarzyszeń — 2. W zestawieniu powyższym uwzględniono wyłącznie referaty, pominięto natomiast — z uwagi na szczupłe ramy niniejszego komunikatu — opracowania stano­ wiące np. sprawozdania z poprzednich sympozjów, programy objazdów terenowych, odpisy korespondencji etc, które częstokroć nawiązywały bezpośrednio do problematyki molinologicznej. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne zgromadziło 67 molinologów, w tym 25 z Wielkiej Brytanii, 10 z USA, 6 z Francji, po 5 z Belgii, Danii i R F N , 4 z Holandii, 3 z Hiszpanii oraz po 1 z Kanady, Japonii, Grecji i Polski . Program Sympozjum zakładał następujący układ: 13-14 lipca — przyjazd uczestników; 15 lipca — dzień referatowy; 16 lipca — objazd młynów wsch. Belgii i płn.-wsch. Francji; 17 lipca — dzień referatowy, wieczorem spotkanie plenarne i wybory nowych władz TIMS; 18 lipca — objazd młynów płn.-wsch. Belgii i płd-zach. Holandii; 19 lipca — wyjazd do młynów prowincji Limburg i zwiedzanie Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke, po południu sesja referatowa, wieczorem oficjalne spotkanie pożegnalne z podsumowaniem Sympozjum; 20 lipca — wyjazd uczestników. Program ten zreali­ zowano w całości. Czas, jaki był przeznaczony do dyspozycji uczestników, poświęcono w połowie na prezentację referatów oraz na objazd młynów (po dwa i pół dnia). W sumie przedstawiono 28 referatów, przy czym wystąpienie referującego polegało na uzupełnieniu treści zawartej w referacie — z którym uczestnicy Sympozjum zapoznali się wcześniej — materiałem ilustracyjnym (przezroczami, filmem, planszami, mapami, etc.) oraz komentarzem. Prezentacja trwała nie dłużej niż 20 minut, po czym dalsze 10 minut przeznaczano na dyskusję. Ten rygor czasowy był konsekwentnie przestrzegany, również w trakcie wyjazdów w teren. Każdy z referatów wcześniej został zrecenzowany przez Andersa Jespersena (Dania), znanego molinologa, współzałożyciela TIMS. Jespersen prezentował swoje opinie, uwagi, a także materiał uzupełniający w trakcie dyskusji nad każdym referatem. 7 8 Chris Gibbings (Francja) zapoczątkował sesję referatową omówieniem młynów wodnych występujących w północnym Tyrolu, na pograniczu włosko-austriackim. Przedstawił środowisko geograficzne tego obszaru, trzy typy młynów ze względu na ich funkcję (przemiałowe-zbożowe, do cięcia drewna, do produkcji masła). W dalszej części autor omówił techniczny aspekt młynów przemiałowych w Tyrolu. Swoje wystąpienie zakończył wnioskami i postulatami 0 ochronę tych obiektów, z których wiele zbudowano w X I V i X V w. A. J. Ijzermann (Holandia) przedstawił wodny napęd młynów w regionie Vezuve, w central­ nej Holandii. Rozważania teoretyczne — odnoszące się do młynów zbożowych, papierniczych 1 olejowych — oparł na wstępnej analizie warunków geologicznych i hydrogeologicznych. W zakończeniu również postulował ochronę analizowanych obiektów, których — z wybudo­ wanych dwustu — ocalało tylko kilkanaście. Michael R. Organ (Anglia) przedstawił przemiałowe młyny lądowe i pływające, wyko­ rzystywane przez armie w trakcie kampanii wojennych. Przed omówieniem poszczególnych typów autor przedstawił strategiczne znaczenie młynów. Opierając się na bazie źródeł histo­ rycznych Organ stwierdził, iż już w czasie wyprawy Juliusza Cezara do Brytanii legiony transportowały tzw. młyny rzymskie. Również w fortyfikacjach — budowanych za czasów Hadriana — natknięto się na szczątki młynów wodnych. Drugi typ, ruchomy młyn przemiałowy montowany na wozie czterokołowym, stanowił wyposażenie wojsk hiszpańskiego generała Spinoli, w czasie jego kampanii do Niderlandów w 1606 r. Pływający typ młyna autor omawia na przykładzie wojny krymskiej. W 1855 r. wojska brytyjskie dysponowały dwoma okrętami - każdy o wyporności 600 ton — na pokładzie których zamontowano młyny prze­ miałowe. J. Kenneth Major (Anglia) podjął próbę syntetycznego ukazania budowy i wydajności 7 Polskę reprezentował Adam Szymański, z Pracowni Atlasu Etnograficznego I H K M PAN — Wrocław. Osoby uczestniczące w VI Symposium otrzymały przed przyjazdem do Gent kopie powielonych referatów. 8 �KRONIKA 225 15 małych młynów wodnych napędzających pompy. Jedyną funkcją tego urządzenia było przepompowywanie wody z obszarów niższych na położone wyżej. Inwentaryzacji wspom­ nianych młynów — pomp dokonano na terenie Wielkiej Brytanii, w okresie ostatnich 20 lat. Dawid H . Jones (Anglia) przeprowadził wszechstronną analizę czynników mających wpływ na pracę młyna wodnego. Swoje wywody oparł na badaniach zachowania się wody w mły­ nówce, w różnych warunkach klimatycznych. Całość referatu była bardzo teoretyczna. Śledze­ nie poszczególnych etapów tej rozprawy wymagało dobrego przygotowania z zakresu wyższej matematyki i fizyki. Walter Minchinton (Szkocja) zaprezentował młyny szkockie. Na podstawie materiałów źródłowych ustalił czas występowania pierwszych młynów na omawianym obszarze. Dokonał ich lokalizacji, ustali! funkcję i zasadę działania. Alan Stoyel (Anglia) na bazie swojego artykułu o typach kół wodnych — który opubli­ kował w Transactions IV Symposium — przedstawił sposoby odwadniania gruntów w Kornwalii, w okresie od X V I I do X I X w. Andre Gaucheron (Francja) omówił wpływ technicznej rewolucji przemysłowej — w poło­ wie X I X w. — na zmiany w technice przemiału poprzez wprowadzenie walców porcelanowych. W podsumowaniu autor załączył tabelę, która w układzie chronologicznym — począwszy od 1812 r. — ukazuje stopień zainteresowania badaczy i producentów tą innowacją. P. Herman Peel (Belgia) dokonal inwentaryzacji trzykondygnacyjnych zbożowych i olejo­ wych młynów wietrznych w zachodniej Flandrii. Opracowany materiał zawiera bardzo dokładne dane dotyczące historii każdego obiektu, wielkości poszczególnych elementów konstrukcyjnych, jak również rodzaju i stanu zachowania urządzeń wewnętrznych (przemiałowych i olejo­ wych). J. Nijhof de Knegt i D. H . Nijhof (Holandia) w pierwszym wystąpieniu zaprezentowali oryginalne w konstrukcji wiatraki-grzechotki, służące do odstraszania ptactwa. Urządzenia te znane były już w X V I I I w. na obszarach dzisiejszej Austrii i Jugosławii. W X I X i X X w. upowszechniły się w płd.-zach. Węgrzech. Spotykane są tam do dzisiaj na terenach, gdzie uprawia się winorośl. Autorzy wydzielili 4 typy tych interesujących urządzeń. Drugie wystąpienie — tej samej pary autorów — dotyczyło małych, węgierskich wiatraków gospodarczych. Uwzględnili oni w tym przypadku pochodzenie, budowę i funkcję obiektów. Thorkild Schieler (Dania) w trakcie pobytu w Syrii natknął się — w archiwum Instytutu Historii i Sztuki Arabskiej Uniwersytetu w Aleppo — na dokumentację XIII-wiecznych urządzeń służących do przepompowywania wody na akwedukty. Badacz przedstawił uzyskany materiał, po konsultacji z arabskimi specjalistami tego okresu, na VI Sympozjum. Jean Bruggeman (Francja) — restaurator i budowniczy młynów — dokonał w 1981 r. w Templeuve (płn.-zach. Francja), rekonstrukcji wiatraka wieżowego, zbudowanego w 1616 r. Na uwagę w tym typie zasługuje jego oryginalna konstrukcja, wraz z głowicą bowiem obracają się kondygnacje wewnątrz wiatraka, podczas gdy jego bryła jest nieruchoma. Bruggeman w swoim wystąpieniu zawarł historię obiektu oraz bardzo precyzyjnie zilustrował poszczególne etapy rekonstrukcji D. Gregory Jeane (USA) przebadał wodne młyny występujące w południowej części Stanów Zjednoczonych. Na podstawie typów charakterystycznych dla kontynentu europejskiego wydzielił młyny zbożowe i młyny-tartaki, przytoczył ich budowę i zastosowane urządzenia wewnętrzne. Anders Jespersen (Dania) rozpatrzył zastosowanie w duńskich młynach przemiałowych wietrznych i wodnych — urządzenia zwanego grubbe (ang.), które pełni tę samą funkcję, co złożenie kamieni, aczkolwiek jego budowa jest nieco inna. Badacz precyzyjnie określił obszary wystę­ powania tych urządzeń, sposoby podłączania, wydajność etc. Robert E . Nott (Anglia) przygotował historię i odbudowę wodnego młyna w Snettisham (Norfolk). We wprowadzeniu nawiązał do genezy młynów wodnych w Anglii, począwszy od roku 300 n.e. W dalszej części scharakteryzował środowisko hydrogeologiczne miejscowości, w której zlokalizowano obiekt, jego budowę, urządzenia wewnętrzne oraz ukazał proces rekonstrukcji. 15 - Etnografía Polska t. 31. z. 1 �226 KRONIKA Kenjiro Kawakami (Japonia) prowadzi badania nad sposobami wykorzystywania siły wody, w przeszłości i obecnie. W referacie przedstawił „młyn śrubowy", którego głównym elementem konstrukcyjnym jest śruba archimedesa. Urządzenie tego typu napędza stępy, które pełnią w tym przypadku funkcję cepów. Badacz stwierdził obecność — w latach od 1930 do 1940 — ok. 15000 urządzeń tego typu. J. Schoonhoven (Holandia) zaprezentował X V I I I i ХГХ -wieczne młyny prochowe, wystę­ pujące na obszarach Niderlandów. Autor dokonał ich podziału — ze względu na rodzaj zastoso­ wanego napędu — na ręczne, konne, wodne oraz — z uwagi na typ urządzenia przemiałowego — na młyny moździerzowe, stepowe, walcowe. Na trzech załączonych mapach zilustrował występowanie każdego z wymienionych typów. Boum Pyndiah (Dania) przedstawił dwa główne, XIX-wieczne ośrodki produkcji płótna wełnianego w Danii. Urządzenia zastosowane w procesie produkcji napędzane są siłą wody, za pomocą koła wodnego o dużej średnicy. Manufaktury w Rebstrup i Stampen prowadzą działalność produkcyjną do dzisiaj. Z płótna wyprodukowanego w tych małych fabrykach szyte są ubrania, koszule, obuwie domowe etc. Gerallt D. Nash (Anglia) dokonał historycznego ujęcia rozwoju młynów wietrznych w Walii, biorąc pod uwagę tło geograficzne i polityczne. Wyznaczył trzy okresy chronolo­ giczne, tj. od 1250 do 1400 г., od 1405 do 1730 г., od 1730 do 1835 г., przy czym granice tych okresów przyjął za przełomy rozwojowe. Claude Rivals (Francja) i Hermann Gleisberg (RFN) ukazali symbolikę młynów wietrznych, w obrazach malarstwa Pietera Bruegela. W swoich rozważaniach, dla analogii, uwzględnili również malarstwo mistrzów hiszpańskich i niemieckich. James G. O'Hara (RFN) przygotowuje, wraz z trzema innymi badaczami z Uniwersy­ tetu Hamburskiego, obszerne opracowanie pt. Historia młynów i mlynarstwa. W wystąpie­ niu nawiązał do koncepcji powstania pracy, jej układu, bazy źródłowej, bibliografii. Opu­ blikowanie tej pozycji przewiduje w roku 1987. Jose A. Garcia-Diego (Hiszpania) omówił referat Sekretarza Akademii Królewskiej w Madrycie, traktujący o młynach lub ich elementach konstrukcyjnych, występujących w hisz­ pańskich znakach herbowych. Nicolas Garcia Tapia (Hiszpania) na podstawie XVI-wiecznych materiałów archiwalnych opracował rozprawę o młynie wodnym zwanym „Regolfo". Podstawę źródłową stanowił manu­ skrypt Francisco Lobato z 1577 г., w którym przytoczone są dokładne opisy konstrukcyjne wraz z rysunkami. Tapia wykorzystuje również źródła późniejsze, potwierdzające m. in. import tego typu urządzenia do Francji. Carter Litchfield (USA) zainteresował się osiągnięciami dwóch budowniczych młynów. Hansa Christensena i Johna Arbo, Amerykanów niemieckiego pochodzenia. W połowie X V I I I w. wyżej wymienieni przybyli do Bethlehem (Pennsylvania), gdzie wybudowali m. in. duży kompleks młynów olejowych według niemieckiej technologii. Charles Howell (USA) zaprezentował wieżowy młyn wietrzny zbudowany według wzorów holenderskich w połowie X V I I I w. przez Nathana Wilburna. Autor przytacza szczegółowo historię, konstrukcję, wyposażenie i funkcję obecną wiatraka, który jest również muzeum in situ. Martin Watts (Anglia) zreferował zagadnienie wynalazków X V I I I i X I X w. w Anglii, które usprawniły pracę młynów wietrznych i wodnych. Szczególną uwagę poświęcił odśrodko­ wemu regulatorowi Jamesa Watta. Urządzenie to zdecydowanie wpłynęło na poprawę wydaj­ ności młynów. Adam Szymański (Polska) przedstawił systematykę młynów wietrznych występujących w X I X i X X w. w Polsce. Analizę typologiczną przeprowadził na bazie materiałów z badań terenowych, z archiwów placówek naukowych, skansenów, muzeów, z literatury i zbiorów prywatnych. W uzupełnieniu autor ukazał zróżnicowanie regionalne w występowaniu poszcze­ gólnych typów według Polskiego Atlasu Etnograficznego. Zaprezentowane wyżej referaty scharakteryzowano tu bardzo lapidarnie z uwagi na szczupłość miejsca. Należy podkreślić, iż przeszło 90% z nich uzupełniono rysunkami, rycinami, foto- �227 KRONIKA grafiami, mapami, wykresami, tabelami, zestawieniami, wykazami bibliograficznymi, etc. Wzbo­ gacone w ten sposób opracowania podkreślają olbrzymią różnorodność problematyki, jaką zajmują się molinolodzy. Sesje referatowe — jak wyżej wspomniano — uzupełniane byly wyjazdami do najbardziej interesujących młynów . Pierwszy zorganizowano do zachodniej Flandrii, do miejscowości Gistel (młyn wietrzny zbożowy i olejowy z X V I w.), Meulebeke (5-kondygnacyjny młyn wietrzny), Deerlijk (wieżowy, zbożowy i olejowy młyn wietrzny). W tym samym dniu zwiedzono 2 młyny wietrzne w płn.-wsch. Francji, w Villeneuve d'Ascq (unikalny XVIII-wieczny wiatrak olejowy) oraz w Templeuve, odrestaurowany przez J. Bruggemana . W drodze powrotnej wstąpiono do Moulbaíx (słupowy młyn wietrzny z 1614 г.), Mater (trzykondygnacyjny, słupo­ wy młyn wietrzny z X V I I w.), Welden (młyn wodny z X I I I w.), Huise (młyn wietrzny słupowy z X I I I w.). W trakcie następnego wyjazdu — do prowincji Brabancja — zwiedzono Retie (słupowy młyn wietrzny z 1794 г.), Balen (unikalny zbożowy i olejowy młyn wietrzny z X V I w.), Reppel (młyn wodny z karczmą wybudowany na początku X V I I I w.), Meeuwen (młyn wodny z X V I I w.), Opitter (przemiałowy młyn wietrzny z X V I I w.), Mol (wieżowy młyn wietrzny z XVIII w.), w trakcie remontu. Po stronie holenderskiej wstąpiono do Stramproy (przemiałowy młyn wodny z 1460 r.) i Arendonk (zbożowy i olejowy młyn wietrzny typu wieżowego z 1654 г.). Trzeci dzień objazdu — a właściwie jego przedobiednią część — przeznaczono na zwiedzanie dwóch wieżowych młynów wietrznych we wschodniej Flandrii oraz Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke. Idea założenia tej placówki narodziła się w 1960 г., w 15 lat później przybrała ona osta­ teczny kształt. Obecnie muzeum mieści się w zaadaptowanym, zabytkowym pałacyku, do którego przylega rozległy teren z wystawionymi eksponatami naturalnej wielkości (złożenie kamieni przemiałowych, walce przemiałowe, koło młyńskie, itp.). W 3-kondygnacyjnym budynku parter przeznaczono na wyeksponowanie m. in. podświetlanych tablic, ilustrujących występo­ wanie młynów wietrznych i wodnych w pięciu prowincjach Belgii. W jednej z sal zbudowano makietę miejscowości Stekene (Ost Vlamse) z 1571 r. Odtworzono wiernie modele 25 młynów wietrznych — z końca X V I w., jak również zabudowania gospodarcze, lasy, grunty, drogi. W innych salach wyeksponowano modele młynów wietrznych, wodnych, zwierzęcych, ręcznych w skalach 1:10, 1:20, 1:40. W pomieszczeniach drugiego piętra zgromadzono publikacje molinologiczne, plakaty, informacje historyczne, serwisy fotograficzne, etc. Interesująco przedsta­ wiono na planszach zasadę działania każdego typu młyna występującego na obszarze Belgii, z uwzględnieniem procesu produkcyjnego. Trzecią kondygnację przeznaczono na wystawę prac malarskich i grafiki, nawiązujących tematycznie do młynarstwa. Naturalnie ta krótka informacja o muzeum w Wachtebeke nie odzwierciedla w pełni rangi i poziomu meryto­ rycznego ekspozycji. Dlatego też warto zaznaczyć, iż placówka ta uważana jest przez specjalistów-molinologów za jedną z najlepiej zorganizowanych tego typu w świecie. W trzecim dniu Konferencji w godzinach wieczornych odbyło się spotkanie plenarne członków TIMS. Odczytano sprawozdanie z działalności Towarzystwa za lata 1981-1985. Poparto wniosek Prezydium TIMS o wstąpienie do Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) oraz do Międzynarodowej Rady Zabytków i Zespołów Zabytkowych (ICOMS). funkcjonują­ cych w ramach UNESCO. Wybrano nowe władze TIMS. Przedstawiciel Międzynarodowego Komitetu dla Organizowania Sympozji Molinologicznych zaproponował Hiszpanię jako miejsce następnego V I I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego w 1989 r. Na zakończenie należy podkreślić sprawną organizację i znakomite warunki lokalowo-bytowe, w jakich odbywało się Sympozjum. Obrady prowadzono w języku angielskim, nato­ miast wszelkie informacje — również w trakcie objazdów młynów - przekazywano także w języku francuskim i niemieckim. Sesje referatowe odbywały się w mniejszej z dwóch sal konferen4 10 ' Należy podkreślić fakt, iż wszystkie zwiedzane obiekty są czynne, a uzyskane produkty sprzedawane są częstokroć za cenę kilkakrotnie wyższą od rynkowej. Porównaj część omawiającą referaty VI Sympozjum Molinologicznego. 1 0 �228 KRONIKA cyjnych, nagłośnionej i wyposażonej w ekrany, rzutniki, projektory, system video i komputer. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż wszystkie wyszczególnione wyżej środki audiowizualne wykorzystywano przy referowaniu poszczególnych tematów, jak również w późnych, wieczornych prezentacjach filmów, zapisów komputerowych czy przezroczy. Równolegle, w trakcie sesji referatowych prowadzono ciągłą sprzedaż i wymianę publikacji molinologicznych, pamiątkowych znaczków, krawatów z emblematem Towarzystwa, etc. Do dyspozycji uczestników Sympozjum oddano wysokiej klasy sprzęt poligraficzny, umożliwiający powielanie materiałów. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne pozwoliło zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami tej młodej dyscypliny, jaką jest molinologia w Europie, w szczególności zaś z prowadzonymi aktualnie badaniami w krajach Ameryki Północnej i Azji. Dalsze prace — w ramach The International Molinological Society — zostaną ukierunkowane również na prze­ badanie Europy Wschodniej, a wystąpienie niżej podpisanego zapoczątkowało ten proces. Adam Szymański R O L A K O B I E T Y W RÓŻNYCH K U L T U R A C H . PANNA MŁODA: K O C H A N A , KUPIONA, WYMIENIONA I PORWANA Wystawa Rautenstrauch-Joest-Museum für Volkerkunde w Kolonii zajmuje dwa piętra olbrzymiej hali wystaw czasowych i została przygotowana zbiorowym wysiłkiem całego zespołu specjalistów w postaci 32 małych ekspozacji złożonych z eksponatów wypożyczonych z muzeów wszystkich niemal krajów zachodniej i południowej Europy, Stanów Zjednoczonych oraz ze zbiorów prywatnych. Organizując tę wystawę postawiono sobie niezmiernie trudne zadanie przedstawienia zagadnienia z zakresu historii mentalności za pomocą przedmiotów należących do tzw. kultury materialnej. Organizatorom wystawy chodziło o ukazanie warunków, w jakich zawierano związek małżeński w różnych kulturach świata, rzutujących na rolę i pozycję kobiety w dalszym jej życiu. W nowoczesnym muzealnictwie kładzie się coraz większy nacisk na wizualne przedstawienie złożonych zagadnień, wykraczając poza tradycyjny przekaz informacji artystycznych czy technicznych. Zrozumienie głównych założeń organizatorów miały ułatwiać widzowi liczne napisy i katalogi. Trzy pierwsze ekspozycje ukazywały wesela u ludów łowieckich i zbierackich. Są to: Indianie z Ameryki Północnej, ze świętem „Potlatch", oraz Buszmeni i Eskimosi z zachodniej Grenlandii. Wesela chłopskie ukazano na przykładach Indian znad Amazonki, wyspy Skyros w Grecji, domu dziedziczonego przez kobietę w zachodniej części Sumatry w Indonezji, obyczajów kobiet na Nowej Gwinei i wozu z posagiem chłopki niemieckiej. W zespole zagadnień tradycyjnych kultur miejskich przedstawiono przechodzenie panny młodej z rąk ojca do męża w północnym Afganistanie, różne typy haremów od władców z dynastii Achemenidów (700-330 p.n.e.) do tureckich, wesele książąt w Gudżaracie w północnych Indiach, zawieranie małżeństw u Żydów i kontrakly ślubne w Maroku, .lako przejściowe zwyczaje określono rodzaj aukcji niezamężnych kobiet w Nadrenii około 1500 r. czy haftowanych rękawiczek stanowiących symbol zamążpójścia w Niderlandach XVI i XVII w. W dalszej części ekspozycji powrócono do zwyczajów weselnych różnych grup nomadów, jak np. rytualne znieważanie panny młodej przez grupę kobiet u Masajów we wschodniej Afryce, kupowanie jej u Beduinów, zaręczania dzieci u Indian w północno-zachodniej Amery­ ce, budowanie nowej jurty u Mongołów i wreszcie lokowanie majątku w klejnotach żony w Turkmenii. Przegląd ten kończy ukazanie zmienności zwyczajów weselnych w Japonii, Chinach, Turcji i Niemczech w związku z wymogami nowoczesnego życia. Mody weselne są odbiciem społecznej rzeczywistości, co starano się pokazać na przykładzie różnych sukni panny młodej w kilku okresach z europejskiej historii ubiorów. Ukazano także śluby zakonne, niechęć do zawierania kontraktów małżeńskich w wysoko uprzemysłowionych krajach. Na zakończenie wystawy podano obrazy małżonek starożytnego Egiptu. Grecji i Rzymu. �229 KRONIKA To wyliczenie tematyki wystawy ukazuje trudności w jej odbiorze. Porządek scen zależał w pewnym stopniu od możliwości ekspozycyjnych. Stąd po części wynikło przedstawianie noma­ dów po kulturach miejskich czy starożytności po sukniach weselnych ostatnich dwóch stuleci. Poszczególne zagadnienia starano się przedstawić w postaci uteatralizowanych scen z bardzo starannie opracowanymi szczegółami kostiumologicznymi czy elementami wyposażenia wnętrz. Jednakże nawet najlepiej przygotowane scenki nie mogły oddać przekazywanych informacji z zakresu historii mentalności różnych społeczeństw. Dlatego też obok scenek znalazły się dość duże teksty opublikowane także w dwóch typach katalogów. Tam też podano wiele statystyk dotyczących zawierania małżeństw i informacji o rozmiarach wymaganych posagów. Informacje te jednak mają niewielkie szanse trafienia do przeciętnego widza odbierającego raczej egzotyczne dla niego ubiory czy w najlepszym wypadku zwyczaje weselne. Tak więc tę próbę przekazania w formie wystawy treści z zakresu kultury duchowej czy społecznej można uznać za bardzo interesującą, ale w sumie niezupełnie udaną. Może bardziej staro­ świeckie ujęcie ukazujące same podstawowe zwyczaje i ubiory weselne u różnych ludów miałoby większą wartość popularyzatorską? Jednakże opisane powyżej ujęcie zagadnienia wiąże się ściśle z rozpowszechnionym tak w R F N , jak w innych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych zwyczajem rezygnowania z jakiejkolwiek rejestracji stosunku dwóch partnerów mieszkających razem latami i wychowujących nieraz kilkoro dzieci. W R F N i w Stanach Zjednoczonych mieszka w ten sposób ok, 25% par typu małżeńskiego, a w Szwecji liczba ta dochodzi do 44% . Stanowi to problem społeczny i zorganizowanie wystawy przedstawia­ jącej panny młode jest z nim pośrednio związane. l Irena Turnau WŁÓKIENNICTWO I N D O N E Z Y J S K I E J A K O D R O G A D O BOGÓW I PRZODKÓW. WYSTAWA R A U T E N S T R A U C H - J O E S T - M U S E U M W K O L O N I I , 1984-1985 Na olbrzymiej wystawie tkanin i innych wyrobów włókienniczych, zorganizowanej w kolońskim muzeum etnograficznym, ukazano zbiory Nadrenii, Westfalii z uzupełnieniami z Ho­ landii i konsultacją specjalistów z Indonezji. Kraj ten zawsze interesował specjalistów nie­ mieckich i zbiory te należą do najbogatszych w Europie. Zestawiono 758 szczegółowo opraco­ wanych zabytków'. Głównymi organizatorami wystawy byli dyrektorzy muzeum etnograficz­ nego Gisela Volger i Muzeum Włókienniczego w Krefeld Carl-Wolfgang Schumann, a przy opracowaniu katalogowym współpracowała m. in. Brigitte Khan Majlis. Szeroko pomyślana wystawa związana była z konferencją na ten sam temat. Miała ona na celu tak opraco­ wanie naukowe, jak i popularyzację wspaniałego dorobku artystycznego tkactwa i technik drukarskich Indonezji. Skrócona wersja katalogu ukazuje główne techniki zdobnicze i podsta­ wowe podziały regionalne związane z wyspiarskim charakterem kraju . Tytuł wystawy wiąże się z wierzeniami kształtującymi rozwiązania zdobnicze występu­ jące zwłaszcza w tkaninach zdobionych techniką batiku i ikatu. Nazwy batikarskich deseni nieraz miały znaczenie magiczne przenoszone na użytkownika tkaniny. Ornament wykonany techniką batiku był także rodzajem znaku wzbudzającym określone uczucia i treści, można też było w nim rozpoznać pochodzenie i rangę społeczną właściciela. Teraz europejscy 2 1 Die Br aul. Geliebl — verkauft — getauscht — geraubl. Zur Rolle der Frau im Kulturvergleich. Führer zur Ausstellung des Rautenstrauch-Joest-Museums für Vólkerkunde in der Josef-Haubrich-Kunsthalle Koln, Koln 1985, s. 130-135. Brigitte K h a n Majlis, Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen. Bestanskatalog der Museen in Nordrhein-Westfalen, Etimológica, Neue Folgę, t. 10, Koln 1984. Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen, Kurzführer zu einer Ausstellung. Rautenstrauch-Joest-Museum fur Vólkerkunde, Koln 1984. 1 2 �230 KRONIKA specjaliści dostrzegali już tylko zadziwiającą różnorodność stylów, barwnych zestawień i skompli­ kowanie motywów. Opisywana wystawa miała za zadanie przybliżenie szczególnych treści ornamentalnych europejskiemu widzowi. Starannie rozróżniano przy tym wyroby pochodzące z ponad 20 wysp. Największe z nich, jak Sumatra, Jawa, Borneo i Celebes, posiadały stroje i odrębne rozwiązania zdobnicze zaznaczające się w kilku (do siedmiu) regionach. Dla większości z nich na wystawie wyróżniono świąteczny, codzienny i obrzędowy ubiór mężczyzn i kobiet, stroje wojowników, ubiory o znaczeniu symbolicznym. Ukazano także stosowane najczęściej rozwiązania ornamentacyjne, głównie uzyskiwane technikami batiku i ikatu, a także inne techniki włókiennicze, jak sprang, koronkarstwo, hafciarstwo oraz rozwiązania pasamoniczne i plecionkarskie. Nie udało się ukazać zabytków starszych niż z ubiegłego stulecia, chociaż tradycje rozwiązań zdobniczych i kostiumologicznych są znacznie dawniejsze. Starannie skatalogowany zestaw znacznej liczby zabytków ilustruje olbrzymie zróżnicowa­ nie regionalne pomiędzy położonymi nieraz obok siebie wyspami, dotyczące m. in. użytko­ wania drapowanych i szytych ubiorów oraz typów ornamentu. Ukazano zarazem wpływy hinduskie, chińskie i europejskie z różnych okresów. Nie dla wszystkich wysp udalo się zgromadzić stroje i tkaniny, przedstawiające różne okoliczności życia mieszkańców. Zaprezento­ wano jednak komplety strojów orszaku weselnego i uroczystości pogrzebowe z niektórych wysp. Wystawa ta, wraz ze szczegółowym katalogiem zaopatrzonym w fotografię każdego eksponatu, stanowi ważny wkład w historię i współczesność włókiennictwa indonezyjskiego. Bez uwzględnienia tego faktu nie można sobie wyobrazić dalszej pracy nad tą tematyką. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a07d9154fa016abfb4cf643e7005f3f.pdf e9c80a61d2fc8d6f4f11bb00de1dcaed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:373 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:334 Title A name given to the resource Badania etnograficzne na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.240-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAŁOPOLSKA Prace pod kierunkiem K. Moszyńskiego i J. ANNA Klimaszewskiej KOWALSKA-LEWICKA B A D A N I A ETNOGRAFICZNE NA PODHALU Pomysł zespołowego opracowania kultury ludowej Podhala powstał w 1951 r. w grupie młodych etnografów krakowskich. Łączył się on z pla­ nowaną wówczas przez Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego monografią ziemi krakowskiej. Pierwotnie mowa była o opracowaniu monograficznym całokształtu kultury ludowej Podhala, z czasem jednak przedsięwzięcie to okazało się niewykonalne z powodu braku przede wszystkim odpowiednio licznego zespołu, czasu i pieniędzy. Postanowiliśmy więc ograniczyć się wyłącz­ nie do przebadania produkcji w rolnictwie, hodowli i rzemiosła, z pew­ nym tylko uwzględnieniem wymiany i konsumpcji — o tyle, o ile jest to niezbędne dla pełnego obrazu badanego zagadnienia. Zawężenie tematyki i rezygnacja z wielodziałowej monografii regionu miały również swe uzasadnienie teoretyczne. Doszliśmy bowiem do wniosku, że jeśli ze­ chcemy poszczególne działy traktować nie tylko w ich rozwoju histo­ rycznym, ale także w powiązaniu z innymi zjawiskami kulturowymi, wówczas opracowanie całości musi doprowadzić do szeregu powtórzeń. Niemniej dojście do takiej decyzji wymagało dłuższego czasu, doświad­ czeń terenowych i teoretycznych dyskusji, w ciągu których w badaniach uwzględniano jeszcze pełną problematykę. Dzięki temu archiwum nasze posiada dziś, poza danymi dotyczącymi produkcji, cały szereg materia­ łów dotyczących nawet tak odległych dziedzin, jak sztuka ludowa, folklor, demonologia, magia i in. Sporo tych materiałów znalazło zastosowanie w naszym opracowaniu, na przykład magia rolna i hodowlana, sztuka w połączeniu z rzemiosłem. Pozostałe natomiast bądź czekają dalszego opracowania, bądź zostały przekazane innym instytucjom (np. zbiór pie- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 241 śni oddano do dyspozycji Państwowego Instytutu Sztuki) lub też docze­ kały się opracowań w charakterze odrębnych artykułów *. Na wstępie zaznaczyć pragnę jeszcze jedno, co posłuży nam może aa usprawiedliwienie wielu niedociągnięć. Zespół zaczynający w 1952 r. pracę na Podhalu składał się wyłącznie z etnografów, wśród których nie było nikogo, kto by ukończył studia przed wojną, a k i l k a osób było wów­ czas jeszcze studentami. Brakowało również jakiejkolwiek tego typu pracy etnograficznej napisanej po wojnie i opartej na nowoczesnej me­ todologii, która mogłaby posłużyć za wzór. Wybór Podhala jako terenu badań miał za sobą cały szereg argumen­ tów. Chodziło mianowicie o region zwarty zarówno etnograficznie, jak i geograficznie, a równocześnie niezbyt rozległy, możliwy do przebadania przez niewielką grupę ludzi. Ponadto Podhale stosunkowo mało uległo urbanizacji, zachowując cały szereg cech swej tradycyjnej kultury, a rów­ nocześnie jest obszarem, na którym dzięki rozwiniętym centrom letnisko­ wym, rozbudowanej sieci komunikacyjnej i rozwijającemu się w ostat­ nich latach przemysłowi (przemysł drzewny, żwirownie, kamieniołomy, kombinat skórzany w Nowym Targu, przemysł chałupniczy organizo­ wany na wielką skalę przez CPLiA) śledzić możemy powstawanie nowych form życia ekonomicznego. Na Podhalu wreszcie do dwu podstawowych dla całej wsi polskiej dziedzin produkcji (rolnictwa i hodowli typu nizinnego) dołącza się je­ szcze trzecia, posiadająca własną organizację, własne powiązania spo­ łeczne itd. Jest to pasterstwo polaniarskie i wysokogórskie. 1 Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b , O zróżnico­ waniu wewnętrznym gwary podhalańskiej, „Język Polski", R. 34: 1954, nr 2, s. 85—111; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 3 (w druku); t e n ż e , Badania nad organizacją ivypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, [w:] Pasterstwo Podhala (w druku); t e n ż e . Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 291-298; A. K o w a 1 s k a - L e w i c k a, Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „Polska Sztuka Ludowa", R. 8: 1954, nr 3, s. 162—173; t e n ż e , omówienie pracy W. Jostowej: Tradycyjne pożywienie ludności PodhaŁa, „Kwart. H K M " , R. 4: 1956, nr 1, s. 152—155; t e n ż e , Kilka uwag o wędrówkach za­ robkowych górali podhalańskich. „Kwartalnik Historyczny", R. 64: 1957, nr 2; t e n ż e , Haft biały na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa" (w druku); tenże, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314, t e n ż e , O zbójnickich skarbach, „Zie­ mia", R. 2: 1957, nr 3, s. 17—19; A. Z a rn b r z y c k a, Stan badań nad rzemiosłem ludowym na Podhalu, „Slovensky Närodopis", Bratislava, R. 16: 1957, nr 2—3; A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła wiejskiego na Podhalu iv latach 1870—1950, „Kwart. HKM", R. 5: 1957, nr 2, s. 299—305; A. Z a m b r z y c k a i K . M a l k i e w i c z , Fajczarstwo na Podhalu, „Pol. Szt. Lud'.', R. 10: 1958, nr 4—5, s. 209—218. Etnografia Polska I 16 �ANNA 242 KOWALSKA-LEWICKA Ważny też dla nas był fakt, że Podhale jest regionem Polski o naj­ bogatszej chyba literaturze, której większość dotyczy jednak dziedzin życia nie związanych z gospodarką, wyłączywszy pasterstwo typu gór­ skiego. Z drugiej za to strony, za podstawę badań etnograficznych mieli­ śmy bogatą literaturę historyczną i doskonałe opracowanie geograficznogospodarcze Leszczyckiego , które wybitnie ułatwiały pracę. Do wzglę­ dów powyższych dołączyły się także praktyczne, przede wszystkim b l i ­ skość od Krakowa omawianego terenu i jego dostępność. Co do obszaru, jakim mieliśmy się zajmować, to na temat zasięgu Podhala toczy się od dłuższego czasu dyskusja. W wyznaczaniu jego gra­ nic brano za kryterium bądź granice administracyjne, czyli granice po­ wiatu, bądź zasięgi pewnych zjawisk językowych, bądź wreszcie zasięgi pewnych elementów kultury, najczęściej stroju. Utożsamienie Podhala z powiatem nowotarskim, jakkolwiek dogodne z punktu widzenia w y ­ korzystania archiwów i statystyk powiatowych, w t y m wypadku okazało się niewskazane, gdyż powiat obejmuje kilka różnych grup etnograficz­ nych, które trudno traktować łącznie. W wypadku kryterium języko­ wego stwierdzono, że tzw. archaizm podhalański i inne charakterystyczne dla Podhala cechy językowe sięgają aż po Myślenice i w żadnym w y ­ padku na ich zasięgu nie można budować granic regionu. Kryteria za­ czerpnięte z kultury ludowej okazały się płynne. Na przykład strój pod­ halański przeżywa obecnie okres ekspansji i szybko powiększa swój zasięg. Ostatecznie więc zamknęliśmy region w granicach dawnego przed­ rozbiorowego starostwa nowotarskiego z pewnymi jednak knrekturami. Polegają one na włączeniu do naszego obszaru wsi należących do cyster­ sów (Ludzimierz i in.) oraz dzierżawy dębniańskiej i prywatnych ma­ jątków, które jakkolwiek leżały w obrębie tego obszaru, administracyjnie od starostów były niezależne. Zasięg Podhala wygląda w takim układzie następująco: południową granicę stanowią Tatry, zachodnia biegnie mniej więcej wzdłuż rzeki Czarny Dunajec i jest jednoznaczna z granicami Orawy. Granica północna biegnie działem wodnym między Rabą a Du­ najcem i dalej ku wschodowi główną granią Gorców; wschodnia zaś wzdłuż rzeki Białki, prawobrzeżnego dopływu Dunajca, poza którą leży już Spisz. 2 Obszar, który ludność miejscowa nazywa Podhalem i którego mie­ szkańcy nadają ton całemu pozostałemu krajowi, nosi w literaturze nazwę Skalnego Podhala i sięga od podnóży Tatr po północne krańce wzgórz, ciągnących się nieprzerwanie od Tatr po dolinę nowotarską. Jest to obszar mało urodzajnych gleb, zasiedlony stosunkowo późno, o przewadze wsi z łanowym układem gruntów leżących w większości w dolinach stru- S. L e s z c z y c k i , Region Podhala, Kraków 1938. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 243 mieni. Zaledwie parę wsi położonych tuż pod Tatrami i powstałych szczególnie późno, bez dokumentu lokacyjnego, ma charakter polaniarski. Na nizinie nowotarskiej, na żyznych glebach aluwialnych, leżą wsie naj­ starsze na tym terenie, o układzie pól niwowym. Do trzeciej grupy należą wsi na stokach Gorców. W k i l k u wsiach leżących na wschodniej granicy regionu, zwłaszcza w Dębnie i Brzegach, obserwujemy odrębności kultu­ rowe wynikające z silnych wpływów spiskich. W powyższym podziale wyraźny charakter łącznika kulturowego mają góry (Tatry i Gorce). Związki kulturowe w obrębie poszczególnych grup tłumaczyć można między innymi unifikującym działaniem pasterstwa, które potem na terenie rodzinnej wsi nadaje w wielu dziedzinach ton życiu społeczności wiejskiej. Pod Skalnym Podhalem będziemy więc rozumieć grupę wsi związa­ nych letnim wypasem w Tatrach; wsi związane letnią gospodarką polaniarską w Gorcach stanowić będą drugą grupę; wreszcie w nizinie nowo­ tarskiej leżą wsie, które łączy ich charakter przede wszystkim rolniczy. Na odrębność etnograficzną Podhala niewątpliwie wpłynęły jego dzieje, poczynając od zasiedlenia tych terenów. Problemem tym zajmowało się wielu badaczy, od Morawskiego poczynając. Sporo uwagi poświęcili mu P o t k a ń s k i , po nim Raf acz i Dobrowolski . Zajmowali się nim Długo­ polski. Czubek, Baranowie i in. Szczególnie wiele na ten temat pisano w okresie międzywojennym. W świetle danych historycznych wydaje się być pewne, że już w X I I w. istniały na Podhalu jakieś osiedla ludzkie, skupiające się w do­ linie nowotarskiej wzdłuż brzegów Dunajca. Pierwsza ta fala osadnicza etnicznie polska napłynęła prawdopodobnie z północy, posuwając się w górę biegu Raby, a następnie przez przełęcze Obidowską , Siemia­ nowicką i Pieniążkowićką przedostała się na nizinę nowotarską. Udział doliny Raby w zasiedleniu Podhala potwierdza wybitna zgodność dia­ lektyczna między tymi dwoma obszarami'. Mniej ważną arterię komu­ nikacyjną stanowi Dunajec, trudno dostępny skutkiem wąskości doliny. Prawdopodobnie już wtedy omijano przełomy dunajcowe idąc doliną Ochotnicy i Przełęczą Knurowską, między masywem Lubania i Turbacza, szlakiem do ostatnich czasów uczęszczanym w drodze z Podhala do Sącza. 3 4 r> 6 ;l K. P o t k a ń s k i , Pisma, pośmiertne, t. 1, Kraków 1922, s. 284—388 i t. 2, Kraków 1924, s. 333—345. ' J . R a f a c z, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego, Warsizawa 1935. K . D o b r o w o l s k i , Najstarsze osadnictwo Podhala, Kraków 1935 i Inne prace. Na drogę tę pierwszy zwrócił u w a g ę K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 8. K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 9. 3 e ; �ANNA KOWALSKA-LEWICKA Od X I I I w. rozpoczyna się zorganizowane osadzanie wsi na terenie Podhala. Wiek X I V cechuje napływ Niemców spiskich, którzy nie two­ rzyli tu jednak zwartych kolonii, dzięki czemu stosunkowo szybko zasy­ milowali się i wrośli w większość polską. Pozostały po nich niektóre nazwy wsi i nazwiska zapisane w aktach lokacyjnych. Obok elementu polskiego i niemieckiego, niewielkiego zresztą liczeb­ nie, nieco później zjawiają się na Podhalu pasterze, tzw. wołoscy. Za­ gadnienie grup pasterskich, które pod nazwą Wołochów ekspandują wzdłuż Karpat na zachód, od dawna budziło żywe zainteresowanie nie tylko w Polsce. U nas zagadnieniem t y m zajęli się zarówno historycy (Potkański, Rafacz, Szczotka i in.), jak językoznawcy (Rozwadowski) oraz z punktu widzenia genezy pasterstwa górskiego geografowie i etnogra­ fowie (Hołub-Pacewiczowa, Kopczyńska-Jaworska); najwięcej zaś uwagi poświęcił sprawie wołoskiej K . Dobrowolski. Mimo wnikliwych badań wciąż jeszcze istnieją liczne problemy, które oczekują rozwiązania. Powracając do akcji kolonizacyjnej Podhala stwierdzić należy, że jakkolwiek wyglądało pierwotne osadnictwo, faktem jest, że systema­ tyczna akcja osiedleńcza prowadzona t u była dopiero przez wielką wła­ sność. Pierwszymi osadźcami byli cystersi, a po ich przeniesieniu do Szczyrzyca ( X I I I w.) obszary im nadane, z wyjątkiem Ludzimierza i wsi przyległych, przechodzą w posiadanie króla. Od tego czasu trud koloni­ zacji Podhala podjęli starostowie, szczególnie rodzina Pieniążków. Czer­ pią oni rezerwy ludzkie głównie z północnego zaplecza, z doliny Raby. Choć ucisk feudalny dawał się we znaki ludności wiejskiej również na Podhalu, posiadała ona bez porównania lepsze warunki niż chłopi po­ zostałych dzielnic Polski. Składało się na to wiele przyczyn. Przede wszystkim los chłopów w królewszczyznach był na ogół znacznie lżejszy niż w majątkach własności prywatnej; poza t y m w bliskości były niedo­ stępne góry, gdzie zawsze chronić mógł się zbieg; wreszcie licha górska ziemia i ostry klimat nie dawały warunków do zakładania folwarków, obliczonych wówczas prawie wyłącznie na produkcję zbożową, głównych narzędzi ucisku feudalnego. W wieku największego w Polsce rozwoju pańszczyzny na Podhalu dokonuje się przejście z gospodarki pańszczyź­ nianej na czynszową. Ma i to niewątpliwy wpływ na kształtowanie się całej późniejszej kultury regionu. Aneksja Podhala przez Austrię następuje w 1769 r., po czym po trak­ tacie rozbiorowym w 1773 r. całe starostwo nowotarskie zostaje wcie­ lone do dóbr kameralnych cesarskich. W 1818 r. zostaje przeprowadzony szacunek tych dóbr, podział ich na 4 sekcje i sprzedaż w ręce prywatne. Ten bardzo pobieżny szkic historii regionu ma na celu zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa czynniki: na element osadniczy, który sta­ nowi substrat dzisiejszej ludności, i na fakt, że od zarania dziejów �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 24.5 chłopi starostwa nowotarskiego cieszyli się większymi swobodami niż większość chłopów Rzeczypospolitej. Pod t y m względem szczególnie ważny jest wiek X V I I I i początek X I X , tak już bliskie okresowi, który etnograf może poznać drogą badań terenowych. Zainteresowaniami swoimi objęliśmy okres stulecia od uwłaszczenia chłopów po rok 1953, datę ukończenia przez nas badań terenowych. Okres ten, stosunkowo niedługi, pełen jest zasadniczych przemian k u l ­ turowych. Dla odpowiedniego ustawienia w czasie owych przemian ko­ nieczne więc było przeprowadzenie jego periodyzacji. Pierwsze 25—30 lat po uwłaszczeniu nie przynosi na Podhalu więk­ szych zmian. Sam akt uwolnienia chłopów z pańszczyzny wobec braku możliwości zarobkowych, a co za t y m idzie — gotówki i zupełnego za­ cofania gospodarczego, nie miał t u tak przełomowego znaczenia, jak na innych ziemiach polskich. Przełom następuje dopiero w okresie 1870—1880. Złożyło się n a ń wiele powodów, z których najważniejszym stała się zarobkowa emigracja do Ameryki. Początek jej przypada na lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku. Wedle pewnych wiadomości pierwsze wypadki wychodźstwa pojawiły się na terenach podgórskich Galicji w 1873 r., po czym w ciągu zaledwie paru lat objęły olbrzymie rzesze ludności. Działalność agitacyjną prasa ówczesna przypisuje kle­ rowi. Wychodźstwo to ma dwa zasadnicze aspekty. Z jednej strony l i k w i ­ duje przeludnienie kraju, które zwłaszcza na Podhalu było bardzo wiel­ kie, z drugiej wychodźcy zaczynają nadsyłać lub wracając przywozić do kraju gotówkę . Po raz pierwszy na wsi podhalańskiej zjawia się wów­ czas pieniądz w większych ilościach. Zapas gotówki pozwala na zakup nowego sprzętu w gospodarstwie, wprowadzenie nowych roślin upraw­ nych i przede wszystkim nawozów sztucznych. Tu i ówdzie zaczyna się przeprowadzać melioracje, powiększając w ten sposób powierzchnię uprawnej ziemi. Obok emigracji zarobkowej otwierają się dla Podhala dalsze możli­ wości uzyskania gotówki i nawiązania kontaktów z szerokim światem. Jest to coraz bardziej nasilający się ruch letniskowy, którego jednym z głównych inicjatorów stał się dr Chałubiński, propagator leczniczych właściwości górskiego klimatu. Co prawda ruch ten jeszcze w pierw8 9 8 Por. artykuły w „Dzienniku Polskim" 1876, nr 108 i 124, oraz w „Czasie" 1876, nr 131. Poza tym pobyt za granicą w wielu wypadkach kształcił fachowców. We wsi Ciche spotkaliśmy kowala, który rozwinął s w ą w i e d z ę techniczną na emigracji i powrócił przywożąc cały zestaw narzędzi oraz nowe metody pracy. Stał się on specjalistą od wyrobu nowego typu pługów na dużą część powiatu. Jego uczniami jest wielu kowali okolicznych. 9 �246 ANNA KOWALSKA-LE WICKA szych latach X X w..obejmuje zaledwie kilka wsi podtatrzańskich, nie­ mniej powstaje dzięki niemu z początku tylko sezonowy rynek we­ wnętrzny, zaczyna powstawać ruch budowlany, otwiera się możliwość zarobków przy przewozie letników i towarów dla nich. Wreszcie ostat­ nim, lecz nie najmniej ważnym czynnikiem otwierającym przed Pod­ halem możliwości rozwoju staje się zbudowanie l i n i i kolejowej najpierw do Chabówki, a następnie doprowadzenie jej do Zakopanego (otwarcie l i ­ nii (kolejowej do Zakopanego nastąpiło w 1899 r.). Wszystkie te względy wskazują wyraźnie, że impakt kapitalizmu roz­ poczyna się dla Podhala dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Będzie to więc okres drugi po pofeudalnej martwocie gospo­ darczej trzeciej ćwierci X I X w. Doprowadzamy go do 1918 r., do za­ kończenia pierwszej wojny światowej. W latach I wojny światowej w całej gospodarce widzimy gwałtowne cofnięcie się do poziomu niemal pańszczyźnianego. Jednakże zahamo­ wanie rozwoju jest tylko pozorne. Po zawarciu pokoju przychodzi ko­ niunktura gospodarcza dla wsi, nowy dopływ gotówki i , co równie ważne, przełamane zostają dawne autorytety wiejskie. Młodzi, którzy zwiedzili wiele krajów w swych wędrówkach wojennych, są teraz skłonni do przyjęcia każdej nowości. Obserwujemy wyraźne podniesienie się i unowocześnienie gospodarki. Równocześnie zaczyna się gwałtowny wzrost ruchu letniskowego. Nie tylko widzimy szybki rozrost Zako­ panego, ale napływ gości daje się zauważyć w całym szeregu wsi dotąd nie objętych ruchem kuracyjno-wypoczynkowym. Rozwija się przemysł pamiątkarski, rośnie rynek wewnętrzny na produkty hodowlane przy równoczesnym wyraźnym podniesieniu się hodowli. Zanim przejdziemy do następnego, trzeciego okresu, należy zazna­ czyć, że I wojna światowa przyniosła na Podhalu większe zmiany niż na innych ziemiach polskich. W poprzednim wieku, zwłaszcza w czasach poprzedzających budowę kolei do Chabówki i Zakopanego, Podhale było izolowane od północnych ziem polskich. Natomiast na południu, za Tatrami, rozciągały się doliny żyzne, potrzebujące rąk do pracy. Tutaj więc, głównie na Spisz i Liptów, a nawet na nizinę węgierską w okolice Koszyc, kierowały się zainteresowania mieszkańców Podhala. Tu, do Starej Wsi na Spiszu i Trzciany na Orawie udawali się oni na wielkie doroczne jarmarki, gdzie obok żywności można było nabyć wszelkie wyroby skórzane (uprząż, kożuchy, buty), wyroby metalowe (kosy, kotły, dzwonki dla owiec i bydła), ceramikę i wiele innych . Na po­ łudnie szli w poszukiwaniu żywności, zakupując tam przede wszystkim l0 1 0 łowie A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Handel wiejski na Podhalu w drugiej po­ XIX i w początku XX wieku. „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 247 zboże, a jesienią kapustę. Wreszcie na południe udawali się na prace sezonowe, sianokosy i żniwa; szli też do Budapesztu na pracę w cegielni, przy budowie domów i w fabryce obuwia . Wprowadzenie kolei łączącej Podhale z resztą Polski osłabiło nieco natężenie tych wędrówek, ale bynajmniej kontaktów nie przerwało. Kres położyło i m dopiero zamknięcie granicy polsko-czechosłowackiej w 1918 r. Dla Podhala był to prawdziwy cios. Istniały wprawdzie przepustki gra­ niczne dla właścicieli pól i możliwości dzierżawienia pastwisk i wypasu po południowej stronie Tatr, niemniej cały handel i wiążące się z nim rozliczne kontakty kulturowe musiały podupaść, a z biegiem czasu skierować się ku północy. Zwłaszcza dla kultury materialnej regionu, głównie Skalnego Podhala, miało to duże znaczenie. Wzrosło natomiast znaczenie Nowego Targu jako jedynego poważniejszego punktu jarmarcz­ nego, co z kolei wpłynęło na unifikację kultury podhalańskiej. Jarmarki nowotarskie zbliżyły Skalne Podhale do niziny nowotarskiej i wsi stoków Gorców, ułatwiając t y m samym rozprzestrzenienie się ,,stylu podhalań­ skiego" na te tereny. Druga wojna światowa przynosi terror i niedostatek, ale i w tym okresie nastąpiły istotne zmiany w zakresie gospodarki. Działalność instruktorów rolnych okresu okupacji, premiowanie rasowego bydła, które chronione było od rekwizycji, wprowadzanie nowych ras owiec, działalność związku pszczelarskiego itd. pozostawiły dodatnie skutki. Wywóz olbrzymich rzesz ludzi na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie w wielu wypadkach pracowali na wsi zapoznając się z nowymi maszy­ nami rolniczymi i nową techniką uprawy, nie pozostał bez wpływu na podniesienie się poziomu zainteresowań postępem techniki. Duże zna­ czenie dla podniesienia poziomu gospodarki regionu miały też wędrówki górali po żywność do Miechowskiego i Proszowskiego. Po zakończeniu wojny zaczął się dla Podhala czwarty z kolei okres przemian. Odpływ olbrzymich rzesz małorolnych na Ziemie Odzyskane i częściowo na tereny połemkowskie oraz mniejszy liczebnie odpływ do ośrodków przemysłowych zlikwidował narastające przeludnienie. Po­ stępujące uprzemysłowienie terenu, rozwój przemysłu chałupniczego i dalszy rozwój ruchu letniskowego dostarczyły wsi sporych zasobów gotówki. Młodzież masowo uczęszczająca do szkół zawodowych, ogólno­ kształcących i na wyższe uczelnie niejednokrotnie wracała potem na wieś rodzinną, podnosząc poziom kulturalny otoczenia. Reasumując, interesujące nas stulecie dzielimy na cztery zasadnicze okresy: a) okres pofeudalny, lata 1848—1870/1880; b) impakt kapitan 11 W. J o s t o w a , Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, R. 24: 1955, s. 141—153; A. K o w a l s k a - L e w i c k a , K i l k a uwag o zarobkowych górali podhalańskich, „Kwart. Hist.", R. 64: 1957, nr 2. „Wiarchy", wędrówkach �248 ANNA KGWALSKA-LEWICKA lizmu, lata 1870/1880—1918; c) okres międzywojenny dalszej kapitali­ zacji Wsi, lata 1918—1945; d) okres socjalizacji wsi, od 1945 r. Jak już wspomniano, problematyka naszych badań została w trakcie prac zwężona do głównych działów produkcji: rolnictwa, hodowli i rze­ miosła. Spożycie i wymiana potraktowane zostały jedynie jako rozdział uzupełniający i zamykający niejako cykl produkcyjny. Dalsze ograniczenie zakresu pracy polegało na tym, że zdecydowa­ liśmy się opracować zebrane dane tylko jako materiały do gospodarki Podhala. Nie wyklucza to oczywiście dalszych prac i zamiaru opubliko­ wania w przyszłości ogólnego, syntetycznego ujęcia całości czy też sze­ regu ujęć syntetycznych poszczególnych działów produkcji przez ucze­ stników badań. Kultura ludowa Podhala, jakkolwiek w pewnych swych działach (budownictwo, strój, organizacja pasterstwa) bardziej zachowawcza od innych, ulega obecnie, zwłaszcza w dziedzinie produkcji rolnej czy rze­ mieślniczej, bardzo szybkim przekształceniom. Góral podhalański dzięki szczególnie silnie rozwiniętemu uzdolnieniu technicznemu i poszukiwa­ niu nowości, które mogłyby ułatwić jego pracę, bez oporów przyjmuje każdą nadającą się do jego warunków bytowania nowość. Już w czasie naszych kilkuletnich badań zdołaliśmy zaobserwować duży postęp zwłaszcza w takiej dziedzinie, jak rolnictwo. Każde nowe narzędzie jest chętnie nabywane, pierwszymi próbami jego użycia interesuje się cała wieś i w razie pozytywnych skutków niezwłocznie stosuje u siebie. Co więcej, górale sami ulepszają i dostosowują do własnych warunków te­ renowych nowo zakupione narzędzia fabrycznej produkcji. To samo zjawisko, jak już wspomniałam, wadzimy w innych dziedzinach życia, np. elektryfikacja niektórych wsi umożliwiająca użycie nowych maszyn w bardzo krótkim czasie przekształciła wiele rzemiosł i zakładów prze­ mysłowych wiejskich. Objawy tej łatwej chłonności wszelkich zdobyczy technicznych, a co za t y m idzie bardzo szybkie przekształcanie stosunków produkcji, aczkol­ wiek ze wszech miar pozytywne z punktu widzenia postępu, są jednak sygnałem dla etnografów, że właśnie na tym terenie i w tej dziedzinie należy jak najszybciej i najenergiczniej prowadzić akcję' rejestrowania faktów m. i n . w zakresie już przemijającej kultury ludowej. Jednym więc z naczelnych celów naszej pracy było utrwalenie dla nauki ginącej tradycyjnej gospodarki. Materiały w naszym ujęciu nie ograniczają się jedynie do opisu, choć i na ten opis kładzie się duży nacisk. Naczelnym naszym dążeniem jest ściśle historyczne uszerego­ wanie faktów w obrębie czterech wydzielonych okresów i trzech stref kulturowych tak, aby samo ich ustawienie dawało obraz przeobrażeń, jakim podlegała wieś podhalańska na przestrzeni minionego stulecia. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 249 Chodzi nam ponadto o przedstawienie faktów na tle całokształtu sto­ sunków oraz o przedstawienie ich w powiązaniu z sobą. Dając opis na­ rzędzi i sposobów produkcji staramy się łączyć je w pewnym stopniu z odpowiadającymi im zjawiskami społecznymi, z wiedzą ludową na ich temat oraz częściowo, zwłaszcza w odniesieniu do okresów najdaw­ niejszych, z wierzeniami i praktykami magicznymi, które wokół nich narosły. W związku z produkowaniem narzędzi i posługiwaniem się nimi interesuje nas zagadnienie pracy i jej organizacji w obrębie naj­ mniejszej komórki produkcyjnej, jaką jest rodzina, oraz w społeczności wiejskiej. Właściwe prace terenowe poprzedzone studium literatury trwały dwa lata, 1952 i 1953 r. Rozpoczęliśmy je od badań stacjonarnych prowadzo­ nych przez dwa miesiące w jednej z najbardziej typowych wsi Skal­ nego Podhala — w Cichem. Badaniami objęto górną część tej rozległej wsi, tzw. Wierch Ciche, z przysiółkami Zoki i Ostrysz. Jest to wieś o ła­ nowym układzie pól, do niedawna zachowawcza, na której terenie jed­ nak można obserwować wybitny postęp na przestrzeni ostatnich k i l k u ­ nastu lat. Jest ona przy tym silnie związana z tradycyjną gospodarką pasterską. W samym Wierch Cichem żyje obecnie kilkunastu baców, a nie spotyka się niemal mężczyzny, który by w swym życiu nie spełniał obowiązków honielnika (pomocnika juhasa) lub juhasa. Drugim etapem terenowej pracy było przebadanie w ciągu dziewię­ ciodniowych wypadów trzech dalszych wsi typowych dla dalszych dwu partii Podhala, a więc leżącej na nizinie nowotarskiej wsi Krauszowa, o niwowym układzie pól i odmiennej organizacji rolnictwa oraz hodowli, zaś następnie Obidowej, typowej wsi gorczańskiej, leżącej w obrębie dawnego starostwa nowotarskiego. Przebadano również Brzegi, podobnie jak Ciche leżące w obrębie Skalnego Podhala, ale na jego drugim, wschodnim krańcu. Po badaniach w pewnej mierze stacjonarnych w wymienionych 4 wsiach dalszy etap naszej pracy polegał na przeprowadzeniu badań typu inwentaryzacyjnego, które trwały pełny miesiąc (lipiec 1953 r.) i objęły 9 wsi leżących na terenie całego Podhala. Ujawniły one pewne cechy kulturowe nie spotykane w poprzednio badanych Wsiach, pozwoliły w y ­ kreślić przybliżone zasięgi niektórych zjawisk i umożliwiły uchwycenie specyfiki terenu jako całości oraz jego poszczególnych partii. Nadmienić należy, że prócz wsi, w których przeprowadzono syste­ matyczne badania, poznano nadto w sposób orientacyjny szereg wsi okolicznych drogą wypadków z punktów badanych bardziej szczegółowo (mapka 5). W badaniach chodziło nie tylko o uzyskanie danych drogą wywia­ dów, ale też o naoczną obserwację życia wsi i zabiegów gospodarskich. �Badania • 1951-1952 fonograficzne badania zzspofoue O Etnograficzne badania indywidualne A Mapka 5. na Podhalu u latach Badania językoznawcze — Granica powiatu •--Granica regionu Badania na Podhalu w latach 1951—1953 nowotarskiego PoJhali �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU" 251 Dla poznania więc pełnego cyklu rocznego tego życia i zabiegów wska­ zane było takie rozłożenie badań, które by pozwoliło na przebywanie na wsi w różnych porach roku, co też mniej więcej doprowadziliśmy do skutku, jak widać z załączonego wykazu terminów badań. Luty — Obidowa, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; marzec — Ciche, miesięczny pobyt w r. 1952 i dziesięciodniowy w 1954 r.; maj — Dębno, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Ochotnica, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Krauszów, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; lipiec — wędrówka po całym Podhalu trwająca pełny miesiąc, 1953 r.; sierpień — Murzasichle, czterodniowe badania uzupełniające w 1955 r.; sierpień — Kościelisko, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Chochołów, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Ludzimierz, tygodniowy pobyt w 1951 r.; wrzesień — Ciche, miesięczny pobyt w 1952 r.; listopad — Brzegi, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r. W podanym powyżej wykazie uwzględniam zarówno badania ze­ społowe, jak i indywidualne z 1951 r. (materiały z tych badań oddano do dyspozycji zespołu) oraz uzupełniające z 1955 r. Następnym z kolei problemem, łączącym się przede wszystkim z eksploatacją wsi reprezentacyjnej, był sposób jej badania. I tu zasto­ sowano metodę podobną jak poprzednio. Rozpoczęto bowiem od prze­ pracowania całego zagadnienia w obrębie jednej rodziny typowej dla danego środowiska zarówno pod względem zamożności, jak i sposobu życia. Dało to jednolite poznanie całości problemu, tak jak on wygląda w obrębie najmniejszej grupy społecznej, a równocześnie najmniejszej jednostki produkcyjnej. Przy zastosowaniu tego systemu dzięki dłuż­ szemu kontaktowi z niewielką grupą ludzi związanych z sobą więzią pokrewieństwa i wspólnoty gospodarczej badacz zyskuje lepsze zrozu­ mienie miejscowego sposobu myślenia i odczuwania, zaczyna niejako solidaryzować się z rodziną informatora, patrzeć na wieś jej oczyma. Dzięki takiemu dopiero zżyciu ma się możność wyczucia i zrozumienia sensu nieuchwytnych dla zwykłego wywiadu procesów. Krótkotrwałe kontakty, choćby nawet z wieloma informatorami, mogą doprowadzić do dokładnego poznania instytucji kulturowych, nigdy jednak nie dadzą bezpośredniego wglądu w motywy tego, co dzieje się wokół nas. Jak od wsi reprezentatywnej badanej stacjonarnie przechodzimy do poznania całego obszaru objętego naszymi zainteresowaniami, tak od jednej rodziny, na której przykładzie poznaliśmy całokształt danego za- �ANNA KOWALSKA-LEWICKA gadnienia, przechodzimy do innych mieszkańców wsi, starając się do­ bierać informatorów w ten sposób, aby reprezentowali różne warstwy społeczne, by byli przedstawicielami różnych pokoleń. Wywiady na te­ mat poszczególnych działów kwestionariuszy przeprowadzano z fachow­ cami w tej dziedzinie. Bardzo interesujące rezultaty dała próba prze­ prowadzenia wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń w obrębie jednej rodziny. Nie chodziło tu, rzecz prosta, o opis samych faktów etnograficznych, które zwłaszcza we wsiach konserwatywnych wszystkie pokolenia znają niemal równie dokładnie, ale o różnicę podejścia trzech pokoleń do danego problemu, zwłaszcza różnicę w wartościowaniu zja­ wisk. Przed przystąpieniem do prac terenowych członkowie zespołu opra­ cowali własne kwestionariusze. Jedynie w badaniach nad rolnictwem posłużono się kwestionariuszem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, zmodyfikowanym i uzupełnionym. W trakcie badań wszystkie one ule­ gły licznym uzupełnieniom i przeróbkom, tak że dzisiejsza ich redakcja jest już wynikiem długich doświadczeń. Jednakowoż w czasie samego prowadzenia wywiadu staraliśmy się nie posługiwać bezpośrednio kwe­ stionariuszem. Służył on do przygotowania wywiadu, sprawdzenia po jego zakończeniu, czy wszystkie punkty zostały wyczerpane, wreszcie do po­ rządkowania zebranych materiałów. Najcenniejszy materiał uzyskiwano na drodze zupełnie swobodnej, choć czasem inspirowanej przez badacza rozmowy. Poruszone w niej tematy wywoływały nieraz u informatora cały łańcuch skojarzeń, które umiejętnie wykorzystane odsłaniają nie­ jednokrotnie zupełnie nowe aspekty. Poza systematycznym wywiadem i swobodną rozmową stosowano oczywiście również system w pewnym sensie biernego uczestniczenia w życiu i rozmowach chłopów, przy czym wysiłek badacza polegał jedynie na obserwacji tego, co działo się wo­ kół niego i niezależnie od niego. Rozmowa lub kilka kolejnych rozmów z jednym informatorem skła­ dały się na tzw. wywiad, czyli dokładnie spisany protokół, w którym za­ mieszczało się, poza charakterystyką informatora, jego wypowiedzi do­ tyczące zarówno badanego problemu, jak i różne inne, nieraz całkiem nie związane z właściwym tematem badań refleksje czy opowiadania. Tego rodzaju „wywiad" już sam w sobie stanowi wartościowy doku­ ment historyczny, który w przyszłości wielokrotnie i z różnych punktów widzenia może być wykorzystany. Wywiad przepisywano na maszynie w kilku egzemplarzach, z których jeden pozostaje w archiwum, reszta, w miarę potrzeby, może być pocięta i posegregowana. Prócz „wywiadów" zaczęto w drugim roku pracy spisywać dziennik badań, gdzie znalazły się wszelkie obserwacje, celowe lub robione przy­ padkowo, dotyczące całokształtu życia wsi i prowadzenia badań tere- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 253 nowych, gdzie wreszcie znalazły swe miejsce wszelkie refleksje bada­ cza i pierwsze próby uogólnień, jakie nasunął sam teren, W trakcie opracowywania materiału dziennik oddał duże usługi. Zebrany przez zespół materiał terenowy daje spory zasób wiadomo­ ści z dziedziny produkcji rolniczej, hodowlanej i rzemieślniczej oraz i n ­ nych działów kultury. Jakkolwiek te ostatnie nie zostały bezpośrednio wykorzystane w pracy, ułatwiły orientację w całokształcie zagadnień związanych z główną tematyką. Najsłabszą stronę materiałów terenowych stanowi niepewne dato­ wanie faktów dawniejszych. Stosunkowo małe zainteresowanie prze­ szłością łączy się u górali podhalańskich z zupełną nieumiejętnością umieszczania w czasie odległych faktów. Niekiedy jeszcze potrafią okre­ ślić, że dane zjawisko występowało przed ich urodzeniem albo za życia rodziców. Prawie nigdy jednak nie uzyskaliśmy dokładniejszej odpo­ wiedzi dotyczącej czasów dalszych. Mimo więc dużego nacisku, jaki kładliśmy na uchwycenie chronologii bezwzględnej zjawisk, teren dał niewystarczające rezultaty. Trzeha było uzupełnić braki i w miarę moż­ ności sprawdzać zdobyte wiadomości drogą studiów archiwalnych. * Patronat nad naszymi badaniami objęło Polskie Towarzystwo L u ­ doznawcze, ono też wzięło na siebie finansowanie prac terenowych wy­ dając na ten cel łącznie sumę 19 243,85 zł. Ogólnej opieki naukowej podjął się profesor UJ dr Kazimierz Moszyński, kierownictwo zaś sa­ mych badań powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Do współ­ udziału w badaniach zaproszono mgr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, wówczas starszego asystenta Zakładu Etnografii U. Ł., która już wcze­ śniej prowadziła badania terenowe na Podhalu i której zainteresowania skupiają się głównie wokół hodowli i pasterstwa. Wszelkie prace tere­ nowe, dyskusje i opracowanie materiałów prowadzone były więc wspól­ nie z ośrodkiem łódzkim, przy żywym udziale i pomocy prof. dr Kazi­ miery Zawistowicz-Adamskiej. Oprócz mgr Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr Kowalskiej-Lewickiej we­ szli do zespołu badawczego: dwie etnografki krakowskie, mgr Irena N i zińska i mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa, językoznawca mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz nich do­ rywczo brało udział w pracach terenowych kilkanaście osób spośród studentów i magistrów etnografii, a także architekci i rysownicy. Wewnątrz zespołu pracę podzielono w ten sposób, że każdy otrzymał do przebadania jedno lub kilka zagadnień. Szereg z nich, które uwzględ­ nia się w pracy marginesowo, włączono do kwestionariuszy poświęconych zagadnieniom naczelnym. Mimo podziału tematów w trakcie badań nie- �254 ANNA KOWALSKA-LEW1CKA jednokrotnie zespół pracował wspólnie nad jednym zagadnieniem, jak np. nad rolnictwem we wsi Ciche, nad statystykami hodowlanymi itd. Badania zaplanowano na dwa lata, 1952 i 1953 r., po czym dopiero zespół miał przystąpić do ostatecznego opracowania materiałów. Plan w całości wykonano i już w końcu lipca 1953 r. zakończone zostały ze­ społowe prace terenowe, co nie wykluczało w przyszłości, w miarę p i ­ sania, organizowania wypadów w teren, mających na celu uzupełnienie prac badawczych. W wyniku badań uzyskaliśmy materiały etnograficzne z 13 wsi Pod­ hala oraz sporą ilość danych z szeregu innych wsi, do których robiono wypady (uwzględniono je na ogólnej mapie badań). Do dyspozycji ze­ społu zostały również oddane materiały prywatne z badań KowalskiejLe wieki ej oraz materiały Zakładu Etnografii U. Ł. i własne Kopczyńskiej-Jaworskiej, co zagęściło jeszcze sieć badanych punktów. Równolegle z badaniami etnograficznymi mgr Gołąb prowadził badania językowe. Przez cały czas trwania prac terenowych codziennie wspólnie oma­ wiane były rezultaty uzyskane w danym dniu. Dyskutowano metodę pracy terenowej, sposób opracowania materiałów i wreszcie układ oraz sposób ujęcia samej publikacji. Ponadto w 1953 r. miały miejsce dwie konferencje. Pierwsza w Krakowie 14 marca, sprawozdawcza, z udziałem etnografów krakowskich, łódzkich i zakopiańskich; druga wewnętrzna zespołu w Łodzi (18—20 grudnia), na której został ostatecznie ustalony plan publikacji. Od strony ilościowej rezultaty dwuletnich badań przedstawiają się następująco: 374 wywiady (2785 s. maszynopisu), 5 opracowań gwary podhalańskiej (112 s. maszynopisu), 722 teksty pieśni zapisanych przez nas oraz 432 teksty pieśni zapisanych przez dzieci szkolne, 883 zdjęć fotograficznych, 112 rysunków przeważnie narzędzi pracy, 320 przebi­ tek haftów i przedmiotów zdobionych drewnianych i metalowych, wre­ szcie 28 zdjęć architektonicznych. W trakcie badań zebrano, głównie we wsi Ciche, kilkadziesiąt dokumentów, m. in. testamentów, z których naj­ starsze sięgają lat 1750—1752. Zebrano też szereg listów z przełomu X I X / X X w. pisanych przez górali podhalańskich przebywających na emigracji. Gromadzi się również korespondencję, jaką zespół prowadzi z informatorami, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów. Do dorobku zespołu można zaliczyć własne kwestionariusze do pa­ sterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji, niektórych zagadnień społecznych oraz uzupełnienia i przeróbki szeregu 12 Etnograficzne badania na Podhalu, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 225—226; B a ­ dania etnograficzne na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 218—222; Sprawozdanie z działalności Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ..Lud", t. 41: 1954, s. 1236—1245. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 255 istniejących już kwestionariuszy pbcych do pozostałych zagadnień związanych z gospodarką. Sprawozdania tymczasowe z badań były w czasie ich trwania publikowane . W styczniu 1954 r. został utworzony w Krakowie Zakład Etnogra­ fii Polski I H K M PAN. Znaleźli tu zatrudnienie trzej członkowie do­ tychczasowego zespołu PTL: mgr Iiena Nizińska, mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa i dr Anna Kowalska-Lewicka. Od 1954 r. prace nad Podhalem wykonywane przez wymienione osoby weszły w plan Za­ kładu i odtąd — obok prac związanych z Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym i innych — zajmowano się nimi j u ż w ramach obowiązków instytutowych. Członkowie zespołu zajęci w PA.N przystąpili w oparciu o archiwum Oddziału Krakowskiego P T L do przygotowania do druku opracowań dwu podstawowych dziedzin produkcji: rolnictwa (KowalskaLewicka) i rzemiosła (Zambrzycka-Kunachowiezowa, która zajmowała się omawianym zagadnieniem w latach 1954 i 1955, a w 1956 r. prze­ szła do prac nad monografią Śląska). Mgr Nizińska w pierwszym roku istnienia Zakładu pracowała nad rolnictwem; już w 1955 r poświęciła się monografii Śląska. 1 2 Przerobiono przede wszystkim literaturę przedmiotu oraz zebrano materiał archiwalny i muzealny. W czasie opracowywania wszystkich danych wyłoniła się potrzeba badań uzupełniających. Zorganizowano więc w 1955 r. krótkotrwałe wyjazdy terenowe do wsi Ciche, Murza­ sichle, Chochołów, Ratułów i Kościelisko oraz badania nad rzemiosłem ludowym w Nowym Targu. W chwili bieżącej zarówno prace o rolnictwie, jak i o rzemiośle ludowym na Podhalu są już na ukończeniu. : Ann n Kon n .i te K a -.. I (.' u u u K a i J T H O r P A O I I H E C K M E M C C I E J\ O Ii A H M H li P A t t O H B B B. HOtfrAJlbH 1952 r . ćibui c o p r a n H . i O B a n aoKJiaaiHKOM KOJIJIGKTHB (A. KoBa.7if.ci;a-JIeBHu;Ka, u A. 3aM6pH<HD,Ka) c n e a b i o c H C T e w a T i m e c K o r o H3yieHHH KoniHHCKa-flBopcKa sTHorpacfiHH Ilo3,rajibH. llepnue ;iBa r o a a (1952—1953) KOJIUGKTHB BCJI pa6oTH irpeHMymecTuemio noneBŁie B CBHSH C ^ejjTe.abHOCTbio JTo.ibCKoro 06m,ecTBa Hapo«oBO«eiiHH. B cjie^yioinHft n e p n o A (1954—1957) KonJieKTHB BKjnoiiiacn B aejrrejibHOCTb MHCTiiTyTa •la^aiaM HcropHH MaTepHantnofi iipo;;ojiH<a.Ti p a i i b m e na'iaTyro KyjibTypH paPoT.y. H napanjienbno HOBŁIM Hay^HUM TeppHTopiiajibHoft óaaofl aTHorpa- ncc.Te«0BannH Ilo,irajib>i HBJIHGTCH patton HoBOTapcKoro CTapocTBa B r p a n n i i a x X I I I Bena. Hccie^oBanHHMił oxBaieH H c r o p H i e c K H i ł n e p i i o a c MoiaeHTa OTMeubi K p e n o c T H O r o n p a u a (1848 r.), no Hacrorimee Bpewn (1953). LTo *!HCTO T 6 X H H (})H4eCKnx 'lecKHM i; (B. cooópa?«eniinM, p a 3 p a ó o T K a coó]iaimb)x MaTepnaJiOB orpammHJiacb TonbKO (A. K o B a o i b C K a - J I e B H U K a ) , C K O T O B O A C T B a K o n M i t i i C K i i - f T B o p c K a ) . K . Y n r a p n o f t n p o m w m . i n m o n n (A. 3aM<5pjKmu.-«). BonpocaM: KpecTbHHCKoro 3eMnea,ejrnn �ANNA B nan iiTore 3aBepuieinibix KOWALSKA-LEWICKA pafloT IIom'ajTbe HB.iaeTCH c reorpaiJimieCKoii, Tai; h oTHOrpatfiii'iecKoil t o m k i i cnvioieiiHMM paiiOHOM. a p e i i H H . Paiioii u t o t coxpamiji pnji xapaKiepHtix i i p H M e x TpaannnonHoii Ky.iLTypw. OAiioBpeiuemio is paflone I I 0 3 ranbH, is C B H 3 H c co:!naiiiiieftcji ceibw n a i i i u x MOCTHocieii, c o T i i o c i i T e j i b i i o xopoimtM cooflmenweM i;ait 11 na noc.ie^uee npeMH p a s n n n a w m e f t c n n p o M i . n i i J i e i i H O C T b J O HaSjiw,u,aeTCH p o c r i i o b i . i x (|)opM o i ; o n o M i i q e c j s o f t m i m u i i . Kpoiie T o r o , n a rio,;raJii>e, w a i c x a p a K repnan qepra o k o i i o m h k h p a i t o n a , B b i c i y n a e x n a p n ^ y c -jpyuK o c h o b i i m m i i OTpac.iHMii c e n b C K O r o x o a n t t C T i i a n n on b i n e — iteM.-ie^enneM 11 c k o t o b o ^ c t b o m liiimiemioro TjinaTan>KO ^ u j i i u i i i o e , nan 11 nucoKoropnoc n a c x y n i e c T B o . B i i x o r e upoBe^eiiiitix paCor HayHHbiii KO.J.1CKTHB Bbi^Biiny.1 T a i o K P pji;i npe^nocu.'ioK 1; iiepno^ibsaniiu i s y . w r y p H o r o npoijecca n p a i i o n e no^ra.ni.jr. Anna Kowalska-Lewicka E T H N O G R A P H I C R E S E A R C H ON T H E P O D H A L E REGION Summary Field studies carried out with the aid of a grant from the Polish Ethnological Society were conducted in 1952 and 1953 by a team of research workers under the leadership of the writer. The work was first started in the village of Ciche, where two months' were spent, and afterwards research was extended to other localities. The assembled data were then studied and supplemented within the Departments of Ethnology of the Institute of the History of Material Culture of the Polish A c a ­ demy of Sciences in Cracow and Łódź. For technical reasons the work was restric­ ted in its scope to the following problems: agricultural production (A. KowalskaLewicka), animal farming (B. Kopczyńska-Jaworska), handicraft (A. Zambrzycka), although the problems of exchange and consumption were also included in so far as it was necessary for gaining a more complete picture of the topics studied. It was found convenient to accept as a basis of the delimitation of the region under investigation the X V I I t h century district of Nowy Targ (starostwo nowo­ tarskie). The Podhale region, which is geographically and ethnographically a homo­ geneous, and compact area, retained a number of common traits within its tradi­ tional culture. At the same time it is an area where, owing to several well deve­ loped holiday resorts, extensive network of communication, and its newly created industries, new forms of economic activity and life are coming into being, thus affecting the cultural landscape of the region. Finally, in addition to the two main lines of agricultural economy, characteristic of the plains i. e. plant and animal far­ ming, the Podhale region has a third one: the alps, that is to say, the lower and higher mountain pastures. The investigations covered the period from the abolishment of serfdom (1948) up to 1953 when the field survey was terminated. On the evidence assembled it was found convenient to divide this period into following three stages: a) the postfeudal period from 1848 to 1870—1880, b) the impact of Capitalism and emigration to Ame­ rica from 1870—80 to 1918, c) the interwar period and that of the second world war 1919—1945 when further capitalisation took place, though under different eco­ nomic and political conditions of the country, and d) the period of Socialism, making its way into the villages, from 1946. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66a0ecd3a986967bf7b86d0e237066a6.pdf 5de6103a1338988de5e7eab96e1a21b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:375 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:336 Title A name given to the resource Materiały do rzemiosła ludowego w woj. kieleckim / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.269-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klimaszewska, Jadwiga, Fryś, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JADWIGA KLIMASZEWSKA I EWA FRYS MATERIAŁY DO RZEMIOSŁA LUDOWEGO KIELECKIM W WOJEWÓDZTWIE Badania rzemiosła ludowego woj. kieleckiego miały na celu prześle­ dzenie historycznego rozwoju poszczególnych rzemiosł na przestrzeni ostatnich 100 lat. Chodziło przede wszystkim o: 1. Zebranie w terenie danych z tradycji, w jakich gałęziach wytwór­ czości i do jakiego okresu indywidualne gospodarstwa były samowystar­ czalne, to znaczy zaspokajały swe potrzeby we własnym zakresie z su­ rowca uzyskanego we własnym gospodarstwie względnie zakupionego, a w jakich gałęziach mamy już do czynienia z tzw. przemysłem domowym (gdy mimo już zarysowującej się specjalizacji nie ma jeszcze rynków zbytu). 2. Przebadanie różnych kategorii rzemieślników, począwszy od rolni­ ków trudniących się ubocznie rzemiosłem, poprzez rzemieślników dwor­ skich, gromadzkich (np. w kowalstwie), w niektórych wypadkach (jak w kamieniarstwie czy gonciarstwie) wędrownych; pracujących samotnie, zatrudniających w swych warsztatach członków rodziny, uczniów lub pomocników najemnych aż do systemu nakładczego, a w ostatnich latach spółdzielczego. 3. Pełniejsze zebranie materiałów do zagadnienia rozwoju narzędzi rzemieślniczych i ich nazewnictwa. 4. Przebadanie procesów technologicznych w celu uchwycenia zmian w tym zakresie. 5. Ustalenie etapów rozwoju samych wytworów, ich formy, użytko­ wania, zdobienia itp. Jednym z głównych zadań było wykrycie przyczyn warunkujących zarówno obecny, jak dawny rozwój poszczególnych rzemiosł. Stąd dąże­ nie do ujęcia związku między stanem dawnego rzemiosła a stosunkami fizjograficznymi, gospodarczymi, ekonomicznymi, dziejami historycz­ nymi itp. Ostatnia kategoria badań wymagałaby jeszcze współpracy z h i ­ storykami, którzy mogliby opracować materiały znajdujące się w Pań­ stwowych Archiwach w Kielcach i Radomiu. �270 J. KLIMASZEWSKA i E. FKYŚ Badania terenowe rzemiosła ludowego woj. kieleckiego rozpoczęto w 1953 r. w Seminarium Etnografii Słowian U. J., po otrzymaniu zasiłku z Prezydium Rady Ministrów. Przystąpiono wówczas do zbierania mate­ riałów z zakresu obróbki żelaza, drewna, lnu, konopi i wełny oraz tkactwa. Celem wykrycia przyczyn warunkujących rozwój względnie upadek rze­ miosła zebrano w badanych ośrodkach szczegółowe dane o fizjografii, stosunkach demograficznych, gospodarczych i historycznych. W 1954 r. Zakład Etnografii I H K M w Krakowie, otrzymawszy na kontynuowanie tych badań 3000 zł, podjął opracowanie garncarstwa i obróbki żelaza na tym obszarze. Nadto zebrano ogólne dane o dawniej­ szym i obecnym stanie rzemiosł w woj. kieleckim oraz wypowiedzi lud­ ności miejscowej na temat przyczyny zaniku niektórych gałęzi wytwór­ czości ludowej. W 1954 r. pracowało w terenie 11 osób pod kierunkiem doc. dr J. K l i ­ maszewskiej. Poza dr Klimaszewską z pracowników Zakładu I H K M brała udział w badaniach mgr Anna Zamhrzycka. Poza tym pracowało 9 ma­ gistrantów Seminarium Etnografii Słowian Wszyscy ci pracownicy kon­ sultowali się, zwłaszcza przy opracowywaniu materiałów, u prof. dr K. Moszyńskiego. Mieli oni pokryte wyłącznie koszty podróży. Łącz­ nie przepracowano w bieżącym roku 132 osobodm. R. Nachmilner i B. Paszkowska zebrały materiały do garncarstwa w 6 ośrodkach, J. Boh­ danowicz i O. Mulkiewicz materiały do obróbki żelaza w 22 ośrodkach. Ponadto 5 osób opracowało w 20 wsiach ogólne wiadomości o rzemio­ słach. Prócz opracowań pisemnych zostało wykonane ponad 100 rysunków do garncarstwa i obróbki żelaza przez E. Kozakiewicz, I Płazaka i in. Zebrane materiały są obecnie opracowywane w Zakładzie. Poniżej podajemy przykładowo niektóre w y n i k i prac nad garncarstwem. W ramach prac nad rzemiosłem ziemi kieleckiej prowadzonych przez Zakład Etnografii I H K M P A N studentki I V roku H K M , B. Paszkowska i R. Nachmilner, zajęły się garncarstwem ludowym w kilku wybranych ośrodkach na tym terenie. Prace powyższe są wynikiem indywidualnych badań terenowych przeprowadzonych w latach 1954 i 1955, z wykorzy­ staniem dostępnej literatury. Mają one charakter monograficzny; mniej więcej równomiernie poruszają wszystkie zagadnienia związane z garn­ carstwem w omawianych ośrodkach, a więc przeszłość historyczną i ten­ dencje rozwojowe, technikę produkcji, wyroby i ich zbyt oraz stosunki gospodarczo-społeczne związane z tym rzemiosłem. Przede wszystkim jed­ nak każda z autorek podkreśliła najważniejsze i najbardziej charaktery­ styczne zjawiska dla omawianego przez siebie ośrodka czy grupy ośrod­ ków. Wszystkie zagadnienia ujęto w rozwoju, z podkreśleniem zmian, jakie zaszły na przestrzeni czasu objętego pamięcią informatorów. W większości wypadków jest to okres od początku X X w. do chwili �RZEMIOSŁO 1 LUDÓW : W KIELECKIEM obecnej, czasem tylko wykorzystano dane z o¬ statniego ćwierćwiecza ubiegłego wieku. O wcześniejszych dziejach ośrodków dają wyobra­ żenie nieliczne wiado­ mości historyczne. B. Paszkowska w pracy Porównanie roz¬ winiętego ośrodka garn­ carstwa we wsi Cha­ łupki i zamarłego o¬ środka w osadzie Pierz­ chnica zajęła się dwoma ośrodkami w Kielecczyźnie (ryc. 26). Od­ nośnie do osadyPierzchnica brak jest danych dotyczących genezy czy przeszłości garncarstwa. Wiadomo tylko, że przed I wojną światową było tam kilkunastu garncarzy zorganizowa­ Ryc. 26. Miska wykonana przez J . Głuszka. nych w cechu. Ilość ta Chałupki, pow. Kielce Rys. B. Paszkowska stale malała, a mniej więcej 20 lat temu ośro­ dek zamarł zupełnie. We wsi Chałupki obecnie pracuje 25 garncarzy, przed I wojną około 40, a przed 1900 r. było ich 45. Na ogół garncar­ stwem zajmuje się ludność uboższa, bezrolna i małorolna. Autorka w y ­ różnia tu garncarzy-rzemieślników i garncarzy-rolników w zależności od tego, czy garncarstwo jest dla nich jedynym głównym, czy też ubocz­ nym zajęciem. Terminowanie uczniów, jeszcze na przełomie X I X i X X w. ograniczane do jednego roku, obecnie nie istnieje w praktyce, ponieważ rzemiosło to stało się dziedziczne. Produkcja garncarza ulega w ciągu roku okresowym zmianom nasilenia. Najwyższy popyt zaznacza się wios­ ną i wczesnym latem, później spada. Wtedy garncarze-rolnicy zarzucają całkiem rzemiosło pracując przy żniwach. Zimą produkcja naczyń za­ miera zupełnie, a garncarze zajmują się wtedy kopaniem i zwożeniem gliny. Dokładnie została przepracowana przez autorkę technika produkcji i wypału naczyń. Jest tam w użyciu piec dwudzielny typu pionowego �272 J. KLIMASZEWSKA i E. FRYS z rusztem. Rozwinięty typ pieca posiada komin. Charaktery­ styczny dla ceramiki z Chału­ pek sposób zdobienia to r y t o motywach geometrycznych nazywany „bryzowaniem", na­ klejanie ozdób plastycznych formowanych ręcznie oraz ko­ lorowe szkliwa. Natomiast nie stosują tam wcale malowania, które prawdopodobnie było w użyciu w Pierzchnicy. Formy naczyń w obu ośrod­ kach były zbliżone, przeważa wśród nich ceramika użytkowa. W Pierzchnicy wyrabiano wię­ cej rodzajów naczyń i prawdo­ podobnie posiadały one wyższy poziom techniczny. Zbyt wyrobów do I wojny światowej organizowali Żydzi, Ryc. 27. Bańka wykonana przez G . Po­ letka w 1952 r. Kąty, pow. Iłża potem inni handlarze. Nie­ Fot. R . N a c h m i l n e r liczni garncarze sami sprze­ dawali swoje wyroby na tar­ gu. Obecnie 15 garncarzy należy do Spółdzielni Garncarskiej w Iłży (ryc. 27). Przyjęta przez autorkę metoda opracowania polega na równoległym omawianiu obu ośrodków według ustalonego schematu. Ostatecznym i podstawowym wnioskiem jest ustalenie przyczyn upadku garncarstwa w Pierzchnicy. Autorka uważa, że są to trudności techniczne (ciężki do obróbki surowiec, długi a przez to kosztowny wypał) powodujące duże uzależnienie finansowe od kupca wyrobów, który w końcu stał się na­ kładcą. Stopniowe, ale stałe ubożenie garncarzy odstręczało młodych od nauki tego rzemiosła. Przy t y m cech prawdopodobnie utrudniał wyzwa­ lanie się uczniów i nadawał garncarzom pewne organizacyjne obciążenia. Wobec tego garncarze przenosili się na wieś, m. in. do Chałupek, gdzie produkcja kalkulowała się taniej. Poważną przyczyną upadku było roz­ powszechnienie się naczyń fabrycznych, których sprzedażą zajęli się do­ tychczasowi odbiorcy ceramiki ludowej. R. Nachmilner w pracy Denków i okoliczne ośrodki garncarskie omawia Kąty Denkowskie, Koszary Denkowskie i Ćmielów. Za cel po­ stawiła sobie wykazanie zmian, które zaszły w rozwoju historycznym garncarstwa w omawianych ośrodkach w końcu X I X i pierwszej poł. �RZEMIOSŁO LUDOWE W KIELECKIEM 273 X X w. (do chwili obecnej) pod wpływem manufaktury cera­ micznej w Ćmielowie, W y ­ działu K u l t u r y WRN i CPLiA a także tych zmian, które w y ­ nikały z uzdolnień i przedsię­ biorczości wytwórców. Oprócz badań terenowych i literatury wykorzystała też autorka ma­ teriał archiwalny oraz zbiory muzealne w zakresie ceramiki szlachetnej i ludowej. O garn­ carstwie w Ćmielowie mówią wzmianki z X V I I w. W obu miejscowościach były samo­ dzielne cechy garncarskie. Są to więc ośrodki tradycyjne. Nato­ miast ośrodek garncarski w K ą ­ tach Denkowskich powstał w końcu X I X w., a do Koszar Denkowskich napływają garn­ carze dopiero po ostatniej woj­ Ryc. 28. Bańka wykonana przez F . Bąbla. nie. W końcu X V I I w. w Ćmie­ Koszary, pow. Iłża lowie założono manufakturę Fot. R . Naciimilner wyrobów glinianych i fajanso­ wych (obecna fabryka porcelany), w której zaczęli pracować miejscowi garncarze (ryc. 28). To przyczyniło się do zlikwidowania w Ćmielowie samodzielnych warsztatów garncarskich około 1880 r. Na terenie Denkowa przeciwnie, drobne manufaktury były zjawiskiem przejściowym, a garncarstwo chłopskie przetrwałe do dziś. Nawet teraz garncarze starają się przez krótki okres pracy w fabryce ceramicznej pogłębić swoje wia­ domości techniczne; należy więc sądzić, że na ich twórczość zarówno dawną, jak i obecną ceramika szlachetna wywarła duży wpływ. W zakre­ sie techniki produkcji na przykład zastosowano pewne ulepszenia (ślozy) w budowie paleniska w piecu garncarskim, podobnym poza t y m do pie­ ców ośrodków kieleckich. Również sposobu ochrony garnków przed znisz­ czeniem podczas wypału, przez przekładanie ich płytkami biskwitowymi (bakiery), nauczono się w ćmielowskiej wytwórni. Możliwe też, że tą drogą zapoznali się miejscowi garncarze z nowoczesnym szybkoobrotowym kołem na ruchomej osi, bo żywa jest tu tradycja koła sponowego. Najłatwiej uchwytne zmiany przeszły same wyroby. Szczególnie charakterystyczna dla omawianych ośrodków jest zgrzebna (niegl ażurowana) biała i czerEtnografia Polska 1 18 �274 Ryc. 29. J. K L I M A S Z E W S K A i E. FRYS Wazy na barszcz wykonane przez Kaczmarskiego w 1951 r. Denków, pow. Iłża Fot. R. NachTiilner wona ceramika, zdobiona skromnymi pasowymi motywami malatur, rytu lub sgraffito, na której glazura jest tu znana od koło 1900 r. Oprócz wy­ robów o formach tradycyjnych (jak dzbany, wodnicki, polewanice, bańki na olej, donice, miski i garnki) produkowane są przedmioty o formach wyraźnie naśladujących fajanse i porcelanę ćmielowską, a także z innych wytwórni, np. miski-salaterki, miski z mydelniczkami, konewki, czajniki, kufliki, maselniczki, wazy na barszcz, flakony (ryc. 29). Pewną rolę ode­ grały tu też inspiracje przygodnych amatorów ceramiki, którzy zama­ wiali kolekcję flakonów według własnych szkiców. Wiele z nich przeszło w stały zestaw miejscowych garncarzy. W 1950 r. garncarze z Denkowa i okolicy przystąpili do spółdzielni. Przez szereg zorganizowanych t u konkursów i wystaw Wydział Kultury WRN w Kielcach oraz CPLiA rozbudziły indywidualną twórczość i na­ dały jej właściwy charakter, eliminując stopniowo nieludowe formy i zdobnictwo. �RZEMIOSŁO îlABura K KauMameHCxa BOIlPOCy u 9BU LUDOWE 275 Ct>pi>ici, HAPOftHOrO 9Tiiorpa(JiHtieCKoe W KIELECKIEM PEMECJIA OT^icinie KEJIEUKOrO MuCTiiTyTa MaTepiiaubiioii BOEBO/JCTBA KyjlbTypu na nniaji c 1 9 5 3 r . aaHH.ijoCb p a a p a ô o T K o i i H C K O T o p b i x B o n p o c o B n o •iapiiOMy aeay i u o6pa6oTue mcaeaa B Ke.uenKOM BoeBOjtCTBe. HacTirraue m o r a p a f i o T n p e ^ C T a R ; i e n Ł i B n a c T o a m e J i C T a T b e . OTHOCHTCH OHH K 3 , e H T e ; i b H o C T n roHHapcKiix IT P . neHTpon. pa6oTH KOTopue Be.nicb Be.nncb TpyateHtiKaMH: B. BTHX neKOTopux LTauiKOBCKOû HflXMHJIBHep. IloneBbie » ITOJIPBHP KpaKOBe, B HapojinoMy roH- paôoTbi, onpe^ejiOHiiOM Hrcji.iOHCuoro Tpeimc CMHC;IO YuMBepciiTeTa (jiaKTopoB 6eHHi,iii naJKiiM B KpanoBe. o6ycjioBJiHBaioiH,iix peMec.iia n a npoTHwceHHH MiinyBniero HU H a y i e m i p paaBHTHH o6n?erTHPHHHx 8THorpa$HHeci»HM npo^ojiœeiineM TpynoB npoijecc oTiioinoHHii. Smorpa^Hii I l e j i b K ) H C C J i e ^ O B a H H t t JIBM-HOCL p a a B H T H H p a 3 i i t i x BH^OB CTOJI6THJI. B CBHSH w e H t j i y O T ^ e j i e H a e M , HBJIHIOTCH CeMHHapa ticcjie^oBaHHH cocTOHHiieM p,aHiioro CnaBHH paccMO- iiapo,T,noro 6 b M nojiojKeH pesiecjia oco- u XOROM ivaK II t f m a u o r p a i J n i H G C K H M i i .VCJIOBHHMH TeppH- TOpitH. Jadwiga Klimaszewska and E w a Frys M A T E R I A L S F O R T H E S T U D Y O F P E A S A N T C R A F T S IN T H E K I E L C E PROVINCE Summary The survey started in 1953 by the Seminar of Slavonic Ethnography of the J a giellonian University in Cracow aimed at tracing the development of various handicrafts during the last hundred years in the Kielce area and at showing factors conditioning their progress. Hence particular stress was laid on the connection with the existing physiographic conditions, economic and political factors and so on. Some of the problems (pottery, metallurgy) were taken over in 1953 by the Department of Ethnography, Institute of The History of Material Culture, Polish Academy of Sciences in Cracow. The results of some investigations, in particular those devoted to the pottery centres, carried out by B. Paszkowska and R. Nachmillner, have been included in the paper. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94515440db2bf94b8268a0b64ee053db.pdf 90557e41224ef87a8de92537f77f0a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:483 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.441-502 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N OD 1 К А REDAKCJI Kronika tej czy innej dziedziny życia zbiorowego prowadzona na bieżąco ma to do siebie, że daje przegląd wydarzeń w miarę, jak one dojrzewają. W tym wypadku proces informowania sprowadza się przede wszystkim do ujawniania faktów w ich kolejności czasowej, do uwypuklania ich bliższych i dalszych związ­ k ó w oraz do próby określenia ich doniosłości. Sprawa nabierze innego charakteru, jeżeli wypadnie informować o wydarzeniach, które z y s k a ł y już na rozpędzie, skomplikowały się w swoim zasięgu i przejawach. Poszerzając w V I I tomie „Etnografii Polskiej" dział Kroniki o wydarzenia do­ tyczące rozwoju kultury ludów Afryki znaleźliśmy się w sytuacji bardzo specjalnej, wymagającej bodaj krótkiego omówienia. Zdajemy sobie sprawę, że podejmując się informowania o wydarzeniach, które zaszły lub zachodzą w kulturze ludów Afryki, wypadnie nam śledzić proces daleko już zaawansowany. Na tle w s p ó ł ­ czesnych przemian dokonywaj ących się w układzie politycznym kontynentu afry­ kańskiego, nie tylko bowiem rozkład składników starszych w kulturze społeczeństw afrykańskich uległ znacznemu przyspieszeniu, lecz — co więcej — także i w ze­ spole czynników, które dotychczas kształtowały kierunki jej rozwoju, zaszły zasad­ nicze zmiany i przegrupowania. Współczesny obraz kulturowy Afryki stał się wskutek tego o wiele bardziej skomplikowany, nawet w stosunku do niedawno minionej przeszłości. Ze splatania się tradycyjnych form życia ze zjawiskami nowymi, współczesnymi i z potrzeby regulowania tych procesów powstały sytuacje, które swym formatem nie mieszczą się już wyłącznie w ramach dociekań naukowych. Przesunęły się one w płaszczyznę polityki społecznej i kulturalnej, wyrażając się u ludów i narodów afrykańskich zorganizowanych we własnej państwowości przede wszystkim w postaci haseł i programów działania nad odbudową i budową w ł a s n y c h kultur. Toteż zawężając wypowiedziane uwagi do sposobu przedstawienia wydarzeń, które zaszły i zachodzą w kulturze Afrykańczyków, zdajemy sobie sprawę, że scalenie ich w jeden obraz nie będzie najlepszą postacią informowania. Na dobrą sprawę należałoby dążyć do podkreślenia odpowiedniego podziału środowiskowego i do informowania o prze­ biegu wydarzeń dla każdego środowiska oddzielnie. Mówiąc inaczej, dla wyraź­ niejszego uwypuklenia specyfiki kierunków rozwoju kultury ludów i narodów Afryki słuszniej byłoby prowadzić nie tyle kronikę wspólną dla całego kontynentu, co rubryki kronikarskie wydarzeń z omówieniem w y n i k ó w dynamiki przeobrażeń oddzielnie dla każdej wyodrębnionej już lub wyodrębniającej się społeczności. Za takim postawieniem sprawy przemawiałaby między innymi także okoliczność, że zainteresowania nauki ś w i a t o w e j sprawami rozwoju kultury ludów afrykań­ skich są również znacznie zróżnicowane. Dodajmy, że układ płaszczyzn tych za- �442 KRONIKA interesowań i ich wzajemny stosunek posiadają obecnie także szczególne znaczenie dla formowania się nowych prądów w Afryce. Przy sformułowaniu bowiem pro­ gramów polityki kulturalnej współczesnych państw afrykańskich w wielu wypad­ kach sięga się w zakresie dokumentacji i odtwarzania historycznej i aktualnej rzeczywistości kontynentu do dorobku naukowego badaczy europejskich i amery­ kańskich. Zdajemy sobie sprawę, że przedstawiony wyżej system informowania może b y ć wprowadzony tylko w środowisku o dużej tradycji badawczej problemów afrykańskich, dysponującym jednocześnie odpowiednią kadrą specjalistów. Brak tych w a r u n k ó w nie może jednak doprowadzić do całkowitego zastoju w śledzeniu wydarzeń zachodzących w kulturze ludów i narodów Afryki ani też do pozosta­ wania na uboczu w stosunku do światowych zainteresowań problematyką Afryki. Nie rezygnując na przyszłość z wprowadzenia w ł a ś c i w e g o systemu naukowej infor­ macji, zwłaszcza w odniesieniu do procesów, jakie kształtowały się w Afryce na przestrzeni trzech ostatnich generacji, musimy w tej chwili poprzestać na rozwią­ zaniach połowicznych. Zdajemy sobie sprawę, że jest to jedynie nikła próba niedopuszczenia do dalszego pogłębienia się deficytu na tym odcinku. K r o ­ nika, którą tu przedstawiamy, nie pretenduje do tego, aby pokazać pełny obraz współczesnej sytuacji Afryki w dziedzinie życia kulturalnego. Podejmujemy ją jednak przede wszystkim pod naciskiem potrzeb praktycznych. Obserwuje się bowiem w chwili bieżącej w Polsce nie tylko duże, ale także bardzo różnorodne zainteresowania Afryką. Wydaje się więc, że nawet w obecnej swej postaci kro­ nika ma s w ó j sens. Luki, jakie niewątpliwie przedstawia niniejsze prowizoryczne rozwiązanie kwestii kroniki, będziemy starali się w y r ó w n a ć przez odpowiednie działy kroniki zamieszczane w dalszych kolejnych numerach naszego czasopisma. Spodziewamy się bowiem, że w miarę dojrzewania i krystalizowania się zaintere­ sowań afrykanistycznych w Polsce specjaliści śledzący rozwój poszczególnych dziedzin kultury i poszczególnych krajów afrykańskich włączą się w przyszłości w opracowanie bardziej dojrzałego modelu kroniki. Należy również oczekiwać, że w przyszłości poszerzy się w naszej kronice dział informacji o polskich zainteresowaniach i pracach afrykanistycznych, jak również o działalności Polaków w Afryce i ich kontaktach z różnymi społeczeństwami afry­ kańskimi. Pozwoli nam to na w g l ą d w interesujące zagadnienie, a ' mianowicie sprawę widzenia nowoczesnej Afryki przez przedstawicieli społeczeństwa polskiego. Z KRAJU SESJA NAUKOWA Z O K A Z J I 50-LECIA T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU Założenie w roku 1910 Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu i udostępnie­ nie w grudniu 1911 r. zbiorów etnograficznych stało się okazją do przypomnienia dziejów poznańskiego ośrodka i zaprezentowania niektórych aktualnie w nim prowadzonych prac. Celom tym posłużyła sesja naukowa zorganizowana w Pozna­ niu w dniu 19 maja 1962 r. przez Poznański Oddział Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego przy udziale Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza. W czasie sesji, której przewodniczyli prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa i prof, dr W. Hejnosz, wygłoszono szereg referatów i komunikatów. Dwa pierwsze referaty, prof. dr. J . Burszty .,Ruch ludoznawczy i badania �KRONIKA 443 etnograficzne w Wielkopolsce" i mgr. S. Błaszczyka „Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych", ściśle związane były z obchodzonym jubileuszem. Obok proble­ matyki historycznej znalazły w nich jednakże miejsce również sprawy dnia dzi­ siejszego, tematyka i formy współcześnie prowadzonych prac badawczych, a także prac z zakresu ochrony i wystawiennictwa z a b y t k ó w kultury ludowej. Tradycje ludoznawstwa wielkopolskiego sięgają, o czym m ó w i ł prof, dr J . Burszta, 1 połowy X I X w. Są one związane z działalnością towarzystw społeczno-kulturalnych i gospodarczych, tzw. Kasyn, w Ostrowie i Gostyniu oraz Towarzy­ stwa Zbieraczów Starożytności Krajowych w Szamotułach, założonego w 1840 r. J u ż w latach trzydziestych żywą działalność n a u k o w ą i pisarską rozpoczął R. Berwiński, w s ł a w i o n y opublikowanymi w roku 1854 Studiami o literaturze ludowej. Najdawniejszy zbiór wielkopolskich pieśni ludowych zebranych przez J . Lipiń­ skiego, pt. Piosenki ludu wielkopolskiego, ukazuje s i ę w roku 1842. W badaniach nad pieśnią i muzyką regionu wyprzedził Lipińskiego jednakże O. Kolberg swoim krótkim artykułem z roku 1837, Ułamek o muzyce wielkopolskiej, drukowanym w „Przyjacielu Ludu". Systematyczne badania etnograficzne przeprowadza O. K o l ­ berg w Wielkopolsce dopiero w latach 1867—1875. Dla początków X X w. godne zanotowania są badania terenowe J . i Z. S z e m b e k ó w i e n , których rezultaty opu­ blikowano w Przyczynkach do etnografii Wielkopolski, zamieszczonych w „Mate­ riałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych". Utworzenie 8 I I I 1910 r. Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu zapoczątko­ wuje w Wielkopolsce zorganizowaną działalność ludoznawczą. Zarówno powstanie Towarzystwa, jak i zgromadzenie w ramach jego czynności zbiorów etnograficz­ nych, związane jak najściślej z nazwiskiem H . Cichowicz i jej córki Wiesławy, miało p o w a ż n e znaczenie nie tylko naukowe, ale w warunkach zaboru pruskiego również społeczne i polityczne. Okres m i ę d z y w o j e n n y nie przyniósł znaczniejszego wzrostu zainteresowań Wielkopolską ze strony fachowych etnografów. Kulturą l u d o w ą Wielkopolski zajmowali s i ę w ó w c z a s m.in. S. Ciszewski, B . Stelmachowska, Ł. Kamieński, J . Pietruszyńska i M. Sobieski. Natomiast c a ł y ten okres, jak stwierdza prof, dr J . Burszta, odznaczał się silnym rozwojem ruchu regionallstycznego, sprzyjają­ cym gromadzeniu materiałów etnograficznych. Dorobkiem okresu powojennego jest szereg prac z badań nad sztuką ludową, budownictwem, odzieżą, rzemiosłami wiejskimi i innymi działami kultury ludowej Wielkopolski. Podsumowaniem dotychczasowej wiedzy o kulturze ludowej regionu będzie trzytomowa Kultura ludowa Wielkopolski, której tom I ukazał się w roku 1960, a tom I I znajduje się w druku. Ośrodek prowadzi również badania nad procesami tworzenia się nowej kultury we wsiach Ziem Zachodnich i Północnych (w Koszalińskiem i na Ziemi Lubuskiej), a także nad społeczno-kulturalnymi prze­ obrażeniami w konińskim ośrodku przemysłowym. Mgr S. Błaszczyk skierował u w a g ę słuchaczy na sprawy muzealne. Zbiory Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, wystawione w grudniu 1911 r. w Muzeum im. Mielżyńskich, umożliwiły po I wojnie światowej utworzenie Działu Ludo­ znawczego Muzeum Wielkopolskiego. Dział ten w przededniu I I wojny ś w i a t o w e j liczył już około 3500 eksponatów. Wojna zniszczyła zbiór niemal w całości. Utwo­ rzony w roku 1945 Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum Wielkopolskiego, przemianowanego wkrótce na Narodowe, rozpoczął na nowo gromadzenie z całej Polski eksponatów, których jest już dzisiaj około 3700. Trudności lokalowe, z któ­ rymi dotąd borykało się kierownictwo Działu, mają zostać usunięte w najbliższym czasie. Na pomieszczenie zbiorów etnograficznych uzyskano zabytkowy budynek po �444 KRONIKA loży masońskiej, w y m a g a j ą c y jednak remontu i adaptacji. Przeniesienie zbiorów do nowego budynku związane będzie z przekształceniem dotychczasowego Działu w Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Wystąpienia dr T. Wróblewskiego, mgr J . Dydowiczowej, mgr J . Lisakowskiego i dr Z. Jasiewicza zapoznały uczestników sesji z problematyką prac podjętych w ośrodku poznańskim. Dr T. Wróblewski w referacie „Polsko-niemieckie pogranicze w świetle mate­ riałów etnograficznych" zajął się szeroką strefą wzajemnych oddziaływań mię­ dzy obszarem kulturowym polskim a niemieckim. Stwierdza w niej w y s t ę p o w a n i e mieszanych form kulturowych, m.in. w osadnictwie, budownictwie, odzieży, techni­ kach uprawy roli oraz zwyczajach rodzinnych i dorocznych. Autor poddał krytyce niemieckie atlasy etnograficzne, nieprzydatne w badaniach nad w p ł y w a m i kultu­ rowymi. Odpowiedni bowiem dobór tematyki kartogramów umożliwił twórcom atlasów wyeliminowanie z obszarów uwzględnionych na mapach form kulturowych słowiańskich i mieszanych. W komunikacie „Ze studiów nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskie­ go" mgr J . Dydowiczowa wiele miejsca poświęciła analizie wykorzystanych źródeł. Warte podkreślenia jest dążenie do historycznego ujmowania opracowywanego za­ gadnienia: przedstawienia genezy zwyczajów i przyczyn ich przekształceń. Mgr J . Lisakowski w komunikacie „Pieśń i muzyka ludowa ziemi kaliskiej'' zreferował wyniki swych badań w latach 1956—1962. Autor stwierdził liczne po­ wiązania pieśni kaliskich z pieśniami ludowymi innych części Wielkopolski. Prze­ prowadzona inwentaryzacja ludowych instrumentów muzycznych ujawniła w y s t ę ­ powanie w Kaliskiem nie znanych skądinąd dwustrunnych basów, drążonych w jednym k a w a ł k u drzewa. Kolejny komunikat, przygotowany przez mgr J . Dydowiczowa: „Opieka nad sztuką ludową w Wielkopolsce", informował o przedsięwzięciach Wydziału Kultury W R N podejmowanych w e s p ó ł z Poznańskim Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikat „Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim" zaznajomił z niektórymi wynikami prac pro­ wadzonych na Pomorzu Zachodnim w ramach zespołu kierowanego przez prof, dr J . Bursztę. Jako przedmiot rozważań obrano „zderzenie" kultur regionalnych przyniesionych przez 2 dominujące w życiu wsi grupy osadników: z powiatów Janów i Biłgoraj w Lubelskiem i z pow. Wieluń w woj łódzkim. We wnioskach autor stwierdza m.in., że „zderzenie" kultur to proces długotrwały i na terenie badanej wsi ściśle spleciony z procesami adaptacji i integracji. Proces ó w w swej początkowej fazie objął uzewnętrzniające się treści kulturowe: narzędzia i sposoby gospodarowania, niektóre potrawy, język, aby następnie wciągnąć w zasięg swego oddziaływania również i inne elementy kultury, m. in. zwyczaje towarzyszące obrzędom rodzinnym i dorocznym. W ożywionej dyskusji głos zabrali m.in. prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa (Toruń), doc. F . Kotula (Rzeszów), dr L . Malicki (Gdańsk), dr K . K w a ś n i e w ­ ski (Wrocław) i M. Jagła (Krotoszyn). Dyskutanci wydatnie rozszerzyli swymi wy­ stąpieniami problematykę referatów i komunikatów. Podsumowania dyskusji i zamknięcia obrad dokonał prof, dr J . Burszta. Przerwę w obradach wykorzystano dla zwiedzenia wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Muzeum Narodowym. Uczestnicy sesji zaznajomili się również, dzięki wystawce zorganizowanej w sali obrad, z publikacjami dotyczącymi kultury ludowej Wielkopolski. �KRONIKA 445 D o s k o n a ł y m uzupełnieniem sesji była wycieczka naukowa w dniu 20 maja. Trasa wycieczki wiodła przez Szamotuły (muzeum i zabytki architektury oraz wy­ s t ę p y zespołów regionalnych: „Dzieci Szamotulskich", „Pieśni i Tańca Ziemi Sza­ motulskiej" i „Kapeli Orlików"), Słopanowo w pow. szamotulskim (kościółek drew­ niany z X V I I w.), Obrzycko w pow. szamotulskim, Czarnków, Marunowo w pow. czarnkowskim (chałupa z podcieniem narożnikowym i kuźnia), Chodzież, Sokołowo Budzyńskie w pow. chodzieskim (chałupa podcieniowa) i Wełnę w pow. obornickim (kościółek drewniany z I połowy X V I I I wieku). Zbigniew Jasiewicz DYSKUSJE O REGIONALIZMIE W wyniku inicjatywy Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego rozpoczęto dyskusję na temat znaczenia regionalizmu jako problemu teoretycznego i praktycznego. Punktem w y j ś c i o w y m dyskusji były referaty mgr S. Świrko i dr K . Pietkiewicza, wygłoszone na zebraniu Oddziału w dniu 7 lutego 1962 r. Na zebraniu, w którym uczestniczyło 33 osoby, rozgorzała burzliwa dys­ kusja na temat pojęcia „regionalizmu" oraz nad jego aspektem praktycznym w życiu codziennym. Na drugim z kolei zebraniu Oddziału, w dniu 21 lutego naświetlono problematykę regionalizmu poprzez sprawozdanie z konferencji regionalnej, jaka od­ była się na górze Św. Katarzyny w początkach lutego. Sprawozdawcami byli: dr W. Pomianowska i mgr Krzysztof Makulski. Po omówieniu g ł ó w n y c h tematów po­ ruszanych na konferencji zwrócono szczególną u w a g ę na istotę zagadnienia pracy terenowych działaczy kultury, którzy powinni mieć zasób podstawowych wiadomości etnograficznych. W toku dyskusji poruszono wiele palących zagadnień, do których należy m.in. ochrona wypieranej przez urbanizację kultury ludowej w najróżnorodniejszych jej przejawach. Jak wynikało z głosów w dyskusji, sytuacja w tere­ nie pod tym w z g l ę d e m pogarsza się w szybkim tempie. Wynika to m.in. z braku odpowiedniej literatury popularnej z tego zakresu. Rezultatem dyskusji było po­ stanowienie przygotowania odpowiednich postulatów na najbliższy walny zjazd P T L - u , który naświetliłby odpowiednio te problemy. Poza tym członkowie Od­ działu Warszawskiego postanowili wystąpić do kilku poczytnych gazet i czasopism z serią artykułów wskazujących na w a d l i w o ś ć polityki kulturalnej, która nie uwzględnia w wystarczającym stopniu zagadnień kultury ludowej. Krzysztof Makulski S E S J A P O P U L A R N O N A U K O W A W PŁOCKU W dniach 22—23 czerwca 1962 r. odbyła się w Płocku sesja popularnonaukowa zorganizowana z okazji Roku Ziemi Mazowieckiej przez Wojewódzką Komisję Obchodów Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. Sesje i konferencje naukowe czy popularnonaukowe poświęcone poszczególnym regionom, a nawet oddzielnym miejscowościom Polski stały się ostatnio w naszym kraju zjawiskiem bardzo częstym. Czy oznacza to ponowne ożywienie ruchu regionalistycznego? N i e w ą t p l i w i e tak. Nasuwa się jednak pytanie, co różni ten ruch �446 KRONIKA od jego postaci z okresu międzywojennego. Nie sposób tu odpowiedzieć na to py­ tanie wyczerpująco. Ograniczymy się więc do wskazania jednej — jak się wydaje — podstawowej cechy. Otóż współczesny ruch regicnalistyczny jest częścią składową ogólnokrajowego programu aktywizacji gospodarczej, społecznej i kulturalnej c a ­ łego terytorium Polski. Znalazł on więc silną podstawę w polityce państwowej. W dziedzinie gospodarczej tendencja ta wyraża s i ę w postaci konkretnych pla­ n ó w regionalnych, a w dziedzinie kultury między innymi w wielkim programie Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Nowe zadania stojące przed dzisiej­ szym regionalizmem w y m a g a j ą nie tylko skoordynowanych działań, gdzie spotkać się musi i zjednoczyć w y s i ł e k miejscowej ludności, n a u k o w c ó w i działaczy-praktyków, aie także w ł a ś c i w e j hierarchizacji problemów danego regionu. Jest to więc działalność z pogranicza praktyki i nauki, gdzie poczynania praktyków opierać się muszą o diagnozy naukowe, a naukowcy podjąć muszą takie problemy badaw­ cze, które są najważniejsze bądź pierwszoplanowe dla praktyków. I jeszcze jedna ważna sprawa — ruch regionalistyczny nawiązuje z natury rzeczy do tradycji da­ nego terenu, do jego przeszłości i wszystkich tych cennych elementów, które pozo­ stawiła ona jako dziedzictwo współczesnemu pokoleniu. Musi więc w swoim pro­ gramie wyznaczyć odpowiednie miejsce dociekaniom nad przeszłością i jej ż y w y m i śladami we współczesności. Inaczej mówiąc, musi na nowo spojrzeć na wzajemny stosunek przeszłości i teraźniejszości pod kątem widzenia dnia jutrzejszego. Wydaje się, że sesja płocka była bardzo iymptomatyczna dla nowej postaci ruchu regionalistycznego. O jej doniosłości w skali kraju świadczy aktywne uczest­ nictwo Przewodniczącego Rady P a ń s t w a , Aleksandra Zawadzkiego, a o jej zna­ czeniu dla regionu — liczny udział miejscowej ludności. Na program sesji złożyły się w pierwszym dniu ohrad plenarnych następujące referaty, prof. W. Antoniewicza, „Uwagi o regionalizmie historycznym i współczesnym", prof.prof. A. Gieysztora, K. Dziewońskiego i S. Herbsta, ..Mazowsze, zakres nazwy i treść pojęcia na prze­ strzeni dziejów", oraz prof. J . Kwejta. „Ekonomiczne perspektywy rozwoju Ma­ zowsza". Po posiedzeniach plenarnych dalszy ciąg obrad odbywał się w sekcjach: archeologicznej, pod przewodnictwem prof. Antoniewicza, historycznej, pod prze­ wodnictwem prof. Herbsta, historii sztuki, zabytków i muzealnictwa, pod przewod­ nictwem prof. Lorentza, etnograficznej, pod przewodnictwem prof. Dynowskiego, ekonomicznej, pod przewodnictwem prof. Kwejta, językoznawczej, pod przewod­ nictwem prof. Doroszewskiego, oraz literackiej. Należy oczekiwać, iż w odpowiednich pismach specjalistycznych ukażą s i ę sprawozdania z obrad poszczególnych sekcji. T u przedstawimy obrady sekcji etno­ graficznej. Posiedzenie tej sekcji odbywało się pod przewodnictwem prof, dr W. Dynow­ skiego. Wygłoszono 10 referatów, których tematy wchodzą w zakres problematyki badawczej prac prowadzonych w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go, w Zakładzie Entografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N , Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, Z a ­ kładu Socjologii Szkoły Głównej Planowania i Statystyki. Punktem wyjścia dla problematyki obrad sekcji było w y s u n i ę t e w referacie prof, dr W. Dynowskiego, „Dawne i nowe w kulturze chłopskiej na Mazowszu", zagadnienie zmian zachodzą­ cych w życiu wsi zarówno w zakresie sił w y t w ó r c z y c h i struktury społecznej, jak i różnych dziedzin kultury, uchwycone w ramach ostatnich trzech generacji. Referat ten podkreślał, iż badania nad kulturą ludową mogą dać pełny jej obraz jedynie w ó w c z a s , kiedy ukażą iej linię rozwojową od tradycyjnych form życia po w s p ó ł ­ czesność kształtowaną w wielu dziedzinach życia przez planowanie p a ń s t w o w e . �447 Jednocześnie badania te m o g ą się okazać przydatne tylko wówczas, jeśli stanowić będą pomoc we w ł a ś c i w e j adaptacji ogólnych planów p a ń s t w o w y c h do istniejących w a r u n k ó w danego regionu. Przytaczamy poniżej fragment referatu prof. Dynowskiego: ,,W dzisiejszych zmienionych warunkach życia społecznego każda nauka uza­ sadnić musi sens swego istnienia i kierunek rozwoju jakiegoś rzędu służbą na rzecz społeczeństwa. W przypadku grupy nauk o człowieku — a w tej liczbie także etno­ grafii — w y m ó g ten nabiera szczególnej ostrości. Toteż przed naukami tymi w każ­ dorazowo zmienionych warunkach życia społecznego staje nie tylko zadanie obję­ cia spojrzeniem badawczym rodzących się zjawisk czy modyfikacji istniejących już, ale także trudne zadanie przezwyciężenia dawnych kanonów myślenia, dawnych n a ­ w y k ó w metodologicznych i warsztatowych, nie będących j u ż w stanie sprostać nowym zadaniom. Przedstawiając na niniejszej Sesji krótkie informacje z prowadzonych badań pod ogólnym hasłem »Dawne i nowe w kulturze chłopów mazowieckich-" dążymy do tego, aby nie tylko ukazać zjawiska kulturowe i ich przebiegi, ale także trud­ ności metodologiczne, jakie musieliśmy przezwyciężyć na drodze do nowego spoj­ rzenia na badane zagadnienia. Dzisiejsza etnografia polska nie może pójść ani po linii dowolnego wyboru atrakcyjnych teoretycznie problemów kulturoznawczych, ani też kontynuować emo­ cjonalnie zabarwionych, gloryfikujących przeszłość i na niej głównie skupiających u w a g ę refleksji ludoznawczych, u których podstaw niewątpliwie legło zaintereso­ wanie reliktem. Potrzeby aktualnego życia społecznego stawiają przed naszą dys­ cypliną nowe zadania. Nie może ona rezygnować z rozwiązań teoretycznych, jeśli nie chce stracić pełnoprawnej pozycji jako nauka, musi jednak spośród proble­ m ó w teoretycznych wyselekcjonować te, które są bądź to społecznie pierwszopla­ nowe, bądź też najpilniej w y m a g a j ą diagnozy naukowej i rozwiązania praktycz­ nego. Oznacza to więc ścisłe zespolenie z dniem dzisiejszym. Nie znaczy jednak, by zainteresowania 'przeszłością były nam całkowicie obce. Przeciwnie, są one nam bardzo bliskie z dwu głównie powodów: 1. W kształtowaniu nowego modelu życia społecznego i kultury korzystamy zawsze — mniej lub bardziej świadomie — z dziedzictwa przekazanego nam przez minione generacje. W przypadku przedmiotu etnografii, tj. kultury ludowej, spra­ wa ta nabiera dodatkowego znaczenia. Chodzi tu mianowicie nie tylko o ciągłość kulturową, ale także o poszerzenie treści kultury ogólnonarodowej przez wydo­ bycie, emancypację kultury ludowej i podniesienie jej najcenniejszych wartości do rangi dorobku kultury ogólnonarodowej. 2. Właściwe rozeznanie w charakterze reliktów, zasięgu ich w y s t ę p o w a n i a i ich sile społecznej jest nieodzowne w dobie, kiedy planowa przebudowa życia społecznego liczyć s i ę musi ze zróżnicowanymi regionalnie tradycyjnymi struktu­ rami kulturowymi, z c a ł y m ich bagażem nie tylko cennych wartości, o jakich m ó ­ w i l i ś m y w y ż e j , ale także elementów wyraźnie konserwatywnych, hamujących okres przemian". Dalej referent .podkreślił, iż studia nad całym Mazowszem zróżnicowanym kulturowo — zarówno w przeszłości, jak i obecnie — w y m a g a j ą systematycznych i żmudnych badań. Nie dysponując p e ł n y m materiałem dla całego Mazowsza przed­ stawiamy w tej chwili pełniejszy obraz tylko jednego z jego regionów, a miano­ wicie Kurpiowszczyzny, która była przedmiotem wieloletnich studiów Zakładu Etnografii U . W. oraz Zakładu Etnografii I H K M P A N i doczekała się opracowania 'w postaci publikacji pt. Kurpie. Puszcza Zielona. Na przykładzie Kurpiów bowiem �448 KRONIKA ze szczególną wyrazistością wychodzi na jaw złożona struktura pojęcia regionu. Do tego zagadnienia nie da się podejść za pomocą studiów zasięgu jednego wyznacz­ nika ani też całego ich zgrupowania. Dopiero śledząc występujące impulsy, siłę i kolejność ich działania w życiu wsi oraz całokształt działania warunków, które sprzyjały zjawisku lokalizacji w y t w o r ó w kultury lub traciły s w ą moc i ustępowały innym, zbliżamy się do zagadnienia regionu i regionalizacji na tyle, żeby móc mówić o zasadniczym znaczeniu i roli w s k a ź n i k ó w przestrzennych w studiach nad mechanizmem tworzenia się kultury. Przeobrażenia w życiu wsi i zmiany zachodzące w świadomości jej mieszkań­ ców, łącznie z elementami kultury tradycyjnej istniejącymi do chwili obecnej lub zachowanymi w świadomości ludzkiej, były zasadniczymi tematami następnych referatów, przy czym pierwsze z nich (dr T. Delimata i dr Lecha) dawały obraz stanu zachowania zabytków etnograficznych na Mazowszu. Bogaty materiał doku­ mentacyjny zebrany przez Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie i opracowany w formie atlasowej omówiony został w referacie dr T. Delimata. Pozwala on na prześledzenie zmian zachodzących w kulturze materialnej i spo­ łecznej w przekroju czasowym, jak również na określenie tempa tych zmian w po­ szczególnych częściach Mazowsza. Rejestracja stanu zachowanych zabytków wska­ zuje, na jakiej bazie materiałowej oprzeć można studia nad etapami rozwoju kul­ tury ludowej. Następne referaty dotyczyły przede wszystkim terenu północno-wschodniego Mazowsza i były próbą pełniejszego przedstawienia kultury wsi kurpiowskiej. Mgr K . Makulski w swoim referacie, pt. „Układy społeczno-gospodarcze na zie­ miach popuszczańskich jako wykładnik przekształceń kultury miejscowej ludności wiejskiej", scharakteryzował specyficzne warunki ekonomiczno-społeczne tej czę­ ści Mazowsza i ich rolę w kształtowaniu się miejscowej kultury ludowej. Rozwój stosunków gospodarczych ujęty w cztery zasadnicze okresy wskazuje na różnice w procesie rozwoju historycznego terenów Puszczy Zielonej, których próba w ł ą ­ czenia w układ gospodarki ogólnopaństwowej dopiero po I I wojnie światowej za­ czyna być realizowana. Sytuacja ta musiała w y w r z e ć znaczny w p ł y w na kształ­ towanie się kultury ludowej, nadając jej specyficzne cechy i powodując jej znaczną w stosunku do innych regionów, a naw?t części Mazowsza, zachowawczość. Na­ stępne referaty poświęcone były już szczegółowym zagadnieniom z zakresu kultury społecznej i materialnej, dając obraz coraz bardziej dynamicznych przemian w kul­ turze chłopskiej w konfrontacji z dniem dzisiejszym. W dziedzinie zagadnień spo­ łecznych problemy te zostały poruszone w referacie mgr D. Markowskiej, „Prze­ miany społeczne wsi kurpiowskiej na przestrzeni trzech ostatnich pokoleń", w któ­ rym referentka dokonując charakterystyki społeczności lokalnej w jej rozwoju hi­ storycznym oraz zmian zachodzących w życiu rodzinnym wskazuje na potrzeby i tendencje rozwoju współczesnej wsi w zakresie życia społecznego. Zagadnienia z zakresu kultury społecznej i duchowej były tematem dwu na­ stępnych referatów: mgr J . Olędzkiego, „Pierwiastki tradycyjne we współczesnym światopoglądzie ludności wiejskiej", oraz mgr H. Olędzkiej, „Ranga społeczna twór­ czości artystycznej na Kurpiach w przeszłości i współczesności". Poruszona w re­ feratach zagadnienia podkreślają elementy odrębności grupowej Kurpiów i ich silną więź lokalną. Na szczególną uwagę zasługuje sprawa twórczości artystycznej występującej jako czynnik wartościujący w układzie stosunków społecznych, jak i ro'a w a r u n k ó w ekonomicznych w jej kształtowaniu. Z zakresu kultury mate­ rialnej omówione zostały w referacie mgr W. Paprockiej zagadnienia rzemiosła ludowego i kierunków jego rozwoju, przy czym główny nacisk położony został na �449 KRONIKA sprawę znaczenia rzemiosł w gospodarce kurpiowskiej w poszczególnych okresach rozwojowych. Bogaty materiał dotyczący występowania e l e m e n t ó w kultury tradycyjnej we współczesnym życiu wsi mazowieckiej i podlaskiej stanowił temat referatu mgr M. Biernackiej. Na przykładzie szlachty zagrodowej ukazano różnorodność kultury społecznej wsi, występującą pod pozorną jednolitością układu społecznego. Dla zrozumienia tych różnic dokonano analizy procesu historycznego, kształtują­ cego odmienne warunki gospodarczo-społeczne szlachty zagrodowej i chłopów. Referentka wskazała również na siłę i żywotność tych różnic, z którymi dziś jeszcze trzeba się liczyć w procesie przebudowy wsi. Przejściem do zagadnień związanych z nowo formującym się układem sto­ sunków społecznych na wsi był referat mgr B . Bazińskiej, „Proces emancypacji pracującej zawodowo kobiety wiejskiej". Stanowił on pewne zamknięcie zasadni­ czego tematu obrad wskazując na elementy nowego w kulturze wsi, na kształto­ wanie się nowej rzeczywistości, poczynając od zmian zachodzących w podstawowym układzie społecznym, jakim jest rodzina. Po dyskusjach, jakie odbyły się w ramach poszczególnych sekcji, zwołane zo­ stało posiedzenie plenarne dla podsumowania całokształtu obrad. Posiedzeniu temu przewodniczył prof. W. Dynowski. Głos zabrali nie tylko przedstawiciele nauki, ale także miejscowi działacze, wskazując na celowość tego rodzaju sesji. Doświadczenie tej sesji przemawia za tym, że obecność i aktywny udział etno­ grafów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest pożyteczny zarówno dla nich, jak i dla miejscowych działaczy społecznych. Wanda Paprocka, Danuta Markowska W Y S T A W A „AFRYKA N I E Z N A N A A B L I S K A " Warszawa wrzesień—październik 1962 Od czasu opublikowania przez sekretarza Związku Muzeów Angielskich S. F . Markhama w „The Museums Journal" (t. 31: 1931) znamiennego artykułu o sytuacji muzealnictwa ś w i a t o w e g o wiele uległo zmianie na lepsze. Obecnie chyba ryzykowne byłoby twierdzenie, że spośród tysięcy różnego typu muzeów rozsianych po świecie tylko niewiele więcej jak tuzin potrafi wyzyskać swe zbiory w sposób w ł a ś c i w y . W niewesołej refleksji Markhama na temat, czym są zbiory muzealne w ogóle i jak się je wykorzystuje w procesie wychowania i formowania kultury w s p ó ł ­ czesnej i narastającej generacji, zostało jednak poruszone niejedno zagadnienie, które również dzisiaj może posłużyć za punkt wyjścia do konstruktywnej wymiany zdań i działania. Węzłową kwestią dla Markhama jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, jakim celom czy celowi mają służyć zbiory muzealne. Pytanie takie stawiano sobie za­ równo przed wypowiedzią Markhama, jak i dzisiaj. Jednakże Markham postawił to zagadnienie szczególnie ostro i w bardzo szerokiej, bo ogólnoświatowej skali. Można więc chyba śmiało powiedzieć, że problem ten staje równie wyraźnie przed każdą generacją i każdorazowo od nowa domaga się rozwiązania. Pytanie, czym są i jak należy w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t y w a ć zbiory etnograficzne, stawiano bobie niejednokrotnie w różnych okresach, w różnych środowiskach i w różnych krę­ gach życia intelektualnego. Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat w tym za­ kresie można odnotować znamienne wypowiedzi, zarówno wybitnych n a u k o w c ó w 2Я - Etnografia Polska T. V I I �450 KRONIKA Ryc. 1. Fragment sali wystawowej etnografów, jak i praktyków, pedagogów i działaczy społecznych. Kto wie, czy nie poprzez szukanie rozwiązań dla zbiorów etnograficznych w tych właśnie ś r o ­ dowiskach zdołano podejść stosunkowo najbliżej do prawd, które głęboko tkwiły w życiu społecznym pod koniec ubiegłego wieku, w okresie przed I wojną ś w i a ­ tową, jak i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pytanie, jakiej problematyce naukowej i jakim celom społecznym mają służyć zbiory etnograficzne, można ponowić z r ó w ­ ną aktualnością także i dzisiaj. Jednakże udzielenie wyczerpującej odpowiedzi na to pytanie z pozycji potrzeb współczesnych w y m a g a ł o b y nie tylko gruntownego obrachunku z przeszłością, lecz także — i to przede wszystkim — właściwego ro­ zeznania w stosunkach społeczno-politycznych i ich nkładach w aktualnie formu­ jącej się rzeczywistości historycznej. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że w porów­ naniu z zespołem zjawisk społeczno-politycznych, zahaczających o krąg zaintere­ sowań etnograficznych z okresu międzywojennego, obecnie na czoło wysuwa się ruch wyzwoleńczy l u d ó w dotychczas całkowicie lub w znacznej mierze podporząd­ kowanych ustrojowi kolonialnemu. Sytuacja zmienia się pod tym względem radykalnie na naszych oczach. Ludy zwane niegdyś „pierwotnymi" przestały być biernym obiektem zainteresowań. B u ­ dują one dzisiaj świadomie zręby własnej kultury i szukają dróg powiązania spe­ cyfiki tradycji przeszłości z wymogami życia współczesnego. Zmienione warunki postawiły przed etnografią konieczność poszukiwania no­ wych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach nad procesami prze- �KRONIKA 451 Ryc. 2. Fragment sali wystawowej obrażeń kulturowych tych ludów. A to z natury rzeczy dotyczy również muzeal­ nictwa, będącego składową częścią naukowej działalności etnograficznej. Wydaje się, że spośród rozsianych po całym świecie i emancypujących się współcześnie tzw. niegdyś ludów pierwotnych na szczególną u w a g ę zasługują ludy afrykańskie. Narastające bowiem w sile od kilkudziesięciu lat ruchy narodowo­ w y z w o l e ń c z e doprowadziły dwieście kilkadziesiąt milionów mieszkańców Afryki kolonialnej do rozwiązań zasadniczych. Wychodząc zwycięsko z walk w y z w o l e ń ­ czych z ginącym systemem kolonialnym ludy Afryki jeden po drugim na naszych oczach przekształcają się w odrębne, nowocześnie rządzone ustroje p a ń s t w o w e . Nie ulega wątpliwości, że różne nurty ruchów narodowych afrykańskich i ich dzi­ siejsza postać stanowią już na tym etapie wyraźnie rysujące się przesłanki dla historycznego jutra całego kontynentu. Toteż zupełnie uzasadniony jest pogląd, ż e ten pęd Afryki ku nowemu jest jednym z naczelnych zjawisk we współczesnej hi­ storii zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Z tych w i ę c względów, jak i ze względu na zupełnie specyficzny obraz, jaki w y t w o r z y ł się przede wszystkim w kulturze ludów Afryki Czarnej, na skutek łączenia dawnego z nowym, problematyka afry­ kańska winna być jak najbardziej wzięta pod u w a g ę i w hierarchii zainteresowań wysunięta na miejsce eksponowane. Nie jest w i ę c dziełem przypadku, że pierwsza wystawa w Polsce, obrazująca duży zespół tzw. ludów pierwotnych, podlegających rewolucyjnym przemianom kulturowym, zestala poświęcona właśnie Afryce Czarnej. Przedsięwzięcie to ze �Ryc. 6. Maska zwierzęca Senu (Sudan Zachodni) �KRONIKA 455 Ryc. 7. Maska Chińczyka (Afryka Wschodnia) cesu emancypacji politycznej, społecznej i kulturowej wszystkich ludów „pierwot­ nych" Afryki nie wolno zapominać o ukształtowanym historycznie zróżnicowaniu na w i ę k s z e i mniejsze zespoły oraz o czynnikach tego zróżnicowania, takich jak język, rasa, typ gospodarki i organizacji społecznej, stopień izolacji i wiele innych. Wystawa „Afryka nieznana a bliska" dała skrót historii tego kontynentu i obraz jego zróżnicowania na przełomie X I X i X X w., a w i ę c tego etapu rozwo­ jowego, który stanowi bezpośrednie dziedzictwo dzisiejszych pokoleń Afrykańczy­ ków. I tę koncepcję uznać należy za słuszną. Poprzez tak pomyślaną w y s t a w ę otrzymuje widz jakby pierwszy stopień wtajemniczenia, wprowadzający w naj­ bliższą przeszłość Afryki stykającą się z tą rzeczywistością afrykańską, jaką od­ biera on w formie fragmentarycznych notatek czy wzmianek prasowych lub ko­ mentarzy dziennikarskich. Eksperyment ten nasuwa myśl, że w wystawach stałych poprzez odpowiedni dobór środków oddziaływania na widza należałoby rozszerzyć tematykę o całą sferę współczesności, widzianą od strony antropologii społecznej, to znaczy struktury społecznej, mechanizmu więzi społecznej i przemian, jakim ulegają one w s p ó ł ­ cześnie. Silniej należałoby także zaakcentować w obrębie nowo powstałych p a ń s t w �Ryc. 8. Fragment wystawy poświęcony tańcom i maskom tanecznym �KRONIKA 457 Ryc. 9. Ksylofon z Ghany afrykańskich zróżnicowanie rasowe, językowe, religijne, gospodarcze, społeczne itp.. jak również proces wzrostu znaczenia tych plemion czy tych wartości kulturo­ wych, które bądź z racji ich dominowania, bądź też z racji stosunkowo dalekiego zaawansowania w procesie rozwojowym w y s u w a j ą się dziś na plan pierwszy w tych państwach i działają jako czynnik jednoczący. Z drugiej strony — przede wszystkim w celu ustalenia powiązań z bardziej odległą przeszłością kontynentu — należałoby także wyraźnie podkreślić charak­ ter kontrastów rozwojowych, szczególnie silnie występujących w kulturze niektó­ rych ludów afrykańskich. Mam na myśli kulturę Buszmenów, Hotentotów i ple­ mion pigmejskich, z jej również i we współczesności utrwalonymi przejawami ma­ łej dynamiki przeobrażeń. Toteż wydaje się, że w koncepcji wystawy stałej rzeczą jak najbardziej uzasadnioną będzie zwrócenie baczniejszej uwagi na paralele etnograficzno-archeologiczne, co zresztą jeżeli chodzi o Afrykę przestrzegane jest bar­ dzo skrupulatnie w muzealnictwie ś w i a t o w y m . Na gruncie tego doświadczenia można by również podjąć dyskusję nad spo­ sobem podkreślania faktów o zasadniczym znaczeniu dla afrykańskiego procesu historycznego. Można by się na przykład zastanowić, jak najwłaściwiej ująć w eks­ pozycji problem arabski i ekspansji Islamu na obszarze Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem Afryki Czarnej. J a k przedstawić zagadnienie rożnych form nie­ wolnictwa i ich historię, sprawę pokojowej i zbrojnej polityki plemiennej, form organizacji militarnych, sposobów i środków prowadzenia wojen, s k u t k ó w klęsk i zwycięstw. �458 KRONIKA Ryc. 10. Wśród zwiedzających przeważała młodzież szkolna Z eksperymentu tego w y c i ą g a m y także wniosek co do miejsca, jakie w stałej wystawie etnograficznej zajmować winny wytwory twórczości artystycznej. Zgo­ dzimy się, że nie mogą one przesłaniać w y n i k ó w , utrwalonych w innych dziedzi­ nach działalności człowieka, przede wszystkim w dziedzinie działalności gospodar­ czej, jak również, że w wystawie o tym charakterze twórczość i działalność arty­ styczna nie może b y ć w żadnym wypadku potraktowana wycinkowo, jako kate­ goria samoistna, w odosobnieniu od całej stery życia duchowego i niezależnie od konkretnych układów stosunków społecznych. Można też podjąć dyskusję na temat, jaką rolę winna odgrywać oprawa pla­ styczna w ekspozycjach etnograficznych. Na przykładzie omawianej wystawy raz jeszcze można się przekonać, j a k wielkie może ona mieć znaczenie dla sugestyw­ nego unaocznienia zasadniczej koncepcji. Jest to ogromną zasługą Czesława Wielhorskiego. Dodajmy tutaj, iż udział tego artysty w wystawie poświęconej Mille­ nium walnie przyczynił s i ę do przekształcenia jej z ekspozycji okresowej w stałą. Eksperyment należy uznać za udany. I tu podkreślić wypada n i e w ą t p l i w ą z a ­ sługę dr Zofii Szyfelbejn-Sokolewicz, która przy pomocy szczupłego, ale odda­ nego sprawie zespołu współpracowników w bardzo krótkim czasie wypracowała koncepcję wystawy, czuwała nad jej realizacją, nad organizacją widowni oraz opracowała staranny, dobrze wprowadzający w w y s t a w ę katalog. Witold Dynowski �KRONIKA U W A G I NA T E M A T STUDIÓW A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H 459 W POLSCE Przebudzenie się Afryki, zdobycie (często dopiero po dłuższej lub krótszej walce z kolonializmem) niepodległości przez prawie 30 nowych państw, ż y w e sym­ patie narodu polskiego dla wszystkich ludów, które walczą o swą niezawisłość, szybki rozwój stosunków politycznych, ekonomicznych i kulturalnych z państwami afrykańskimi — oto najważniejsze czynniki determinujące rozwój studiów afrykanistycznych w Polsce. Studia te nie są u nas rzeczą zupełnie nową. Na uniwersytetach krakowskim i warszawskim od dawna już prowadzi się badania i nauczanie różnych j ę z y k ó w afrykańskich; badacze skupiają się na problemach antropogeografii Afryki, nad socjologią i etnografią ludów afrykańskich, nad ich historią, kulturą i sztuką. W niektórych instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk indywidualni bada­ cze zajmowali się również problemami afrykańskimi; w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych działała komórka problemów afro-azjatyckich. Spośród tych wszystkich przedsięwzięć pragnąłbym zatrzymać się na dwu, które zorganizowałem i którymi kierowałem w ciągu kilku ostatnich lat. W Instytucie Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, w ramach Katedry Semitystyki, zorganizowano kompleksowe studia afrykanistyczne polegające na nauce j ę z y k ó w amharskiego, haussa, swahili oraz etnografii, socjologii i historii Afryki. Pierwsi adepci tych studiów opuszczą mury uniwersytetu w 1963 r. Trzy lata temu utworzono w Polskiej Akademii Nauk Seminarium Afrykani­ styczne, które zgrupowało specjalistów różnych dziedzin: geografów, etnografów, ekonomistów, socjologów, lingwistów, p r a w n i k ó w itd. Właśnie dzięki temu Semi­ narium badacze-afrykaniści mogli lepiej poznać się nawzajem i nawiązać w s p ó ł ­ pracę. W ten sposób spełniało ono i spełnia dotąd rolę czegoś w rodzaju towa­ rzystwa naukowego. Ostatnio powołany został do życia na Uniwersytecie Warszawskim Ośrodek S t u d i ó w Afrykanistycznych, który spełniać ma dwa g ł ó w n e zadania: badanie i nauczanie. W dziedzinie badań chodzi o zaawansowanie i koordynację prac nau­ kowych dotyczących Afryki, prowadzonych na różnych wydziałach: geograficznym, geologicznym, filologicznym, socjologicznym, historycznym, prawnym, pedagogicz­ nym itd. Ośrodek działa jako centralna instytucja uniwersytecka nie związana z żadnym wydziałem i bezpośrednio podporządkowana rektorowi. Jednakże zgod­ nie z wnioskiem Ośrodka mogą być powoływani nowi pracownicy naukowi w r a ­ mach poszczególnych katedr w celu rozwijania badań afrykanistycznych. Tak więc omawiany ośrodek spełnia obecnie ważną rolę w dziedzinie integrowania badań afrykanistycznych prowadzonych przez poszczególne katedry w ramach jednego uniwersytetu, który (jak wszystkie współczesne uniwersytety podporządkowane prawom specjalizacji) mnoży ilość wydziałów, instytutów i katedr specjalistycznych. Ośrodek Studiów Afrykanistycznych powołano w celu rozwijania kontaktów z wszystkimi innymi instytucjami naukowymi i uniwersyteckimi w kraju i za gra­ nicą, zajmującymi się problemami afrykanistycznymi. Szczególny nacisk położony zostanie na podtrzymaniu kontaktów naukowych z uniwersytetami i instytutami badawczymi krajów afrykańskich. Ośrodek będzie dysponował specjalistyczną bi­ blioteką i będzie publikował swe prace w ramach wydawnictwa uniwersyteckiego. W celu spełnienia swych zadań dydaktycznych Ośrodek organizuje Studium Afrykanistyczne. Nauka trwać będzie tam 2 lata (4 semestry). Zadaniem tego Stu­ dium będzie dać swym adeptom podstawy współczesnej wiedzy o problemach afrykańskich w całej ich kompleksowości, i to zarówno w odniesieniu do prze- �460 KRONIKA szłości, jak i teraźniejszości. Chodzi tu przede wszystkim o osoby, które posiadają już dyplomy ukończenia studiów, a które chciałyby zdobyć dodatkowe wiadomo­ ści pozwalające im bądź lepiej w y p e ł n i ć swe zadania ekspertów powołanych do pracy w Afryce, bądź też lepiej przygotować się do ich zawodowych funkcji z w i ą ­ zanych z problematyką afrykańską w ramach administracji, handlu, dziennikar­ stwa, radia, telewizji itd. Studium to dostępne jest również dla pracowników naukowych w dziedzinie afrykanistyki: ekonomistów, l i n g w i s t ó w , historyków itd., którzy nie mieli okazji w czasie swych studiów specjalistycznych zgłębić dosta­ tecznie problematyki afrykańskiej; tak w i ę c np. lingwista będzie m ó g ł dopełnić z pożytkiem dla siebie w i e d z ę z zakresu geografii, etnografii, socjologii, historii politycznej, gospodarczej, kulturalnej itd. T a k samo dotyczy to i pozostałych pra­ c o w n i k ó w naukowych wyspecjalizowanych w innych dziedzinach i kierunkach, interesujących się Afryką. Studenci będą mogli również w czasie tych 2 lat po­ lepszyć s w ą praktyczną znajomość j ę z y k ó w obcych (francuskiego i angielskiego) oraz poznać podstawy jednego z j ę z y k ó w afrykańskich w y k ł a d a n y c h na Uniwer­ sytecie Warszawskiem. Uniwersytet ma nadzieję przyczynić się w ten sposób do ogólnego rozwoju studiów afrykanistycznych, do lepszej koordynacji badań oraz do lepszego przy­ gotowania kadr, których zadaniem będzie zajmowanie się problematyką afrykańską w ramach swych prac zawodowych, a które będą informowały nasze społeczeństwo o rozwoju kontynentu afrykańskiego lub które będą p o w o ł a n e przez rządy p a ń s t w afrykańskich i przez organizacje międzynarodowe do wypełniania swych zadań w samej Afryce. Stefan Strelcyn R E M A R Q U E S S U R L E S ÉTUDES A F R I C A I N E S E N P O L O G N E L'éveil de l'Afrique, la conquéte de l'indépendance par pres de 30 Etats nouveaux, souvent apres une lutte plus ou moins longue contre le colonialisme, les vives sympathies du peuple polonais pour tous les peuples qui luttent pour leur liberation nationale, le développement rapide des relations politiques, économiques et culturelles avec les Etats africains — voilä les facteures les plus importante qui déterminent chez nous le développement des études africaines. Ces études ne sont pas chose neuve en Pologne. Dans les Universités de C r a covie et Varsovie on poursuit depuis longtemps la recherche et renseignement de diverses langues africaines, des chercheurs se penchent sur des problémes de géographie humaine de l'Afrique, de la sociologie et de l'ethnologie des peuples africains, sur leur histoire, leur culture et leurs arts. Dans certaines institutions scientifiques de l'Académie des Sciences Polonaise des chercheurs isolés s'occupaient, eux aussi, de problemes africains; l'Institut Polonais des Relations Internationales avait une Section des Problemes Afro-Asiatiques. Parmi toutes ees initiatives, je voudrais m'arréter sur deux que j'ai organisées et dirigées au cours des demacres années. A l'Institut d'Etudes Orientales de l'Université de Varsovie, á la chaire d'Etudes S é m i t i q u e s un enseignement africaniste ocmplexe a été organise (langue amharique, haoussa, swahili, ethnographie, sociologie, histoire). Les premiers licencies acheveront ces études en 1963. II y a trois ans, fut fondé ä l'Académie des Sciences Polonaise un Séminaire Africaniste, groupant des spécialistes de différentes branches: géographes, ethnologiues, économistes, sociologues, linguistes, juristes etc. C'est sur la base de ce �KRONIKA 461 S é m i n a i r e que les chercheurs africanistes ont appris á mieux se connaitre et á collaborer entre eux. II faisait et i l fait encore, en quelque sortě, fonotion ď u n e société scientifique. J'en arrive maintenant au Centre d'Etudes Africaines qui vient d'etre fonde r é c e m m e n t á 1'Univérsité de Varsovie. Ce Centre poursuit parallelement deux buts essentiels, la recherche et l'enseignement. Dans le domaine de la recherche, i l est charge promouvoir et de ooordonner les travaux scientifiques concernant l'Afrique, poursuivis dans les différentes facultes, celle de Geographie et Geologie, de Philo­ logie, de Philosophie et Sociologie, d'Histoire, du Droit, de Pedagogie etc. L e Centre fonctionne comme une institution universitaire centrale, non attachée ä une faculté quelconque, soumise directement á M . le Recteur. Mais sur la proposition de ce Centre, des postes de chercheurs nouveaux peuvent étre créés dans les différents chaires pour développer les recherches africaines. Ainsi ce Centre joue des maintenant un role important dans 1'intégraüon des différentes branches de la recherche dans une universitě qui, comme toutes les universités contemporaineś soumises aux lois de la specialisation, multiplient les facultes, les instituís et les chaires spécialisées. L e Centre d'Etudes Africaines est appelé ä développer les contacts avec toutes les autres institutions scientifiques et universitaires, tant en Pologne qu'á l'étranger, s'occupant des problemes africains. U n effort particulier sera fait pour maintenir des relations scientifiques avec les universités et les instituís de recherches dans les pays africains. L e Centre disposera d'une bibliothěque spéoialisée et poubliera ses travaux par les soins des Editions de l'Université. Pour réaliser ses functions didactiques, le Centre organise un Cours Africa­ niste. L a durée des études y est de 2 ans (4 semestres). Ces études sont destinées á fournir les elements de base connaissances modernes des problemes africains dans toute oomplexité passée et présente ä toutes les personnes qui possédent déjá des diplomes universitaires (licencies, ingénieurs, médecins etc.), mais qui désirent acquérir des connaissances supplémentaires leur permettant soit de mieux remplir leurs fonctions d'experts en médecine etc. appelés ä travailler en Afrique soit de mieux s'acquitter de leurs taches professionnelles s'ils s'occupent des problemes africains dans radministration, dans le commerce, le journalisme, la radiotele­ visión etc. Cet enseignement est également destiné aux travailleurs scientifiques africanistes, aux économistes, linguistes, historiens etc. qui n'ont pas pu acquérir pendant leurs études spécialisées une connaissance de l'Afrique suffisamment large. Ainsi, par exemple, le linguiste pourra y completer utilement ses connais­ sances en géographie, en ethnographie et en sociologie, en histoire politique, é c o nomique et culturelle etc. II en est de m é m e avec les travailleurs scientifiques spe­ cialises dans d'autres branches et centres des problemes africains. L e s étudiants perfectionneront aussi durant ees deux années leurs connaissances pratiques des langues étrangeres (trancáis et anglais) et auront ä suivre un cours élémentaire d'une des langues africaines enseignées ä l'Université de Varsovie. L'Université espere contribuer ainsi au développement des études africaines en general, ä une meilleure coordination des recherches, ä une meilleurs prepara­ tion des cadres qui ont a s'oecuper des problemes africains dans leur travail professionnel, qui ont ä informer notre société sur le développement du continent africain ou qui doivent réaliser en Afrique m é m e des taches auxquelles ils seront appelés rfiu? le gouvernement des Etats africains ou par des organisations interna­ tionales. Stefan Strelcyn �462 KRONIKA MIĘDZYNARODOWE S Y M P O Z J U M A F R Y K A N I S T Y C Z N E W B I A Ł Y M S T O K U W dniach 22—23IX 1962 r. odbyło się w Białymstoku Sympozjum A f r y k a n i ­ styczne poświęcone antropologii (ze specjalnym uwzględnieniem rezultatów b a d a ń arabsko-polskich wypraw antropologicznych do Egiptu). Wzięli w nim udział wybitni afrykaniści i zaproszeni goście z zagranicy: prof, dr Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Egipt), doc. dr Balazs Bugyi (Węgry), doc. dr Peter Boyev (Bułgaria), prof, dr Hans Grimm (Niemcy), prof, dr L a r r y P. K i r w a n (Wielka Brytania), prof, dr Olga Necrasov (Rumunia), prof, dr Georges Olivier (Francja), dr Evžen Strouhal (Czechosłowacja), doc. dr Jaroslav Suchý (Czechosłowacja) oraz uczeni polscy z prof, dr Janem Czekanowskim, prof, dr Kazimierzem M i c h a ł o w ­ skim i prof, dr Romanem Stopą na czele. Obrady pierwszego dnia Sympozjum obejmowały cztery referaty g ł ó w n e : w s t ę p ­ ny referat prof, dr Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego, pt. „Polskie badania antro­ pologiczne w Afryce", w którym została przedstawiona historia polskich wypraw i badań w Afryce, a następnie referat prof, dr Jana Czekanowskiego, „Perspek­ tywy badań antropologicznych w Afryce", nawiązujący do prac autora sprzed przeszło pół wieku na tamtejszym terenie. Ogromne zainteresowanie w y w o ł a ł y referaty g ł ó w n e dwóch wybitnych archeologów: prof, dr Kazimierza M i c h a ł o w ­ skiego, pt. „Archeologia doliny Nilu ze szczególnym uwzględnieniem badań pol­ skich", i prof, dr L a r r y P. Kirwana. W przerwie między obradami odbyło się otwarcie wielkiej wystawy fotograficzno--maląrskiej „Przez pustynie i oazy Egiptu" i wystawy polskich wydawnictw antropologicznych. Dalsze obrady poświęcone b y ł y referatom o tematyce ogólnoafrykańskiej. Spe­ cjalnie ciekawa była prelekcja prof, dr Romana Stopy „Buszmeńszczyzna a pre­ historia mowy ludzkiej", w której autor omówił genezę języka na tle prymityw­ nych dialektów afrykańskich. Tytuły pozostałych referatów przedstawiały się następująco: dr A. Coblentz (Paryż), „Contribution ä l'étude des populations sahariennes"; prof, dr Adam Wanke (Wrocław), „Typy kraniologiczne Afryki"; ks. mgr Czesław B i a ł e k (Toruń) „Stosunki antropologiczne Afryki Środkowej w świetle aproksymacji Wankego, z modyfikacją Czekanowskiego"; dr Josef Wolf (Praga), „Příspěvek к d ě j i n á m nejstaršiho osídleni Afriky"; dr Vladimir Kadlec (Praga), „Rzeźba sakralna Poli­ nezyjczyków i paralele zachodnioafrykańskie"; mgr Roman Raczyński (Praga) „ N i e ­ które problemy etnogenezy Malgaszów"; mgr Henryk Stolarczyk (Łódź), „Uwagi nad strukturą antropologiczną Cyrenajki"; mgr Lucyna Różbicka (Łódź), „ U w a g i nad strukturą antropologiczną ZulóW"; dr Andrzej Wierciński (Warszawa), „Analiza rasowa wczesnodynastycznej ludności z Heluanu ( I — I I dyn.)". Drugi dzień obrad poświęcony był pracom dotyczącym antropologii Egiptu. Większość z nich oparta była na materiałach arabsko-polskich wypraw antropolo­ gicznych. T y t u ł y tych referatów przedstawiają się następująco: prof, dr Eugenia S t o ł y h w o (Kraków), „Cechy opisowe u młodzieży egipskiej'; doc. dr B r o n i s ł a w Jasicki (Kraków), „Zmienność niektórych w y m i a r ó w i proporcji ciała u dzieci i młodzieży egipskiej"; dr Stanisław Panek (Kraków), „Wyrzynanie się uzębienia stałego u dzieci egipskich"; dr P a w e ł Sikora (Kraków), „Rozwój g ł o w y i twarzy młodzieży egipskiej"; dr Napoleon Wolański (Warszawa), „Rozwój proporcji ciała u dzieci egipskich na tle rozwoju dzieci z miast i wsi polskich"; prof. Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Kair), „The Physical Traits of the population of Solium, Sidi Barrany and Siwah"; dr Waldemar Szwaykowski (Białystok), „Ciśnienie tętnir �KRONIKA 463 cze krwi mieszkańców Sidi Barrany, Solloum, Marsa Matrouh i Oazy Siwah"; prof, dr Mikołaj Olekiewicz (Lublin), „O pewnym ciekawym przypadku niespeł­ nienia się kryterium Bernsteina w Oazie Siwah"; doc. dr Balazs Bugyi (Budapeszt), „Some regularities and laws in the radiological development growth and matu­ ration of the skeletal system on children"; prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski (Białystok), „Zagadnienie populacyjne Oazy Siwah na tle stosunków demograficz­ nych i zdrowotnych Pustyni Libijskiej" oraz „Długość trwania życia i przyczyny zgonów mieszkańców Marsa Matrouh"; prof, dr Ireneusz Michalski (Łódź), „Uwagi 0 strukturze antropologicznej Egiptu"; dr Evžen Strouhal (Praga), „Příspěvek к antropologii současného obyvatelstva středního a horního Egypta"; prof, dr Sta­ nisław Górny (Wrocław), „Charakterystyka budowy somatycznej ludności Pustyni Libijskiej", „Struktura antropologiczna Beduinów z Oazy Fajum" i „Struktura antropologiczna ludności zachodniej części Delty Nilu"; mgr Irena Szwaykowska 1 dr Waldemar Szweykowski (Białystok), „Uwagi o strukturze mieszkańców L u x o ru"; prof, dr Michał Cwirko-Godycki (Poznań) i prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Ro­ galski (Białystok), „Grupy krwi współczesnej ludności Egiptu"; doc. dr Jaroslav Suchý (Praga), „Staroegyptské lebky v Hrdličkowě muzeum v Praze". Podsumowania obrad dokonal prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski. Na zakończenie zebrani obejrzeli film dokumentalny „Ostatni ludożercy" o no­ wo odkrytym szczepie K u k u - K u k u w Nowej Gwinei. Sympozjum białostockie wykazało, że antropologia polska zdobyła sobie na terenie międzynarodowym w y s o k ą pozycję w zakresie badań afrykanistycznych. T. POWIĘKSZYŁY Dzierżykray-Rogalski EGZOTYCZNE EKSPONATY ZBIORY MUZEUM POMORZA ZACHODNIEGO W listopadzie 1961 r. do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie wpłynęło szereg ciekawych eksponatów. B y ł a tam prymitywna łódź gwinejska, drążona w jednym pniu drzewa. Została ona zdeponowana w Dziale Morskim przez I ofi­ cera statku „Świdnica", A. Drapellę. Również w tym czasie zbiory etnograficzne powiększyły się o kilka ludowych instrumentów z okolic Konakry. Przebywający tam przedstawiciel Muzeum Pomorza Zachodniego, M. Wieprzewski, przesłał do Muzeum drewniane cymbały, zwane balofonem, oryginalną gitarę, m a ł y tamtam oraz naczynie do łuszczenia ryżu. K . M. D A N E S T A T Y S T Y C Z N E DOTYCZĄCE AFRYKI G ł ó w n y Urząd Statystyczny opracował materiał statystyczny dotyczący stosun­ k ó w afrykańskich (Afryka. Ważniejsze dane o rozwoju politycznym i gospodar­ czym krajów Afryki, dod. „Biuletynu Statystycznego", nr 1/49, Warszawa, styczeń 1961, s. 15). Zeszyt zawiera ważniejsze informacje o stosunkach politycznych, po­ wierzchni, ludności, produkcji i handlu zagranicznym krajów afrykańskich (z mapą). A. W. �KBONTKA 464 AFRYKA I AFRYKANISTYKA Polska P O L S K I E BADANIA ARCHEOLOGICZNE NA T E R E N I E PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ A F R Y K I Archeologiczne prace wykopaliskowo-rekonstrukcyjne w Egipcie i Sudanie sta­ nowią jedynie część badań prowadzonych przez polskich specjalistów w basenie Morza Śródziemnego *. Są one jednak bardzo interesujące i obfitują w odkrycia naukowe wykraczające daleko poza lokalne ramy. Badania te rozwinęły się sto­ sunkowo niedawno. Złożyło się na to szereg przyczyn. Utrata przez P o l s k ę w końcu X V I I I w. niepodległego bytu p a ń s t w o w e g o przy­ padła na okres największego rozkwitu archeologii śródziemnomorskiej na świecie. Półto-rawiekowa niewola przerwała obiecujące początki rozwoju tej dyscypliny w naszym kraju. Dość wspomnieć o pracach wykopaliskowych Stanisława Kostki-Potockiego . Po I wojnie światowej archeologia śródziemnomorska, tzw. kla­ syczna, w Polsce pod względem dorobku naukowego, samodzielnych badań, jak również odpowiednio licznej kadry naukowej nie mogła konkurować z innymi państwami, w których rozwój nauki przebiegał pomyślnie, bez zakłóceń natury politycznej. Dopiero w 1936 r. dochodzi do zorganizowania pierwszych polsko-francuskich wykopalisk archeologicznych na terenie Górnego Egiptu. Połączona ekspedycja Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Francuskiego Archeologii Wschodu w Kairze rozpoczyna pod kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego ba­ dania w Edfu. Trzyletnia kampania (1936—1939) przynosi w efekcie trzytomową p u b l i k a c j ę oraz liczne zabytki sztuki staroegipskiej, które mają po przewiezie­ niu do kraju stworzyć zalążek Działu Sztuki Egipskiej w Muzeum Narodowym w Warszawie. W ekspedycji tej biorą udział m. in. polscy archeolodzy, papirolodzy, architekci i antropolodzy: prof, dr J . Manteuffel, A. Czeczot, T. Górski i M. Żejmo-Żejmis. P o m y ś l n i e rozpoczęte prace przerwane zostają wybuchem I I wojny świato­ wej. Wznowienie badań na terenie Egiptu, tym razem całkowicie polskich, n a s t ę ­ puje dopiero w 1957 r. Wcześniejszy powrót na arenę międzynarodową jest przez szereg lat uniemożliwiony wskutek trudnych w a r u n k ó w zrujnowanego w o j n ą kraju, jak również skomplikowanej sytuacji międzynarodowej w okresie zimnej wojny. W 1957 r. ekspedycja pod kierownictwem prof, dr K . Michałowskiego rozpoczyna prace w Tell Atrib położonym na terenie Dolnego Egiptu. Z biegiem lat ilość 2 3 1 Por. polskie badania w Palmyrze — K . M i c h a ł o w s k i , Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1959, Warszawa 1960, oraz Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1960, War­ szawa 1962. K . M i c h a ł o w s k i , Stanisław Kostka-Potocki jako archeolog, „Rocznik Historii Sztuki", 1956, s. 503—513. „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I Tell Edfou 1937, Kair 1937; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I Tell Edfou 1938, K a i r 1938; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I I Tell Edfou 1939, K a i r 1950. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej i prace wykopaliskowe na Bliskim Wschodzie w 1961 г., „Nauka Polska", R. X : 1962 nr 2(38), s. 75—94; t e n ż e , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej i ich znaczenie dla nauki i kultury polskiej, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I : 1958 z. 3, s. 5—11. 2 :l �KRONIKA 465 stanowisk wykopaliskowych zwiększa się, obejmując dziś obok Tell Atrib, Dabod, Alexandrie i świątynię Hatszepsut w Deir el Bahari. To ostatnie stanowisko wiąże się z n o w ą formą naszej działalności archeologicznej, a mianowicie pracami z dzie­ dziny rekonstrukcji archeologicznych i projektowania konserwacji obiektów zabyt­ kowych. Do tej kategorii należy też projekt zabezpieczenia przed zalewem słynnej świątyni w Abou Simbel. Niezależnie od prac wykopaliskowych na terenie Egiptu, specjaliści polscy prowadzą (w ramach akcji U N E S C O ratowania zabytków Nubii przed zalewem w ó d Nilu) prace badawcze w Sudanie na terenie Faras — staro­ żytnego Pachoras. Powstała w 1960 r. w Kairze Stacja Archeologiczna Uniwersytetu Warszaw­ skiego staje się ośrodkiem kierowniczym licznych wykopalisk polskich, jak również spełnia rolę bazy wypadowej dla ekspedycji wyruszających w teren. Jest całkiem oczywiste, że prace prowadzone przez polskich archeologów, tak rozległe terenowo i tematycznie, są wykonywane przez zespół specjalistów z różnych dziedzin. W eks­ pedycjach biorą udział obok archeologów epigraficy, architekci i filolodzy odpo­ wiednio przygotowani do prac archeologicznych. Bogaty materiał kostny pocho­ dzący z wykopalisk opracowywany jest przez antropologów. Przystępując do omówienia poszczególnych stanowisk badawczych na terenie Egiptu i Sudanu ograniczymy się do badań po I I wojnie światowej pomijając wspomniane już wykopaliska w Edfu. Akcja wykopaliskowa na terenie starożytnego Athribis •', dzisiejszego Tell Atrib, rozpoczęła się w marcu 1957 r. i trwa do chwili obecnej. Już w okresie wyprawy Bonapartego zwrócono u w a g ę na olbrzymi zespół ruin Athribis, które potwierdziły antyczne zapiski, że u schyłku starożytności istniał tam kwitnący potężny ośrodek gospodarczy Dolnego Egiptu. Na terenie miasta kilkakrotnie po­ dejmowano próby wykopalisk, żadna jednak ekspedycja nie w y t r w a ł a dłużej niż rok. Tell Atrib jest terenem wykopaliskowym trudnym, w y m a g a j ą c y m precyzji obserwacji i wielkiej ostrożności w w y c i ą g a n i u w n i o s k ó w . Ciężkie warunki kli­ matyczne stwarzają dodatkowe przeszkody w kontynuowaniu badań. Polska misja pierwsza rozpoczęła systematyczne badania, które doprowadziły do w a ż n y c h od­ kryć naukowych. Podczas pierwszej kampanii wykopaliskowej przeprowadzono w s t ę p n e badania i sondaże. Odsłonięto interesujące konstrukcje z cegły suszonej, w y p e ł n i o n e piaskiem. Okazało się, że jest to konstrukcja wzniesiona dla króla Ah-mose w 2 połowie V I w. p.n.e. Do w a ż n y c h odkryć I I kampanii ' należą dwa depozyty fundacyjne, z których jeden zawierał m. in. modele toporka i dwie pla­ kietki fajansowe z kartuszem Amazisa (wspomnianego Ah-mose), drugi obejmował trzy złote plakietki również z kartuszem tego władcy. W czasie I I kampanii od­ słonięto budowlę z wypalonych cegieł łączonych zaprawą wapienną (II w. n.e.) two­ rzącą rodzaj niszy stanowiącej prawdopodobnie szczątki akweduktu rzymskiego lub innego rodzaju konstrukcji hydraulicznej. Unikatowym znaleziskiem w war­ stwach rzymskich były piece do wypalania wapna z okresu I — I I I w. n.e., któ­ rych doskonały stan zachowania umożliwiał prześledzenie szczegółów konstruk­ cyjnych. 1 Trzecia kampania wykopaliskowa 5 7 przeprowadzona w marcu i kwietniu 1959 r. Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej... K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1958 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych". R. I I : 1959 z. 2, s. 41—45. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1959 (Tell Atrib, Palmyra), „Sprawozdania z Prac Nauko­ wych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : I960 z. 1, s. 35—38. 6 7 .15 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 466 poświecona była głównie przebadaniu wspomnianego zespołu rzymskich pieców wapiennych. Po raz pierwszy można było odtworzyć proces wypalania wapna znany dotychczas jedynie dzięki antycznym źródłom filologicznym, jak prace K a ­ tona (De agricultura), Witruwiusza, Owidiusza, Pliniusza, Apolloniosa z Rodos . Rezultatem badań w 1959 r. było również odkrycie urządzeń typu kanalizacyjnow o d o c i ą g o w e g o z okresu rzymskiego. Z zabytków ruchomych zasługują na wzmian­ kę reliefy ptolemejskie z inskrypcjami, a także saickie z X X I dynastii ( V I I w. p.n.e.), naczynia ceramiczne, lampki oraz terakoty hellenistyczne i rzymskie. Czwarta kampania wykopaliskowa prowadzona przez polskich archeologów miała dla historii Athribis decydujące znaczenie. W czasie prac skoncentrowano bowiem u w a g ę na problemie ustalenia etapów rozwoju tego miasta. Opracowana została chronologia dotychczas odkopanych zespołów ruin — pochodzących z X X V I dynastii, epoki ptolemejskiej i czasów rzymskich. Celem uściślenia datowania tego ostatniego okresu ograniczono się do jednego zespołu architektonicznego — rzym­ skiej łaźni. P o d s t a w ę do uściśleń chronologicznych na terenie Athribis dostar­ czyły zarówno szczegóły konstrukcyjne budowli, jak układ stratygraficzny, przekrój ruin oraz monety. Stwierdzono, że w okresie julijskOnklaudyjskim nastąpił n a g ł y rozwój miasta, którego wyrazem była szeroka rozbudowa. Na ten okres przypa­ dają rnury z c e g ł y palonej, kładzione niekiedy bezpośrednio na kamiennym w ą t k u ptolemejskim lub w ą t k u z X X V I dynastii. W wątkach stwierdzono stosowanie nie przepuszczającego wody cementu oraz szalowanie deskami pokrywanych nim miejsc, czego dotychczas w Egipcie nie spotykano. Dalszy rozwój miasta nastąpił na prze­ łomie I i I I w., za panowania Trajana i Hadriana. Łaźnie zostały rozbudowane przy zachowaniu dotychczasowych osi budynku. Rozbudowę tę potwierdził odkryty uprzednio zespół pieców-wapienników, w których przetapiano elementy dawniej­ szych budowli na nowy m a t e r i a ł . . Okres panowania Antoninów charakteryzuje w Athribis rozbudowa urządzeń kanalizacyjnych. Na te czasy przypada zmiana zasadniczych osi budynku (łaźni) przypuszczalnie spowodowana trzęsieniem ziemi, a następnie odbudową pomieszczenia na innym założeniu architektonicznym. Przy­ puszczenie to potwierdza się na innych terenach miasta. W obrębie term znale­ ziono fragmenty dużych czar granitowych niewątpliwie pochodzących z sal łaźni. Ich charakter stylowy, profile, bazy pozwalają na datowanie najwcześniej na koniec I I I w. n.e. Ś w i a d c z y to, że nie było zasadniczych zmian w zabudowie term od p o ł o w y I I w. do końca I I I w., kiedy to nastąpiło ostateczne zniszczenie tej bu­ dowli. W poprzek zespołu architektonicznego dawnych łaźni przeprowadzono rowy, wykorzystane następnie pod fundamenty wielkich portyków kolumnowych. W koń­ cu I I I w. Athribis stało się jednym z trzech największych miast Egiptu. Potwier­ dzają to zarówno przekazy Ammianusa Marcelinusa, jak i rozbudowa i fortyfi­ kacja miasta. Athribis stanowiło wówczas, dzięki doskonałemu usytuowaniu, cen­ trum gospodarcze kraju oraz handlowe zaplecze portu w Alexandrii. 8 9 Kampanie wykopaliskowe w 1961 i 1962 r. w Tell Atrib stanowiły kontynuację poprzednich b a d a ń . Doprowadziły one do odsłonięcia wielometrowej długości w ą t k u muru z czasów X X V I dynastii oraz resztek portyku ptolomejskiego, który 10 0 M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 35. " Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1960, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : 1960 z. 5, s. 5—12. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ dzie w 1961 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I V : 1961 z. 4(21), s. 5—11 (artykuł dotyczy tylko wykopalisk w 1961г.). 1 0 ��KRONIKA 468 w epoce rzymskiej został rozszerzony i otrzymał nadbudowę w postaci pierwszego piętra. Portyk ten był dekorowany freskami. Z czasów ptolomejskich pochodzą grafitty i freski utrzymane w pierwszym stylu pompejańskim, tzw. inkrustacyjnym. Malowidła z rzymskich partii portyku znajdują najbliższą analogię we fre­ skach willi L i w u przy Prima Porta w Rzymie. Odkrycia te rzucają światło na roz­ wój tej dzielnicy Athribis. Miała ona początkowo charakter mieszkaniowy i po­ wstała w epoce ptolemejskiej na miejscu dawnego nekropolu. W czasach rzym­ skich na terenie tym wyrósł wielki ośrodek przemysłowy, składający się z pieców wapiennych. N a s t ę p n y m polskim stanowiskiem archeologicznym o poważnym znaczeniu nau­ kowym jest A l e x a n d r i a . Brak dotychczas metodycznych wykopalisk w tym ośrodku spowodował, że ta trzecia po Atenach i Rzymie wielka stolica starożyt­ ności nie została dokładnie zbadana, plany dawnego miasta zaś, istniejące i po­ dawane obecnie w podręcznikach, dotyczą tylko epoki rzymskiej i są tworami supozycyjnymi nie odpowiadającymi w pełni antycznej rzeczywistości. Nowożytna Alexandria zbudowana została dokładnie na terenie miasta starożytnego. Fakt ten niezmiernie utrudniał prace archeologiczne. Lata ubiegłe nie wnosiły w i ę c wiele nowego do poznania topografii i architektury starożytnego ośrodka. Wyrywkowe badania, bez jakiejkolwiek koordynacji, prowadzone były przez specjalistów egip­ skich jedynie przy okazji budowy fundamentów pod nowe domy. W roku I960 egipska Service des Antiquités zaproponowała Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego, aby z okazji niwelacji napoleońskiego fortu Kom el Dikka, poło­ żonego w centrum Alexandrii, przeprowadziła sondaże badawcze. Prace rozpoczęto w grudniu 1960 r. Odkrytych zostało szereg uwarstwień, które pozwoliły na prześledzenie zmian w topografii miasta. Po zdjęciu warstwy należącej do począt­ k ó w wieku X I X (nasypy z okresu Bonapartego) znaleziono pierwszy nekropol arabski z epoki Mameluków. Poniżej znajdowało się starsze cmentarzysko praw­ dopodobnie z X I I I i X I V w. Obecność tych nekropoli dowodziła, że były to tereny podmiejskie. W miarę zagłębiania się w niższe warstwy kulturowe napotkano konstrukcje należące do w ł a ś c i w e g o już miasta, którego obszar począwszy od cza­ sów antycznych poprzez epoki arabskie coraz bardziej się zmniejszał. Zjawisko to jest typowe dla wielkich starożytnych ośrodków na terenie Bliskiego Wschodu. il 12 Pod wspomnianymi już nekropolami znalezione zostały elementy obronne wska­ zujące na przebiegającą tam granicę miasta. Poniżej odsłonięto sklepione budowle przyparte do wielkiego muru arabskiego. Te podziemne konstrukcje stanowiące miejski system kanalizacyjny lub hydrauliczny okazały się najstarszymi zabytkami wczesncarabskiego budownictwa monumentalnego znalezionymi na terenie Ale­ xandrii. Datowane są na okres po islamizacji kraju, prawdopodobnie z końca V I I lub początku wieku V I I I . Z okresu arabskiego pochodzą również znalezione w cza­ sie wykopalisk piece do wytopu metali. Pod warstwami arabskimi znajdowały się typowe rzymskie łaźnie ze śladami malowideł ściennych i fragmentami precyzyj­ nych mozaik. Warstwa rzymska ustępuje z kolei pozostałościom okresu ptolemejskiego. Z tych czasów pochodzi pomieszczenie, w którym odkopana została cenna i piękna marmurowa głowa kobieca z I w. n.e.. z zachowaną polichromią oczu. brwi i włosów. Badania na terenie Alexandrii kontynuowane są niemal bez przerwy. Prowadzą je pod zwierzchnim kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego archeo- Por. M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 7—8. M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiejs. 88. �KRONIKA 469 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki planie widoczny grób biskupa Johannesa i wejście do kaplic zawierających freski lodzy i architekci znajdujący się aktualnie w Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego w Kairze. Przechodząc do krótkiego scharakteryzowania następnego polskiego stanowiska badawczego na terenie Egiptu — Dabod, należy słów parę powiedzieć o motywach, jakie skłoniły P o l a k ó w do rozpoczęcia tam pracy. Bezpośrednim bodźcem stała się akcja U N E S C O zmierzająca do ochrony starożytnych zabytków Egiptu i S u ­ danu, zabytków, które w niedalekiej przyszłości, w związku z budową nowej tamy w Assuanie, zalane zostaną spiętrzonymi wodami Nilu . Polska Misja jako jedna z pierwszych odpowiedziała na ten apel. W styczniu 1958 г., na zaproszenie egipskiej Service des Antiquités, udała się na objazd 17 stanowisk archeologicznych w Nubii, w rejonie od Szellal do Abou Simbel. Dokonano m. in. przeglądu Merie, El-Allaqi, Quarte, Sebua, Tonqala i Anibe. Zwiedzono jednocześnie kilka słynnych zatopionych częściowo świątyń, jak Gerf Hussein, Amada i Abou Simbel. Przegląd ten pozwolił na zastanowienie się nad wyborem metod i sposobów zabezpieczenia tych zespołów zabytków przed zato­ pieniem. Ze swej strony Misja zdecydowała się na samodzielne wykopaliska w Dabod, leżącym na terenie Nubii egipskiej, jak również wespół z technikami 13 1 3 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim dzie w roku 1961, s. 5; t e n ż e . Polskie badania archeologiczne na bliskim dzie w 1958 г., s. 42. Wscho­ Wscho­ �KRONIKA 470 egipskimi na demontaż tamtejszej świątyni. Na obszarze Nubii sudańskiej posta­ nowiono rozpocząć prace wykopaliskowe w Faras, starożytnym Pachoras. Wykopaliska w Dabod koncentrowały się przede wszystkim wokół problemu rampy wiodącej do świątyni oraz f u n d a m e n t ó w O d k r y c i e m , które bezsprzecznie należy uznać za najważniejsze, było znalezienie dwóch b l o k ó w z kartuszami faraona Setosa I I . Fakt ten dowodził, że na miejscu zdemontowanej świątyni z okresu ptolemejsko-rzymskiego znajdowała się monumentalna budowla, przypuszczalnie sakralna, pochodząca z czasów Nowego Państwa, z początków X I X dynastii. Wyko­ paliska w Dabod prowadzone są jedynie przez trzy miesiące letnie, przez pozostałe części roku obszar badań znajduje się pcd wodą. Na terenie Sudanu ośrodkiem zainteresowania Polskiej Misji Archeologicznej stało się starożytne Pachoras — dzisiejsze Faras będące w okresie Nowego Państwa jednym z największych centrów polityczno-kulturalnych tej części kraju. Przed 50 laty badania na stanowisku tym prowadziła cksfordzka ekspedycja prof. Griffitha. Terenem jej poszukiwań były obszary peryferyjne, nekropola i osiedla leżące poza w ł a ś c i w y m centrum starożytnego ośrodka. Ekspedycja polska, pod k'erownictwem prof. Kazimierza Michałowskiego, przystępując w 1961 r. do badań zmuszona była liczyć się z faktem, że za 3 lata Faras zalane zastanie wodami Nilu. Należało więc dokonać wyboru miejsca wykopalisk rokującego pracom n a j ­ większe powodzenie. Zdecydowano się na Kom, stanowiący centrum dawnego P a ­ choras. Stanowisko to nie było badane przez ekspedycję angielską. Wykopaliska prowadzone są z dwu stron wzgórza wznoszącego się na terenie wybranego Komu. W trakcie robót na stoku zachodnim odnalezione zostały znacz­ ne ilości bloków z inskrypcjami, stanowiącymi niegdyś ściany świątyni Totmesa I I I . Wschodni odcinek robót stanowił teren bardzo urozmaicony. Szczyt wzgórza zaj­ m o w a ł y ruiny rnonasteru chrześcijańskiego i arabskiej XVIII-wiecznej fortecy, tzw. cytadeli, pod którą znajdowała się konstrukcja starsza — wielowarstwowy mur kamienny. Posiadał on nadbudowę z cegły palonej i zaopatrzony był w okno z kratą kamienną będące pierwszym tego rodzaju zabytkiem znalezionym na tere­ nie Nubii. Pomiędzy murem a sąsiadującą z nim kopułową budowlą z cegły palo­ nej odkryto elementy budownictwa z cegły suszonej. B y ł y nimi dwie kaplice. Do­ konano w nich najcenniejszych odkryć pierwszej kampanii, odsłonięto wspaniałe freski przedstawiające Archanioła Michała i Madonnę z D z i e c i ą t k i e m oraz naj­ starsze wczesnochrześcijańskie inskrypcje. Odkrycia te, pomijając dużą wartość dla historii sztuki, pozwoliły po raz pierwszy na ustalenie chronologii dwu etapów budownictwa wczesnochrześcijańskiego na terenie Pachoras i umożliwiły prześle­ dzenie nie znanego dotychczas krótkotrwałego nurtu w sztuce wczesnochrześcijań­ skiej tych terenów. Styl fresku Michała Archanioła różni się zasadniczo od po­ dobnych zabytków sztuki koptyjskiej. Utrzymany jest w tradycjach klasycznych, które są zrozumiałe na terenie Nubii, gdzie chrystianizacja dokonywała się pod w p ł y w e m dworu w Konstantynopolu. W kaplicy, w której znajdował się fresk Madonny, znalezione zostały 4 komemoratywne stele pierwszych biskupów P a ­ choras. Najważniejsza z nich poświęcona była biskupowi Johannesowi, zmarłemu W 606 r. n.e. Pozostałe stele dotyczyły Petrosa (stela z 662 r.) i dwie późniejsze 16 <4 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1951 г., s. 7. M i с h a ł o w s к i, op. cit., s. 5; oraz t e n ż e , Faras, „Fouilles Polonaise", 1961, Warszawa 1962. U N E S C O , „Le Courrier", t. 14:1961, octobre, s. 40; oraz K . M i c h a ł o w s k i , Peiutures chrétiennes ä Faras, „Bull, du Musée National de Varsovie", t. 3 : 1962. 1 5 1 8 �Ryc. 3. Tell Atrib (Athribis). Fragmenty •rzymskich urządzeń doprowadzających wodę (widoczna studzienka osadowa) �KRONIKA 472 biskupa Jesu i Georgiosa. Kaplice musiały powstać w początkach V I I w. w cza­ sach współczesnych biskupom. Freski mogą być datowane na połowę wieku V I I , Podczas drugiej kampanii wykopaliskowej wytyczne dla dalszych prac sta­ n o w i ł y najważniejsze odkrycia pierwszych badań, nasuwające szereg problemów do rozstrzygnięcia. Najważniejsze z nich dotyczyły ustalenia, czy Johannes rzeczy­ w i ś c i e był pierwszym biskupem Pachoras oraz jaki charakter miała budowla, której mur (z oknem) znaleziono w roku 1961. Wykopaliska 1962 r. potwierdziły słuszność hipotez odnośnie do pierwszeństwa Johannesa, jak również doprowa­ dziły, przy badaniu muru, do niezwykle interesujących odkryć. Po usunięciu blisko 8 tys. m piasku odsłonięto pod cytadelą arabską prostokątny budynek dawnego kościoła wczesnochrześcijańskiego, którego ściany zewnętrzne partiami wykonane były z wtórnie użytych bloków z budowli faraońskich. Odnaleziony kościół posiadał pięć naw, z których środkowa zakończona była absydą dekorowaną malowidłami. Malowidła ścienne znaleziono również w pobliżu południowego wejścia do kościoła. Przedstawiały one Michała Archanioła raz jako stojącego, raz jadącego na koniu wodza zastępów niebieskich walczących ze zbuntowanymi aniołami. W Nartexie zna­ leziono dalsze malowidła, z których zachodnie, znajdujące się po lewej stronie drzwi, przedstawiało patrona kościoła — Michała Archanioła — przychodzącego na pomoc „trzem młodzieńcom w płomieniach pieca ognistego". Udało się stwier­ dzić, że pod postaciami młodzieńców przedstawieni zostali trzej biskupi Pacho­ ras — Kalouthas, Aaron i Stefanos, których stele znajdowały się po drugiej stronie muru, w miejscach odpowiadających poszczególnym osobom malowidła. Fresk ten jest doskonale zachowany. Pod względem jakości wykonania należy n i e w ą t ­ pliwie do najwybitniejszych osiągnięć sztuki bizantyjskiej. Ściany kościoła ozdo­ bione są ponadto innymi malowidłami, z których część odsłonięto w czasie drugiej kampanii wykopaliskowej. Są one wykonane bądź techniką „al fresco", bądź „a tempera". Badania na terenie Faras kontynuowane będą w roku 1963. ;i Ostatnim problemem, jaki należy poruszyć przy omawianiu polskich badań na terenie północno-wschodniej Afryki, jest sprawa nie związana bezpośrednio z pracami wykopaliskowymi, zalicza się jednak do najpoważniejszych przedsię­ wzięć naukowych. Po pierwsze jest to zagadnienie konserwacji świątyni Abou Simbel, po drugie rekonstrukcja ś w i ą t y n i Hatszepsut w Deir el B a h a r i . Projekty zachowania świątyni w Abou Simbel zostały przedstawione przez dwa ośrodki techniczno-naukowe, włoski i francusko-amerykański. Obie propozy­ cje w y m a g a j ą wielkich nakładów finansowych. Projekt włoski zaakceptowany przez rząd egipski i U N E S C O przewiduje wycięcie świątyni ze skały, w której została wykuta, i podniesienie budowli o 60 m w górę, aby znalazła s i ę nad po­ ziomem wody. W rzeczywistości łączy się to z całkowitym zniszczeniem tej naj­ wspanialszej ze świątyń nubijskich pozbawiając ją charakterystycznego tła i dając w zamian t w ó r sztuczny i nieprawdziwy. Prof. К. Michałowski przedstawił rządowi egipskiemu projekt znacznie tańszy, który pozwoli zakonserwować ś w i ą t y n i ę Abou Simbel in situ, udostępniając ją jednocześnie zwiedzającym. Projekt ten, którego koncepcję opracował dr L . D ą ­ browski, powstał przy współpracy prof. R. Cebertowicza, dr L . Dąbrowskiego, inż. J . Teligi i rzeźbiarza A. Siemaszki. Przewiduje on zbudowanie przed świątynią małej tamy w rodzaju amfiteatru, którego scenę stanowiłaby fasada wielkiej świątyni. Mała świątynia, leżąca w pobliżu, zakryta zostanie wodoszczelną komorą 17 1 7 Por. M i c h a ł o w s k i , dzie w 1961 г., s. 10. Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ �KRONIKA 473 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki ptolemejskiego portyku kolumnowego. W głębi widoczne rzymskie urządzenia doprowadzające w o d ę ze szklanym dachem i połączona z otwartym teatrem dużej świątyni przy pomocy podwodnego korytarza. Projekt ten złożony został do dyspozycji rządu egipskiego. Ostatnim zagadnieniem jest sprawa rekonstrukcji świątyni królowej Hatszepsut. Władze egipskie zwróciły się do Stacji Archeologicznej UW w Kairze z propozycją objęcia nadzoru i przedstawienia koncepcji rekonstrukcji tego obiektu. Pracę tę prowadzi obecnie dr L . Dąbrowski — g ł ó w n y architekt Stacji — przy pomocy młodych polskich archeologów, egiptologów i architektów. Przewiduje się, że w ciągu trzech lat prace przy rekonstrukcji winny być ukończone. Polskie badania archeologiczne w Egipcie i Sudanie, w miarę jak na to po­ zwalają możliwości kadrowe i czasowe, wykazują stałą tendencję do rozszerzania się. Zaobserwować można równocześnie bardzo pomyślne zjawisko ogromnego wzrostu autorytetu nauki polskiej na tych terenach, wyrażające się coraz poważ­ niejszymi propozycjami współpracy ze strony miejscowych władz. Wiklor A. Daszewski �KRONIKA 474 LISTY Z KONGA Dzięki uprzejmości Pana Ignacego Radeckiego otrzymaliśmy szereg listów skie­ rowanych do niego przez polskiego lekarza, dr Leszka Aleksandrowicza, przeby­ wającego obecnie w Port Francąui w Kongu. Listy te są dowodem, że Europejczyk złączony z mieszkańcami tego kraju w walce ze wspólnym wrogiem —- w tym wypadku z chorobami — zaczyna widzieć i rozumieć o wiele lepiej te problemy, które z perspektywy kilku tysięcy kilometrów wyglądają na zagmatwane i nie­ jasne. Ponieważ szereg opisów i reflekcji przytoczonych przez dr Aleksandrowicza może rzucić ciekawe światło na problemy interesujące etnografów, i nie tylko etnografów, więc publikujemy poniżej szereg wyjątków z kolejnych listów. Zbędne jest przedstawianie dr Aleksandrowicza, który sam świetnie to czyni w liście z 18 IV 1961 r. Port Francąui, dn. 1 8 I V 1961 r ...Wśród czarnych ja, jedyny biały człowiek w szpitalu (poza siostrą z Misji Katolickiej), czuję się dobrze, bo sam wyczuwam ich wdzięczność i serdeczność za udzielaną pomoc. Jest to chyba najwyższa zapłata dla lekarza. Oczywiście cho­ roby tropikalne to nie jest mur do nieprzebycia, nawet dla chirurga-urologa, jednak nie może nie zaskoczyć każdego z nas lekarzy konieczność zupełnie nowego podejścia do leczenia tutejszych chorych ze względu na odmienny „specyficznie" przekrój spotykanych najczęściej chorób. Malaria, śpiączka, pasożyty przewodu pokarmowego, moc wtórnych anemii, zupełny brak ślepych kiszek, oto pierwsze z brzegu choroby, obok dużej ilości chorób wenerycznych i całej masy chorób skórnych — plagi tutejszej ludności murzyńskiej. A ponadto jest tu — w całym tego słowa znaczeniu — chmura wojenna, o typie chyba sprzed I wojny ś w i a t o w e j ; ofiar dostarczają nieustanne potyczki wojenne, wzajemne wybijanie s i ę w sposób bar­ barzyński i okrutny szczepów Baluba, Lulua czy Baskilele, walczących o prawo pierwszeństwa, prawo gospodarza bezwzględnego, niegościnnego, na własnej ziemi. Zrozumiałem tu, w Port Francąui, że spokój i przyszłość Konga, rozwiązanie zagmatwanej sprawy, nad którą biedzą się narody świata, leżą nie w New-Yorku, Genewie, nawet nie w Leopoldville czy też miasteczku pięknie położonym nad brzegiem morza, gdzie obecnie pracuję, ale chyba w samej dżungli, w umysłach samych Kongijczyków. Ktoś musi ich zjednoczyć. Według mnie federacjonizm jest zaprzeczeniem zrozumienia tej sprawy. O tym można się przekonać w broussie, czyli po tutejszemu w gęstwinie... Słuszność uwag zawartych w wypadków w Port Francąui, które tym fragmencie potwierdzają opisy znajdujemy w następnym liście. przebiegu Port Francąui, dn. 20 X I 1961 r. ...nie czuję się samotny w ogólnie przyjętym znaczeniu. Powiem w i ę c e j — bar­ dziej byłem samotny w Polsce niż teraz tu w Kongu. Kiedy przez trzy miesiące po wypadkach w Port Francąui przebywałem w Luluabourgu, to uczucie pewnego osamotnienia, kiedy rozmawiałem i stykałem się z Belgami, Grekami czy też Portugalczykami pozostałymi tutaj dla ratowania resztek fortuny — nie widzącymi budzącego się świata — to uczucie odżyło, kazało mi szukać bliższej styczności z ludźmi traktowanymi dotąd jak mizerna siła robocza i nic w i ę c e j . Zadawałem sobie często pytanie, dlaczego oni wszyscy zgodni są w odruchach rasizmu nie usprawiedliwionego żadnymi ludzkimi względami. Kiedy z n ó w znalazłem się w Port Francąui — jedyny lekarz na dwa szpitale — postanowiłem poprzez ich �KRONIKA 475 schorowane ciała zaglądnąć głębiej. Nie w sposób naukowy, jakiś socjologiczny, lecz inny, odpowiadający mnie samemu. Miałem świetną okazję. Tuż przed wypad­ kami operowałem w ukryciu Kongijczyka ze szczepu Lulua. To, że się nim zająłem bardziej niż innymi, wynika z mojej przekornej natury. B y ł rzeczywiście nie­ szczęśliwy, wiedząc, ilu w ó w c z a s Lulua ginęło w okolicach Port Francqui za to tylko, że to nie ich ziemia. W szpitalu bałem się go umieścić, gdyż w każdej chwili mógł być otruty przez Baluba — pielęgniarzy, stanowiących tu większość obok szczepu Baskilele. Tak więc w y l ę k n i o n e g o Filipa Mulandę wprost z sali operacyjnej (usunąłem mu rozległy guz w okolicy lędźwiowej) przewiozłem samochodem wyproszonym u Anglika z wojsk Ghany (wtedy jeszcze nie dyspono­ w a ł e m w ł a s n y m jeepem) do jego domku w dzielnicy murzyńskiej Port Francqui. Anglik był nawet trochę zdziwiony, czemu to tak troszczę się o chorego. Przecież po takiej operacji nic innego mu nie pozostawało, jak pójść piechotą do domu — przecież chodziło o Murzyna! Filip był jednak bardzo wzruszony moją troską o jego życie, bo w ten sposób nikt z pracowników szpitala nie miał do niego dostępu; gorąco pragnął żyć — miał dwie żony i pięcioro dzieci w domu. Przed pożegna­ niem ustaliliśmy, że sam mu usunę szwy, że ma zgłosić się wprost do mnie, do hotelu „Pod Palmami'", dn. 28 kwietnia o 3 p.p. Któż z nas wiedział wtedy, że będzie to bardzo niespokojny dzień, specjalnie tragiczny dla białych mieszkańców hotelu. I w ł a ś n i e w tym czasie, kiedy żołnierze kongijscy z hełmami przykry­ tymi trawą z brusu czaili się wokół hotelu, czekając na rozkaz natarcia, Filip (nie wiedząc o niczym i czując się już dobrze po operacji) zmierzał od strony rzeki Kasai wprost do hotelu. Kiedy czekałem na niego po skromnym obiedzie ze Szwe­ dami, pracującymi w Mouvement Control ONU, i w y s z e d ł e m ze swego pokoju na taras z rozległym widokiem na płynącą w dali rzekę i piękne palmy — uderzony zostałem denerwującą ciszą. Od rana było już wiadomo, ż e coś wisi w powietrzu i że hotel, zabrany do wyłącznej dyspozycji wojsk Ghany, stanowi kamień obrazy. W dodatku, jak na nieszczęście, przylecieli z Luluabourga dwaj ministrowie Lulua i widząc, co s i ę dzieje, ledwie zdołali się schronić do hotelu pod opiekę władz ONZ. Filip Mulanda tymczasem natknął się na ukrytych w brusie żołnierzy, prosząc ich o przepuszczenie go do doktora w hotelu. Żołnierzy się nie bał, bo to element niemiejscowy, a w i ę c neutralny wobec rozjątrzenia pomiędzy mniejszością Lulua a szczepami Baskilele i Baluba. Widząc, co się dzieje, i sam mając stracha, prosił tylko o jedno — o niezabijanie doktora, o którym wie, że jest przyjacielem wszystkich Murzynów, nie wyłączając żołnierzy. Muszę dodać, że — na moje szczęście — sporo m i a ł e m w tym czasie rannych żołnierzy w szpitalu, wielu ope­ r o w a ł e m i w ten sposób poprzez działania wojenne nawiązał się mój kontakt z pierwszymi pacjentami w Port Francqui. Co zdecydowało o tym, że zostałem potraktowany „nieszablonowo" — dotąd nie wiem na pewno. Przypominam sobie tylko, że padło pytanie: „gdzie jest doktor", i jakąś nagłą zmianę postawy poprzed­ niej wrogości połączonej ze strachem. Tak, b y ł e m uratowany w tych pierwszych momentach... to pewne... ...Dziś z Filipem jesteśmy oczywiście przyjaciółmi, prawie codziennie wpadam moim jeepem pod domek w dzielnicy murzyńskiej, bawię się z dziećmi Mulandy, rozmawiamy z Rosalie i Sophie — jego żonami (posługując się moim nędznym dialektem tshiluba — językiem tutejszym), wreszcie poznaję przyjaciół Filipa, gram z nimi w karty, piję nawet alkohol z palm..., nie czuję się osamotniony, odczuwam natomiast w o k ó ł siebie atmosferę serdeczności bardzo szczerej i bez­ pośredniej. Jeśli tylko mogę, służę moim przyjaciołom radą i pomocą. A jestem w tej szczęśliwej sytuacji, że m o g ę wiele! �476 KRONIKA Ryc. 1. Filip Mulanda Ryc. 2. Di' Aleksandrowicz w otoczeniu rodziny Mulandy Filipa A teraz, po tej nieco przydługiej opowieści o Filipie Mulanda i uratowanym doktorze, przystępuję do konkretnych odpowiedzi na pańskie pytania. Otóż jestem dotąd jedynym lekarzem pracującym w dwu szpitalach w Port Francąui (drugi szpital należy do spółki akcyjnej B . C . K . — Bas Congo — Katanga i obsługuję w zasadzie pracowników tegoż towarzystwa; pracuję tam oczywiście honorowo z własnej nieprzymuszonej woli) �KRONIKA 477 Ilość pacjentów, którymi się opiekuję, jest dość trudna do określenia, bo poza pacjentami szpitalnymi (łączna ilość łóżek 270) mam sporo ambulatoryjnych, wreszcie opiekuję się i odwiedzam rozsiane w brusie i dżungli „dispensairey" należące do szpitala i leżące w promieniu 50 — 100 — 150 km. Jest ich w sumie 8, z tego 2 nie są czynne po wypadkach z kwietnia i maja br. Praktycznie tzw. informierzy dostarczają mi najcięższe wypadki do rozstrzygnięcia — na szczęście są to dobrze wyszkoleni pracownicy służby zdrowia i sam właściwie w zakresie chorób tropikalnych wiele się od nich mogę nauczyć. Posługują się oni z dużą umiejętnością instrumentami i znają sporo zabiegów z zakresu pielęgniarstwa. To, co Pana zdziwi zapewne — to moje szerokie możliwości operowania tu na miejscu, w obu szpitalach. Korzystając z bardzo dobrego zaopatrzenia w instru­ mentarium, z umiejętnej pomocy siostry i asystenta Murzyna przeprowadzam dziennie 4 do 6 operacji, nie wyłączając bardzo ciężkich, jak np. usunięcie wola, operacje żołądka, kiszek, wszelkie operacje ginekologiczne, położnicze, nie w y ł ą ­ czając oczywiście mojej specjalności. Muszę dodać, że ludzie tutejsi znoszą ś w i e t ­ nie ciężkie nawet zabiegi — kobiety bezpośrednio po porodzie chodzą, „jak gdyby nic", a w dodatku ciało moich czarnych nie ma skłonności do ropienia. Powie­ działbym bardziej po lekarsku — pewne gatunki bakterii ropotwórczych „nie znoszą tego klimatu"!!! P.S. Mam prośbę do pana — o ile jest wykonalna. T u strasznie wierzą w ta­ lizmany — od tego ma zależeć szczęście. Mój przyjaciel Filip Mulanda prosi mnie bardzo, aby z Polski przysłano mu fetysz. Wiem, że będzie szczęśliwy, bo dotąd był zawsze „bity". Czy można coś przesłać, choćby w liście, pod moim adresem, że to jest dla Filipa Mulandy. Nie chodzi broń Boże o rzecz wartościową, lecz o c o ś , co by można nosić na szyi, mogą to b y ć bezwartościowe medaliki (bo porządniejsze ukradną) dla powieszenia w domku, ewentualnie dla obu żon. Wprost nie dają mi spokoju w tej głupiej sprawie. Chcą być szczęśliwi!!! Jak się dowiadujemy z następnych listów oraz ze słów pan Rad-ecki wysłał do Konga kilka naszyjników i wisiorków nych w warszawskiej CPLiA. A oto odpowiedź z Konga: samego ofiarodawcy, ze srebra, zakupio­ Port Francąui, dn. 19 I I 1962 r. Serdecznie dziękuję Panu za list i za paczkę z amuletami, która szczęśliwie doszła. A m u l e t ó w jeszcze nie wręczyłem, gdyż rodzina moich przyjaciół (tzn. Mulanda oraz dwie jego żony — Rozalia i Zofia) wyjechała na dwa tygodnie na wieś, korzystając z urlopu FUipa, i dopiero jutro zawita przypuszczalnie do Port Francqui z powrotem. Wyjazd był konieczny ze względu na konflikty rodzinne (ten je nazywa z francuska „disseution", co nie wyklucza rękoczynów) i na moją radę, że „trzeba się poradzić rodziców". Zresztą to nie b y ł mój w y m y s ł . T u rodzina z rodzicami na czele decyduje o „miłości", rozwodzie i wszystkich najważniejszych życiowych posunięciach dzieci. A sprawa jest i prosta, i skomplikowana zarazem. Rozalia jest żoną Filipa od blisko 10 lat — stadło to posiadało już czworo dzieci i wszystko byłoby dobrze, gdyby nie wypadki sprzed roku w Port Francqui, kiedy Lulua byli prześladowani i masakrowani przez Balubów. Wtedy to Filip postradany wiele na swojej majętności (4 pary spodni rozszarpanych przez żołnierzy, rozbite 3 krzesła i porwana garderoba żony) wysłał żonę wraz z dziećmi na w i e ś do rodziców Rozalii. Sam, będąc osamotniony, wyszukał ..konkubinę'' Zofię, którą pokochał na równi z żoną prawdziwą. Kiedy Rozalia wróciła z dziećmi, wszystko �478 KRONIKA się jakoś układało. Wedle zwyczaju każda mieszkała w innym domku, a poczciwy Filip z matematyczną ścisłością dzielił dni tygodnia (chodziło o noce) pomiędzy Rozalią i Zofią. Jedno było zmartwienie, z którego mi s i ę zwierzał, a na które b y ł e m bezradny: Zofia nie zachodziła w ciążę; a przecież mieć dzieci, i to naj­ w i ę c e j , to największe pragnienie każdego Kongijczyka. W dodatku z braku dzieci pozycja Zofii wobec Rozalii stawała się coraz słabsza... A Filip kochał uczciwie obie. Z drugiej strony Rozalia zaczęła się ostatnio dąsać, „coś się popsuło w p a ń ­ stwie duńskim". Wreszcie obie babki pobiły się z powodu walizek, które kupiliśmy z Filipem dla nich. Niestety, nie b y ł y tego samego koloru, zielona i czerwona. Każda z nich pragnęła mieć czerwoną. Potem Rozalia zaczęła w y m y ś l a ć , „zjechała z tematu g ł ó w n e g o ' , rzucając wyzwiskami na Zofię, o zgrozo, nie mającą dotąd dzieci. Biedny Fiiip — co tu mówić, jeden mężczyzna między dwoma babami — skręcał się z bezsilności, nawet rozpaczy. W końcu zadecydowaliśmy ten wyjazd i nie wiem, jaki wyrok zapadnie? Ważność oczywista tej rodzącej dzieci jest nieza­ przeczalna, ale Zofia ma lepszy charakter, jest bądź co bądź ś w i e ż y m nabytkiem, lecz trochę zanadto zazdrosna... J a k się rozwiąże ten w ę z e ł gordyjski? Całość tego splotu znam bardzo dobrze — powiem więcej — przeżywam go po swojemu, nie widzę w nim żadnych ponurych, obłudnych zakamarków, prócz pragnienia ludz­ kiego prostego wyjścia. Pragnę im dopomóc, a osoba Filipa stała mi się naprawdę bliską. Może dlatego bardzo intensywnie odczuwam przyjaźń tych ludzi, bo to odpowiedź, że mam codziennie w s p ó l n e wieczory, w s p ó l n e zmartwienia i troski... Port Francąui, dn. 20II 1962 r. Przyjechał Filip z żoną. Druga połowica pozostała jeszcze na tydzień u swej matki. Z tego powodu w r ę c z y ł e m talizman Filipowi, powodując jego nieukrywaną radość. Trudno mu wytłumaczyć, że droga do szczęścia i wszelkich radości nie jest taka prosta i nie zależy od mile świecących rzeczy zawieszonych na szyi. Ale ta niekłamana radość, wielka wdzięczność dla pana, nieznanego przyjaciela doktora z Polski, niech będzie panu i mnie również istotną zapłatą. Psychologicznie zresztą każdy optymistyczny bodziec znaczy wiele dla każdego z nas. Niech mu więc służy najlepiej. Co do Zofii i Rozalii, zdecydowaliśmy wspólnie wręczyć im talizmany, gdy będą razem, i trochę im pogrozić, że takie piękne rzeczy prawy małżonek odbierze, jeśli kłótnie powtórzą się. Co do wyniku rozmów, rodzice postanowili kontynuować obecne pożycie Filipa z Rozalią i Zofią polecając, aby gospodarstwo obie babki prowadziły oddzielna. Odbije się to oczywiście na mojej kieszeni, ale więcej będzie spokoju... Zresztą doświadczeni rodzice (i zwyczaj tutejszy — a jakże!) m a j ą w zanadrzu rozwiązanie rezerwowe: „Jeśli nic z tego nie wyjdzie, mamy dla ciebie — Filipie — nową, młodą żonę". Niestety, Filip nie zdążył jej przed odjazdem obejrzeć, co zresztą nie ma wielkiego znaczenia. A więc jakoś to będzie... Port Francąui, dn. 27II 1962 r. Znów upłynął tydzień. Przyjechała Rozalia / maleńkim Janem. Odbyła się uroczystość „amuletowania" przed odjazdem na tydzień Zofii. T a ostatnia odje­ chała do Luluabourga z powodu uroczystości żałobnych po ojcu, które trwają tu bez mała rok. Z tego powodu nosi, wedle obyczajów, najgorsze suknie, choć g ł o w y pcmimo „kartume" zgolić nie chce. Ma uczesanie w postronki — najcudniejsze. Sądzą, że to z w y k ł y babski wybieg: po prostu babki się nie znoszą. Amulety roz­ dane pod grozą i rygorem, może odniosą praktyczny skutek — bo inaczej biedny mój przyjaciel nie będzie miał spokoju. Zofia ma wrócić za tydzień. �KRONIKA 479 Do domku zaglądam codziennie i pilnuję porządku. To tu brudno, to czemu dziecko nie umyte, to czemu woda do herbaty nie była zagotowana? Jednym sło­ wem, czuję się jak u siebie w domu. A oni, i to łechce moje serce najbardziej, nie są zdziwieni, że się tak panoszę — dawno przeżyli wstrząs kontaktu z b i a ł y m i teraz wiedzą, że to z w y k ł a ludzka przyjaźń. To jest moja karta w s t ę p u do ich wszelkich tajemnic, do ich radości i smutków. Dla mnie znowu to jedyne w y j ś c i e w poznaniu tych ludzi, jedyna droga do normalnej pracy i dobrego samopoczucia... Dalszy ciąg historii amuletów pozwolił doktorowi Aleksandrowiczowi na sfor­ mułowanie głębszej refleksji na ten temat. W liście z dnia 20 II 1962 r. czytamy: Port Francąui, dn. 20 I I I 1962 r. ...Wracając do „fetyszów" — radość sprawił pan wielką, co tu s p ł y w a oczy­ wiście na moją osobę. C i ludzie mają zupełnie inną psychikę; do tych drobiazgów przywiązują przesadne znaczenie. Teraz się zorientowałem, jakie interesy na tej ich naiwności robią różni właściciele talizmanów zachodnich, rezydujący np. w B r u ­ kseli czy Agivnonie. Przysyłają tu katalogi i wydzierają tym biedakom ostatnie pieniądze. Wśród nich nie brak niestety księży... Na tym urywają się na razie listy Pana Aleksandrowicza. Pozostanie on w Kon­ gu zapewne jeszcze rok albo i dłużej. Liczymy, że nadejdzie od niego jeszcze sporo równie ciekawych listów. Nietrudno się zorientować, że zawierają one sporo cie­ kawego materiału dla etnografów. Może nie jest to materiał, który posłuży za pod­ stawę do pisania naukowych prac, ale w każdym razie może bardzo dobrze służyć do ilustrowania tez w nich zavoartych. Z drugiej strony tych parę kartek oryginal­ nego tekstu polskiego z Afryki jest dowodem tego, że najlepsze tradycje badaczyamatorów poznania tajemnic i istoty życia ludzkiego kontynentu afrykańskiego znajdują swoją coraz bardziej żywiołową kontynuację, która być może w niedługim już czasie zastąpiona zostanie przez systematyczne badania naukowe organizowane przez nasze i afrykańskie instytuty naukowe. Do druku opracował: Krzysztof Makulski ZSRR POSIEDZENIE A F R Y K A N I S T Ö W R A D Z I E C K I C H POŚWIĘCONE KOORDYNACJI BADAŃ PROBLEMOM Dnia 26 lutego 1957 r. w Instytucie Etnografii Akademii Nauk Z S R R odbyło się posiedzenie naukowe, którego celem było ustalenie planów naukowo-badawczych nad Afryką. Wzięli w nim udział przedstawiciele wielu nauk i dyscyplin, a w i ę c etnografowie, orientaliści, geografowie, ekonomiści i specjaliści od spraw m i ę d z y ­ narodowych. Obecnych było również wielu obserwatorów z innych dziedzin. Jeśli chodzi o reprezentacje środowiskowe, to najliczniejsze delegacje pochodziły z Mo­ skwy i Leningradu, choć nie brak było i przedstawicieli zakładów naukowych z innych miast. W słowie w s t ę p n y m wygłoszonym przez I. I. Potiechina podkreślono szcze­ gólną aktualność badań afrykanistycznych. O postępach tych badań świadczyły między innymi cztery referaty, które od­ czytano podczas pierwszej części obrad. B y ł y to: D. A. Olderoggiego, „Feudalizm ' �480 KRONIKA w Sudanie Zachodnim w X V I — X I X w.", I . I . Potiechina, „Problematyka badań nad składem etnicznym Afryki na tle załamania się systemu kolonialnego", G. S. Skcrowa, „Problem algierski", i I . P. Jastriebowej, „Sytuacja ekonomiczna i poli­ tyczna w Unii Południowoafrykańskiej". Drugą część poświęcono na omówienie planu badawczego na lata 1957—1960. G ł ó w n e punkty tego planu zostały zreferowane przez I . I. Potiechina, który zwrócił u w a g ę na wzrost zainteresowania się Afryką. Jak wynika z jego słów, do Rewo­ lucji Październikowej opublikowano w Rosji 294 pozycje dotyczące Afryki. Od 1917 do 1945 r. wyszło ich 113. W ostatnim zaś dziesięcioleciu obejmującym lata 1946— 1956 wydano ich r ó w n ą setkę. Jak łatwo z tego obliczyć, do roku 1956 ukazało się 507 pozycji. Jest to dorobek, którego we współczesnych badaniach afrykanistycz­ nych pominąć nie można. Naturalnie nie wszystkie wyliczone powyżej pozycje są oryginalnymi pracami uczonych rosyjskich czy radzieckich, ponieważ pewien pro­ cent stanowią tu tłumaczenia z języków obcych. Niemniej cyfra pozostaje nadal imponująca. Plan na najbliższe lata przewidywał opracowanie problemów zgrupowanych w V I I działach. Pierwszy z nich poświęcony był zagadnieniom historii Afryki do czasów kolo­ nizacji europejskiej. Szczególny nacisk położono tu na jak najszybsze opublikowa­ nie pozycji: Z historii kultury ludów Zachodniego Sudanu, Kolonizacja Afryki Wschodniej -przez Arabów, Ustrój społeczny Madagaskaru w XIX w. i Monomotapa. Poza tym zamierzano opublikować szereg źródeł arabskich do historii Afryki śred­ niowiecznej. W tym celu zespół prof. Olderoggiego uczynił już w y b ó r n a j w a ż n i e j ­ szych źródeł, których cztery tomy miały ukazać się do roku 1960. W ten sposób uczeni radzieccy pragną pomóc swym afrykańskim kolegom w pisaniu historii lu­ dów przez nich reprezentowanych. Drugi dział obejmował problematykę związaną z kolonizacją Afryki. Do naj­ ważniejszych planowanych pozycji zaliczyć trzeba: Konferencję berlińską 1884— 1885, Współzawodnictwo Anglii i Niemiec w Afryce Wschodniej w 2 połowie XIX w., Ekspansję francuską w Zachodnim Sudanie w 2 polowie XIX w., Zarys historii walk Zullusów i Kosa z anglo-burskimi kolonizatorami oraz Walkę Maszona i Matabele przeciw kolonizacji Rodezji. Skład etniczny poszczególnych państw afrykańskich stał się obiektem badań trzeciego działu. W planie przewidziane b y ł y publikacje na temat składu etnicz­ nego Konga (b. Kongo belg.), Nigerii, Tanganiki, Afryki Południowo-Zachodniej, Angoli i Mozambiku. Poza tym przewidywało się wydanie książek: Ludność Fede­ racji Rodezji i Niasy, Domy i osady ludów Bantu oraz Zarys etnografii współcze­ snej Etiopii. Na szczególne podkreślenie zasługuje inicjatywa wydania mapy etnicz­ nej Afryki, która już została zrealizowana. Najobszerniejszy okazał się dział ekonomiczno-społeczny, w którego ramach zamierzano w y d a ć 20 do 35 prac. A oto tytuły niektórych projektowanych prac: Rozwój ekonomiczny i walka ludów Nigerii z uciskiem imperialistycznym po II wojnie ś w i a t o w e j , Rozwój ekonomiczny i walka ludów Francuskiej Afryki Za­ chodniej z uciskiem imperialistycznym po II wojnie światowej, Liberia pod uci­ skiem monopoli amerykańskich, Ruch narodowowyzwoleńczy Ugandy po II woj­ nie światowej, Podstawowe problemy rozwoju społeczno-ekonomicznego Konga Bel­ gijskiego po II wojnie światowej, Ludy Maroka, Algieru i Tunisu w walce o nie­ podległość, Zmiany ekonomiczno-społeczne a kolonialna polityka Anglii w Afryce Brytyjskiej oraz Problem chłopski w Egipcie. Zdaniem I . I . Potiechina poprzednie prace na podobne tematy miały jeden w a ż n y mankament, mianowicie m ó w i ł y je- �KRONIKA 481 dynie o stosunkach łączących kolonie z ich metropoliami zapominając o zmianach, jakie zachodziły w obrąbie samych kolonii. Właśnie ten ostatni problem winien b y ć szczególnie dokładnie opracowywany przez uczonych radzieckich. Należy po­ rzucić tak nieostre pojęcia, jak np. „chłopstwo", ponieważ tym jednym określe­ niem nie wyczerpuje się złożoności stosunków społecznych panujących w ramach nawet poszczególnych wiosek. Poza tym pozostaje do opracowania proces rozwar­ stwiania klasowego społeczeństw afrykańskich. Prawidłowe odtworzenie tego pro­ cesu może być jedynie wynikiem ścisłej współpracy etnografów z ekonomistami. Historycy z kolei powinni większy nacisk położyć na badania zmian zachodzących w stosunku metropolii do swych byłych kolonii. Zaskakujący jest również fakt, że w Związku Radzieckim do 1956 r. nie ukazała się ani jedna praca, która omawia­ łaby problem pojawienia się nowej siły społecznej w Afryce, jaką stanowi klasa robotnicza. Brak jest również opracowań na temat dynamicznej warstwy inteli­ gencji. Wszystkie te zaniedbania powinny być, zdaniem referenta, w jak najszyb­ szym czasie nadrobione. W dziale piątym umieszczono przygotowanie dwu dużych publikacji, a miano­ wicie: Historii Republiki Sudańskiej oraz Ludy Złotego Wybrzeża w walce o nie­ podległość. Obie te pozycje miały być opracowane przez ośrodek leningradzki. Filologia, czyli dział szósty, miał się opierać na pracach grupy roboczej stwo­ rzonej przez Instytut również w Leningradzie. Została ona powołana w 1956 r. i zajmuje się badaniem j ę z y k ó w i literatur afrykańskich. W planie tej grupy wid­ niały m.in. książki: D. A. Olderoggie'go, Wstęp do badań nad językami afrykańskimi oraz Zarys folkloru i literatury południowoafrykańskich Bantu, O pochodzeniu i zasięgu języka suahilí i Zarys historii współczesnej literatury egipskiej. Prace Instytutu Geograficznego stanowiły siódmy i ostatni dział planu. Prze­ widywano w nim między innymi wydanie prac: Geografia fizyczna Algieru, Ma­ roko. Przyroda i gospodarka, Egipt. Przyroda i gospodarka oraz Federacja Rodezji i Niasalandu. Po przedstawieniu przez I. I . Potiechina tych ramowych p l a n ó w naukowych rozwinęła się ożywiona dyskusja, w której A. I . Sobczenko i E . N. Miasina pod­ kreślili potrzebę dogłębnych badań zróżnicowania etnicznego Afryki. W wyniku dyskusji uczestnicy obrad doszli do wspólnego wniosku, że w najbliższym czasie należałoby powołać kompleksową ekspedycję afrykanistyczną, w której skład we­ szliby geografowie, filolodzy, etnografowie, ekonomiści i historycy. Na zakończenie niniejszej notatki należałoby podkreślić, że wiele z tych ambit­ nych zamierzeń zostało już zrealizowanych. Niemniej przed afrykanistyką radziecką stoją jeszcze wielkie zadania rozszerzenia wachlarza swych zainteresowań i przy­ gotowania nowych opracowań, które nadążyłyby za niezwykle szybkimi przemia­ nami ekonomicznymi i kulturowymi, jakie mają obecnie miejsce w Afryce. K. M. E K S P O Z Y C J A ZBIORÓW E T N O G R A F I C Z N Y C H W ETIOPII Dział Afrykański Muzeum Etnograficznego w Leningradzie rozporządza bo­ gatymi kolekcjami zabytków etiopskich, które zebrali rosyjscy podróżnicy w końcu X I X v/, i na początku X X w. Większość tych przedmiotów przywieziona została 1 Zob. M. W. R a j t, Russkije ekspiedicii w Etiopii w sieriedinie XIX — naczale XX w. i ich etnograficzeskije matieriały, „Afrikanskij Etnograficzeskij Sbornik" (Trudy Instituía Etnografii im. Mikłucho-Makłaja), t. 34: 1956. 1 31 - Etnografia Polska T . V I I �KRONIKA 482 przez rosyjskich lekarzy, którzy pracowali w szpitalu w Addis-Abebie. Przyjazne kontakty z Etiopią, które były tradycją obu narodów, z e r w a ł y się w 1935 г., kiedy to Etiopia musiała ulec w walce z kolonialnymi zapędami Włoch. Jakby dla za­ dokumentowania przyjaźni wobec walczącego narodu w 1935 r. zorganizowano wielką w y s t a w ę etiopską w Muzeum Leningradzkim. Twórcą jej był D. A. Olderoggie. Wystawa informowała zwiedzających o głównych etapach rozwoju kultury etiopskiej, o historii tego kraju, jego geograficznych warunkach i ekonomice. Uka­ zało się w ó w c z a s w Związku Radzieckim kilka publikacji dotyczących Abisynii . Po I I wojnie światowej znowu zaczęły zacieśniać się serdeczne kontakty między Etiopią a Związkiem Radzieckim. W wyniku obustronnego zainteresowania M u ­ zeum Leningradzkie odwiedziło w 1960 r. szereg osobistości etiopskich reprezentu­ jących ministerstwo kultury. Goście pozostawili w formie darów wiele eksponatów charakteryzujących kulturę współczesnej Etiopii. Dzięki temu otwarta ostatnio wy­ stawa wyróżnia się bogactwem eksponowanych zabytków, których liczba sięga 200. Między innymi wystawione tam zostały rękopiśmienne modlitewniki, biblia i zwoje z tekstami magicznymi spisanymi w języku gez. Niedawno spore studium o nich opublikował profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Stefan Strelcyn. Reprezento­ wane są również wydawnictwa i gazety w obecnym języku p a ń s t w o w y m , amharskim. Na wystawie pokazano poza tym wiele obrazów wykonanych przez tamtej­ szych artystów tradycyjnymi technikami malarskimi. Nie brak i malowideł ko­ ścielnych oraz przedmiotów kultu. Z działu uzbrojenia wyeksponowano między innymi wiele dzid, strzał, mieczów krzywych i prostych, kindżałów, łuków oraz tarcz. 2 Osobny dział poświęcono ubiorom. Do najbogatszych części wystawy należy ta, w której zebrano przedmioty domowego użytku, jak naczynia do wody, naczynia do przygotowania ciasta 1 piwa, garnki do gotowania mięsa lub sosu, filiżanki itp. Licznie reprezentowane są również wyroby ze słomy (głównie talerze i koszyki) oraz innych surowców, takich jak tykwa, róg, drzewo czy skóra. Ekspozycję k o ń ­ czą witryny pełne ozdób. Jak można się w i ę c zorientować, niniejsza kolekcja stanowić może ciekawe źródło badań dla tych etnografów, którzy nie mieli okazji odwiedzić osobiście Etiopii. K. M. Francja VI KONFERENCJA MINISTRÓW OŚWIATY N A R O D O W E J WSPÓLNOTY F R A N C U S K I E J KRAJÓW W dniach od 19 do 22 marca 1962 r. odbyła się w Dakarze V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty Francuskiej, w której uczest­ niczyło 13 państw. Na podkreślenie zasługuje fakt, że po raz pierwszy w historii tych Konferencji odbyła się ona w Afryce, a nie jak dotychczas we Francji. 2 M. in. D. A. O l d e r o g g i e , Wystawka abisyńskich oraz zbiór artykułów Abisynia (Etiopia), Moskwa 1936. kolekcji, Leningrad 1935, �KRONIKA 483 Na Konferencji przedyskutowano problemy stojące przed szkolnictwem tych krajów, jak również zagadnienie współpracy w tej dziedzinie z instytucjami o za­ sięgu międzynarodowym. Jak wynika ze sprawozdań, uchwalono, że Francja nadal zachowuje priorytet w pomocy szkolnictwu tych krajów drogą przysyłania kadr szkoleniowych. Poza tym przedyskutowano kwestię stosowania odmiennych programów kształcenia w po­ szczególnych krajach. Trzecim punktem programu było uchwalenie postulatu dal­ szego rozwijania kontaktów z U N E S C O z podkreśleniem niezbędności pomocy tej instytucji, która musi jednakże jeszcze lepiej odpowiadać potrzebom tych krajów niż dotychczas. Osobną grupę problemów stanowiło szkolnictwo wyższe. Zaproponowano, aby zastosować system specjalizacji uniwersytetów przy u m i e j ę t n y m zorganizowaniu podziału pracy, co mogłoby dodatnio w p ł y n ą ć na poziom naukowy afrykańskich szkół wyższych. Łączy się z tym zagadnienie lepszego przystosowania dotychczaso­ wych systemów studiów i programów do potrzeb poszczególnych krajów. Najważniejszy jednak nacisk położono na centralny problem szkolnictwa w y ż ­ szego, a mianowicie na lepsze powiązanie u n i w e r s y t e t ó w z życiem kraju. K. STYPENDYŚCI R Z Ą D U F R A N C U S K I E G O Z KRAJÓW NA S T U D I A C H W E F R A N C J I M. AFRYKAŃSKICH Jak w y k a z a ł y dane statystyczne zestawione na dzień 1 marca 1962 г., we F r a n ­ cji studiowało 3825 stypendystów, z czego 3087 stanowili chłopcy, a 738 dziewczęta. A oto jak się przedstawiają cyfry: Rodzaje szkół: dziewczęta Szkoły wyższe Wyższe szkoły techniczne Szkoły średnie (techniczne i. zawodowe) Szkoły średnie (medyczne i społeczne) Zawody wolne Szkoły średnie Szkoły podstawowe Ośrodki 148 2 234 235 7 24 55 chłopcy 1776 239 789 256 53 13 132 skupienia: Paryż Tuluza Caen Poitiers Bordeaux Montpellier Rennes Grenoble Strasbourg 1581 248 172 163 158 133 133 133 131 Lyon Aix Lille Nancy Dijon Clemont Besancon Alger 113 111 94 66 63 58 18 2 �KRONIKA 484 Dyscypliny studiowane: 1. Szkoły wyższe (3 kategorie) a) Studenci szkół w y ż s z y c h pochodzenia murzyńskiego 367 345 258 234 81 46 32 30 14 medycyna nauki ścisłe prawo nauki humanistyczne farmacja różne instytuty naukowe różno instytuty uniwersyteckie stomatologia teologia Razem 1407 b) Uczniowie tzw. Grandes Ecoles pochodzenia murzyńskiego lub zasymilowani Wyższa Szkoła Weterynaryjna Wyższa Szkoła Handlowa Akademia Sztuk P i ę k n y c h Wyższa Szkoła Wojskowa Wyższa Szkoła Administracyjna Wyższa Szkoła Dyplomatyczna Instytut Nauk Społecznych i Pracy Wyższa Szkoła Skarbowa Instytut Studiów Wyższych nad Krajami Zamorskimi Szkoła Celna i Wyższa Szkoła Studiów Handlowych 63 32 23 14 14 9 9 7 6 5 Razem 182 c) Uczniowie przygotowujący się do studiowania w tzw. Grandes Ecoles Szkoła Robót Publicznych Instytut Agronomiczny Wyższa Szkoła Inżynieryjna Wyższa Szkoła Agronomiczna w Tuluzie Szkoła Rolnicza Szkoła Weterynaryjna 29 18 16 15 14 13 Razem 105 2. Wyższe Szkoły Techniczne Szkoła Rolnicza Instytut Agronomiczny Szkoła Chemiczna Wyższa Szkoła Robót Publicznych Szkoła Zawodowa Rysunku Technicznego inne 34 20 20 12 10 12 • Razem 108 �KRONIKA 485 3. Szkoły średnie (techniczne i zawodowe) sekretariat rolnictwo handel licea techniczne chemia roboty publiczne i elektryfikacyjne 143 109 76 73 43 39 Razem 483 4. Średnie szkoły medyczne i społeczne pielęgniarstwo położnictwo tzw. assistence sociale wychowanie fizyczne dzieci organizacja ogródków dziecięcych inne 77 82 45 23 12 10 Razem 229 5. Pozostałe zawody wychowanie fizyczne muzyka dziennikarstwo film teatr notariat 28 9 7 5 3 1 Razem 53 K. M. S T U D I U M P R Z Y G O T O W A W C Z E DO B A D A Ń A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H P R Z Y V I S E K C J I ÉCOLE P R A T I Q U E D E S H A U T E S ÉTUDES W P A R Y Ż U W École Pratique des Hautes Études zostało otwarte w roku akademickim 1961/1962 studium badań afrykanistycznych, które organizacyjnie związane jest z sekcją V I , czyli sekcją Nauk Ekonomicznych i Społecznych. Przewidziane jest ono przede wszystkim dla studentów zapisanych na I rok 3 cyklu studiów, co odpowiada mniej więcej poziomowi dyplomantów wyższych studiów uniwersytec­ kich. Jego celem jest zaznajomienie m ł o d y c h n a u k o w c ó w z najważniejszymi pro­ blemami badań nad Afryką Czarną. W związku z szerokim zainteresowaniem tymi problemami studium to jest dostępne dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych. W programie przewidziane są w y k ł a d y przygotowawcze do badań afrykanistycznych, ćwiczenia oraz seminaria dotyczące konkretnych problemów badawczych w następujących zakresach: antropogeografii, historii, lingwistyki, etnologii ogólnej, etnografii politycznej, etnografii ekonomicznej. �KRONIKA 486 Na zakończenie dodać należy, że jest to drugi z kolei kurs; pierwszy, który miał miejsce w roku akademickim 1960/1951, zgromadził około 30 studentów; / uczestników stanowili Francuzi. K. M. 2 я Afryka KONFERENCJA Zachodnia UNIWERSYTECKA AFRYKI ZACHODNIEJ W styczniu 1962 r. w Freetown (Sierra Leone) odbyła się konferencja przed­ stawicieli uniwersytetów zachodnioafrykańskich. W konferencji wzięli udział repre­ zentanci 12 uniwersytetów, jak również zaproszeni goście z Fundacji Carnegiego i Rockefellera. G ł ó w n y m motywem przewijającym się w dyskusji było szukanie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób tworzy się „osobowość afrykańska". W jej kształtowaniu się niepoślednią rolę odgrywają w ł a ś n i e uniwersytety. Ale rola tych uniwersyte­ t ó w nie jest jeszcze zupełnie jasna. Stoi przed nimi wiele nie rozwiązanych pro­ blemów. Do najważniejszych z nich należą pytania: jakie będą cele Instytutów Studiów Afrykańskich, które zostały powołane przy kilku uniwersytetach, czy będą one wspólną bazą do kształcenia specjalistycznego i czy będą formacją obowiązko­ w ą dla wszystkich studentów pierwszego roku? Już na Konferencji zarysowały się dwa przeciwstawne punkty widzenia: według jednych dyskutantów studia afrykanistyczne są nową dyscypliną i mimo że wzięły one obiekt badań z innych dyscyplin (np. geografii, historii), zdobywają jednak prawo do samodzielności i nadają im nowe kierunki. Inni z kolei pod­ kreślali, żc wszystkie dyscypliny mogą i powinny być nauczane na przykładach lokalnych, lecz ich podstawy są jednakowe na całym świecie. W wyniku ożywionej wymiany zdań uzgodniono, że zasadniczym zadaniem Instytutów Studiów Afrykańskich powinno być koordynowanie badań i studiów różnych dyscyplin i czuwanie nad tym, by nie pominięto żadnego ważnego aspektu. Nie mogło być jednak mowy o podjęciu jakichś wiążących decyzji, które wyma­ gają przecież lat doświadczeń i dyskusji. Drugim w a ż n y m elementem dyskusji na omawianej konferencji było zagad­ nienie wolności akademickiej. Jak wiadomo, uniwersytety afrykańskie stworzone zostały dla konkretnych celów. Rzecz polega na tym, aby owe chwilowe zadania nie ograniczyły zbytnio swobody akademickiej uniwersytetów. Poza tym, jeśli uniwersytety będą zależały bezpośrednio od rządów, to zawsze będzie istniała możliwość wywierania w p ł y w u na nie przez osobistości je reprezentujące. Spośród wszystkich obecnych tylko dwaj przedstawiciele Ghany podtrzymywali tezę, że uniwersytety winny być kontrolowane przez państwo. Reszta opowiadała się za niezależnością, czyli za tym, że uniwersytety będą decydować o przedmiotach nauczania i jego sposobach. Dalsza dyskusja dotyczyła określania zasad samodzielności uniwersytetów, która polega na swobodnym wyborze studentów, nominowaniu i okresie aktyw­ ności personelu akademickiego oraz na niezależności w decydowaniu o podziale funduszów między różne wydziały. Wyniki tej dyskusji zostały uznane za poważny krok naprzód w rozwijaniu życia akademickiego Afryki Zachodniej. Konferencję zakończono uchwaleniem rezolucji w sprawie stworzenia stowarzy- �KRONIKA 487 szenia u n i w e r s y t e t ó w byłych terytoriów francuskich i angielskich w celu koordy­ nacji wspólnych w y s i ł k ó w w walce o podniesienie poziomu naukowego tych kra­ jów. K. M. Gwinea PIERWSZE CZASOPISMO W GWINEI Począwszy od wiosny 1961 r. w Gwinei zaczęto w y d a w a ć pierwsze czasopismo informacyjne zatytułowane „Horoya" („Godność"). Pismo to ukazuje się w języku francuskim trzy razy w tygodniu. W niedalekiej przyszłości zostanie ono zamie­ nione na dziennik gwinejski. A.W. Gabon NOWY P E R I O D Y K W GABONIE Od niedawna zaczął ukazywać się nowy dwumiesięcznik, „Réalités Gabonaise" („Sprawy Gabońskie"). Jest on wynikiem współpracy Biura Pedagogicznego i K u l ­ turalnego Ministerstwa Oświaty Gabonu z Komitetem do Spraw U N E S C O Gabonu. W czasopiśmie tym można znaleźć wiele informacji i artykułów na temat oświaty i kultury tego kraju. Wiele miejsca poświęca się tam również problemom historii Gabonu. A. W. Ghana ORYGINALNA TWÓRCZOŚĆ M U Z Y C Z N A GHANY Do ciekawych wydarzeń kulturalnych należy zaliczyć wystawienie pierwszej komedii muzycznej w Akrze. Komedię tę napisał M. G . Adali Mortty dając jej tytuł „Obadzeng". Treścią tej lekkiej komedii są przygody bohatera, który nie może zdecydować się, czy żyć według dawnych tradycji przodków, czy też przy­ stosować się do współczesnego życia miejskiego. Akcja ma charakter mimiczny, któremu towarzyszy angielski komentarz. Kompozytor muzyki, Sada Asquaye, który równocześnie reżyserował sztukę, czerpał z bogatego folkloru muzycznego Afryki. Stąd w y p ł y w a całkowicie afrykańska oryginalność omawianej komedii, która łączy w sobie elementy tradycyjnej muzyki ze współczesnymi treściami życia CZASOPISMO L I T E R A C K I E W GHANIE W Ghanie zaczął wychodzić kwartalnik literacki „Okeyame", wydawany przez tamtejszy Związek Literatów (Ghana Society of Writers, Accra). Pierwszy numer ukazał się 1 stycznia 1961 r. A. W. �488 KRONIKA Czad NOWY OŚRODEK N A U K O W Y W R E P U B L I C E C Z A D Z 1 stycznia 1961 r. Minister Oświaty Republiki Czad powołał do życia Ośrodek Badawczy, Centre Tchadien pour les Sciences Humaines. Pracami Ośrodka kieruje Rada, której przewodniczącym jest znany etnolog francuski, prof. Jean Paul Lebeuf z Centre National de Recherches Scientifiques w Paryżu. Zadaniem Ośrodka jest zbieranie i publikowanie danych dotyczących etnografii i etnologii, archeologii, historii, socjologii i języków l u d ó w wchodzących w skład Republiki. Chwilowo prowadzi się inwentaryzację ważniejszych zabytków, w projekcie jest utworzenie Muzeum Republiki Czadu. Anglia N O W E C Z A S O P I S M O POŚWIĘCONE H I S T O R I I AFRYKI Nakładem Cambridge University Press zaczął ukazywać się „An Journal of African History". Redaktorami tego periodyku, wydawanego dwukrotnie w ciągu roku, są: R. A. Oliver i J . D. Fage. Czasopismo obejmuje szeroki wachlarz specjal­ ności: etnologię, archeologię i historię. OSTATNIE SEMINARIA AFRYKANISTYCZNE Międzynarodowy Instytut Afrykanistyczny przy poparciu Fundacji Forda zor­ ganizował szereg seminariów o tematyce afrykańskiej. I tak w Makarere College (Uganda) omawiano w 1959 r. zagadnienia związane z procesami zmian we w s p ó ł ­ czesnej Afryce. Drugie seminarium w Leopoldville (Kongo) zostało poświęcone afrykańskim systemom władania ziemią. Trzecie odbyło się na uniwersytecie Rodezji i Nyassy (1960) i miało za zadanie omówić afrykańskie systemy myślenia, wierzeń i rytuałów. Ostatnie z tej serii seminariów ma się odbyć w 1962 r. w Dakarze i będzie poświęcone zagadnieniom historii etnicznej Afryki. A. W. Wiochy WŁOSKI I N S T Y T U T AFRYKANISTYCZNY L'Instituto Italiani per 1'Africa z siedzibą w Rzymie istnieje od 1906 r. Posiada filie w w i ę k s z y c h miastach włoskich. Prowadzi prace w czterech komisjach: gospo­ darczej, naukowej i kulturalnej, lingwistycznej i etnograficznej oraz euro-afrykańskiej. Posiada Muzeum, bibliotekę, kartotekę filmową, organizuje wystawy afrykanistyczne. Instytut prowadzi działalność wydawniczą. W 1958 r. wydano Afrykański prze­ wodnik handlowy w czterech językach (włoskim, francuskim, angielskim i arab­ skim). �KRONIKA 489 Instytut wydaje dwa czasopisma: „Le Voce dell'Africa", dwutygodnik p o ś w i ę ­ cony sprawom bieżącym, oraz „Africa", dwumiesięcznik o charakterze naukowym i dokumentacyjnym. UNESCO w Afryce R O L A R A D I A W D Z I E D Z I N I E OŚWIATY W AFRYCE TROPIKALNEJ W dniach od 11 do 16 września 1961 r. w Moshi w Tanganice obradowała kon­ ferencja poświęcona oświatowej roli radia w Afryce Tropikalnej. Zorganizowana przez Departament Informacji U N E S C O konferencja ta miała następujące cele: rozwinięcie dyskusji na temat zdefiniowania zadania radiofonii w dziedzinie szerzenia oświaty, zbadanie licznych problemów stojących obecnie przed radiofonią afrykańską itp. Jak wynikało z przemówienia ministra oświaty Tanganiki, radio może odegrać w dziedzinie oświaty ludów afrykańskich niezwykle w a ż n ą rolę, gdyż jest jedynym powszechnym środkiem instruktarzu, tam gdzie nie dochodzi prasa lub tam gdzie liczba analfabetów przekracza cyfrę kilkudzie­ sięciu procent, jak ma to miejsce w większości krajów afrykańskich. W sprawozdaniach złożonych przez uczestników konferencji reprezentującycb 26 krajów (działaczy oświatowych, dyrektorów rozgłośni radiowych i licznych obser­ watorów) na pierwszy plan wysunięto zagadnienie lepszej niż dotychczas współ­ pracy między władzami oświatowymi a obsługą radiową. P o w a ż n y m mankamen­ tem jest również brak odpowiednio wyszkolonego personelu technicznego. Winieton mieć nie tylko podstawy wiedzy radiotechnicznej, lecz orientować się również dobrze w potrzebach o ś w i a t o w y c h kraju. Zrozumiałe jest więc zdanie, które sły­ chać coraz częściej na afrykańskich konferencjach „nie chodzi już dziś o zastą­ pienie Europejczyka przez Afrykańczyka, lecz o zastąpienie Afrykańczyka przez innego Afrykańczyka, bardziej wykwalifikowanego". Do ważnych zadań trzeba również zaliczyć zaopatrzenie rynku afrykańskiego w odpowiednią ilość odbiorni­ ków, gdyż powodzenie radiowej akcji oświatowej zależy g ł ó w n i e od wielkości liczby słuchaczy. N a s t ę p n y m problemem poruszanym na konferencji w Moshi była sprawa sto­ s u n k ó w między rozgłośnią a słuchaczami. Obecni pracownicy rozgłośni bardzo mało wiedzą o swych słuchaczach. Po to, by program radiowy spełniał s w ą rolę, musi on odpowiadać zapotrzebowaniom społeczeństwa. W celu pomocy pracowni­ kom radia uczestnicy konferencji zwrócili się do U N E S C O z prośbą, by zbadała, jakie metody przeprowadzania an'.ciet najlepiej nadawałyby się do warunków afrykańskich. Wysunięto również postulat stworzenia afrykańskiego instytutu ba­ dań radiofonicznych oraz wystą yiono z p o m y s ł e m zorganizowania zjazdu pisarzy, poetów, dramaturgów i muzyków, którzy mogliby współpracować z radiem Zasygnalizowano również szereg problemów, które będą wiązały się z ewentualnym zastosowaniem telewizji w akcji oświatowej. Oczywiście jest to dopiero kwestia przyszłości. Reasumując wyniki konferencji w Moshi należy z c a ł y m uznaniem stwierdzić, ż e ewolucja życia kulturalnego kontynentu afrykańskiego przebiega bardzo szybko i rokuje jak najlepsze nadzieje, o czym świadczy m.in. także dobre zrozumienie roli radia w szerzeniu oświaty. A. W. �KRONIKA 490 Z A G A D N I E N I A OŚWIATY W A F R Y C E W maju 1961 r. odbyła s i ę w Addis Abebie zorganizowana przez U N E S C O konferencja państw afrykańskich, poświęcona zagadnieniom oświaty i nauczania na terenie Afryki. Dyskutowano następujące sprawy: 1. Nauczanie jako jedna z podstaw rozwoju gospodarczego i społecznego; 2. Współpraca międzynarodowa w dziedzinie oświaty; 3. Finansowanie nauczania w Afryce; 4. Planowanie, kształ­ cenie techniczne i zawodowe specjalistów; 5. Oświata dorosłych. U N E S C O opublikowała dokument sprawozdawczy z tej konferencji. A. W. PODRĘCZNIKI SZKOLNE W AFRYCE W stolicy Ghany, Akrze, niedawno utworzony został przez U N E S C O ośrodek badań pedagogicznych, który stanowi centrum dokumentacji i informacji. Ośrodek ten interesuje się programami i metodami nauczania, higieną szkolną, szkoleniem zawodowym i innymi aspektami społecznymi i pedagogicznymi nauczania. Zadaniem ośrodka będzie również opracowywanie i wydawanie podręczników szkolnych i materiałów pomocniczych (mapy, tablice ścienne itp.). Pracownicy tej instytucji będą udzielali rad autorom podręczników, jak również firmom wyda­ jącym je. Bazą tej działalności ma być m.in. specjalna biblioteka skupiająca naj­ lepsze dzieła z zakresu pedagogiki. Biuro w Akrze służyć będzie wszystkim mini­ sterstwom o ś w i a t y na terenie Afryki. Obecnie w ośrodku tym pracuje trzech ekspertów U N E S C O : z Danii, Indii i Wielkiej Brytanii. W 1962 r. liczba ich powiększyła się o trzech nowych w s p ó ł ­ pracowników. Koszty działalności biura pokrywane są z funduszów programu nad­ zwyczajnego pomocy U N E S C O dla Afryki. Miscellanea S T Y P E N D I A NA B A D A N I A T E R E N O W E W A F R Y C E Fundacja Forda przyznała na lata 1961/1962 17 stypendiów na różnego rodzaju badania (głównie terenowe) na obszarze Afryki. Ponadto przedłużono 15 uprzednio już przyznanych stypendiów. A. W. B A D A N I A N A U K O W E NA T E R E N I E AFRYKI East African Institute of Social Research, Maharere College, Kampale Ugande prowadzi badania na terenie wschodniej Afryki. Podajemy przykładowo problemy badawcze: 1. Społeczne i ekonomiczne skutki utworzenia Rezerwatu Kipsigi; 2. Społeczno-ekonomiczne studia nad kościołami Luo w prowincji Nyanza, Kenya; 3. Procesy urbanizacyjne wśród Kikuyu, zamieszkujących w Nairobi; 4. Etnogra­ ficzny przegląd małych plemion Tanganiki; 5. Przestępczość wśród ludności miej­ skiej Kampala (Uganda): 6. Społeczne i ekonomiczne aspekty produkcji b a w e ł n y w Ugandzie. A. W. �KRONIKA ZWIĄZEK MUZEÓW 491 AFRYKAŃSKICH Od niedawna muzea na obszarze Czarnej Afryki zrzeszone zostały w związek m u z e ó w afrykańskich (Association des Musées d'Afrique Tropicale). Pierwszym prezydentem związku obrany zastał znany archeolog dr Bernard Fagg, obecnie p r o w a d z ą c y prace wykopaliskowe w Nigerii. A. W. PRENUMERATORZY CZASOPISMA ..AFRICA' Ciekawe światło na rozwój zainteresowań afrykanistycznych rzuca ilość pre­ numeratorów „Africa", kwartalnika Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego z siedzibą w Londynie. Ogólna ilość „Africa" wynosiła w latach 1960/1961 — 1632 egzemplarzy. N a j w i ę ­ cej prenumeratorów miały Stany Zjednoczone (403), Wielka Brytania (262), Nige­ ria (73), Unia Południowej Afryki (70), Francja (63), Belgia (62), N R F (45), Włochy (42), Ghana (41). Związek Radziecki miał 19 prenumeratorów. Polska znajdowała się w grupie państw poniżej 5 prenumeratorów. A. ETNOGRAFIA W KRAJACH W. SOCJALISTYCZNYCH Węgry WĘGIERSKIE BADANIA AMERYKI Amerykanistyka nie ma na Węgrzech zbyt wielkiej tradycji. Zaczątków jej szukać należy u Edera, który w X V I I I w. napisał pracę zawierającą wiele cennego materiału etnograficznego z terenu Peru i Boliwii. Z kolei w y m i e n i ć wypada Xántusa, który w X I X w. w czasie swej podróży po Ameryce Północnej zanoto­ wał szereg danych etnograficznych o Indianach. Jednakże systematyczne studia amerykanistyczne rozpoczęły się na Węgrzech dopiero po 1945 r. i wyraziły się podjęciem następujących prac: a) publikacja w ramach historii nauki rękopisów węgierskich podróżników (głównie misjonarzy) z X V I I I w. (Boglár 1952—1955) oraz opracowanie materiałów etnograficznych Xántusa (Sandor); b) publikacja muzeum etnograficznego w Budapeszcie, stanowiąca drugą część opracowania zbiorów ameryk anistycznych tego muzeum (Boglár 1954, 1956; Sandor 1957); c) w oparciu o dotychczasową literaturę przedmiotu prowadzi się aktualnie badania etnograficzne nad Ameryką Południową (Boglár 1950, 1958, 1959). Amerykanistyka węgierska wzbogaci się dzięki materiałom etnograficznym z zachodniej Brazylii, zgromadzonym przez ekspedycję L . Boglára. Materiały te są w toku opracowania. �KRONIKA 492 Publikacje amerykanistyczne: В o g l á r L . , Some More Data to the Spreading of the Blowgun in South Amerika, „Acta Ethnographica", t. 1 : 1950 z. 1—4, s. 121—137. XVIII-wieczni podróżnicy węgierscy po Ameryce Południowej (18th Century Hungarian Explorers in South Amerika), „Ethnographia", t. 63 : 1952 z. 3—4, s. 449—462. ° Skurczona, sfałszowana czaszka w Muzeum Etnograficznym (A Falsify ed Shrunken head from Ecuador in the Ethnographical Museum), ..Przegląd Etno. graficzny", t. 36 : 1954, s. 165—172. The Ethnographical Legacy of Einghteenth Century Hungarian Travellers in South America, „Acta Ethnographica", 1. 4 :1955 z. 1—4, s. 313—359. Smokingi Among Indians of America. „Przegląd Etnograficzny", t. 38 : 1956, s. 169—184. Ein endokannibalischer Ritus in Südamerika. Miscellanea Paul Rivet, t. 2, Mexiko 1958, s. 67—85. Urn Burial of the Brazilian Indians, „Acta Ethnographica', t. 6:1958 z. 3—4. s. 347—355. Some Notes to Burial Forms of the Brazilian Indians. Opuscula Ethnologica Memoriae Ludovivi Biró Sacra, Budapest 1959, s. 159—163. Nambicuara Vocabulary, „Acta Ethnographica", t. 9 : I960,, s. 89—117. Die Nambikuara — Indianer, „Wirtschaft und materiale Kultur" (MS), t. 1 : 1960 E d e r X . F . . Descriptio 1791. provincial Moxitarum in regno peruano. Budae, Budapest S a n d o r I., Pierwsza nasza wystawa, etnograficzna i Xántus Janos (Our first ethnographical exhibition and John Xántus). „Ethnographia", t. 62 : 1951 z. 1—2, s. 185—204. Początki naszej muzeologii etnograficznej ((The beginngs of hungarian ethno­ graphical museology), „Ethnographia", t. 62 : 1953 z. 3—4, s. 312—355. Janosz Kcantuc {John Xáutus). ..Acta Ethnographica", t. : 1953 z. 1—4, s. 233—288. Etnograficzne prace badawcze Xántus Jána w Ameryce (Die ethnographischen Forschungen von Xántus in Amerika), „Przegląd Etnograficzny", t. 39 : 1957, s. 159—181. X á n t u s J . , Listy z Północnej Ameryki (Red. I. Prepost), Budapest 1857. L. Boglár Czechosłowacja V K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A Ń K U L T U R Y L U D O W E J W K A R P A T A C H ( S M O K O W I E C 17—20X 1962 r.) Podobnie jak wszystkie poprzednie o d b y w a j ą c e się od roku 1959, organizo­ wane przez Polską i Słowacką (obecnie Czechosłowacką) Akademię Nauk, Między­ narodowe Konferencje do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i ta ostatnia była w założeniu przede wszystkim roboczą konferencją organizacyjną. R ó w n o ­ cześnie jednakże, podobnie jak na wszystkich obradach dawniejszych, program �KRONIKA 493 trzechdniowych zajęć obejmował zarówno referaty sprawozdawcze (konfrontujące wyniki prowadzonych współcześnie prac badawczych dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej z dawniejszym dorobkiem piśmienniczym w tych dziedzinach), jak i dyskusję dotyczącą celu i założeń badawczych aktualnej pracy oraz wyni­ kające z tej dyskusji wnioski co do terminów wykonania planów, a w i ę c realizacji uchwał podejmowanych na poprzednich konferencjach. W czasie obecnych obrad zmienił się zasadniczo wzajemny stosunek podsta­ wowych c z ł o n ó w konferencji. Nie była to już wstępna konferencja planująca (jak na pierwszych zebraniach w Krakowie, Warszawie i Bratysławie). Nie było rów­ nież mowy o dyskutowaniu i podważaniu ogólnych założeń metodologicznych po­ dejmowanych prac, jak to miało miejsce jeszcze przed dwoma laty na posiedze­ niach w tym samym Smokowcu. Mniej wagi przywiązywano również do strony formalnej, ustalania ram organizacyjnych działania Komisji Międzynarodowej, mimo że uchwalony przed dwoma laty projekt statutu tej Komisji nie został jeszcze ostatecznie zatwierdzony przez Akademie Nauk obu państw-założycieli: Polski i Czechosłowacji. Nie istniejąca formalnie Komisja — nie korzystająca wskutek tego zwłaszcza ze strony polskiej z przywilejów, jakimi cieszą się uznane instytucje międzynarodowe — stanęła jednakże wobec sytuacji, w której już w tym okresie organizacyjnym może poszczycić się poważnymi rezultatami nauko­ wymi prac podejmowanych z jej inicjatywy i organizowanych w ramach w s p ó ł ­ pracy między Akademiami państw-założycieli Komisji w m y ś l jednolitego, wspól­ nie ustalonego planu badawczego. Omawiane obrady Komisji w Smokowcu były pierwszymi, w czasie których wyniki takich w ł a ś n i e badań przedstawiła nie tylko delegacja polska (która była inicjatorką tych badań, rozpoczęła je w 1960 r. i przedstawiła pierwsza pod dyskusję projekt kwestionariusza wspólnych badań dotyczących aktualnie istniejących form zbiorowego wypasu górskiego), lecz przede wszystkim delegacja czechosłowacka prowadząca te prace w oparciu o kwestiona­ riusz polski, rozszerzony i dostosowany do specjalnej sytuacji pasterstwa i hodowli na południowych terenach Karpat. Poza Polską i Czechosłowacją spośród państw, zainteresowanych działalnością Komisji, reprezentowana była tym razem tylko J u ­ gosławia. Jej przedstawicielka z Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, dr Persida Tomic, przedstawiła wyniki w ł a s n y c h badań terenowych we wsi pasterskiej gór bałkańskich oraz zapoznała Komisję z innymi pracami prowadzonymi jako prace zespołowe. Dyskusja, jaka w oparciu o przedstawione referaty podjęta została w ostat­ nim dniu obrad, dotyczyła w i ę c nie tylko zagadnień pasterstwa karpackiego, lecz również porównania obrazu tego pasterstwa po obu stronach Karpat (wykazu­ jącego niewątpliwie mirno podkreślanych różnic wiele cech wspólnych) z w y k a ­ zującą szereg uderzających odrębności w stosunku do znanych nam terenów Karpat gospodarką pasterską gór P ó ł w y s p u Bałkańskiego. W oparciu o niektóre przedsta­ wione na zjeździe referaty przedstawicieli licznej delegacji czechosłowackiej, w tym przede wszystkim znakomitych specjalistów zagadnień folkloru, prof. J . i A. Horaków, oraz historyka, prof. J . Maćurka, dyskusja zeszła również na tory zagadnień pochodzenia ludności pasterskiej Karpat, a w i ę c na temat ż y w o niegdyś dyskutowany w literaturze ś w i a t o w e j , a w literaturze polskiej reprezento­ wany przede wszystkim do lat ostatnich pracami prof. К. Dobrowolskiego. Królki stosunkowo czas trwania konferencji nie pozwolił jednakże na pełniejsze rozwinię­ cie się dyskusji, do której niewątpliwie powróci się jeszcze na jednym z planowa­ nych zjazdów międzynarodowych w oparciu o nowe wyniki zespołowych prac Komisji i przy udziale znacznie większego grona zainteresowanych tą dyskusją uczonych wielu krajów, etnografów i specjalistów dyscyplin pokrewnych. �494 KRONIKA Jak można ocenić bilans prac Komisji za pierwsze 3 lata jej prac organiza­ cyjnych i prac naukowych? Konferencja w Smokowcu pozwala dać na to pytanie niewątpliwie odpowiedź pozytywną. Pozwala również po raz pierwszy ocenić siły i porównać w k ł a d we wspólną sprawę obu partnerów organizatorów na dwu płaszczyznach: 1) jednakowej w założeniu i w e d ł u g jednakowych w zasadzie wy­ tycznych prowadzonej pracy badawczej w terenie; 2) realizacji nakreślonego w czasie poprzedniej konferencji w Smokowcu w 1960 r. przez delegację polską (prof. M. Gładysz) i przyjętego przez całą Komisję planu dotyczącego mobilizacji sił w kierunku podjęcia prac kompleksowych i skierowania do nich specjalistów innych dziedzin, jak również podjęcia prac wydawniczych (bibliograficznych, zbio­ rów, materiałów itp.). Szczegółowe sprawozdania z działalności w tych dwu kierunkach (będące zara­ zem sprawozdaniem z wykonania planu nakreślonego w 1960 r.) przedstawili ze strony delegacji czechosłowackiej dr J . Podolak z Instytutu Etnograficznego S ł o ­ wackiej Akademii Nauk w Bratysławie, ze strony polskiej dr Anna Kowalska-Lewicka z Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Ze sprawozdań tych wynika, że niezależnie od przy­ gotowywanych przez Czechosłowacką i Słowacką A k a d e m i ę Nauk monografii pasterstwa na terenach Zachodnich Karpat (dr A. Śtika) i Spiszą (dr J . Podolak) Komisja czechosłowacka podjęła pod kierunkiem dr. dr. Podolaka i Štiki i przy współpracy kierowników katedr etnografii w Pradze, Bratysławie i Brnie za wzo­ rem polskim prace terenowe (prowadzone w dużej mierze przez odpowiednio przy­ gotowane zespoły studenckie) w 74 wsiach całego kraju. Stwarza to duży materiał porównawczy w stosunku do w y n i k ó w takichże badań prowadzonych w Polsce przez zespoły w y k s z t a ł c o n y c h etnografów (Akademii, U n i w e r s y t e t ó w i muzeów) j u ż trzeci rok z rzędu w ok. 100 punktach naszych Karpat. Badania te dotyczą przede wszystkim rejestracji i opisu form występowania współcześnie istniejącego paster­ stwa górskiego, z tym że w badaniach polskich zostały rozszerzone w roku bie­ żącym zagadnienia budownictwa pasterskiego i magii, w czechosłowackich — jak wspomniano — zostały natomiast przede wszystkim połączone z badaniami całości zagadnień hodowli. Prace te mają zostać ukończone w ciągu roku 1963, a w latach 1964—1966 mają przynieść pierwsze opracowania monograficzne dotyczące zarówno wybranych regionów, jak i niektórych t e m a t ó w szczegółowych. Zagadnienie spo­ sobu udostępnienia materiału badań dla przygotowywania opracowań tematycz­ nych, opartych o materiał porównawczy dotyczący obu stoków Karpat, jest w chwili obecnej w stadium dyskusji. Na posiedzeniu stworzonej w Smokowcu w s p ó l n e j podkomisji zagadnień pasterstwa ustalono na razie udostępnienie w pierwszym rzucie materiałów dotyczących zagadnień organizacji pasterstwa, a to przez ich opublikowanie we wspólnym wydawnictwie pod redakcją pierwszej autorki w s p ó l ­ nego kwestionariusza, dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej z Uniwersytetu w Łodzi. Delegacja polska, w osobie przedstawiciela Instytutu Historii Kultury Materialnej prof. J . Pazdura, zaproponowała utworzenie w tym celu w Polsce w ramach wy­ dawnictw Instytutu specjalnej serii „Inventaria Carpatica". Jeśli chodzi o realizację planu współpracy etnografów z innymi specjalistami zagadnień karpackich (lub skierowanie specjalistów innych dziedzin do zagadnień kultury karpackiej), drogi Komisji polskiej i czechosłowackiej nieco się rozeszły. W obu wypadkach jednak można m ó w i ć o osiągnięciach. Ze strony polskiej uzy­ skano współpracę przede wszystkim z antropologami, archeologami i j ę z y k o z n a w ­ cami. Prof. Pazdur reprezentował na konferencji zainteresowania i żywą współpracę specjalistów historii kultury materialnej Polski średniowiecznej i n o w o ż y t n e j �KRONIKA 495 zgrupowanych w I I I Dziale I H K M P A N . W Czechosłowacji doszło do najściślejszej współpracy z folklorystami (wchodzącymi zresztą do tych samych instytutów A k a ­ demii, co etnografowie) i do utworzenia w związku z tym odrębnej podkomisji folklorystycznej, której przewodnictwo oddano dr Elžekowi z Instytutu Etnograficz­ nego Słowackiej Akademii Nauk. Prowadzone w zakresie folklorystyki prace cze­ chosłowackie na terenie Karpat w y k a z a ł y brak śladów obcych, pozasłowackich elementów kulturowych. Najwięcej możliwości uzyskania w s k a z ó w e k dotyczących udziału elementu obcego w kształtowaniu się kultury ludowej Karpat spodzie­ wają się znaleźć koledzy czechosłowaccy przede wszystkim w materiale doty­ czącym folkloru muzycznego. Z tych pozycji podjęli już na obradach dyskusję z historykami. Postulują zarazem utworzenie odpowiedniej podkomisji folklory­ stycznej w ramach Komisji Karpackiej Polskiej. Trzecią utworzoną w ramach Komisji Czechosłowackiej podkomisją specjali­ styczną — wymagającą paralelnego zorganizowania jej w Polsce — jest podko­ misja dla badań rzemiosła i przemysłu ludowego (dr J . Pátkova z S A N , prof. К. Fojtík i dr J . Staňkova z CAN). Ze strony polskiej postulaty pod adresem tej podkomisji w kierunku inwentaryzacji tradycyjnych urządzeń wodnych w y s u n ą ł prof. J . Pazdur. W zakresie wydawnictw Komisja ma na swoim koncie 2 zeszyty czasopisma informacyjnego „Carpatica", Komisja Polska ponadto inicjatywę poświęcenia dwóch tomów „Etnografii Polskiej" (t. V i V I ) zagadnieniom karpackim (w tym także artykułom powstałym w wyniku działalności Komisji), jak również wydanie bibligrafii polskich prac dotyczących kultury ludowej Karpat (1960). W przygotowaniu jest wydanie- w Czechosłowacji bibliografii słowackiej, w Polsce bibliografii karpackich przygotowanych przez Bułgarów, Jugoslawien i Węgrów. Konferencja przyjęła przedstawione przez obie delegacje plany prac Komisji narodowych jako realizujące program zatwierdzony przed dwoma laty. Jako plan wspólny na najbliższy rok przyjęła przygotowanie referatów na wspólną Komisję poświęconą zagadnieniom kultury ludowej Karpat na V I I Międzynarodowym Kon­ gresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, jaki ma odbyć się w 1964 r. w Moskwie. Wspólnemu przedyskutowaniu tych referatów poświęcona zostanie następna konferencja robocza Komisji, jaką postanowiono zwołać w listopadzie 1963 r. w Polsce, w Zakopanem. Postulatem Komisji jest zaproszenie na tę kon­ ferencję również przedstawicieli innych p a ń s t w mających przystąpić lub częściowo już współpracujących z Komisją, jak Bułgaria, Jugosławia, Węgry, Rumunia, ZSRR. Anna WIADOMOŚCI Kutrzeba-Pojnarowa BIBLIOGRAFICZNE PRZEGLĄD POLSKICH WYDAWNICTW O AFRYCE Rok 1962 jest dla polskiej afrykanistyki rokiem przełomowym. Nastąpiło w nim znaczne rozszerzenie i próba koordynacji badań naukowych, prowadzonych u nas nad różnymi zagadnieniami afrykańskimi. Realne także stają się wysiłki w kie­ runku ujednolicenia popularyzacji wiedzy o współczesnej i dawnej Afryce. Nie wchodząc w całość budzącego nadzieje zjawiska zajmiemy się jednym z jego aspektów — sprawami publikacji. Jest bowiem jasne, że zarówno rozwój w ł a s n y c h badań naukowych, jak i wzmożona popularyzacja wyrażać się będą m. in. z w i ę k - �KRONIKA 496 szoną ilością publikacji o Afryce. Zanim to jednak nastąpi warto, korzystając z „przełomowości" momentu, zdać sobie sprawę z powojennego dorobku polskiej afrykanistyki i tendencji na naszym rynku wydawniczym w dziedzinie publikacji 0 Afryce. Oczywiście nie będziemy się tu w d a w a ć w ocenę merytoryczną poszcze­ gólnych prac, tym bardziej że reprezentują one różne specjalności naukowe, po­ dobnie jak nie będziemy się zajmować relacją stanu badań w poszczególnych dzie­ dzinach polskiej nauki, lecz ograniczymy się do tego, co zostało opublikowane. Interesują nas przede wszystkim powojenne publikacje o Afryce. Zacząć należy od pozycji naukowych jako reprezentujących kontynuację okre­ ślonych zainteresowań i długofalowych badań. Prace etnograficzne wydane po wojnie wiążą się przede wszystkim z nazwi­ skami K . M o s z y ń s k i e g o i R. Stopy . Choć ilościowo jest to dorobek niewielki, rozpoczęte aktualnie prace etnologiczne rokują nadzieję, że szybko się on po­ większy. Dyscypliną n a u k o w ą o znacznym powojennym dorobku piśmienniczym jest na­ sza orientalistyka, w której ramach prowadzi się m.in. badania nad historią, języ­ kami i kulturą wybranych ludów afrykańskich. Trzeba tu przede wszystkim wymie­ nić książki i druki zwarte takich autorów, jak T. Andrzejewski , Jakobielski'', T. Lewicki , J . Mantel-Niecko'', I. Puszczykowa , S. Strelcyn ,. Poza książkami wy­ mienionych autorów wiele mniejszych rozpraw zarówno tych, jak i innych orientalistów (m. in. J . Bielawskiego) opublikowano w specjalistycznych periodykach: „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Jeszcze chyba w i ę k s z y dorobek piśmienniczy mają polskie badania nad histo­ rią starożytną Afryki Północnej, zwłaszcza Egiptu, prowadzone w ramach papirologii, prawa antycznego i „czystej" historii starożytnej. Trzeba tu wymienić po1 2 3 5 1 7 s K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-lowieckie. Ich kultura materialna i pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym 1 sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1951, s. 299; t e n ż e , Ludy pasterskie, ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1953, s. 388. R. S t o p a , Hotentoci —• kultura, język, bajki, pieśni, Kraków 1949, s. 103; t e n ż e . Mali ludzie z pustyni i puszczy, Warszawa 1962, s. 288. Dla uniknięcia powtórzeń podaję tu prace i wszystkie druki zwarte T. A nd r z e j e w s k i e g o : Księga umarłych kapłana pisarza Neferhotop, Kraków 1951, s. 25; Księga umarłych piastunki Kai (papirus ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, nr 21884), Muzeum Narodowe, 1951, s. 96; Starożytny Egipt, Warszawa 1952, s. 102; Papirusy egipskie, Muzeum Narodowe, 1956, s. 4; Opowiadania egip­ skie (przełożył z egipskiego i opracował), Warszawa 1958, s. 359; Le papyrus mythologiąue de Te-hem-en-Ment, Musée National de Varsovie, nr 199628, Warszawa 1950, s. 74; Z egipskich wyobrażeń o życiu pozagrobowym, Muzeum Narodowe w Warszawie, 1959; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział egipski w tomie 4), Waiszawa 1960, t. 4, s. 65. S . J a k o b i e l s k i , Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział koptyjski w tomie 4), Warszawa 1960, t. 4, s. 65. •j T. L e w i c k i , Etudes inédites nord-africaines, Warszawa 1955, s. 160. J . M a n t ę 1-N i e ć к o, N. P u s z c z y k o w a , Z czarnego Ladu. Przysłowia, opowieści, zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-khoisańskie, Warszawa 1958 s. 241. N . P u s z c z y k o w a , System czasownikowy języka hausa. Stosunki między kategoriami aspektu i czasu (wyd. po rosyjsku), Warszawa 1957, s. 107. S. S t r e l c y n , Prieres magiques éthiopiennes pour déiier les charmes, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. 18: 1955, s. 495; Szkice z dziejów polskiej orientalistyki (praca zbiorowa pod red. S. Strelcyna), Warszawa 1957, s. 260; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (redakcja całości i opracowanie działu etiopskiego w tomie 4), Warszawa 1956, t. 4, s. 65. 3 3 4 15 T �KRONIKA 497 9 10 nownie książki Т. Andrzejewskiego (patrz przypis 3), dalej J . K o l e n d y , T. K o t u l i , J . Manteuffla , A. Ś w i d e r k ó w n y , R. Taubenschlaga . Wiele mniejszych roz­ praw wymienionych autorów, jak też C. Kunderewicza i H . Kupiszewskiego, opu­ blikowano także w specjalistycznych pismach: „Eos", „Journal of Juristic Paphyrology" i „Meander". Jeśli mowa o historii starożytnej, konieczne jest wymienienie polskich badań archeologicznych, prowadzonych m.in. w Egipcie, których opracowanie znajdzie czy­ telnik przede wszystkim w pracach kierownika tych badań, K . M i c h a ł o w s k i e g o . Najstarszy, bo datujący się od kilkudziesięciu lat, w k ł a d polski w afrykanistykę związany jest z nazwiskiem wybitnego antropologa J . Czekanowskiego . Konty­ nuacją jego badań w Afryce, choć prowadzonych na zupełnie innym terenie, bo w Afryce Północnej, były prace polskich antropologów po I I wojnie. W y n i k ó w ich prac należy szukać m.in. w rozprawach i artykułach pisanych przez T. Dzierżykraya-Rogalskiego. Badania socjologicznych aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich, rozpo­ częte u nas niedawno, posiadają już wartościowe osiągnięcia. Łączyć je należy z nazwiskami S. Chodaka i A. Z a j ą c z k o w s k i e g o . Także J . Chałasiński opubli­ kował kilka artykułów o socjologicznych i kulturalnych zagadnieniach w Afryce. Tyle, jeśli chodzi o najważniejsze publikacje naukowe. To wyliczenie można chyba zakończyć optymistycznym akcentem, że publikacji naukowych, i to z róż­ nych nowych dziedzin, będzie u nas coraz więcej. U podstaw tego optymizmu leży świadomość, że wiele ciekawych, choć nie publikowanych prac naukowych już u nas zrobiono, a następne posuwają się naprzód. Nasze publikacje o Afryce nie sprowadzają się oczywiście do prac naukowych. Prześledzenie tendencji w innych wydawnictwach, bardziej podlegających „mo­ dom" niż twórczość naukowa, może być nawet ciekawsze dla stwierdzenia, jak и 12 13 u 15 1 6 9 17 J . K o l e n d o , Kolonát w Afryce rzymskiej'w I—11 w. i jego geneza, War­ szawa 1962, s. 166. T. K o t u l a , U źródeł afrykańskiego separatyzmu w III w.n.e., Wrocław 1961, s. 133. J . M a n t e u f f e l , Ze świata papirusów. Obrazki z życia w Egipcie helle­ nistycznym, Wrocław 1950, s. 164. A. Ś w i d e r e k , Prywatny majątek ziemski w Egipcie Wespazjana i stoso­ wana tam technika rolna, Warszawa 1957, s. 125; t e n ż e , W „państwie" Apollouiosa. Społeczeństwo wczesnoptolemejskie Fajum w świetle Archiwum Zenona, Warszawa 1959, s. 448; t e n ż e , Kiedy piaski egipskie przemówiły po grecku, War­ szawa 1959, s. 235; t e n ż e , La proprietě fonciére privée dans l'Egypte de Vespasien et sa technique agricole, Wrocław 1960, s. 102. R. T a u b e n s с h 1 a g, The Law of Greco, Roman Egypt in the Light of the Papyri 332 B.C., 640 A D , Vol. 1, New York 1944, s. 488; Political and Administra­ tive Law, Vol 2, Warsaw 1948, s. 124, 2 edition, revised and enlarged, Warsaw 1955, s. 789; t e n ż e , Opera Minora, Warsaw 1959, t. 1, s. 639; t. 2, s. 845. K . M i c h a ł o w s k i , Ch. D e s r a c h e s , I . de L i n a g e , J . M a n t e u f f e l , M. Ż e m о - Ż e j m i s, Wykopaliska polsko-francuskie. Sprawozdania, Tell Edfou 1939, K a i r 1950, s. 388 + L I I I + mapy; К. M i c h a ł o w s k i , Kanon w architek­ turze egipskiej, Warszawa 1956, s. 52. J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej, Wrocław 1958, s. 461. S. C h o d a k , Nigeria w przededniu wolności, Warszawa 1960, s. 75; t e n ż e , U progu wolności, Warszawa 1961, s. 211. A. Z a j ą c z k o w s k i , Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie prze­ mian, „Studia Socjologiczne", nr 3 : 1961, s. 201. 1 0 11 1 2 13 1/1 1 3 i ü 1 7 32 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 498 g w a ł t o w n y skok został u nas wykonany w ciągu ostatnich kilku lat w dziedzinie zainteresowania Afryką. Zacznijmy od wydawnictw typu informacyjnego, które najszybciej mogły zaspokoić potrzebę podstawowych wiadomości o budzących się krajach Afryki. Myślę tu przede wszystkim o pracach, jakie w y s z ł y staraniem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych w ramach „Zeszytów Dokumenta­ cyjnych". Znalazły się tam opracowania Sz. Chodaka (patrz przyp. 15), L . D e m b i ń ­ skiego , J . P r o k o p c z u k a E . Szymańskiego i E . Vielrose , dotyczące najważ­ niejszych dla nas obecnie krajów afrykańskich. Prace te zawierają podstawowe wiadomości i literaturę dotyczącą omawianych krajów. Żałować jedynie należy, że nikłe nakłady (powielacz) czynią te prace mało dostępnymi dla szerszego ogółu, a przygotowana do druku kontynuacja ich w postaci serii małych monografii nie szybko ujrzy światło dzienne. 18 20 Podobnie i Polska Izba Handlu Zagranicznego w ramach „Monografii Krajów" wydała kilka opracowań krajów afrykańskich i zbiorowy informator Afryka. Z po­ wodu określonego przeznaczenia te ostatnie prace są znacznie bardziej jednostronne niż wydawnictwa PISM-u. Ten wysiłek „produkcyjny", zrobiony w krótkim czasie, trzeba ocenić jak najpozytywniej, podobnie jak i gromadzenie bogatych materia­ łów o Afryce w kilku bibliotekach warszawskich, zwłaszcza zaś w Instytucie Geo­ grafii U. W. Jeszcze jednym ośrodkiem, który w y d a ł kilka pozycji informacyjnych o Afryce, i to bardzo wartościowych, jest Polska Agencja Prasowa. Należy także wspomnieć o poważnych opracowaniach J . Prokopczuka (patrz przyp. 18), wydanych przez WSNS. Tak pokrótce . przedstawia się działalność wydawnicza najaktywniejszych pol­ skich ośrodków w dziedzinie dostarczenia aktualnych i szerokich wiadomości o bu­ dzących się krajach afrykańskich. Ostatnie z wymienionych prac wydano w formie powielanej, co oczywiście w p ł y n ę ł o na ograniczenie kręgu ich odbiorców — dostały się one przede wszystkim do rąk ludzi bezpośrednio zajmujących się sprawami afrykańskimi. Do znacznie szerszego kręgu odbiorców trafiły książki o Afryce, których w ostatnich latach wydano u nas wiele. Zatrzymajmy się najpierw na książkach autorów polskich, które w miarę możliwości autorów i wydawnictw podejmowały aktualną problematykę społeczno-polityczną krajów afrykańskich. Najwcześniejsze z nich to prace J . Balickiego, G. Jaszuńskiego i S. Rosnera, którzy w latach pięć­ dziesiątych podjęli próby szerokiego omówienia palących kwestii kontynentu. Ale dopiero okres ostatnich 5 lat, kiedy to wyzwolenie się krajów Afryki stało się pro­ blemem ś w i a t o w y m , powstało wiele polskich książek o Afryce, których autorzy zebrali materiał po dłuższych czy krótszych pobytach w krajach afrykańskich. Trzeba by tu wspomnieć książki J . Bocheńskiego, M. Brandysa, G . Czekały, B . Grzędzińskiego, A. Fiedlera, J . Halperna, B. Miazgowskiego, L . Zaręby — jako książki łączące walory reportażu z informacją społeczną i polityczną. Niedawno ukazała się książka J . Giedwidzia, będąca pierwszą polską książkową próbą pokazania w ę - l a L . D e m b i ń s k i , Ghana — problemy polityki wewnętrznej i zagranicznej, Warszawa 1960, s. 80. J . Pr о к o p с z u k, Gwinea i Mali. Zarys sytuacji politycznej i wybór mate­ riałów, Warszawa 1959, s. 55; t e n ż e , Niektóre problemy ruchu narodowowyzwoleń­ czego w Algierii, Warszawa 1960, s. 66; t e n ż e , Bliski i środkowy Wschód. Afryka Północna. Materiały i dokumenty 1945—1960, Warszawa 1960, s. 205; t e n ż e , Czarna Afryka. Materiały i dokumenty 1945—1961, Warszawa 1961, s. 120. E . S z y m a ń s k i , E . V i e l r o s e , Kongo, Warszawa 1960. ł a 2 0 �KRONIKA 499 złowych problemów gospodarczych współczesnej Afryki. Z tegorocznych polskich książek należy jeszcze w y m i e n i ć H . Turskiego, Lumumba i jego kraj, która to praca jest drugą, ipo książce Z. Szymańskiego o Algerii, naszą publikacją o współ­ czesnych zagadnieniach politycznych Afryki. Większość tych prac była w swoim czasie recenzowana, toteż nie chciałbym tu powtarzać sądów, dość zresztą niejednolitych. Można by do tych książek jeszcze dodać kilkanaście innych pozycji polskich autorów o charakterze znacznie bardziej przygodowym i podróżniczym, jakie ukazały się u nas po 1956 r. Nie ulega w ą t ­ pliwości, że zarówno jeden, jak i drugi typ książki są nadal bardzo potrzebne, choć zdaję sobie sprawę, że jest to nie tylko sprawa polityki wydawniczej, ale przede wszystkim możliwości wysyłania ludzi do tych krajów. Tą sprawą trudno się jednak tu obecnie zajmować. Warto natomiast zatrzymać się nad kwestią „polityki" przekładów. Kiedy się zgodzimy, że nawet przy najlepszych intencjach i wysiłku uruchomienia w ł a s n y c h badań naukowych nad problematyką Afryki uzyskanie w y n i k ó w w krótkim czasie nie jest możliwe, widoczna staje się rola, jaką mogą odegrać w ł a ś c i w i e dobierane przekłady z innych języków. Zobaczmy, jak te przekłady wyglądają u nas. Od 1956 r. przetłumaczono z róż­ nych j ę z y k ó w ponad 30 książek o Afryce. Nie sposób omówić tu każdej z osobna, toteż czytelnik zechce wybaczyć bardzo ogólną klasyfikację, którą dla uproszcze­ nia musiałem się posłużyć. Wśród tych 31 książek można wyodrębnić trzy grupy: przygodowe i podróżnicze — 14 tłumaczeń, dotyczące walki narodu algierskie­ go —-9; trzecia grupa jest bardzo różnorodna. Tom radzieckich prac o Afryce (z lat 1953—1955), wydany w 1956 г., obszerna praca amerykańskiego publicysty A. Ghuntera Afryka od wewnątrz, dwie prace postępowego publicysty angielskiego B. D a ­ vidsons (ostatnia: Staro Afryka na nowo odkryta). Są dwie podobne w zakresie i charakterze prace o zasadniczych konfliktach ekonomicznych i społecznych m i ę ­ dzy ludnością białą a afrykańską na terenie Afryki Wschodniej, Środkowej i Po­ łudniowej. Autorzy — Hunton i Woddis. Choć wymienione w y ż e j książki różnią się w pewnym stopniu postawami autorów, poruszanymi zagadnieniami czy oma­ wianym terenem, wydaje się, że mają p e w n ą cechę wspólną: mianowicie są to książki przede wszystkim publicystyczne, ukazujące często najbardziej dramatyczne wycinki życia afrykańskiego. Z konieczności w i ę c zarówno materiał opisowy, jak i pole widzenia tych prac ograniczone jest w określonym kierunku, a dobrany materiał ma przede wszystkim ilustrować określone tezy. Pewnym wyjątkiem jest tu książka Ghuntera o bogatym, lecz chyba przestarzałym materiale opisowym, i ostatnio wydana u nas praca Davidsana, poświęcona przypomnieniu i „rehabili­ tacji" przeszłości Afryki. Każdy jednak się zgodzi, że przy n i e w ą t p l i w y c h walorach tych publikacji nie zaspokajają one bynajmniej braku naukowych prac o życiu społecznym i gospo­ darczym dzisiejszej (i minionej) Afryki. Podobnie brak u nas publikacji pisarzy czy działaczy współczesnej Afryki. Jedynym wyjątkiem w pracach naukowych jest dotyczący Afryki Północnej przekład radzieckiej Geografii gospodarczej Egiptu L . Gordona (1957), a w politycznych autobiografia K . Nkrumaha (1958) i kilka książek działaczy algierskich. J a k na rosnące potrzeby popularyzacji rzetelnej wie­ dzy o Afryce jest to stanowczo za mało. Jan Milewski �500 KRONIKA R E V U E I N T E R N A T I O N A L E D E S S C I E N C E S S O C I A L E S z 1961 г., wydany przez U N E S C O , zawiera zbiór artykułów poświęconych stosunkom rasowym na te­ renie Afryki, w trzech obszarach geograficznych tego kontynentu: w strefie nadśródziemnomorskiej, czarnej strefie tropikalnej i części południowej kontynentu. Nawiązuje on do opublikowanych w „Revue" w 1958 r. ankiet na temat stosunków rasowych w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, N R F i Afryce Wschodniej. W numerze z 1961 r. znajdujemy między innymi artykuł Jacques Berque'a, profesora College de France, poświęcony Afryce na północ od Sahary, studium C. Frantza, analizujące wyniki badań przeprowadzonych w 1959 r. wśród ludności europejskiej Południowej Rodezji na temat jej stosunków z Afrykańczykami, oraz artykuł Michael Bautona, dotyczący stosunków rasowych oraz dyskryminacji „ w e ­ wnętrznej", tj. międzyplerniemnej, wśród ludności zamieszkującej Afrykę na po­ łudnie od Sahary. A. W. A F R I C A F R O M T H E P O I N T O F V I E W O F A M E R I C A N NEG-RO S C H O L A R S (red. John A. Davis, Presence Africaine, Paris 1960, s. X I I -4- 418) to ciekawy zbiór 23 artykułów, których autorami są Murzyni amerykańscy. Dotyczy on problemów afrykańskich oraz historii afrykańsko-amerykańskiej. Publikacja ta obrazuje potę­ gujące się na terenie Ameryki Północnej zainteresowanie Afryką — jej życiem i kulturą. Przypomnijmy, iż na terenie Stanów Zjednoczonych istnieje Towarzy­ stwo Kultury Afrykańskiej (Société Africaine de Culture) powołane w 1958 r. przez amerykańsko^murzyńską grupę intelektualistów. Towarzystwo to utworzyło się na I Międzynarodowym Kongresie Pisarzy i Artystów Murzyńskich, który odbył się w Paryżu w 1956 r. A. W. WYDAWNICTWA T H E INSTITUTE OF R A C E RELATIONS Spośród ciekawszych, nowszych publikacji Instytutu Stosunków Rasowych, powstałego w Londynie w 1958 г., napisanych przez specjalistów, lecz prze­ znaczonych dla szerszych kręgów czytelników, w y m i e n i ć należy: S. P i e n a r i A. S a m p s o n , South Africa — Two Views of Separate Development; S. W o o d , Kenya — The Tensions of Progress; P. C o l v o c o r e s s i , South Africa and World Opinion. Instytut wydaje periodyk „Race", ukazujący się dwa razy do roku, oraz mie­ sięcznik „ N e w Letter'". A. W. W Y D A W N I C T W A MIĘDZYNARODOWEGO I N S T Y T U T U A F R Y K A N I S T Y C Z N E G O W nowych wydaniach M. I. A. ukazały się ostatnio następujące prace: H. K u ­ p e r , An African Aristocracy; A. G. R i c h a r d s , Land, Labour and Diet in Nor­ thern Rhodesia; M. H u n t e r , Reaction to Conquest. Ponadto wydano serię tanich broszurowych edycji, a wśród nich studia Afri- �KRONIKA 501 con Systems of Kinship, z przedmową R. Radcliffe-Browna, oraz African Political System E v a n s-P r i t c h a r d a i F o r t e s a , African Worlds F o r d a , Black By­ zantium N á d e l a i West African City В a u t o n a. A. W. NOWA K S I Ą Ż K A K W A M E N K R U M A H A W Londynie (nakładem Heinemanna, 1961) ukazała się nowa książka prezy­ denta Ghany, K . Nkrumaha, I Speak for Freedom: a Statement of African Ideology (ss. X I V + 291, ilustracje, mapy). A. W. 's � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80bd9d0e2ab5855315bdcc83b964259d.pdf d85a0dd3ffbb440013cc1a459d8a3bb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:480 Title A name given to the resource Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.363-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRZYSZTOF WOLSKI POWINDAH — PATAÑSCY KOCZOWNICY I PAKISTANU AFGANISTANU WSTĘP W wielu krajach świata o b s e r w o w a ć s i ę daje powszechne zjawisko przechodzenia z gospodarki koczowniczo-pasterskiej do o s i a d ł o - h o d o w l a nej i rolniczo-hodowlanej. N a j p o w a ż n i e j s z e przemiany zaszły w ostatnich czasach w życiu k o c z o w n i k ó w na stepach azjatyckiej części Z S R R . Lecz nie tylko tam, nawet w krajach mniej zaawansowanych gospodarczo r ó w n i e ż m o ż n a z a u w a ż y ć to samo zjawisko. Składa się na to wiele róż­ norodnych przyczyn. Jedną z g ł ó w n y c h jest wzrost zaludnienia i koniecz­ ność przechodzenia do intensywniejszej gospodarki, a także branie pod u p r a w ę nowych t e r e n ó w . Często n a s t ę p u j e też zmiana z w i e r z ą t hodowla­ nych, maleje p o g ł o w i e zwierząt z w i ą z a n y c h z gospodarką e k s t e n s y w n ą , a wzrasta p o g ł o w i e zwierząt bardziej wydajnych. Czasami w z g l ę d y poli­ tyczne grają też p o w a ż n ą rolę w ograniczaniu koczownictwa. Już same granice, jeśli są dobrze strzeżone, utrudniają swobodne poruszanie się. J e ż e l i jeszcze w c h o d z ą w grę nie najlepsze stosunki polityczne p o m i ę d z y dwoma sąsiednimi krajami, wtedy granice tworzą p o w a ż n i e j s z e bariery. Jeszcze jest gorzej, gdy zasięg w ę d r ó w e k pasterzy wyznacza i de facto popiera roszczenia terytorialne w y n i k a j ą c e z tradycji historycznych i n ­ filtracji. W wypadku Afganistanu i Pakistanu odwieczne pretensje Afga­ nistanu do terytoriów B e l u d ż y s t a n u , a nawet P e n d ż a b u i Sindu, opierają s i ę obecnie m i ę d z y innymi na tym, iż na tych ziemiach rokrocznie prze­ b y w a j ą w porze zimowej obywatele Afganistanu jako pasterze, rzemie­ ś l n i c y i kupcy. Pretensje afgańskie do Pakistanu o tak zwany Pasztunistan o b e j m u j ą obszar około 490 000 k m , co stanowi około 60% terytorium Pakistanu Zachodniego (806 511 k m ) . Granicą w s c h o d n i ą spornych t e r e n ó w są po­ ł u d n i o w o - w s c h o d n i e krańce B e l u d ż y s t a n u , n a s t ę p n i e granica tzw. Pasztunistanu przebiega od Dżakobabadu przez Kaszmur, Indusem do Attok, 2 2 �KRZYSZTOF 364 WOLSKI kierując s i ę przez Rawalpindi do zachodnich rubieży Kaszmiru. A są to tereny, które przez długi czas p o z o s t a w a ł y bezpośrednio lub p o ś r e d n i o pod rządami w ł a d c ó w Afganistanu i dopiero w X I X wieku zostały przez A n g l i k ó w u s u n i ę t e spod politycznych w p ł y w ó w Afganistanu . D l a ­ tego też w ł a d z e pakistańskie starają się ograniczać w ę d r ó w k i patańskich k o c z o w n i k ó w do minimum. Koczownictwp Powindah powoli zanika. Z koczowniczym trybem życia w i ą ż e się na wielu terenach ś w i a t a po­ ś r e d n i c t w o handlowe. Ludy koczownicze w y s p e c j a l i z o w a ł y się w handlu tranzytowym. Jeżeli zaś jeszcze koczownicze ludy p a n o w a ł y na wielkim szlaku handlowym, z m i e n i a ł y się w k u p c ó w - g r o s i s t ó w , olbrzymimi kara­ wanami przerzucały duże partie towarów. Stolice tych l u d ó w , p r z e w a ż n i e wielkie oazy, z m i e n i a ł y się w s ł a w n e emporia handlowe, w k t ó r y c h roiło s i ę od cudzoziemskich k u p c ó w . T a k i m emporium handlowym na szlaku z Indii do Europy b y ł K a n ­ dahar, w starożytności s ł a w n y jako Aleksandria Arachoton (którą to na­ z w ę otrzymał w roku 329 przed n.e. od Aleksandra Wielkiego); b y ł g ł ó w ­ nym miastem A r a c h o z j i . Tutaj zbiegają s i ę szlaki z zachodu z Meszhedu, Heratu, w i o d ą c e u podnóży gór Pagman i p ó ł n o c n y c h k r a ń c ó w p u s t y ń Registanu i stąd rozchodzące się na p ó ł n o c n y w s c h ó d do K a b u l u i na p o ł u d n i o w y w s c h ó d do Kwetty, Szikarpuru i nad. dolny Indus. P o ł o ż e n i e na tak dogodnym i ruchliwym szlaku handlowym doprowa­ d z i ł o do daleko idącej specjalizacji zawodowej u z a m i e s z k u j ą c y c h te strony P a t a n ó w . Ich karawany, kafila, nabrały specjalnego w y g l ą d u . Karawany pasterzy różniły się od karawan k u p c ó w czy p r z e w o ź n i k ó w . C i ostatni prawie nie posiadali innych zwierząt poza jucznymi w i e l b ł ą ­ dami, byli zamożniejsi i poruszali się szybciej. Ich karawany docierały z towarami k u p c ó w z S z i k a r p u r u w głąb Persji i Turkiestanu, łącząc 1 2 3 4 1 Nie należy zapominać, że właśnie z plemienia Ghilzai, z którego głównie rekrutują się Powindah, wywodzili się w średniowieczu Ghaznawidzi, a w X V I I I wieku Mir Mahmud, pogromca perskiego państwa S e f e w i d ó w (zdobycie Isfahanu, 1722 г.). Również w armii Nadir-Szacha podczas wyprawy na Delhi (1739 r.) znaj­ dowało się sporo Ghilzai. Obyci z terenem podczas swych koczowniczych w ę d r ó ­ wek, spełniali doskonale rolę przewodników. Historia nowożytna krajów Wschodu [praca zbiór.], t. I, Warszawa 1954, s. 92—103. K w e t t ę (Szal-Kot) i przełęcz Bolan nabyli Anglicy w roku 1876 od beludżystańskich chanów Kalatu. Zagadnienia Pasztunistanu por.: F . В l e i b e r , Afgani­ stan und Paschtunistan, „Zeitschrift für Geopolitik", t. X X I V : 1953, s. 88—96. Szlaki handlowe omijały w starożytności i w czasach późniejszych zupełnie prawie bezwodną i pustynną Gedrozję, dzisiejszy Beludżystan. Miasto Szikarpur leży w dolinie Indusu, w północnym Sindzie. Zostało za­ łożone w 1617 г., odbierając po trosze znaczenie handlowe starszym miastom l e ż ą c y m nad rzeką Indusem — Bakkar, Rohri i Sakkar. Szikarpur posiadało s ł a w n e kryte bazary, dostosowane do użytku podczas gorącej pory roku (latem tempera3 3 4 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 365 te kraje z Indiami, a nawet czasem z n i e g o ś c i n n y m i w y b r z e ż a m i M a ­ krami nad Morzem Arabskim. T e n pradawny szlak karawanowy zaczął tracić na znaczeniu w cza­ sach n o w o ż y t n y c h w z w i ą z k u z odkryciem dróg morskich, n a s t ę p n i e przez powolne monopolizowanie indyjskiego handlu w rękach Kompanii Wschodnio-Indyjskiej, a n a s t ę p n i e w rękach kapitału angielskiego . Szlaki te jednak nadal nie straciły znaczenia dla r y n k ó w lokalnych i ościennych. Łączność l ą d o w a Persji północnej i wschodniej oraz T u r k ­ menii z doliną Indusu nadal przebiegała przez ziemie afgańskie i p o ś r e d ­ nictwo handlowe przypadało w udziale koczownikom, k t ó r y m bezpiecz­ niej b y ł o przechodzić przez swe ziemie plemienne niż ludziom obcym, n a r a ż o n y m na rabunek i trudy podróży w p ó ł p u s t y n n y m terenie. W X I X wieku Anglicy po dwu wojnach afgańskich (1838—1842 i 1878—1880) pozajmowali kolejno Sind, B e l u d ż y s t a n i rdzenne tereny afgańskie w Górach Sulejmana, dochodząc do posiadania n a j w a ż n i e j s z y c h s z l a k ó w i przełęczy B o l á n i Kodżak, Gomal i K h a j b e r . R o z p o c z ę t e zagospodarowywanie terenu dało tym stronom n o w ą linię k o l e j o w ą , w roku 1880 doprowadzoną do Sibi, w roku 1887 otwartą do Kwetty, a w roku 1892 doprowadzoną do Czamanu nad granicą afgańską w odległości 104 km od Kandaharu . W roku 1918 doprowadzono odga­ ł ę z i e n i e tej linii do Zahidanu w Persji. L i n i a kolejowa s t a n o w i ł a p o w a ż n ą k o n k u r e n c j ę dla karawanowego transportu t o w a r ó w . Interesy k o c z o w n i k ó w z a j m u j ą c y c h s i ę przewozem i handlem tranzytowym zostały p o w a ż n i e zagrożone. W trosce o te inte­ resy swych poddanych emir Afganistanu Abdurrahman (1880—1901) za­ bronił s w y m poddanym korzystać z tej k o l e i . 5 6 7 8 9 tura przekracza tutaj 50°C w cieniu). Por. A . C . L o t h i a n , A Handbook vor Travellers in India, Pakistan, Burma and Ceylon, London 1959, s. 478—480. Handlowe to miasto u schyłku X I X w. (1891 г.), liczące wtedy 42 000 mieszkań­ ców, zamieszkiwało około 60% Hindusów, a tylko 40% mahometan. Wybrzeża Makranu, tak perskiego, jak i pakistańskiego, posiadają w swoim najbliższym zapleczu wysokie i niedostępne góry, które utrudniają komunikację z lądem. Dalej zaś w głębi lądu znajduje się pas pustyń, potęgujący jeszcze złe połączenie z lądem. Por. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I , s. 413—416. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I , s. 396—404; t. I I , s. 290—305. Współczesna granica pomiędzy Afganistanem i Pakistanem została ustalona w ogólnym zarysie w roku 1893 w tzw. traktacie Duranda. L o t h i a n , A Handbook..., s. 480—482. Historia nowożytna krajów Wschodu, t. I I , s. 298. Podczas badań terenowych w ś r ó d P a t a n ó w w Bostan spotkałem s i ę z pieśnią, pochodzącą z tego okresu. W pieśni tej śpiewa dziewczyna: „Nie chcę ciebie, bo ty jeździsz koleją i jesteś zdrajcą mego kraju..." 5 9 7 8 9 �KRZYSZTOF 366 WOLSKI Nie p o m o g ł y zakazy emira. Wraz z p o s t ę p e m czasu na drogi Afgani­ stanu i Pakistanu w k r o c z y ł y samochody. Na g ł ó w n y c h szlakach w i e l b ł ą d y k o c z o w n i k ó w m u s i a ł y ustąpić przed n o w o c z e s n ą motoryzacją. Nowa tech­ nika transportu u s u n ę ł a dawnego pośrednika i przewoźnika, zbliżyła rynki zbytu, p r z y p i e c z ę t o w a ł a w X X wieku upadek handlu Powindah, roz­ poczęty w wieku X I X , zniszczyła leżące na starym szlaku miasta han­ dlowe, z a m k n ę ł a bazary, opustoszyła magazyny, zrujnowała stare k a r a wanseraje, w y l u d n i ł a s ł a w n e kupieckie grody. Typowym p r z y k ł a d e m jest miasto Szikarpur. Jeszcze przed stu laty swymi interesami handlowymi sięgało Turkiestanu, dzisiaj prawie puste. Straciło swe administracyjne znaczenie na rzecz s ą s i e d n i e g o Dżakobabadu, a handlowe na rzecz Sakkar i nawet dalekiego Karaczi. Hinduscy kupcy porzucili swe opustoszałe składy i pałacyki i po roku 1947 masowo w y ­ emigrowali do Indii. Ludność Szikarpuru z 62 746 w roku 1941 spadła do 45 386 w roku 1951 . 10 Podobny upadek przeżyło inne miasto handlowe, Dera Ismail K h a n , leżące nad ś r e d n i m Indusem, w zapleczu przełęczy Gomal. W okresie od 1941 do 1951 roku ludność tego handlowego miasta spadła o 18,8% . Dawniej Powindah byli często p r z e w o ź n i k a m i na u s ł u g a c h k u p c ó w z Szikarpuru, Sakkar, Tatty, Kandaharu, Heratu, Meszhedu, Kabulu, Peszawaru, Lahore czy Multanu. Przez ich ręce jako p r z e w o ź n i k ó w lub pośredników przechodziły produkty wschodniej Europy i zachodniej A z j i w drodze na Wschód i odwrotnie, towary indyjskie szły t ę d y drogą l ą d o w ą na rynki europejskie. Dzisiaj Powindah to epigoni ubocznych zajęć l u d ó w pasterskich, biedni, choć nie całkiem ubodzy kupcy, coraz rzadziej spotykani na swych pradawnych szlakach. Zanikają typy gospodarki, zmieniają się techniki transportu. Ginie koczownictwo nawet w krajach centralnej Azji, a Powindah stają się przeżytkiem. Podczas pobytu w Pakistanie w okresie od grudnia 1960 do p o ł o w y 1961 roku m i a ł e m jeszcze możność zebrania pewnych m a t e r i a ł ó w doty­ czących życia Powindah, s p o t y k a j ą c się z tymi ruchliwymi Patanami w B e l u d ż y s t a n i e , Pendżabie, Bahawalpurze i Sindzie, a także na ich g ł ó w n y m szlaku w i o d ą c y m z Afganistanu przez przełęcz Kodżak, K w e t t ę i przełęcz Bolan do Sindu oraz na mniej u c z ę s z c z a n y m szlaku przez prze­ łęcz Khajber m i ę d z y Kabulem (Dżalalabadem) a Peszawarem. u 1 0 Pakistan Statistical Yearbook; 1957, Karachi 1959, s. 24. Podobny upadek przeżywało więcej miast na szlakach, jak Peszawar, Kohat, Bannu, Dera Ismail Khan, Nowshera Kalan. W roku 1941 Dera Ismail K h a n liczyło 51306 mieszkańców, a w roku 1951 tylko 41 663. 1 1 �Ryc. 1. Uliczka w Kolpur na przełęczy Bolan, szlaku Powindah Fot. к. Wolski co OS �KRZYSZTOF 368 WOLSKI Wypadnie mi jeszcze złożyć serdeczne p o d z i ę k o w a n i e tym wszystkim, którzy radą i pomocą u ł a t w i l i mi przeprowadzenie badań. Przede wszyst­ kim P.P. Marii i Zbigniewowi Mikulskim z Kwetty. Niechaj p r z y j m ą r ó w n i e ż w y r a z y g ł ę b o k i e j mej w d z i ę c z n o ś c i P.P. Abdul Aziz K h a n P a nezai i M. Akram K h a n Panezai z Bostan, Hadżi Hafizullah K h a n Aczakzai, malík Gulistanu, Ghulam — Nabi K h a n Aczakzai z Gulistanu, nawab sardar Muhammad K h a n Dżogizai z K i l a Nawab Dżogizai w okręgu Zhob i ci wszyscy, u k t ó r y c h k o r z y s t a ł e m ze w s p a n i a ł e j wschodniej go­ ścinności i serdecznej życzliwości. I. N A Z W A P O W I N D A H I J E J ZASIĘG W p o n i ż s z y m szkicu p r a g n ą ł b y m poświęcić u w a g ę zanikającemu koczownictwu i handlowi o k r ę ż n e m u prowadzonemu na terenach Afgani­ stanu i Pakistanu g ł ó w n i e przez patańskie p l e m i ę Ghilzai z Afganistanu. Ludzi oddających się tym zajęciom i temu trybowi ż y c i a określa s i ę mianem Powindah . Wśród różnych grup k o c z o w n i k ó w na p o ł u d n i o w o wschodnich krańcach W y ż y n y Irańskiej, w Pakistanie i Afganistanie, Po­ windah są grupą najliczniejszą. Stąd też w opisach tych krajów, w mono­ grafiach gospodarczych czy o g ó l n y c h znajdują się w z m i a n k i o tej gru­ pie, przynależnej etnicznie do narodu P a t a n ó w , czyli P a s z t u n ó w , czyli 1 2 1 3 1 4 1 2 Głoska w w wyrazie Powindah jest wymawiana jako dźwięk pośredni m i ę ­ dzy w i i. K o ń c o w e h jest podobne do h przydechowego, bardzo lekko słyszalne. N . P e r r i n, L'Afghanistan, ou description géographique du pays théitre de la guerre, accompagnée de details sur les tribus de ees contraes, leurs moeurs, leurs usages etc., etc., Paris 1842; H . B . L u m s d e n , The Mission to Kandahar, Calcutta 1860; С. M. M a c G r e g o r , Central Asia, cz. I I : A Contribution towards the Better Knowledge of the Topography, Ethnology, Resources and History of Afghanistan, Calcutta 1871: Afghanistan, Oxford 1908; La structure économique de l'Afghanistan, Paris 1932; J . A. R o b i n s o n , Notes on the Nomad Tribes of Eastern Afghanistan, Gov. of India Publication 1935; P. S y k e s , A History of Afghanistan, London 1940; M. A h m a d , Pakistan and Middle East, Karachi 1948; K . D a v i s , The Populations of India and Pakistan, Princetown New Jersey 1951; W. K . F r a s e r - T y 11 e r, Afghanistan, London 1953; P. V i n c e n t , La popula­ tion du Pakistan, „Population", 1955, nr 3, s. 543—546; D. N. W i l b e r , Afgha­ nistan, New Haven 1956; S. M a r o n , Pakistan Society and Culture, New Haven 1957; O. C a r o e , The Pathans, London 1958; J . H u m l u m , La géographie de l'Afghanistan, Kobenhaven 1959. 1 3 1 4 Na terenach pakistańskich Patanie określają się prawie w y ł ą c z n i e n a z w ą „Patan". Są narodem należącym do wschodnioirańskiej grupy j ę z y k o w e j . Mówią j ę z y k i e m pasztu, czyli paktu. Zamieszkują tereny pograniczne Afganistanu i Paki­ stanu Zachodniego. P a t a n ó w żyje obecnie około 10—11 milionów, z czego około 50% mieszka w Afganistanie. �A R A B S K I E PAKISTAN Wyk. K. Wolski �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 369 15 A f g a n ó w . Zainteresowanie się tymi koczownikami doprowadziło nawet do wydania w Kwetta pracy specjalnie p o ś w i ę c o n e j Powindah . Obecnie n a z w ą Powindah obejmuje się wszystkich k o c z o w n i k ó w patańskich , choć czasami u ż y w a n e bywa też inne określenie, oznaczające c z ł o w i e k a w ę d r o w n e g o , nomada. To drugie o k r e ś l e n i e brzmi koczy . Jednak określenie Powindah jest częstsze i powszechniejsze. Określenia tego u ż y w a s i ę też na terenach z a m i e s z k a ł y c h przez inne grupy etniczne, które nie rozumieją s ł o w a koczy, jako pochodzącego z języka pasztu. Inne grupy etniczne lub narody, u ż y w a j ą c e w ł a s n y c h j ę z y k ó w , posiadają swoje w ł a s n e określenia dla n o m a d ó w lub w ł ó c z ę g ó w : khanabadusz (urdu), belocz (beludżi). Nazwa Powindah jest pochodzenia perskiego. Perskie s ł o w o parvandeh, które d o s ł o w n i e oznacza „tłumok towarów", przyjęło się w Afganistanie jako powindeh , zaś na terenie Pakistanu jako powindah. Oznacza ono w ę d r o w n e g o kramarza, a także handlarza tandetą. Współcześnie jednak na terenie Pakistanu obejmuje się tą n a z w ą wszystkich patańskich ko­ c z o w n i k ó w z Afganistanu, p r z y b y w a j ą c y c h jesienią na zimę do P a k i ­ stanu, bez w z g l ę d u na ich z a w ó d czy uprawiane z a j ę c i e . 1 6 1 7 18 1 9 2 0 I I . E T N I C Z N A PRZYNALEŻNOŚĆ P O W I N D A H Powindah, w ę d r o w n i kupcy-kramarze, rekrutują s i ę na terenie Afga­ nistanu z k o c z u j ą c y c h r e p r e z e n t a n t ó w patańskiego plemienia Ghilzai . 2 1 15 Narody Afganistanu, [w:] Narody Pieriedniej Azii. Narody mira. Moskwa 1957. 1 6 R. B . R a i J a m i a t, Rough Notes on the Nasar, Kharot and other Afghan Powindahs, Kwetta 1922 (Wydawnictwo to obecnie jest rzadkością). Bardziej koczownicze są plemiona patańskie mieszkające w Afganistanie. Na 6 milionów Patanów w Afganistanie uważa się, że 2 miliony stanowią koczow­ nicy. Nomady zmówi oddaje s i ę g ł ó w n i e plemię patańskie Ghilzai. Zresztą nawet tam trzeba rozróżnić kilka rodzajów nomadyzrnu, od całkowitego po częściowy, połączony z czasową osiadłością, a nawet uprawą roli. S ł o w o kuczi (język pasztu), pochodzące od perskiego — kucz 'podróż', 'wędrówka', zna też K . F e r d i n a n d (autor rozdziału X I X : Les nómades, [w:] H u m l ů m , La géographie..., s. 277), który przeprowadzał badania etnograficzne wśród n o m a d ó w Afganistanu w latach 1953—1955. H u m 1 u m, La géographie..., s. 344. Spotykałem się w północnym B e l u d ż y stanie, na terenach patańskich (w Gulistanie), też z w y m o w ą powandah. Wśród P a t a n ó w spotykałem też określenie patańskich koczowników posia­ dających owce, kozy, wielbłądy i osły, trudniących się prawie wyłącznie wypasem swych trzód, nazwą maidar (Gulistan). Por. też H u m 1 u m, op. cit., s. 282. D. N. W i 1 b e r, Afghanistan, Country Survey Series. Yale Stations, New Haven 1956, s. 278. 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 24 - Etnografia Polska Т. V I I �KRZYSZTOF 370 WOLSKI Siedziby tego plemienia w Afganistanie rozciągają się na przestrzeni p o m i ę d z y górami Koh-i-Baba na północy, a zachodnimi pasmami Gór Sulejmana na południu; na zachodzie podchodzą do granic prowincji Kandahar, na wschodzie pod miasto Gardez, sąsiadując z plemieniem Sulejman-Khil i Waziri, zaś na p ó ł n o c o - w s c h o d z i e sięgają aż poza Ghazni do Sefid-Koh, sąsiadując na tym odcinku z plemionami Afridi i M a n g a l . A f g a ń s c y koczownicy, pasterze, zajmujący się r ó w n i e ż handlem, rekru­ tują się też z innych plemion patańskich, m ó w i ą c y c h różnymi narzeczami j ę z y k a pasztu . Plemiona Durrani (okolice Kandaharu), Slemankhil i K a kar (Góry Sulejmana) dostarczają też k o c z o w n i k ó w , lecz nie tak licznie jak G h i l z a i . Z dawna z t e r e n ó w Indii znani są ze swego handlu przed­ stawiciele patańskiego plemienia Sulejman-Khil. Powindah nawet na terenie z a m i e s z k a ł y m przez P a t a n ó w w Pakista­ nie różnią się od otaczającej ludności o s i a d ł e j . Różnice powodują stałe antagonizmy. Ludność osiadła nie lubi k o c z o w n i k ó w , nomadzi bowiem wyrządzają swymi trzodami szkody w zasiewach i sadach. Kradną plony. Często podczas przechodów rabują na drogach. Koczownicy też niejedno­ krotnie przywlekają epidemie oraz pomory na zwierzęta domowe. Powin­ dah nie posiadają własności nieruchomej. Zasadnicza różnica polega też na tym, że zamieszkują w n a m i o t a c h , a nie w lepiankach. Namioty ich są kształtu podłużnego. Jako pokrycia u ż y w a się wielkich czarnych płacht — kilimów, utkanych z koziej w e ł n y . Do przykrycia na22 2 3 24 2 5 2 0 2 2 Ośrodkiem plemienia Ghilzai jest twierdza Kalat-i-Ghilzai, leżąca około 120 km na północny wschód od Kandaharu. Język pasztu (wg wymowy P a t a n ó w z okolic Kwetty i Fort Sandeman oraz z Peszawaru) należy do wschodnioirańskiej grupy języków indoeuropejskich. Obec­ nie od r. 1936 wprowadza się pasztu jako język urzędowy Afganistanu, na miejsce używanego dotychczas perskiego. Por. Pakhtu, „Afghanistan News", London t. X I : 1958, nr 7, s. 8—10. Plemiona Durrani i Kakar mają ułatwiany handel i przemyt, bowiem sie­ dziby ich znajdują się po obu stronach granicy afgańsko-pakistańskiej, na odcinku od rzeki Lora-Piszin aż po tereny koło Fort Sandeman w Pakistanie. Kontakty, pomimo że są bliskie i częste, nie prowadzą do zacieśnienia sto­ sunków osobistych ani do zawierania związków rodzinnych. Odwieczne konflikty ludności osiadłej i koczowniczej dają się w y c z u w a ć przy każdej sposobności. Powindah zasadniczo nie zawierają z w i ą z k ó w małżeńskich z ludnością osiadłą, chyba że jakiś bogatszy koczownik kupi sobie żonę u któregoś z uboższych przed­ stawicieli ludności osiadłej. Sprzedaż córki jakiemuś Powindah spotkałaby się z taką dezaprobatą osiadłego otoczenia, że to prawie wyklucza możliwość podobnej transakcji. Koczownikom Afganistanu i ich namiotom oraz namiotom beludżystańskirn poświęcił K . Ferdinand specjalne studia. K . F e r d i n a n d , Nomadestudier i Afgha­ nistan, „Nenneskets mangfoldighed", Kobenhaven 1957; t e n ż e , Black tents of Baluchistan, and their Affinities in the Neighbouring Regions, „Journal of the Danish Etnographical Society", Kobenhaven 1959. 2 3 2 4 2 5 215 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 37] Ryc. 2. Namioty k o c z o w n i k ó w w dolinie rzeki Boi an (marzec 1961) Fot. к. Wolski miotu s ł u ż y pięć dużych płacht. N a j w i ę k s z a — to pokrycie górne, pozo­ s t a ł e to zasłony boczne. Do odkrywania przeznaczona jest jedna z dłuż­ szych ścian bocznych i płachta p o d w i n i ę t a ku górze. U wielu n o m a d ó w kręgu świata m u z u ł m a ń s k i e g o p ł a c h t y przykry­ w a j ą c e namioty są sporządzane z koziej w e ł n y . Z tej w e ł n y (czarnej) sporządza się r ó w n i e ż płachty namiotowe u Beni Cid H á m m a i Hamema, n o m a d ó w tunezyjskich . Zresztą przypuszcza się, że typ namiotu czar­ nego, z w i e l b ł ą d e m jako z w i e r z ę c i e m transportującym taki namiot, został wprowadzony z A z j i na tereny północnej Afryki dopiero od I V wieku n.e. Namiot czarny jest duży, w odróżnieniu od m a ł e g o owalnego na­ miotu Khanabadusz, przenoszonego przez osiołki (w Pakistanie). 27 2 8 Ten d u ż y typ namiotu w y r ó ż n i a Powindah od koczowniczego otocze­ nia też na terenie Afganistanu, gdzie spotyka się namioty — jurty (kibitka) i czworograniaste namioty (o mocnej drewnianej konstrukcji), 2 7 H. N a c h t i g a l , Beiträge zur Ethnographie der tunesischen Nomaden, „Baessler-Archiv", Neue Folge, Berlin t. I X : 1961, s. 164—167. E . R a c k o w i W. C a s k e l , Das Beduinenzelt, „Baessler-Archiv", Berlin t. X X I : 1938. s. 181—184 2 8 �KRZYSZTOF 372 WOLSKI Ryc. 3. Namioty koczowników na przełęczy Bolan (marzec 1961) Fot. к. wolski kryte r ó w n i e ż czarną derą. Obecnie coraz częściej widzi s i ę u Powindah namioty wprawdzie dawnego kształtu, lecz kryte już grubym 29 namiotowym , albo nawet takie namioty, jakich używają płótnem ekspedycje europejskie. odzieżą. W ich ubiorze p r z e w a ż a kolor czarny lub szary, podczas gdy u ludności Powindah wyróżniają się od otoczenia r ó w n i e ż osiadłej 3 0 kolor b i a ł y i barwy j a s n e . Odnosi s i ę to z a r ó w n o do ubioru m ę ż c z y z n , jak i kobiet. Mężczyźni 2 9 noszą czarne turbany—zawoje (patkaj), bez podkładania Grupa Powindah z plemienia Slemankhil z Chorasanu, wśród której pro­ wadziłem badania pod Kwettą w maju 1961 г., używała już namiotów krytych płótnem namiotowym, kształtu odbiegającego od dawnych typów. Odzież taką u Powindah spotykałem w Czamkani pod Peszawarem (luty 1961 г.), w Sadikabadzie, w Bahawalpurze (kwiecień 1961), w Sibi i Dadhar (styczeń 1961) i w środkowym Sindzie (marzec 1961). Podczas moich badań zwra­ cano mi stale u w a g ę na w y s t ę p o w a n i e czarnego koloru w odzieży koczowników. Jest to uwarunkowane brakiem możliwości częstego prania białej lub jasnej odzieży. Miałem jednak możność stwierdzenia, iż Powindah używają w męskiej odzieży koloru białego. B y ł y to odświętne, bogato zdobione haftem koszule (haft na man­ kietach i przodach) i -szarawary portug (haft na mankietach nogawic). 3 3 �POWINDAH, Ryc. 4. Bostan, KOCZOWNTCY styczeń AFGANISTANU 1 373 PAKISTANU 1961. Namiot mały Powindah Wewnątrz łóżko (kat) rzemieślników. Fot. к. wolski czapeczki ani kasku. Koniec m a t e r i a ł u ( b a w e ł n a , w y j ą t k o w o jedwab) z za­ w o j u spada na lewe r a m i ę (szambla). Koszule m a j ą z czarnego l u b szarego p ł ó t n a , o r ę k a w a c h długich, szerokich, w y j ą t k o w o t y l k o p o s i a d a j ą c y c h europejskiego k r o j u m a n k i e t y i k o ł n i e r z e . Koszule te są szerokie, w giezce namarszczane, z a p i n a j ą się na piersi po prawej stronie s z y i . S ą d ł u g i e do k o l a n l u b nawet dłuższe, o j a k i e ś 15 cm, po bokach rozcięte. Nosi s i ę j e wypuszczone na spodnie. Spodnie t y p u s z a r a w a r ó w są z podobnego m a t e r i a ł u j a k koszula; zdobione są h a f t a m i na mankietach. Serdak—kamizelka (sardyj) jest bo­ gato zdobiona o b r z e ż e n i a m i z g a l o n ó w szychowych i t a k i m i ż obszyciami czterech kieszeni z e w n ę t r z n y c h . Jako odzież zwierzchnia s ł u ż ą szale—za­ woje w e ł n i a n e , n a r z u t y w e ł n i a n e , w o j ł o k o w e , b i a ł e z rękawami (któ3 1 :i2 :H Nowsze koszule zapinają się, tak jak współczesne europejskie, na przedzie, na środku piersi. Białe kosej są charakterystyczne dla okręgu Kandahar w Afganistanie. Por. B. M a r k o w s k i , Die materielle Kultur des Kabulgebietes, Leipzig 1932, s. 66. 3 3 �Ryc. 5. Kwetta, mai 1961. Nowszy namiot Powindah. Na pierwszym planie siodła khata i kadziawa J Fot, K. Wolski �POWINDAH, KOCZOWNICY Ryc. 6. Bostan, styczeń 1961 AFGANISTANU I PAKISTANU Ubiory Powindah. Mężczyzna w białym stroju 375 odświętnym Fot. к. wolski 33 rych się nigdy nie używa), zwane kosej , lub amerykańskie wojskowe płaszcze z demobilu. Zimą noszą długie baranie kożuchy, zwane postin . Spotyka się je raczej na szlakach północnych, a nie w Beludżystanie i Sindzie, gdzie jest cieplej. Kożuchy te nie mają pokrycia. Są wypra­ wiane na kolor żółty. W obrzeżeniach miewają hafty żółtego koloru, wykonane przędzą bawełnianą lub lacetem. 34 3.1 w i e ś Szikhan, okręg Kwetta — Piszin, 7 I I 1961; por. rysunek bardzo stroj­ nego kosej z haftami obrzeżającymi i na rękawach w Narody Afganistana, [w:] Narody Pieriedniej Azii. Narody mira, Moskwa 1957, s. 87. Nazwa postin, określająca kożuch męski, w y s t ę p u j e też na terenie radziec­ kiej Turkmenii. G. P. W a s i 1 i e w a, Itogi roboty turkmienskogo otriada choriezmskoj ekspiedicii za 1948 д., [w:] Archieołogiczeskije i etnograficzeskije roboty choriezmskoj ekspiedicii 1945—1948, Moskwa 1952, s. 449, ryc. 9. 3 1 �KRZYSZTOF 376 Ryc. 7. Bostan, styczeń WOLSKI 1961. Kobiety Powindah rzemieślników Fot. к. wolsM Obuwie Powindah noszą trojakie: skórzane czarne sandały, zwane capiej , pantofle z z a g i ę t y m i k u górze noskami, zwane kapy, albo buty z a m e r y k a ń s k i e g o demobilu. Ubodzy Powindah pończoch ani skarpet nie używają. Bogatsi mają skarpety wyrobu europejskiego. Pierścienie noszą m ę ż c z y ź n i na serdecznych i m a ł y c h palcach obu rąk. 3S 3 6 Ubiór kobiecy jest w całości koloru czarnego. Spodnie—szarawary, koszula długa do kostek, suto marszczona w p o d w y ż s z o n y m stanie oraz s z a l — z a w ó j są koloru czarnego. 3 7 3 5 M a r k o w s k i , op. cit., tabl. X X I , dla tych sandałów podaje nazwę z okolic Kabulu: czepli, zaznaczając, że jest to obuwie górali afgańskich (Bergafghanen), czyli Patanów, w odróżnieniu od ludności miejskiej Kabulu. Pierścienie, zw. gutki, b y w a j ą przeważnie srebrne, z dużymi kamieniami półszlachetnymi z Afganistanu, szlifowanymi półokrągło. Giezka na przodzie jest bogato zdobiona (grewań) haftem i okrągłymi naszyciami (różami), zwanymi wotaj, które przyszywa się na narożach pokrytej haftem powierzchni giezki, a czasem i na ramionach. 3 6 3 7 �KOCZOWNICY A F G A N I S T A N U I POWINDAH, PAKISTANU 377 3 8 Koszula—suknia kobieca zwie się ghagra. Ma ona szerokie r ę k a w y , z ozdobionymi haftem mankietami, zw. hule. U dołu sukni przebiega haftowany szlak. Zimą wkładają kobiety długi watowany chałat. Spodnie szarawary b y w a j ą dwojakiego kroju. Pierwszy jest analogiczny do kroju m ę s k i c h portug. Tego typu szarawary noszą też dziewczynki. W drugim typie w y s t ę p u j ą w ą s k i e nogawki, sięgające od kostek do kolan, w y ż e j szarawary są fałdziste . W ą s k i e spodnie kobiece b y w a j ą wykonane często z materiału kolorowego w p o d ł u ż n e pasy czerwone i granatowe. Zasłony zwanej purdah, czyli burka, koczowniczki nie n o s z ą . Pantofle mają z p o d g i ę t y m i noskami, suto wyszywane szychem lub (pod w p ł y w e m beludżyskim) kolorową b a w e ł n ą . Bardzo obfita biżuteria, składająca się z b r a n s o l e t na rękach i nogach, n a s z y j n i k ó w , licznych pierścieni i kol­ c z y k ó w w uszach i nosie, u z u p e ł n i a ubiór. 3 9 4 0 41 4 2 Mężczyźni noszą w ł o s y p r z e w a ż n i e p r z y c i ę t e na w y s o k o ś c i dolnej części ucha. Kobiety zaplatają w ł o s y nad czołem w liczne drobne war­ koczyki, które n a s t ę p n i e półkolisto upinają po bokach g ł o w y . 4 i Ciemny kolor odzieży odróżnia Powindah od ludności osiadłej . O d ­ różniają się też ubiorem dzieci, wystrojone wedle afgańskich w y m o g ó w mody dziecinnej. Ubiór dzieci podobny jest do ubioru dorosłych z tą jedną różnicą, że bywa on częściej kolorowy. Dziewczynki mają dokładnie skopiowany 3 8 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. 1: Kultura materialna, K r a ­ ków 1929, s. 448—449, nazywa ten typ koszuli suknią, zaznaczając, że w y s t ę p u j e on u Słowian wschodnich. Jako ubiór męski S a r m a t ó w widzi się go na pomniku Trajana w Rzymie. M. T i l k e (Studien zur Entwicklungsgeschichte des orientali­ schen Kostüms, Berlin 1923) zna go z Kaukazu i Persji. Kobiece szarawary mają nogawki u dołu węższe niż męskie i nie posiadają tak ozdobnych mankietów. Przy spodniach o wąskich nogawkach stosuje się wato­ wanie dolnej części, która dosyć ściśle przylega do łydek. Szal —• zawój kobiecy w języku pasztu nosi n a z w ę poruni, a w języku urdu zwie się dupata. Szerokie metalowe bransolety, przeważnie srebrne, nazywają s i ę bangrij. Są one do 20 cm szerokie. Dwie części, górna i dolna, są łączone w całej szerokości zawiaskami. Grube naszyjniki (przeważnie srebrne), przypominają polskie z wykopalisk archeologicznych, lecz obficie zdobione nacięciami i graniastymi guzami, zwą się łożej. Na szyi zawiesza się też amulety (tawiz, czyli tafiz). Są one prostokątne, skórzane lub srebrne, nieco podobne do beludżyskich (por. H . F i e l d , An Anthro­ pological Reconaissance in West Pakistan, Cambridge 1955, Massachusetts 1959, ryc. 64). Na szyi często zawiesza się kilka tawiz na sznurze paciorków lub ta­ siemce. Mężczyźni noszą tawiz na tasiemce na szyi lub w skórzanej opasce w o k ó ł bicepsa prawej ręki. Mężczyźni Patanie osiedli noszą koszule i spodnie białe. Podobnie ich kobiety, które wychodząc z domów o k r y w a j ą się długą do ziemi białą zasłoną, zw. purdah (urdu) lub burka (pasztu). 3 9 4 0 4 1 4 3 4 3 �KRZYSZTOF WOLSKI Ryc. 8. Bostan, styczeń 1961. Dziewczynka Powindah haftująca swój (dziewczynka 9-letnia) Fot. grywan K. Wolski strój kobiecy. Jedynie ghagra posiada mniej fałd. Nie noszą też przed dwunastym rokiem życia pierścionków i zbyt licznych naszyjników. Grywan dziewczynek jest bogato zdobiony haftem, a wotaj otoczony mu­ szelkami . Spodnie—szarawary noszą mniej fałdziste, a z a w ó j jest prze­ w a ż n i e czarny lub kolorowy, z kwiecistego perkalu. Czasami spotyka s i ę też spodnie z barwnego perkalu. Ubiór d z i e w i ę c i o l e t n i e g o chłopca składa s i ę z długiej koszuli kamiz, m a ł e g o serdaka sardyj, zawoju patkaj i czasami pantofli kapy. Z w y 4 4 4 5 'A Wykonawczynią haftów i ozdób sukien bywa przeważnie nosząca je właści­ cielka. Patkaj bywa wiązana tak jak męska lub znacznie ciaśniej. i s �Ryc. 9. Kwetta, maj 1961. Chłopcy w granatowych kamiz w czerwone pasy. sardyj i patkaj Fot. co к. Wolski -a �KRZYSZTOF 380 WOLSKI jątkiem sardyj, który jest w i e r n ą kopią m ę s k i e g o , kamiz i patkaj b y w a j ą kolorowe, z mocnego, b a w e ł n i a n e g o materiału w pasy (z naszywanymi ozdobami przy grywan i lastima). Kamiz i patkaj b y w a j ą szare lub czarne. Kamiz sięga do p o ł o w y łydek, a nawet kostek. Starsi chłopcy otrzymują spodnie. Mniejsi tej części odzieży nie noszą wcale. Małe dzieci ubiera się w kamiz (koszula) i kapturek. W tym stroju w y s t ę p u j ą n i e m o w l ę t a i dzieci do lat trzech. Kapturek ozdobiony bywa dwoma wotaj umieszczo­ nymi ponad skronianii dziecka. M i ę d z y wotaj nad c z o ł e m brzeg kapturka pokrywa s i ę haftem. M a ł y m dziewczynkom daje s i ę naszyjniki i liczne szklane bransoletki na obie rączki oraz kolczyki. Chłopcy tych ozdób nie noszą . W ubiorze kobiet z a c h o w u j ą s i ę nadal tradycyjne formy. Nawet w bi­ żuterii zachowane są jeszcze pradawne wzory, choć tylko w tej dziedzi­ nie można o b s e r w o w a ć w p ł y w europejskiej sztuki. Konserwatyzm kobiet m u z u ł m a ń s k i c h pozwala n a w y s u n i ę c i e twierdzenia, że d ł u g o jeszcze b ę ­ dzie się z a c h o w y w a ć u nich tradycyjna odzież. Powolne przemiany spo­ łeczne zachodzące w Afganistanie i Pakistanie chyba dopiero w ostatnim etapie dojdą do k o c z o w n i k ó w i b ę d ą m o g ł y d e c y d u j ą c o w p ł y n ą ć na ich sposób bytowania. Opisany p o w y ż e j ubiór Powindah spotkać m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e na szlakach koczowniczych P a t a n ó w w Afganistanie i Pakistanie. Coraz częściej zanikają poszczególne części tradycyjnej odzieży, g ł ó w n i e w ubio­ rze m ę ż c z y z n , na rzecz kosmopolitycznych ubiorów europejskich. 4 6 I I I . T E R E N Y WĘDRÓWEK Terenem działalności i w ę d r ó w e k Powindah są wschodnie krańce W y ­ ż y n y Irańskiej i ziemie tym krańcom przyległe. Corocznie Powindah z t e r e n ó w Afganistanu, zaliczający się do tam­ tejszych P a t a n ó w m ó w i ą c y c h j ę z y k i e m pasztu, w ę d r u j ą przez przełęcze Gór Sulejmana, g ł ó w n i e przez przełęcz Kodżak (2100 m n.p.m.) w górach K w a d ż a Amran w pobliżu Czamanu i przez przełęcz Khajber (1030 m n.p.m.) p o m i ę d z y Dżalalabadem a Peszawarem w Pakistanie. Te dwa g ł ó w n e szlaki łączą najlepiej prowincje sąsiednich krajów. Szlak p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i łączy afgańskie prowincje Kandahar i F a r a h przez Spin Baldak, Czaman, przełęcz Kodżak, K w e t t ę w Pakistanie i da­ lej przez Spenzand i przełęcz Bolan (1750 m n.p.m.), Kolpur, Macz, Bibi Nani, Gokurt, Dadhar i Sibi z Szikarpurem w Sindzie i z terenami nad dolnym Indusem. Droga do Szikarpuru w X I X wieku nie zawsze była 4 6 Czasami mają tylko m a ł e koliste kolczyki. �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 381 bezpieczna. Na odcinku p o m i ę d z y przełęczą B o l á n a Szikarpurem kara­ wany narażone b y w a ł y na napady wojowniczych plemion beludżskich Mari i Bugti, a także mniejszych Raisani, Magzi, L a h r i czy Dżamali. Stąd też w p o ł o w i e X I X wieku w ę d r o w a n o przez Kalat do p o r t ó w Morza Arabskiego i do Dolnego Sindu. O d g a ł ę z i e n i e przez przełęcz Lak, łączące K w e t t ę z Mastungiem i Kalatem, nie gra obecnie w a ż n i e j s z e j roli, bowiem szlak przechodzi przez pustynne tereny B e l u d ż y s t a n u i do komunikacji z Karaczi prawie nie jest u ż y w a n y . Jest to stara droga zwana Patan Vat . Wiodła ona dwoma szlakami z Karaczi do Kalatu . Szlaki te roz­ chodziły s i ę w Khuzdar, wschodni ( w ł a ś c i w y Patan Vat) w i ó d ł z Karaczi doliną rzeki Hab, przez Mahři i Gumbaz do Khuzdar, zachodni zaś z K a ­ raczi przez Uthal, Wiaro, Bela, Tharra, Wad do Khuzdar. J a k sama nazwa drogi wskazuje, b y ł to szlak Powindah (Patanów). Idąc tym szlakiem omijali p o ś r e d n i c t w o handlowe k u p c ó w z miasta Szikarpur w p ó ł n o c n y m S indzie. Omijali też trudną dawniej do przebycia płaską, bezwodną, gli­ niastą p u s t y n i ę Pat p o m i ę d z y Sibi a Dżakobabadem. Na terenie tej pu­ styni jeszcze obecnie Powindah starają s i ę nie przecinać jej w kierunku p o ł u d n i k o w y m z Sibi do Dżakobabadu, lecz obchodzić zachodnimi k r a ń ­ cami z Dadhar (omijając Sibi) do Bhag i na Mirpur Bibiwari do Usta Mohammad i Dżakobabadu. Wracając do szlaków ś r o d k o w o - b e l u d ż y s t a ń skich, stwierdzić trzeba, ż e z Mastungu i Kalatu prowadzące drogi do p o r t ó w Makranu b y ł y zawsze słabiej uczęszczane. Prawie zamarły ten szlak w dobie obecnej wiedzie od Kalatu do Surab, Dżanżal, Pandżżur i stąd przez Hoszab do m a k r a ń s k i e g o portu Pasni. Drugie odgałęzienie tego szlaku prowadzi z Hoszab przez Turbat do Santsar i stąd do G w a daru lub Dżiwani. 4 7 4 8 Druga, s ł a w n a historyczna przełęcz Khajber łączy tereny podnóża g ó r Koh-i-Baba i K a b u l w Afganistanie z P e n d ż a b e m . Szlak ten dochodzi do Rawalpindi, obecnej stolicy Pakistanu, do Gudżrat, do Lahore. Obecnie Lahore jest najdalszym punktem tego w a ż n e g o szlaku, lecz jeszcze przed podziałem Indii, w roku 1947, dochodzono t ę d y do wielkich nizin Hindustanu i do e m p o r i ó w handlowych delty Gangesu i Bramaputry. Szlakiem tym karawany Powindah docierały aż do Kalkuty. B y ł to bardzo ruchli­ w y i uczęszczany szlak ze w z g l ę d u na dogodne warunki terenowe. P u ­ stynie nie utrudniały tutaj komunikacji. Jedynie p o w a ż n i e j s z e niebez4 7 Odnośnie do dawnego Patan Vat (Szlaku Patanów) trzeba zaznaczyć, iż obecnie rząd pakistański planuje przeprowadzenie tędy z Karaczi przez Bela, Wad, Khuzdar, i Kalat do Kwetty autostrady omijającej Sind (znaczne skrócenie trasy przejazdu). ' Od s c h y ł k u X I X wieku datuje s i ę upadek Kalatu. Uspokojenie zaplecza przełęczy Bolan w y l u d n i ł o szlak Patan Vat. Linia kolejowa odebrała ruch osobowy. Z kilkunastu tysięcy ludności (szacunkowo) Kalat w roku 1Г51 spadł do 2009 głów ^Pakistan Statistical Yearbook, 1957, s. 21). ,8 �KRZYSZTOF 382 WOLSKI p i e c z e ń s t w a groziły na odcinku p o m i ę d z y Peszawarem i D ż a l a l a b a d e m od napaści rozbójniczych plemion patańskich Afridich, Mohmand i Orakzai. Szlaku tego strzegły w górach twierdze Landi Kotal, Dżamrud, P e szawar i Attok. Na tym szlaku, w odróżnieniu od poprzednich, odgry­ w a j ą bardzo poważną rolę w o ł y jako siła pociągowa. Nie wykorzystuje s i ę tu w o ł ó w jako zwierząt jucznych, lecz jako pociągowych, z a p r z ę g n i ę t y c h do olbrzymich w o z ó w transportowych. Karawany tych w o z ó w , ciągnię­ tych przez w o ł y , są charakterystycznym widokiem na drogach P e n d ż a b u . Przy transporcie praktykuje się tutaj przewozy nocne, zaś upalne dnie przeznacza się na odpoczynek dla zwierząt i ludzi. Transportem tym nie zajmują się Powindah, którzy najchętniej u ż y w a j ą jucznych w i e l b ł ą d ó w . Pomniejsze przełęcze i szlaki mają tylko lokalne znaczenie, są one bowiem w y ż e j położone i trudniej dostępne . Przełęcz Pajwar (na wys. 2600 m n.p.m.) w górach Sefid-Koh łączy przez Pajwarkotal afgański Gardez i K a b u l z Paraczinarem i Kohatem w Pakistanie . Drobne prze­ łęcze łączą tereny afgańskich prowincji Paktia i Ghazni z sąsiednimi górskimi ziemiami Pakistanu. Jedna z w a ż n i e j s z y c h tutaj dróg to trzystokilometrowy szlak z Kalat-i-Ghilzai w Afganistanie przez słabiej u c z ę s z ­ czaną obecnie przełęcz Gomal (wysoko położona i m a ł o bezpieczna) do Fort Sandeman w Pakistanie, a także do Dera Ismail K h a n . Dawniej tym szlakiem z Dera Ismail K h a n do Ghazni szedł znaczny handel indyjski, utrzymywany g ł ó w n i e przez Powindah. Szlak ten biegł w z d ł u ż koryta rzeki G o m a l . Charakterystyczne jest obecnie, ż e Powindah u s u w a j ą się coraz bar­ dziej na ustronne szlaki, na m a ł o i słabo uczęszczane boczne drogi. Daje się to o b s e r w o w a ć tak w rejonach nadgranicznych, jak i w e w n ą t r z k r a j u , gdzie na mniejszych rynkach, przy mniejszej podaży łatwiej im zbyć s w ó j j a k o ś c i o w o nie najlepszy towar. W ostatnim dziesięcioleciu dają się także o b s e r w o w a ć zmiany miejsc przechodu na przełęczach Gór Sulejmana. Ograniczenia handlu Powindah, po roku 1950 w Afganistanie i nieco później w Pakistanie, m i a ł y z w i ę k s z y ć dochody celne obu p a ń s t w w handlu oficjalnym. W w y n i k u zamknięcia g ł ó w n y c h szlaków barierami celnymi Powindah przechodzą obecnie ścieżkami granicznych gór, których praktycznie nikt nie jest w stanie ustrzec w tych dzikich pustynnych stronach. Powindah prak­ t y k u j ą t e ż inne sposoby w porozumieniu z nadgranicznymi sardarami 4 9 5 0 5 1 52 4 9 Stanowią za to idealne tereny dla przemytu. Gardez ma też połączenie przez Matun z Thal i Kohatem w Pakistanie. Po obu stronach granicy na tym szlaku, w pobliżu przełęczy Gomal, ma swe siedziby i ziemię plemię Sulejman-Khil, z którego zawsze rekrutowało się spare* Powindah. Por. H u m l u m, ba géogra.phie..., s. 344. 5 0 5 1 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 383 (naczelnikami szczepów). Przerzucają mianowicie towary w w i ę k s z y c h partiach przez granicę, składając je u sardara. G ł ó w n y zaś tabor z kobie­ tami i dziećmi przebywa granicę na wielkim szlaku, w i o z ą c towary w m i ­ nimalnej ilości i nie podlegające cłu. Potem dopiero do któregoś rozbi­ tego obozu dowozi się przemycony towar z meliny u sardara . W zasięgach w ę d r ó w e k również następują pewne zmiany. Przed po­ działem b. Indii Brytyjskich w r. 1947, Powindah zapuszczali się daleko w głąb ziem indyjskich. Obecnie ograniczają się raczej do t e r e n ó w P a ­ kistanu . Grają tu r ó w n i e ż p e w n ą i nawet znaczną rolę w z g l ę d y religij­ ne, Powindah bowiem są m u z u ł m a n a m i i na terenie Indii nie m o g ą ocze­ k i w a ć ż y c z l i w e g o przyjęcia. W Pakistanie Powindah docierają wszędzie, nawet do odległego Dol­ nego Sindu, omijają jedynie p o ł u d n i o w y i zachodni B e l u d ż y s t a n , ze w z g l ę d u na jego ubogi, pustynny, bardzo biedny i n i e g o ś c i n n y charakter. Powindah handlarze pozostają na obczyźnie dłużej niż pasterze, g d y ż nie m u s z ą się stosować do potrzeb trzód . Szlaki ich w ę d r ó w e k są nie­ stałe. Niekoniecznie co roku przechodzą przez te same miejscowości. G d y napotykają gdzieś trudności, w n a s t ę p n y c h latach omijają to miejsce. Powindah, jak wszyscy koczownicy, czują się ludźmi niezmiernie wolnymi, swobodnymi. Nie chcą uznawać nad sobą jakiejkolwiek w ł a d z y , która by mogła w n o s i ć choć cień p r z y m u s u . Z p o k ł o n e m do swoich sardarów jeżdżą tylko raz na kilka lat. Sardarowie ich reprezentują zwy­ kle osiadłą część plemienia, choć na bardziej nieurodzajnych terenach także koczują. Koczownicy ci związani są ściśle ze swymi malikami , to jest drob­ nymi naczelnikami, zazwyczaj koczującymi razem ze swymi w s p ó ł r o dowcami. Malikowie i sardarowie Powindah nie są bogaci (inaczej niż u plemion osiadłych). W rękach ich skupiają się wszystkie informacje potrzebne szczepowi, oni nawiązują kontakty w e w n ę t r z plemienia. Pia­ stują r ó w n i e ż w ł a d z ę sądowniczą. Niekiedy też organizują w ę d r ó w k i ko53 5 4 5 5 56 51 5 3 Gdy w marcu 1961 r. byłem w jednym takim punkcie koło Qila Saifullach, w okręgu Zhob w Pakistanie, zaproponowano mi wycieczkę z przemytnikami do Kabulu. Wg informacji Hadżiego Hafizullaha Khana Aczakzei molika Gulistanu. Jeszcze z końcem kwietnia i w maju spotykałem w okręgu Nawabszach W Sindzie Powindah kupców, ciągnących ze swymi wielbłądami po drogach i ścież­ kach kraju. Powindah z plemienia Slemankhil zapytany o siedzibę swego ¡tardara odpo­ wiedział, że nie ma sardara. Na uwagę, ż e jak nie ma sardara, to nie jest Slemanhil, tylko bezplemiennym wyrzutkiem, odpowiedział, iż sardar mieszka pod Kabulem i nie koczuje. Malik (słowo pochodzenia arabskiego), zarządca, naczelnik szczepowy, niższy w randze od sardara. Często też tylko naczelnik (dziedziczny) we wsi patańskiej. 5/1 Ъо 5 0 57 �KRZYSZTOF 384 WOLSKI c z o w n i k ó w . Ich o b o w i ą z k i e m jest opieka nad chorymi, starcami, siero­ tami i wdowami, które nie posiadają bliższej rodziny. Do przybycia z p o k ł o n e m do sardara skłania Powindah konieczność w c i ą g n i ę c i a nowo urodzonych chłopców do plemiennych rejestrów sardarskich. I V . ZAJĘCIA P O W I N D A H Jeżeli się będzie s k ł o n n y m przyjąć szerokie znaczenie, jakie obecnie posiada nazwa Powindah, n a l e ż y m ó w i ć o zajęciach Powindah, a nie o ich zajęciu. Określając wyrazem Powindah wszystkich k o c z o w n i k ó w patańskich, będzie ich trzeba podzielić na kilka specjalizujących s i ę grup. Wśród n o m a d ó w afgańskich w ę d r u j ą na z i m ę do Sindu ze swymi wielbłądami, osłami, owcami i kozami patańscy p a s t e r z e . Przy przejściu granicy z Afganistanem składają w ł a d z o m pakistańskim opłatę w w y s o k o ś c i 4 anna od owcy lub kozy . Pasterze mają stałe szlaki w ę ­ drówek. S t a ł y m i są też i ich zajęcia, tj. wypas trzód i wynajmowanie się m ę ż c z y z n do robót polnych z w i e l b ł ą d a m i i osłami. Kobiety zajmują się w tym czasie przygotowywaniem posiłków, praniem, naprawianiem lub ozdabianiem odzieży albo produkcją k i l i m ó w na l e ż ą c y c h przeno­ ś n y c h warsztatach. I n n y m zajęciom oddają się pasterze tylko ubocznie. Wędrują ze swoimi trzodami d o s y ć wolno. A b y nie m ę c z y ć zbytnio z w i e r z ą t , nie robią dłuższych m a r s z ó w niż około 15 k m na dzień. 5 8 5 9 6 0 Przejście tych pasterzy przez przełęcz Bolan odbywa się często tradycyjnymi szlakami. Koczownicy omijają n o w ą asfaltowaną szosę, ciągnąc ze swymi trzodami dawnymi ścieżkami, których obecnie nie u ż y w a się. Wąską ścieżką u podnóża skał idą sznurkiem wielbłądy, przy nich plączą się m ł o d e sztuki (przy wiosennym powrocie z Sindu), zw. dżiongej (wielbłądziątko), p r z y w i ą z a n e sznurkami z koziej w e ł n y do ogo­ n ó w lub n ó g matek. Obok, mniej u p o r z ą d k o w a n y m szeregiem maszerują o b ł a d o w a n e osiołki. Na osłach jadą dzieci, czasami m a ł e jagnięta i koźlęta, a trafia się, że i kury. Osobno, ł a w ą lub drobnymi grupkami, w ę d r u j ą kozy, bardziej zwartą grupą owce z.podrastającym p r z y c h ó w k i e m urodzonym w Sindzie. Z w i e ­ rzęta te idą dnem rzeki Bolan, tuż ponad w o d ą słabo sączącą się po 5 8 Pasterzy tych określa się w Afganistanie nazwą moldar. 4 anny równają się 0,25 rupii pakistańskiej. Jest to opłata stosunkowo wysoka. Ludność osiadła mówiąc o Powindah pasterzach stale podkreśla ich przy­ wiązanie do swoich zwierząt. Słyszałem nawet takie określenie, iż Powindah ko­ chają swoje zwierzęta tak jak swoje dzieci. 6 9 6 0 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 385 Ryc. 10. Bostan, styczeń 1961. Powindah rzemieślnik w sandałach Fot. capiej K. Wolaki szutrowym dnie. Trzoda ta goniona jest przez c h ł o p c ó w — p o d r o s t k ó w lub mężczyzn. Dalszą p o w a ż n ą grupą w ś r ó d patańskich k o c z o w n i k ó w odwiedzających corocznie wschodni i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i B e l u d ż y s t a n oraz Sind są r z e ­ m i e ś l n i c y , specjaliści od robót wodno-kanalizacyjnych. C i bądź od­ bijają od grupy swych krewnych pasterzy i podróżują osobno, bądź po­ dążają wraz z nimi starym szlakiem odwiecznej w ę d r ó w k i . W określo­ nych miejscowościach w y n a j m u j ą się do pracy przy czyszczeniu karezów , zakładaniu (kopaniu) nowych karezów w Beludżystanie, czyszcze6 1 6 1 Karez, kanał podziemny łączący cały szereg studzien ciągnących się od podnóża skał w kierunku niższego dna doliny, coraz płytszych, i w końcu wypro­ wadzający w o d ę m a ł y m strumykiem na powierzchnię terenu. 25 - Etnogralia Polska T. V I I �KRZYSZTOF 386 WOLSKI niu k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h w Sindzie lub czyszczeniu albo kopaniu nowych Rhat (nazwa w j ę z y k u brohui), Rahat (nazwa w j ę z y k u urdu), czyli szerokich studzien z k o ł o w r o t e m czerpiącym w o d ę , a poruszanym za pomocą kieratu ciągnionego przez w i e l b ł ą d y czy też w o ł y . R z e m i e ś l ­ nicy drobnymi grupami w y n a j m u j ą się do pracy w ł a ś c i c i e l o m urządzeń nawadniających. Zamieszkują wtedy u zamindarów . G d y zatrzymują się dłużej, wraz z nimi pozostają też ich ż o n y i dzieci, a nawet posiadane zwierzęta. Wynagrodzenie o t r z y m u j ą w g o t ó w c e i w n a t u r z e . W ł a ś c i w i Powindah to k u p c y . Znaczenie gospodarcze tego handlu i m o ż l i w o ś c i tych k u p c ó w dawno n a l e ż y c i e oceniano, a graniczne placówki celne dostarczały materiałów statystycznych . Wprawdzie kupcami s ą t e ż pasterze, lecz ci, zbyt uzależnieni od swych licznych trzód, mają mniejszy zasięg w ę d r ó w e k , a także ich nastawienie gospodarcze nie jest skierowane w y ł ą c z n i e na handel. W roku 1931 obliczano ilość Powindah k u p c ó w na około 20 000 głów. P o ł o w a z tej liczby docierała do Sindu i P e n d ż a b u . W ostatnich latach Powindah k u p c ó w , w ę d r u j ą c y c h po ziemiach zachodniego Pakistanu, b y ł o prawdopodobnie nieco w i ę c e j . K u p c y posiadający jedynie w i e l b ł ą d y docierają najdalej w swych w ę d r ó w k a c h , do serca Indii, a obecnie w Pakistanie aż do Dolnego Sindu, w okolice Hajdarabadu, Tatty i Karaczi, nie m ó w i ą c już o Multanie, Lahore czy Rawalpindi w Pendżabie. B y w a i tak, ż e pewne rodziny za­ t r z y m u j ą s i ę w r ó ż n y c h osadach na szlaku w ę d r ó w k i i tam pozostają aż do powrotu reszty k a r a w a n y . Wiosną wracają z karawaną do Afgani­ stanu. 62 63 6 4 6 5 6 6 67 6 3 Zamindar, właściciel ziemi (nazwa w językach pasztu d urdu od perskiego zamin — gleba, ziemia użyteczna rolniczo). Zamindar Abdul Aziz K h a n Panezai w Bostan, na północ od Kwetty, obli­ czał, iż yard wykopanego karezu kosztował w roku 1959 około 40 rupii pakistań­ skich (relacja ok. 5 rupii = 1 dolar USA). K u p c ó w tych K . Ferdinand określa nazwą tedżar, którą zna ze wschodniego Afganistanu, wspominając, i ż wędrują oni na tereny Pakistanu i Indii. Por. H u m l u m , La géographie..., s. 285. Np. plemię Lohani, oddające się w całości i zupełności koczowniczemu handlowi z Indiami, lato spędzało w Afganistanie a zimę w Indiach. W roku 1836 zarejestrowano 5140 wielbłądów, własności Lohani, przenoszących towary przez granicę. 40 000 wielbłądów tego plemienia przeszło granicę dźwigając tylko namioty i bagaże (a zapewne też ukryte towary). La structure économique de VAfghanistan, Societě d'Etudes et d' Informations éoonomiques, Paris 1932, s. 23. Spate O. H. K. India and Pakistan. A General and Regional Geography, London 1954, s. 427. Powody zatrzymania się bywają różne: doraźny zarobek, wykonanie jakiejś pracy rzemieślniczej, a często porody kobiet. Zatrzymują się wtedy Powindah w prywatnych karawanserajach, należących do różnych zamindarów. W swoich 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 387 Trzeba zaznaczyć, że kupcy ci odwiedzają raczej ustronne miejsco­ wości, m a ł e bazary poza g ł ó w n y m i szlakami, wsie i niewielkie osady nie posiadające w ł a s n y c h ośrodków handlowych . Do charakterystyki Powindah kupca n a l e ż y rys znamienny: brak po­ czucia wartości czasu. Wydaje się, jakby Powindah czas m i e r z y ł powol­ nym krokiem w i e l b ł ą d ó w . Nie efektywny czas, lecz nasycenie skromnego r y n k u zbytu jest dla niego miarą p o s t ę p o w a n i a i s y g n a ł e m n a k a z u j ą c y m p o d j ę c i e dalszej w ę d r ó w k i , w której nigdy s i ę nie spieszy. Jedynie u L o ­ hani, w ę d r u j ą c y c h na wielkim szlaku K a b u l — Peszawar, m o ż n a obser­ w o w a ć pewien pośpiech, spowodowany podażą i popytem na towary sezo­ nowo aktualne . Często Powindah w drodze w y n a j m u j ą się do transportu. Nawet obok s z l a k ó w kolejowych i samochodowych taniością swych u s ł u g potrafią k o n k u r o w a ć z nowoczesnymi środkami l o k o m o c j i . Po ostatnich utrudnieniach tak granicznych, jak w e w n ę t r z n o h a n d l o w y c h w Afganistanie i Pakistanie oraz zakazach handlu i przewozu pew­ nych t o w a r ó w (np. narkotyki) zaczął się specjalnie opłacać przemyt gra­ niczny. Powindah mieli wrodzone skłonności i najlepsze warunki do za­ jęcia się przemytnictwem , co też skwapliwie czynią. P o ś r e d n i c t w o Powindah i nadgranicznych sardarów zapełnia przemy­ canymi towarami bazary Peszawaru, Kohatu, Fort Sandeman, K w e t t y i Sibi. 6 8 6 9 70 71 V. T E C H N I K A H A N D L O W A P O W I N D A H Znajomość rynku i jego chłonności, specjalnie rynku m a ł e g o , ubogiego, wiejskiego, zaliczać można do tajemnic zawodowych w ę d r o w n y c h han­ dlarzy. namiotach trzymają wtedy swoje zwierzęta, które w danej chwili z nimi razem odłączyły się od karawany. Takich kupców-kramarzy spotkałem w Rodżan-Dżamali w okręgu Nazirabad we wschodnim Beludżystanie (w pobliżu Dżakobabadu) w marcu 1961 r. Zatrzymali się w karawanseraju mira Dżafar Khana Dżamali i tam rozprzedawali swe towary, wyroby afgańskie oraz wszelkiego rodzaju galanterię i pasman­ terię. Takimi towarami są skóry, wełna surowa, kożuchy, suszone owoce z Afga­ nistanu, a ryż, pszenica, wyroby b a w e ł n i a n e i herbata z Pakistanu. Np. w obrębie przełęczy Bolan biorą często towary od kupców z Sibi lub Dadhar i przewożą je do Kwetty. Oczywiście wtedy, gdy mają wolne wielbłądy transportowe. Dla Europejczyków są to środki transportu zbyt powolne. Przemycają też z Afganistanu do Pakistanu i vice versa wszystkie m o ż l i w e towary. G ł ó w n i e rzeczy z amerykańskich d a r ó w oraz towary rosyjskie, a także polskie. Najczęściej jednak starzyznę. 6 8 6 9 7 0 7 1 �KRZYSZTOF 388 WOLSKI Łatwość przerzucania się z miejsca na miejsce daje możność opłacal­ nego zaopatrzenia rynku, na k t ó r y m popyt jest nikły, a podaży nie ma wcale. Zbyt towaru Powindah u m o ż l i w i a fakt, że ci kupcy przyjąć są go­ towi zapłatę za towar w części w pieniądzu, a w części w naturze, w su­ rowcach czy półfabrykatach (np. motki włóczki), a także w ż y w n o ś c i dla siebie i swych zwierząt. P o w y ż s z e cechy handlu Powindah u m o ż l i w i a j ą im w e g e t a c j ę pomimo utrudnień, z jakimi jako koczownicy spotykają s i ę w Afganistanie, a spe­ cjalnie w P a k i s t a n i e . 7Z Towary Powindah są różne. Zależy to od kierunku szlaku. Z Afga­ nistanu wiozą dywany, rzadziej kilimy, skóry wyprawione i surowe, futra, k o ż u c h y , skórki karakułów, w e ł n ę o w c z ą i wielbłądzią, wyroby b a w e ł ­ niane, z Kandaharu czapki, wyroby miedziane z Ghazni, suszone owoce (rodzynki kandaharskie kisz-misz), suszone śliwki i morele, suszone morwy , m i g d a ł y , orzechy włoskie, orzeszki pistacji (Pistacia vera), k a ­ mienie szlachetne i p ó ł s z l a c h e t n e , biżuterię srebrną i posrebrzaną z Czarikaru (na p ó ł n o c od Kabulu) oraz cały liczny zestaw drobnych to­ w a r ó w nabywanych w Afganistanie, a dających się sprzedać i pożąda­ nych w Pakistanie . 7 3 74 7 5 Wśród licznych t o w a r ó w p r z e w o ż o n y c h przez Powindah z Afgani­ stanu trzeba b ę d z i e jeszcze w y m i e n i ć m u z u ł m a ń s k i e różańce tazbi ze s ł o ninowca. Tazbi sprowadzane są z Kandaharu, który s ł y n i e z tych w y ­ robów jubilerskich . 7 6 W powrotnej drodze z Pakistanu Powindah wiozą w i o s n ą do Afgani­ stanu materiały b a w e ł n i a n e , herbatę, cukier, owoce suszone (orzechy 7 2 Ostatnio tak władze afgańskie, jak i pakistańskie postanowiły osiedlić na roli choć cześć swoich nomadów. Suszone morwy przemielone na żarnach wraz z mąką służą na terenach patańskich do wyrobu ciastek zwanym talkhan. Przewożone s ą kamienie oszlifowane z grubsza półokrągło. Lapis-lazuli z Pamiru i Badakszanu, rubiny z Dżagdaliku na w s c h ó d od Kabulu i z okolic Kandaharu, beryle — akwamaryny z Nuristanu (czyli Kafiristanu), turmaliny z Hindukuszu, ametysty z gór Szah Maksud koło Kandaharu, liczne kryształy górskie z Gór Sulejmana i Koh-Baba oraz karneole, krwawniki, agaty, turkusy, granaty, jadeity (zielone, rnleczno-przejrzyste) i opale. Trzeba tu zaznaczyć, ż e między tym poważną rolę obecnie grają towary rosyjskie. Trafia s i ę w bagażach i opium, jeden ze znanych produktów Afganistanu, ścigany przez policję pakistańską. Opium przewożą przy sobie przeważnie kobiety, nie podlegające rewizji osobistej. Por. B . M a r k o w s k i , Die materielle Kultur des Kabulgebietes, Lipsk 1932, s. 73. Najcenniejsze tazbi wyrabiane są z bursztynu, który jest na Wschodzie surowcem droższym od złota. 7 3 7 4 7 5 7 8 �POWINDAH. KOCZOWNICY AFGANISTANU 1 PAKISTANU 389 г Ryc. 11. Przejście Powindah szosą pod Sibi w Beludżystanie w 1961 r. Fot. K. Wolski kokosowe i daktyle makrańskie), ryż, korzenie (ilaiczi, czyli kardamoń), rzadziej odzież (serdaki z Kwetty) lub obuwie (pantofle haftowane zło­ tem — z Mul tanu) oraz różne drobne towary nadające się do zbycia w drodze powrotnej lub w rodzinnych stronach. Powindah są prawie stale w drodze, bowiem nieliczne postoje nie p r z e r y w a j ą nigdy w ę d r ó w k i na czas dłuższy. Na wszystkich szlakach m o ż n a spotkać karawany. Szeregiem idą w i e l b ł ą d y . Do ogona w i e l b ł ą d a przodownika p r z y w i ą z a n y jest mocny sznur z koziej w e ł n y (często ozdo­ biony pomponami), zwany mahar, p r o w a d z ą c y do kołka przebitego przez nozdrza n a s t ę p n e g o wielbłąda. Tak połączony łańcuch karawany w i e l ­ b ł ą d ó w bywa zazwyczaj prowadzony przez m ę ż c z y z n ę lub chłopca idą­ cego przed w i e l b ł ą d e m przodownikiem. Pierwszy i ostatni z w i e l b ł ą d ó w karawany mają na szyjach metalowe dzwonki (zwane grandżioune), aby w nocy d a w a ł y znać o idącej karawanie. Wielbłąd przodownik bywa też kierowany przez c z ł o w i e k a siedzącego na nim. 7 7 Na w i e l b ł ą d a c h jedzie rodzina koczownika, jego mienie i towary. Wiel- Kołek ten zwie się w języku pasztu nathyj. �392 KRZYSZTOF WOLSKI Mleka dostarcza w ł a s n a trzoda: kozy, owce, a nawet wielbłądzice. M i ę s a — k o z y i owce. Tłuszcz s p o ż y w a j ą Powindah p r z e w a ż n i e z w i e r z ę c y (masło wtedy, gdy posiadają w i ę k s z ą ilość z w i e r z ą t hodowlanych). Tłuszcze roślinne (olej) n a b y w a j ą u ludności osiadłej. Z nabiału często spożywają krut, to jest wysuszony ser z maślanki. Z jarzyn najczęściej marchew i rzepę, nabywane u ludności osiadłej. Dziki czosnek i rabar­ bar mają uzbierany w i o s n ą w stepie. Powindah — kupcy nie posiadający trzód i k o c z u j ą c y spieszniej zaku­ pują ż y w n o ś ć u ludności o s i a d ł e j . Psy lub pies pozostają przy na­ miocie, także d z i e c i pozostają na miejscu. Na drugi dzień po zatrzymaniu się Powindah oferują na bazarze lub rzadziej po d o m a c h swoje towary oraz usługi transportowe swoich zwierząt. Na postojach zatrzymują się zwykle po kilka dni. Wielbłądy zarabiają na siebie i swoich właścicieli, a dochody handlowe są zyskami dodatkowymi. 8 4 8 5 8 6 87 88 VI. UWAGI KOÑCOWE Koczownictwo powoli zanika nawet na stepach A z j i Centralnej. Na szlakach mniej się j u ż widuje Powindah. Nie tylko jest ich mniej, lecz są już inni. Porzucają c z ę ś c i o w o s w ó j dawny ubiór, zaczynają nosić części u b i o r ó w europejskich, zatracają s w ó j charakterystyczny w y g l ą d . P o w a ż n i e utrudniają i m handel rozsiane stosunkowo g ę s t o celne punkty kontrolne. Na b e l u d ż y s t a ń s k i m szlaku w y s t ę p u j ą takie p l a c ó w k i k i l k a ­ krotnie. W Spin Baldak znajduje się afgański posterunek celno-graodbywa s i ę w ten sposób, że m ą k ę zarabia s i ę wodą i miesi na płachcie worka, następnie formuje się d u ż e placki przez rozklepywanie i rozciąganie. Rozgrzane w ognisku kamienie wyjmuje się z ogniska, oblepia ciastem placka i przysuwa do ognia. Ciasto wypieka się słabo od gorąca kamienia, a silnie (często przypala) od strony ognia. Sposób ten jest bardzo wygodny, bowiem w góry zabiera się tylko mąkę. Masło (raraka) wyrabia się przez kolebanie w worze z koziej skóry (gudij), powieszonym na sznurach z koziej w e ł n y na trójnogu z żerdek (derbalej). Tak postępują np. Lohani, podróżujący szybciej z towarami. C i Powindah doceniają znaczenie szybkości obrotu. Powindah miewają też ładne psy, płoworude, mocno zbudowane. Są one cenione jako stróże. Przeważnie psy Powindah są mieszańcami. Charakterystyczne jest, ż e dzieci Powindah nie zajmują się żebractwem, w odróżnieniu od dzieci Khanabadusz (innych k o c z o w n i k ó w pakistańskich). Handel Powindah jest handlem w ę d r o w n y m , ale nie domokrążnym. Miejscem sprzedaży t o w a r ó w Powindah jest bazar (rynek) miejscowości, w której s i ę za­ trzymano, lub obóz rozbity przez koczowników. 8 4 8 5 8(1 8 7 8 8 8 3 Pasterze, oddalający s i ę ze swymi trzodami w góry, nie zabierają nararaj. Wypiek placków z pszennej razowej mąki (przyniesionej wraz z solą w worku) �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 393 niczny, w Czaman podobny pakistański, w drodze do Kwetty lotne straże, a przed wjazdem do K w e t t y od północnej strony posterunek celny, r e w i d u j ą c y p r z y b y w a j ą c y c h (na wszelkich środkach lokomocji), za K w e t t ą od strony p o ł u d n i o w e j w Sariabad znowu placówka celników. Utrudnienia celne po roku 1950 s k i e r o w a ł y Powindah na drogę prze­ mytnictwa. W razie złapania idą pod sąd jako przestępcy. Pogorszenie się s t o s u n k ó w m i ę d z y Afganistanem a Pakistanem na tle zatargu o P a s z t u n i s t a n od roku 1958 jeszcze bardziej zaogniło stan rzeczy. Powindah obok p r z e s t ę p s t w graniczno-celnych i paszportowych zaczęli b y ć posądzani też o szpiegostwo. B o ć przecież byli obywatelami Afgani­ stanu nie zawsze legalnie p r z e b y w a j ą c y m i na terenie Pakistanu. Chociaż oficjalnie rządy nie w y s t ą p i ł y otwarcie przeciw nomadyzmowi, to jednak c z ę ś c i o w e m u ograniczeniu uległo koczownictwo patańskie w P a k i s t a n i e oraz handel Powindah. W n i e k t ó r y c h dziedzinach nie odczuwa się tego ograniczenia handlu, a tym, co s i ę dzieje w m a ł y c h wsiach i osadach, nikt specjalnie s i ę nie interesuje. Jednak w pewnych branżach odczuwa się wybitne braki spowodowane tym ograniczeniem, np. w handlu klejnotami i kamieniami szlachetnymi panuje pewien zastój , a na rynku brak najpopularniejszych kamieni z Afganistanu. 89 90 9 1 R e a s u m u j ą c całość tych uwag powrócić trzeba do stwierdzenia, że odwieczny ruch n o m a d ó w m i ę d z y pogórzem irańskim a doliną Indusu ulega ograniczeniu, a m o ż e nawet częściowej likwidacji. B y ć może, że j e s t e ś m y ś w i a d k a m i ograniczenia i zahamowania od t y s i ę c y lat t r w a j ą ­ cego p ę d u ludności z Iranu w kierunku Indii. 8 9 The Pakhtunistan Problem and the Present Relations between Afghanistan and Pakistan, London, Press and Informations Section of the Royal Afghan Embassy; F r a n k D. S., Pakhtunistan. Disputed Disposition of a Tribal-land, „The Middle East Journal", Washington t. V I : 1952, s. 49—69. Jeden z moich korespondentów, Malikzada Ghulam-Nabi Aczakzai doniósł mi w kwietniu 1962 г., że przed sześcioma miesiącami został wydany zakaz w s t ę p u do Pakistanu dla Powindah i ich trzód, wskutek tego w i o s n ą 1962 było ich bardzo niewielu w Pakistanie, a ci nieliczni szybko wędrowali z powrotem do Afganistanu. Np. w Kwetcie w roku 1960 i 1961 d a w a ł się odczuwać brak kamieni szla­ chetnych i półszlachetnych, a kupcy-jubilerzy w y r a ź n i e stwierdzali, że ten brak jest spowodowany niedowiezieniem ich z Kabulu. 9 0 9 1 �394 KRZYSZTOF WOLSKI Krzysztof Wolski POWINDAH — T H E P A T A N NOMADS O F A F G H A N I S T A N AND P A K I S T A N Summary The author of this sketch had an opportunity — while staying in Pakistan from December 1960 to the half of 1961 — of collecting materials concerning the life of Powindah, watching these nomads in Baluchistan, Punjab, Bahawalpur and Sind, along their main tracts leading from Afghanistan through the Kodjak Pass, Quetta and the Bolan Pass to Sind as well as along the less frequented tract through the Khyber Pass between Kabul and Peshawar. Remarks concerning the Powindah are marginally scattered in literature referring to the area of Afghanistan, Pakistan and India (N. Perrin, H . B . Lumsden, C. M. Mac Gregor, J . A. Robinson, P. Sykes, M. Ahmad, K . Davis, M. G. P i kulin, M. Elphinstone, O. von Niedemayer, W. K . Fraser-Tytler, D . N. Wilber, O. Caroe, J . Humlum), often without mentioning them by name. Only once has this problem been dealt with exhaustively (by R. B . Rai Jamiat), but his book, published in Quetta in 1922 is now a rare library item. There is not even one short monograph on them in Polish. This sketch is therefore intended to fill up this gap. The name "powindah", given originally to the Patan transport workers, co­ vers nowadays also other groups of these nomads. The word itself is of the Persian origin. The Persian word "parvendah", meaning literally "a bag with goods", appears in Afghanistan as "powindah", and in Pakistan as "powindah". While denoting the wandering salesman, it is also given to all Patan nomads from Afghanistan, coming to Pakistan for winter, regardless of their trade or temporary occupation. Powindah come mainly from the Patan tribe Ghilzai, living i n the area between Koh-i-Baba mountains on the north and the Suleiman Mountains on the south, bordering with the Pakistan resident tribes Durrani-Achaksai and Kakar. The area occupied by the Ghilzai tribe reaches the borders of the Afghan province on the west and the town of Gardez on the east, bordering with the territory of Suleiman and Waziri tribes; on the Northeast the Ghilzai area reaches over Ghazni to Safed Koh mountains, bordering with lands of the Afridi and Mangal tribes, Powindah merchants descend also from the other Patan tribes. Three professional groups can be distinguished here: a) merchants, b) shep­ herds, c) artisans. Merchants were always the richest. They introduced a l l novelties borrowed from the neighbouring nations, e. g. light Indian linen tents instead of the former large barrel-like tents with black doors of goat wool. These merchants specialized also in cattle breeding, taking dromaders as transport animals in their trade journeys, leaving even goats, their milk-suppliers, behind, because of hurry. Powindah were often used for transporting goods by merchants from Shikarpur, Sukkur, Tatta, Kandahar, Herat, Kabul, Peshawar, Lahore or Multan. Through their hands as agents or transport workers passed goods from Eastern Europe and West Asia on their way to the East, and — conversely — Indian products going by land to the European markets. �POWINDAH, KOCZOWNICY AFGANISTANU I PAKISTANU 395 Powindah caravans went deeply into Iran and Turkestan with the Shikarpur merchants' goods, joining these two countries with India and even with the unhospitable banks of Makran along the Arabian Sea. Taking the northern tract from Kabul, they reached Lahore and Calcutta through Khyber Pass and Peshawar. These old caravan tracts lost their importance in the modern times, owing to the slow monopolisation of the Indian trade by the East India Company, and then by the English capital. For local and neighbouring markets they remained, never­ theless, important. Northern and Eastern Iran and Turkmenia have no other con­ nection with the Indus river valley but through the Afghan territory with Patan nomads acting as trade agents. In the X I X century the English conquered in two Afghan wars (1838—1842 and 1878—1880) Sind, Baluchistan and essentially Afghan territories in the Suleiman Mountains, with the most important tracts and passes (Bolan, Kodjak, Gomal and Khyber). The English started building a new railway line which reached Sibi in 1880, Quetta in 1887, and Chaman near the Afghan border, 104 kilometers from Kanda­ har. One of the side lines was directed to Zahidan in Iran. New methods of transport replaced the former agent and transport worker, brought the markets nearer, and finally caused the decline of the Powindah trade. Old merchant towns situated along the ancient tracts lost their importance, with their bazaars closed and old caravanserais destroyed. The most conservative group of the Powindah are the shepherds. A l l new things reach them with difficulty. Only among them are the old type tents to be found. They wander year by year with their herds of dromaders, goats, sheep, and even donkeys for winter into the Indus river valley to return to Afghanistan with newly born animals in the spring. When crossing the Pakistan border, they pay the authorities 4 anna for a sheep or goat. Due to various restrictions they leave the territory of Pakistan for good in 1961. Artisans and specialists in water and canalisation works form a separate group. Their work is very important. These Powindah either wander with the shepherds or separately. They keep small herds of domestic animals (sheep, goats, donkeys, rarely dromaders). Working at cleaning canals (in Sind) and at digging new canals and wells (in Baluchistan), they live with zamindars (land owners) by whom they are engaged. Owing to the custom restrictions after 1950, the Powindah trade begins to dwindle. Former merchants and transport workers turn into smugglers. Forced to omit the customs and control stations, they leave the main tracts and their trading abilities disappear. A l l these factors introduced important changes into the lives of these nomadic tribesman. Observation of the Powindah clothes show the disappearance of the traditional folk dresses: it is especially noticeable in mens dresses, where appea­ red ex-army coats and shoes. Powindah do not wear too tight trousers yet, regar­ ded as "indecent", nor too short shirts, also "indecent". Ex-army coats and army blankets replace the former tweed coats-blankets. Women's clothes are more conservative. There are no European type dresses. Gold adornments are the only exception, rings of the Powindah women, bought in the Afghan towns, often having the modern European shape. The women's clothes of Powindah are nearer to the women's clothes of Afghan type than to the Pakistan ones. Men's dresses are more similar (wide trousers, long shirts, tourbans). One of the characteristic features of the Powindah clothes is the prevalence of �396 KRZYSZTOF WOLSKI black and lately grey. Holiday clothes o í men aire white, and o í women and children — coloured. Being in constant touch with many tribes and nations, Powindah have accep­ ted some alien forms of dresses or adornment technique. E . g. from the people of Baluchistan they have taken small glass embroidery as well as the coloured embroidery on shoes. They buy these shoes at the Quetta bazaars while travelling through Baluchistan of Sind. The techniques and motifs of the neighbouringpeoples in dress adorning reach Powindah easier than the European ones. This is maintty due to the stronger and closer contacts of Powindah with the local population than with the Europeans, though Powindah often deal also in the Europeans goods, usually of very low quality. The same religion combined with the traditional antipathy to Europeans may also account for it. Concluding these remarks, one may say that the present-day Powindah are the epigones of nomadic tribes and the shepherd people, poor but not very poor merchants and shepherds, rare and rarer on their old travelling tracts. Only specialists have survived these historical changes. Their work in irriga­ tion of land has been and is still indispensable for Baluchistan and Sind agri­ culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a03cabc90e9f0a6b3d6cb970a581e3cc.pdf 0d2ca703affde78cab348903e5b169b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:484 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.503-554 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E C L A U D E L É V I - S T R A U S S , La pensée N Z J E sauvage, Paris 1962, ss. 295, i l . 24. Najnowsza praca znanego profesora College de France, Claude Lévi-Straussa, o którym — pozostający pod urokiem jego autorytetu naukowcy i organizatorzy ży­ cia społecznego różnych narodowości — wyrażają się z ogromnym uznaniem jako o „sztandarze" nauki francuskiej, a tylko nieliczni przeciwnicy naukowi odmawiają mu prawa do formułowania teorii socjologicznych, powinna i tym razem — jak wiele prac dawniejszych — w y w o ł a ć ż y w ą dyskusję i wiele sprzecznych ocen. Autor konsekwentnie podtrzymuje stanowisko, które zajął już w pierwszej swej największej pracy (drukowanej w 1949 r.) o podstawowych strukturach pokrewień­ stwa, rozciągając swoje poglądy o bogactwie i zróżnicowaniu m i ę d z y g r u p o w y m pier­ wotnych, wrodzonych człowiekowi form działania na całą dziedzinę kultury umysło­ wej. W podobny przy tym sposób, jak recenzowane poniżej studium o totemizmie (po­ zostające zresztą w bardzo ścisłym związku z obecną pracą), rzuca autor wyzwa­ nie wielu dawniejszym (i do dziś uznawanym) poglądom naukowym różnych szkół etnologicznych, usiłujących rozwiązać zagadnienie pierwotnej kultury i poziomu u m y s ł o w e g o pierwotnego społeczeństwa, zgodnie z przyjętymi a priori założeniami teorii rozwoju. Jednym z ostatnich autorów, który podjął ten właśnie temat, był bliski w s p ó ł ­ pracownik Emila Durkheima, a w i ę c przedstawiciel szkoły socjologicznej francu­ skiej, do której i Lévi-Strauss n a w i ą z u j e w swych pracach i której przypisuje ogromny w p ł y w na całą naukę światową, Lucien Levy-Brühl. Jego prace o duszy pierwotnej i o myśli prelogicznej człowieka pierwotnego odbiły się szerokim echem w literaturze naukowej lat trzydziestych X X w. Teoria Levy-Brühla (z której on sam po pewnym czasie prawie się wycofał) przeciwstawiająca podstawy logiczne współczesnej myśli naukowej brakom logiki rozumowania, charakterystycznym dla działalności człowieka pierwotnego, nie znalazła uznania u współczesnych autorowi historyków-ewolucjonistów 1 pol. X X w. W Polsce zwalczał ją m.in. na semina­ riach swych Kazimierz Moszyński. Podkreślał on w y s t ę p o w a n i e przesłanek logicz­ nych we wszystkich opisywanych przez Levy-Brühla przykładach działania ludzi „pierwotnych", opóźnionych w rozwoju gospodarczym i poziomie wiedzy. LéviStrauss tylko pozornie kontynuuje do pewnego stopnia m y ś l swego poprzednika. Uznaje, że „pierwotna" myśl jest inna niż nasza współczesna. Nie podtrzymuje jednak tezy L e v y - B r ü h l a o prelogiczności myślenia pierwotnego, a w i ę c jego niż­ szym etapie rozwoju. Wprost przeciwnie — jak gdyby na przekór zasadzie, przy­ jętej zarówno w ewolucjonizmie, jak i w innych kierunkach historycznych, roz­ woju od form prymitywniejszych ku bardziej rozwiniętym, wysoko wartościuje on w ł a ś n i e tę myśl pierwotną, „dziką", której ślad jakiś tkwi w nas po dzień dzi- �504 RECENZJE siejszy, ale której w ł a ś c i w ą domeną działania są przede wszystkim izolowane spo­ łeczeństwa prymitywne. Myśl „dziką" przeciwstawia Lévi-Strauss w swej pracy myśli „obłaskawionej" czy „udomowionej" (domestiquée), to znaczy temu systemowi rozumowania, który wykształciliśmy jako produkt naszej kultury. Na dnie jednakże naszego myślenia współczesnego tkwi również zawarta w podświadomości m y ś l pierwotna, naturalna, „dzika". Nie zawsze dopuszczamy ją dzisiaj do głosu, jest bowiem przytłoczona tym wszystkim, co zrobiliśmy, aby ją ująć w ramy świadomości budowane w opar­ ciu o narastający wciąż bagaż kulturalny. Jest jednakże wartością stałą, która bu­ dzi nasze zrozumiałe zainteresowanie naukowe. Jej poznanie nie tylko może się przyczynić do wzbogacenia wiedzy historycznej o początkach naszej „inteligencji" — jak wyjaśnia Lévi-Strauss w specjalnym wywiadzie, jakiego na temat swej najnow­ szej pracy udzielił przedstawicielowi czasopisma „Arts" (nr 871: 1962, s. 5) — lecz przede wszystkim zbliżać nas powinno do zrozumienia naturalnych praw przyrody. To zasadnicze przeciwstawienie pierwotnej natury i z niej emanującej nadbu­ dowy (jakbyśmy określili używając przyjętej u nas terminologii nauk społecznych) systemowi pojęć, wykształconemu w procesie historycznym rozwoju kultury (a więc będącemu w g ł ó w n y m zrębie również emanacją naturalnej, wrodzonej inteligencji człowieka), jest oczywiście jako podstawowa teza robocza warsztatu naukowego Claude Lévi-Straussa, etnologa, antropologa i filozofa kultury w jednej osobie, motywem przewodnim w omawianej pracy. Zadaniem pracy jest analiza struktu­ ralna śladów podstawowych systemów myśli pierwotnej w ich całym bogactwie i zróżnicowaniu grupowym i przestrzennym, co jest zdaniem autora jednym z w a ż ­ niejszych zadań antropologii społecznej i etnologii, uznanych przez niego za nauki ścisłe (utożsamiane przy tym z psychologią). Jaka jest pierwotna, „dzika" myśl człowieka? Aby móc to określić autor sięga do XIX-wiecznych opisów kultury różnych izolowanych społeczności prymityw­ nych. Mimo niedoskonałości tych wszystkich opisów, w y m a g a j ą c y c h ostrożnego z nich korzystania, autor czerpie w pracy pełną garścią z olbrzymiej kartoteki w y p i s ó w z literatury etnograficznej całego świata, jaka w formie kopii archiwum, groma­ dzonego od szeregu lat w uniwersytecie w Yale w Stanach Zjednoczonych, znaj­ duje się w Paryżu w kierowanym przez Lévi-Straussa Laboratorium Antropologii Społecznej. Na cytowanych z tych źródeł przykładach wykazuje autor, że m y ś l pierwotna jest przede wszystkim „wiedzą o konkrecie" (rozdz. I). Nie jest to jed­ nak wiedza wynikająca, jak chce Bronisław Malinowski i wielu innych, przede wszystkim z potrzeb praktycznych. Jest to natomiast wrodzone człowiekowi dąże­ nie do porządku i z tego wynikające klasyfikowanie i przeciwstawianie sobie przedmiotów i zjawisk, tworzenie systematyki — co zdaniem niektórych cytowa­ nych przez Lévi-Straussa autorów, z którymi on się zasadniczo zgadza, jest rów­ noznaczne z budowaniem teorii naukowych. Zainteresowania teoretyczne są wcze­ śniejsze od zainteresowań praktycznych. Trzeba na przykład poznać rośliny lecz­ nicze i ich właściwości, by móc potem dopiero stosować je w medycynie i znachorstwie. Różne mogą być jednak kryteria wprowadzania porządku w pojęcia. Może to być pierwotnie przy podziale na gatunki roślin, np. kryterium w y g l ą d u zewnętrznego, estetyczne itp. Wyborem tych kryteriów różni się myśl pierwotna, zwana też nieraz magiczną, od naszej współczesnej myśli naukowej. Charakterystyczna dla postawy naukowej Lévi-Straussa opozycja wobec zało­ żeń badawczych kierunku funkcjonalnego (który na przekór jego twórcom i wy­ znawcom uważa za kierunek dający przede wszystkim w k ł a d w historię, a nie teo­ rię natury), wyrażająca się w ucieczce od teorii potrzeb podstawowych jako naj- �RECENZJE 505 bardziej prymitywnego motoru działalności ludzkiej, tłumaczy się jego niechęcią do budowania w n i o s k ó w zbyt ogólnych, dotyczących właściwości natury ludzkiej, łączących między sobą wszystkie społeczeństwa. Tego rodzaju uogólnienia są po największej mierze truizmami. Zubożają one nasze spojrzenie naukowe o niedo­ strzeganie ogromnego bogactwa i zróżnicowania kultury — w wypadku omawianej pracy — pierwotnej wrodzonej, kultury u m y s ł o w e j i wiedzy o przyrodzie. Zamiast więc iść śladami Malinowskiego i szukać tego, co łączy odległe od siebie społecz­ ności, Lévi-Strauss woli doszukiwać się przeciwieństw. Jest to nie tylko, jak sam podkreśla, zastosowanie zapożyczonej od językoznawców metody analizy struktu­ ralnej, czy też w p ł y w Marksa, którego pracami entuzjazmował się w młodości i którego teorie chciałby uzupełnić na interesującym go odcinku badań empirycz­ nych i w n i o s k ó w dotyczących związków wszechrzeczy (superstructures), lecz w du­ żej mierze logiczne rozwinięcie wskazań i stwierdzeń metodologicznych zawartych we wcześniejszych pracach E . Durkheima, M. Maussa, F . Boasa, a także A. R a d cliffe-Browna. O nich wszystkich wspomina Lévi-Strauss w tej pracy. Cytuje rów­ nież J . J . Rousseau i H. Balzaka. Dedykuje pracę pamięci nieżyjącego M. MerleauPonty, z którym dyskusję na te właśnie tematy rozpoczął w 1930 r. W ostatnim rozdz'a'e (IX), zatytułowanym „Hisioire et dialectique", przeprowadza poienrukę z w y d a n ą przed dwoma laty Critique de la raison dialectique J . P. Sartre'a. Praca jest więc zarówno próbą charakterystyki myśli pierwotnej (po jej uprzednim orygina^ym zdefiniowaniu), przeprowadzoną w sposób zaskakujący w stosunku do ustalonych do tego czasu opinii uczonych w oparciu o bogaty materiał przykładów, jak w równej niemal mierze w y k ł a d e m metody i określeniem własnej drogi nauko­ wej w nawiązaniu do poprzedników i — w mniejszym stopniu — opozycjonistów. Wśród tych ostatnich trzeba jeszcze dodać profesora Sorbony, socjologa prawa (ucznia Polaka Leona Petrażyckiego przebywającego długie lata w Rosji), Georges Gurwitcha. Dyskusja z zarzutami G . Gurwitcha zajmuje szereg kart recenzowanej pracy Lévi-Straussa. Jakie są konsekwencje tych wszystkich dyskusji i wnioski, które w y c i ą g a autor z zastosowania zbudowanego przez siebie i, mimo oparcia o wspomniane wzory, w pełni oryginalnego w tym zastosowaniu warsztatu badawczego? Są też oryginalne i zaskakujące. Myśl pierwotna, „dzika", jest bogata, systematyzująca i teoretyzu­ jąca. Jest już na stopniu magii myślą n a u k o w ą (a w i ę c logiczną, wbrew twierdze­ niu Levy-Brühla), różniącą się od naszej myśli naukowej niemożliwością (i to nie zawsze) jej wykorzystania w praktyce, kształtującą się jednakże w analogiczny sposób, lecz w ściślejszym związku z intuicją, działaniem podświadomym natury ludzkiej. Jej mechanizm działania polega na klasyfikacji przedmiotów i pojęć przez ich przeciwstawianie (pary przeciwieństw) oraz ustalaniu s y s t e m ó w powią­ zań (przejść) pomiędzy kategoriami i grupami społecznymi („Logika klasyfikacji totemicznych", rozdz. I I , „Systemy transformacji" rozdz. I I I , „Totem i kasta" rozdz. I V ) , na wyróżnianiu kategorii, e l e m e n t ó w i liczb (rozdz. V), na uogólnia­ niu i dzieleniu (rozdz. V I ) , na przeciwstawieniu jednostki rodzajowi (rozdz. VII). Myśl „dzika" jest ponadczasowa. Wyraża się systemem symboli i zna­ k ó w (nazw), tworzy uproszczone (zmniejszone) modele rzeczywistości, aby le­ piej zrozumieć jej funkcjonowanie. Już D ü r k h e i m i Mauss w dawnych swoich pracach wskazali, że jest ona myślą wartościującą, jakkolwiek niewątpliwie jest w swoich początkach niejednokrotnie prowadzącą na manowce. Nie można jednak nie docenić wkładu, jaki od czasów wielkiej rewolucji okresu neolitu (której wiel­ kość porównać można tylko z naszą współczesną rewolucją przemysłową) wniosła w kierunku tłumaczenia (wyobrażenia) przyrody i jej wykorzystania w budowaniu �506 RECENZJE cywilizacji. Nie można również nie uznać roli, jaką ma do odegrania w skrzyżo­ waniu z współczesną m y ś l ą naukową, posuwającą s i ę po drodze przeciwstawnej — od wyobrażeń umysłu ludzkiego ku zrozumieniu niezależnego od tego u m y s ł u świata fizycznego. Anna C L A U D E LÉVI-STRAUSS, de France, Paris 1962. L e totemisme aujourd'hui, Kutrzeba-Pojnarowa Presses Universitaires Ostatnio na warsztacie Claude Lévi-Straussa znalazł się cały kompleks pro­ b l e m ó w związanych z zagadnieniem totemizmu. Nie ulega wątpliwości, że jako były profesor École Pratique des Hautes Études, gdzie miał katedrę porównawczą religii l u d ó w nie posiadających pisma, i jako obecny profesor College de France, wykładający zasady antropologii społecznej, jest on ogólnie uznanym autorytetem w dziedzinie zagadnień religioznawczych i społecznych, które predestynowały go do zabrania głosu w tak poważnej sprawie. Założeniem autora było w tej małej pracy przekazać wszystkie uwagi krytycz­ ne pod adresem tych uczonych, którzy kiedykolwiek zabierali głos na temat tote­ mizmu. B y ł o to zadanie, w e d ł u g autora, o tyle ważne, ż e jeśli współczesna antro­ pologia społeczna czy etnologia ogólna ma kiedykolwiek stanąć w szeregu nauk znajdujących się w stanie rozkwitu, to może to uczynić jedynie pod warunkiem uwolnienia się od nienaukowych teorii poprzedniego stulecia, które w y t w o r z y ł o Wiele m i t ó w ciążących na o g ó l n y m rozwoju omawianych nauk. Do takich w ł a ś n i e tematów należał problem totemizmu, który śmiało można by nazwać jednym z najpopularniejszych zagadnień, nie tylko X I X , ale i X X w. Ilość prac poświęcona temu zagadnieniu stworzyłaby wcale obfitą bibliotekę. Nie­ stety odkrywczość myśli etnologicznej w tej dziedzinie nie przyniosła największych i najbardziej rewelacyjnych osiągnięć. Wszelkie dotychczasowe próby rozwiązania tego problemu natrafiały na nie dające się pokonać trudności. Przyczynę takiego stanu rzeczy widzi Claude Lévi-Strauss w tym, że już samo założenie problemu totemizmu zawierało w sobie fałsz, co z kolei nie pozwoliło uczonym na rzeczy­ wiście naukowe podejście do tej sprawy. Pierwsze relacje dotyczące problemu totemizmu pojawiają się w literaturze o charakterze etnograficznym pod koniec X V I I I w. Z kolei rozkwit spekulacji na ten temat przypada na koniec X I X i X X w. I tak od pierwszego pseudonaukowego postawienia zagadnienia przez J . F . Mc Lennana w 1869 r. do roku 1920, w którym ukazała się syntetyzująca praca A . Van Gennepa, naliczono 41 teorii wyjaśniania tego zjawiska kulturowego, a przecież praca Gennepa bynajmniej nie stanowiła ostatniej publikacji na ten temat. Naturalnie wartość naukowa tych prac była bardzo różna. Szereg z nich spełniło w a ż n ą rolę jako przyczynki materiałowe po­ zwalające na w y j a ś n i e n i e pewnych fragmentów omawianego zagadnienia, niemniej tak manifestacyjne zajmowanie się tym zagadnieniem nie służyło lepszemu roz­ wojowi etnografii i religioznawstwa. B y nie popełniać tego samego błędu, Claude Lévi-Strauss powziął zamiar zlikwidowania jeszcze jednego mitu teoretycznego etnologii, jakim był mit totemiczny. Co prawda sam przy okazji zauważa, że „ak­ ceptacja jako tematu do dyskusji, kategorii, którą uważa za fałszywą, stanowi zawsze pewne ryzyko, gdyż poprzez uwagę, jaką się do niej przywiązuje, stwarza się pewne iluzje dotyczące jej realnego istnienia. Dyskusja jest w i ę c niejako hoł- �RECENZJE 507 dem dla tego pojęcia. B y ć m o ż e lepiej by było takie pojęcia pozostawić w zapo­ mnieniu. Z drugiej strony, jak m ó w i Arkell, historia nie stwarza faktów bezużytecz­ nych. Sam fakt, że utrzymywało się to pojęcie, świadczy o ludziach, którzy się nim posługiwali. Po to, by pójść nową drogą, warto zapoznać się ze starą, aby nie popełnić identycznych błędów". T a k w i ę c w omawianej pracy Claude LéviStrauss przytacza s ł o w o totemizm jedynie jako cytat, a nie jako pojęcie realne. Cała praca pomyślana jest jako przegląd najważniejszych teorii pochodzenia i znaczenia totemizmu w życiu ludów prymitywnych. W przeglądzie tym autor nie krępuje się ramami chronologicznymi, rezygnując z tego systemu na rzecz zgrupowania pewnych teorii i hipotez w e d ł u g zasad, jakie uczeni przyjmowali w celu w y j a ś n i e n i a przyczyn powstania tego zjawiska kulturowego. Już sam spis rozdziałów wprowadza nas w ten podział. Tak w i ę c po wstępie, w którym Claude Lévi-Strauss wyjaśnia potrzebę krytycznego ustosunkowania się do problemu tote­ micznego, następuje rozdział pierwszy poświęcony omówieniu iluzyjności samego terminu totemizm. B y nie wprowadzać niejasności autor podkreśla, że chodzi mu przede wszystkim o zdefiniowanie zjawiska poddanego badaniu jako stosunku m i ę ­ dzy dwoma lub wieloma określeniami realnymi lub teoretycznymi, następnie o skonstruowanie tablicy możliwych zamienności tych terminów oraz wzięcie tej tablicy za g ł ó w n y obiekt analizy. Jest to niezbędne ze względu na fakt, że termin totemizm obejmuje idealnie z a r y s o w y w u j ą c e się stosunki między dwoma światami: ś w i a t e m przyrody i ś w i a t e m kultury. Świat przyrody składa się z kategorii i jed­ nostek, zaś świat kultury z grup i z osób. "Wszystkie te określenia zostały wy­ brane arbitralnie w celu wyróżnienia w każdym z tych dwóch ś w i a t ó w dwu ro­ dzajów egzystencji: kolektywnego i indywidualnego, których me należy ze sobą mieszać. "Według autora te cztery terminy dadzą się połączyć w następujący sposób: 1 1 Przyroda j o 3 4 Kategoria Kategoria Jednostka Jednostka Grupa Osoba Osoba Grupa i Kultura i Każdej z tych czterech kombinacji odpowiadają zjawiska dające się za­ obserwować u jednego lub kilku ludów, a przez szereg uczonych włączane do kompleksu zjawisk, zwanych totemizmem. Ma to miejsce szczególnie w wypadku dwu pierwszych, gdyż dwie drugie włączone zostały do totemizmu jedynie pośred­ nio, jedna jako zarys, druga zaś jako ślad totemizmu. „Tak więc iluzja totemicz­ na — zdaniem Claude Lévi-Straussa —• polega przede wszystkim na wykrzywieniu pola semantycznego, na które składają się zjawiska tego samego typu. Pewne aspekty tego pola zostały uprzywilejowane kosztem pozostałych, w celu przypisania im oryginalności i egzotyczności, która wcale nie jest im właściwa. Jak z tego w i ­ dać, totemizm wynika z wadliwego podziału rzeczywistości". Rozdział drugi został poświęcony omówieniu nominalizmu australijskiego. Rze­ czą powszechnie znaną jest fakt, że w budowaniu większości hipotez na temat tote­ mizmu szczególne miejsce zajmował bogaty materiał australijski. Na szczególną u w a g ę autora omawianej pracy zasłużyła teoria A. P. Elkina, który do jej wypra­ cowania doszedł dzięki zastosowaniu metody empirycznej i opisowej oraz zasad analizy ustalonych przez Radcliffe-Browna. Dzięki swym studiom opartym na m a - �508 RECENZJE teriale australijskim Elkin doszedł do wniosku, że „egzogamia jest wynikiem, a za­ razem celem, połączenia ze sobą pewnych konkretnych społeczeństw, które bez tego nie w e s z ł y b y ze sobą w kontakt. Instytucja ta służy w i ę c wzmocnieniu spój­ ni, nie tyle między członkami klanu, co różnych k l a n ó w z całym społeczeństwem". E l k i n proponuje trzy kryteria dla zdefiniowania systemu totemicznego: f o r ­ ín ę, czyli sposób, w jaki totemy są rozdzielone między jednostki i grupy, z n a ­ c z e n i e , w e d ł u g roli, jaką gra totem dla jednostki (towarzysz, opiekun itd.), i f u n k c j ę , która odpowiada roli systemu totemicznego, jaką odgrywa w grupie. Poza tym Elkin wyodrębnia w Australii istnienie kilku rodzajów totemizmu, z których najważniejsze są totemizmy indywidualny (dzielący się na seksualny, dualistyczny, sekcyjny, podsekcyjny i klanowy) i kultowy (patrylinearny i tzw. koncepcyjny). Jak z tego wynika, koncepcja Elkina występuje przeciwko zbytnie­ mu generalizowaniu pojęcia totemizm, i to na pewno było pewnym krokiem na­ przód. Takie nastawienie badacza miało na celu udowodnienie słuszności tezy, że totemizm jako problem etnologiczny ma jak najlepszą podstawę do egzystencji teoretycznej i krytykując zbyt pochopne generalizacje zagadnienia, poprzez bogaty materiał i sumienną klasyfikację odmian totemizmu, pragnął przekonać specjalistów o tym, że zagadnienie to jest jeszcze bardziej skomplikowane, niż to się dotych­ czas wszystkim etnologom w y d a w a ł o . Jednakże Claude Lévi-Strauss bardzo słusznie zauważa, że hołdowanie tego rodzaju poglądom mogłoby zawęzić etnologię do ram nauki kolekcjonującej miliony heterogenicznych faktów kulturowych, których nie byłaby w stanie zintegrować w ramach jakiegoś ogólnego poglądu na kulturę. Na­ turalne chyba i zrozumiałe jest w tym wypadku powołanie się autora na w ł a s n e osiągnięcia w dziedzinie teoretycznych syntez objętych mianem strukturalizmu, który — zdaniem Lévi-Straussa — byłby w stanie wykorzystać zebrane przez E l k i ­ na materiały do stworzenia obiektywnego modelu kulturowego odpowiadającego realnie istniejącej kulturze australijskiej. Wiele więcej miejsca poświęca autor na analizę tzw. totemizmów funkcjonalistycznych. W rozdziale specjalnie temu problemowi poświęconym Lévi-Strauss roz­ patruje kolejno teorie Malinowskiego, Durkheima i tzw. pierwszą teorię RadcliffeBrowna opublikowaną przez niego w 1929 r. Malinowski, w e d ł u g autora, uznał realność totemizmu i bronił go poprzez uproszczenie schematu d jego integralne widzenie. Interpretacja tego zjawiska nosi u niego charakter naturalistyczny, uty­ litarny i afektywny. Tak więc Malinowski sięga do elementów bardziej biologicz­ nych i psychologicznych niż czysto etnologicznych. Na główny problem, dlaczego totemizm odwołuje się przede wszystkim do zwierząt i roślin, odpowiada Mali­ nowski w sposób bardzo prosty, mianowicie dlatego, że stanowią one dla człowieka podstawową bazę w y ż y w i e n i o w ą . Charakter kultowy totemizmu zrodził się z tego, że człowiek zawsze pragnął mieć kontrolę nad gatunkami, w celu zapewnienia so­ bie ich jadalności lub użyteczności. „Totemizm — pisze Malinowski — przedstawia się nam jako błogosławieństwo dane przez religię człowiekowi prymitywnemu w je­ go wysiłku, by uzyskać od przyrody to, co może być jemu przydatne, oraz w jego walce o życie". W ten sposób problem totemizmu jest podwójnie przedstawiony: totemizm nie jest już więc zjawiskiem kulturowym, lecz naturalnym wynikiem konkretnych warunków. Pochodzenie i jego przejawy znajdują swoje podstawy w biologii i psychologii, a nie etnologii. Nie chodzi o to, dlaczego totemizm istnieje tam, gdzie istnieje, chodzi tu raczej o to, dlaczego totemizm nie istnieje wszędzie. Przy takim postawieniu zagadnienia problem ten przestaje być problemem etnologicznym. W nieco inny sposób podszedł do totemizmu Radcliffe-Brown w 1929 г., którego �RECENZJE 509 poglądy na te sprawy zbiegały się w ó w c z a s nieco ze zdaniem F . Boasa. Zapropo­ nował on mianowicie, by termin totemizm zawęzić do szczególnego wypadku w i ę ­ zów między człowiekiem a gatunkiem przyrodniczym, jakie przedstawiają mity i obrzędy. Dotychczas bowiem, zdaniem Radcliffe-Browna, terminem -totemizm obej­ mowano zbyt wiele elementów. Wielką zasługą tego uczonego było stwierdzenie, że wszystkie systemy totemiczne łączy ogólna tendencja do charakteryzowania działów społeczeństwa przez połączenie każdego z nich z jakimś gatunkiem przy­ rodniczym lub z jakąś częścią natury. P o s t a w ę metodologiczną tego uczonego można określić jako próbę zastosowania metody indukcyjnej, wziętej z nauk przyrodni­ czych, do konkretnych badań historycznych. Dzięki takiej postawie można było za­ stanawiać się, czy totemizm nie jest szczególną formą pewnego uniwersalnego zja­ wiska charakterystycznego dla społeczeństwa ludzkiego i że w wyniku tego po­ jawia się on we wszystkich kulturach, lecz pod różnymi formami. Pierwsze tego rodzaju sugestie w y s z ł y spod pióra Durkheima, ale wadliwa analiza materiałów dokonana przez tego uczonego uniemożliwiła mu konsekwentne przeprowadzenie dowodu tej tezy. Według Durkheima dla podtrzymania porządku społecznego trzeba zabezpieczyć ciągłość, a solidarność może opierać się jedynie na odczuciach indywidualnych, które mogą s i ę manifestować tylko w postaci kolektywnej skiero­ wanej ku konkretnym obiektom. Tok rozumowania można by przedstawić w na­ stępującym schemacie: indywidualne odczucia przywiązania prowadzą do wytwo­ rzenia się postaw kolektywnych o charakterze obrzędowym, a te z kolei dopro­ wadzają do wyłonienia się obiektów reprezentujących grupę. T y m właśnie dałoby się m.in. wytłumaczyć słabość współczesnych społeczeństw do symboli (np. sztan­ dary, hymny itd.). Według Durkheima obiekty te muszą mieć charakter popularny, oczywisty i mobilizujący. Te proste symbole przedstawiane początkowo w postaci nieskomplikowanych rysunków zostały następnie zinterpretowane jako przedsta­ wienia zwierząt i roślin, na które przeniesiono cały dotychczasowy stosunek do symbolu. W krytyce tej hipotezy Radcliffe-Brown podkreśla fakt, że stosunek człowieka do zwierzęcia przekracza w sposób bardzo widoczny ramy totemizmu, który w nim musiał się wykształtować. Przecież szeregu społeczeństw, jak najbar­ dziej związanych z gospodarką zwierzęcą, nie można zaliczyć do społeczeństw totemistycznych. Pozostaje w i ę c pytanie, dlaczego większość ludów prymitywnych przyjmuje w swych zwyczajach i mitach p o s t a w ę rytualną w z g l ę d e m zwierząt i innych gatunków przyrodniczych. Według Radcliffe-Browna obiektem kultu ry­ tualnego staje się wszystko, co ma możność poprawy bytu materialnego. Jeśli do podziału społecznego wprowadza się nazwy gatunków zwierzęcych, to oznacza to, że przed powstaniem totemizmu zwierzęta były już obiektem rytualnym. Następuje w tym przypadku niejako włączenie natury w konkretny system społeczny. Jak z przytoczonych faktów wynika, teoria Radcliffe-Browna ma wiele wspólnego z teorią Durkheima, z którą łączy ją przede wszystkim teza, że zwierzę staje się „totemiczne", ponieważ jest jadalne. W krytyce tych teorii autor Le totemísme aujourďhui na pierwsze miejsce wysuwa argument, że w przypadku słuszności tezy obu uczonych hierarchia t o t e m ó w musiałaby opierać się na hierachii przydatności konkretnych zwierząt totemowych. A bynajmniej wcale tak nie jest, gdyż hierarchia totemów ma charakter socjolo­ giczny, to znaczy, że miejsce totemu w hierarchii wynika z ważności grupy, jaką totem reprezentuje. Poza tym znamy wiele totemów, których nie można nazwać ani jadalnymi, ani pożytecznymi. Do tych ostatnich należeć będą między innymi wszystkie zjawiska atmosferyczne, które przyjmowane są u niektórych l u d ó w za totemy. Poza tym większość prób wykazywania jadalności lub użyteczności paszcze- �510 RECENZJE gólnych totemów zakończyła się niepowodzeniem, wobec czego Claude Lévi-Strauss stwierdza, że nie tu należy szukać rozwiązania. B y rozszerzyć punkt widzenia i zintegrować zagadnienie totemizmu z innymi problemami kultury duchowej i społecznej l u d ó w prymitywnych, autor poświęcił parę stron na o m ó w i e n i e magii i jej miejsca w życiu tych ludów. Było to również podyktowane faktem, że referując poglądy Malinowskiego wyjaśniające rolę tote­ mizmu musiał on przedstawić i tę problematykę, która w pracach Malinowskiego łączy się z totemizmem, a więc i magię. Dla Malinowskiego — zdaniem autora omawianej książki — magia, a raczej jej istnienie, da się wytłumaczyć dzięki danym z zakresu psychologii ogólnej. Jest ona potrzebna tam, gdzie nie ma pew­ ności, jaki będzie wynik podjętego trudu. Magia miałaby więc zastosowanie prak­ tyczne i afektywne. Ale dla Lévi-Straussa postulowana przez Malinowskiego korelacja między magią a ryzykiem nie jest bynajmniej tak oczywista. W rzeczywistości każde przed­ sięwzięcie nosi w sobie elementy ryzyka. Poza tym jak ściśle naukowo określić, które z przedsięwzięć są ryzykowne, a które nie? Dodatkowym kontrargumentem jest jeszcze fakt, że u wielu społeczeństw szereg ryzykownych akcji nie ma nic wspólnego z magią, mimo że — według poglądów Malinowskiego — powinny im towarzyszyć czynności magiczne. J u ż Radcliffe-Browne omawiając te tezy Mali­ nowskiego wykazał, ż e podobne postawienie zagadnienia upoważniałoby do zbu­ dowania odwrotnego sylogizmu myślowego, który by afirmował, że n i e w y s t ę p o w a n i e obrzędów i związanych z tym wierzeń w p ł y w a ł o b y na n i e w y s t ę p o w a n i e u jednostki o b j a w ó w niepokoju. Stąd niedaleko już do twierdzenia, iż obrzęd istnieje po to, by w y w o ł a ć efekt niepewności i niebezpieczeństwa. „Jeśli więc jakaś teoria etnologiczna afirmuje, że magia i religia zapewnia człowiekowi bezpieczeństwo i dobre samopoczucie, to równie dobrze można by powiedzieć, że w y w o ł u j ą one u niego występowanie'- strachu i stanów lękowych, od których w przeciwnym wypadku byłby wolny". T a k w i ę c nie dlatego, że sytuacja jest niebezpieczna, przywołuje się środki magiczne, lecz dlatego, że posługując się magią, wytwarza się niebezpieczne sytuacje. Ta argumentacja przytoczona przez Lévi-Straussa służy mu jednocześnie do wykazania, że jej autor, Radcliffe-Browne, daleko odszedł od swych pierwotnych założeń teoretycznych, zawartych w tak zwanej pierwszej teorii totemizmu. Tego typu rozważania w y w o ł a ł y u autora omawianej książki refleksje na temat początków organizowania się życia społecznego. Można by przecież sądzić, ż e w owych czasach, a nawet jeszcze dziś, jednostki szczególnie podatne na niepokój przybrały postawy kompulsywne, podobne do tych, jakie dają się zaobserwować u psychopatów. Z tej wielkiej liczby wariacji jednostkowych w y t w o r z y ł b y się pewien rodzaj selekcji społecznej, która chroniłaby i utrwalała tylko przydatne dla przetrwania i utrzymania porządku społecznego grupy, eliminując całkowicie pozostałe. Lecz hipoteza ta, zdaniem jej autora, trudno sprawdzalna w czasach obecnych i całkowicie niesprawdzalna w odniesieniu do czasu przeszłego, nie przydaje пдс nowego do stwierdzenia, że obrzędy rodzą się i zanikają w sposób nieregularny. Reasumując te psychologiczne aspekty zagadnienia Lévi-Strauss stwierdza, że psychiatria, na którą powołuje się Malinowski, uczy, iż postawy chorych są symboliczne i że ich interpretacja wymaga pewnej gramatyki, tzn. pewnego kodu, który — jak każdy kod — jest ze swej natury pozajednostkowy. Postawom tym mogą towarzyszyć niepokoje, ale nSe można twierdzić, że niepokój je stwarza. �RECENZJE 511 Zasadniczą w i ę c w a d ą tezy Malinowskiego jest branie za .przyczynę tego, co w naj­ lepszym przypadku jest tylko konsekwencją. Generalnie rzecz biorąc, o d w o ł y w a n i e się szeregu uczonych do afektywności działania człowieka pierwotnego jest jedynie tłumaczeniem ignotum per ignotum, ponieważ jest to najsłabiej zbadana dziedzina działalności człowieka. P r z y k ł a d e m tego rodzaju prób jest teoria Freuda, przedstawiona przez niego w Totem und Tabu. Sugestiom tym uległ również i Dürkheim, który jednakże w swych późniejszych pracach oddzielił zjawiska społeczne od działań efektyw­ nych. Dla niego totemizm w y t w o r z y ł się w wyniku „intensywnej tendencji", która prowadzi „Ludzi o niższej kulturze [...] zjednoczonych we w s p ó l n y m życiu do ma­ lowania i rytowania tego, co przypomina im tę wspólnotę istnienia", a więc przed­ stawienia zwierząt. Kończąc rozdział „Totemizmy funkcjonalistyczne" Lévi-Strauss zupełnie wy­ raźnie stwierdza, że „w rzeczywistości impulsy i emocje nie wyjaśniają niczego, gdyż są one wynikiem bądź siły ciała, bądź słabości ducha. W obu przypadkach są one wynikami, nigdy zaś przyczynami. Tych ostatnich można jedynie szukać w organizmie, jak tylko to czynić potrafi biologia, lub w intelekcie, co jest jedyną drogą dostępną dla psychologii i etnologii". Już to jedno zdanie wprowadza nas w tok rozumowania przyjęty przez Claude Lévi-Straussa, który zasiadając do pisania omawianej pracy miał gotową kon­ cepcję mitu totemicznego. Przy przedstawianiu tej koncepcji autor przyjął zasadę, że dojść do obiektywnej prawdy można jedynie drogą konsekwentnego odrzucania ze wszystkich dotychczasowych teorii totemistycznych tego, co było tylko fałszywą interpretacją faktów. W ten sposób, likwidując kolejne odchylenia od — jego zda­ niem — słusznej linii rozumowania, dochodzi do sedna sprawy, które uważa za istotne i jedynie słuszne. Przy takim ustawieniu zagadnienia uzyskuje autor cie­ kawy efekt polegający na tym, że w końcowej partii książki, poświęconej o m ó ­ wieniu naprawdę naukowej teorii mitu totemicznego, czytelnik przekonuje się, że jest to od dawna reprezentowany przez autora pogląd na tę sprawę. Trudno zaprzeczyć sugestywności podobnego układu rzeczy. Ale przecież na dzieło naukowe składa się nie tylko materiał i reprezentowane poglądy, lecz również styl i sposób przedstawienia w ł a s n y c h osiągnięć. Ale od tej efektownej klamry dzieli nas jeszcze cały rozdział zatytułowany „W stronę intelektu". Już sam tytuł sugeruje, że od tłumaczeń typu utylitarnego lub afektywnego autor pragnie przejść do omówienia teorii totemizmu opartych na przekonaniu, ż e totemizm jest tylko koncepcją ludów prymitywnych w y n i k ł ą z wnikliwej obserwacji przyrody i z tendencji integrowania w swej myśli świata przyrody ze ś w i a t e m kultury. Mamy tu w i ę c przejście od świata potrzeb mate­ rialnych do potrzeb typu intelektualnego. Mit totemiczny odpowiadałby więc po­ trzebom światopoglądowym. Na podstawie badań M. Fortesa nad Tallensi stwierdzono, ż e zwierzęta tote­ miczne nie stanowią klasy ani w sensie zoologicznym, ani utylitarnym, ani nawet magicznym. J a k z tego wynika, tłumaczenie funkcjonalne, tak jak chciał to wi­ dzieć Malinowski, nie wystarcza do zrozumienia wierzeń i zakazów totemicznych. Nadal pozostaje pytanie: skąd ta dziwna predylekcja do zwierząt, która nawet nie da się w y j a ś n i ć utylitarnie. Zdaniem Fortesa, c a ł y system totemiczny służy człowiekowi do lepszego orien­ towania się w strukturze społecznej grupy, do której konkretna jednostka należy. Jako członek jakiegoś klanu człowiek posiada przodków w s p ó l n y c h i chronolo­ gicznie bardzo dalekich, symbolizowanych przez święte zwierzęta; jako członek �512 RECENZJE jednej linii rodzinnej ma on przodków bardziej bliskich symbolizowanych przez totemy; w końcu jako jednostka poszczycić się on może w ł a s n y m i przodkami, którzy w jakiś sposób decydują o jego osobistym losie i którzy mogą się objawiać w postaci zwierzęcia domowego lub jakiejś innej zwierzyny. Ponieważ nigdy nie można było przewidzieć postępowania przodków, tak jak nie można było odgadnąć zamiarów drapieżników, stąd więc przez analogię najczęściej zwierzętami totemowymi u Tallensi są te w ł a ś n i e zwierzęta. Tego rodzaju tłumaczenie, zdaniem Lévi-Straussa, ma tę wyższość nad rozumowaniem Malinowskiego, że nie jest ani tak oczywiste, ani tak arbitralne. Na przykładzie tej tezy widać kolejną próbę wy­ jaśnienia mitu totemicznego, który opierałby się teraz na zdolności do percepcji i osądu, czyli na domniemanym podobieństwie między zwierzętami a przodkami ludzi. Słabością tej tezy jest jednak to, że może ona być stosowana jedynie w od­ niesieniu do ludów, które oddzielają serie totemiczne od serii genealogicznych, a przecież na przykład Australijczycy wyraźnie wiążą je razem. Poza tym chodzi tu tylko o zwierzęta, a jak wyjaśnić przypadki, w których totemami są rośliny lub zjawiska atmosferyczne? Mamy tu w i ę c do czynienia z niedoskonałą próbą, która wskazała jednak prawidłowy kierunek dalszych poszukiwań. Snując dalej ten tok rozumowania Lévi-Strauss zwraca u w a g ę na fakt, że w przypadku cytowanym przez Fortesa, to nie podobieństwa, lecz różnice upo­ dabniają się. Następuje tu porównanie dwu światów: zwierzęcego i przodków (re­ prezentujących w tym przypadku ludzi), z których każdy posiada s w ą strukturę, czyli własne w e w n ę t r z n e zróżnicowanie. „Podobieństwa, jakie sugerują przed­ stawienia zwane totemicznymi, dotyczą podobieństwa między tymi dwoma syste­ mami różnic". By dojść do naukowego wyjaśnienia całego problemu, nie można jednak zatrzymać się na etapie analogii zewnętrznej, lecz należy uczynić następny krok, czyli przejść od analogii zewnętrznej do homologii wewnętrznej — konklu­ duje autor. Na drodze tej znalazł się w pewnym momencie Evans-Pritchard, pisząc swoje dzieło o religii Nuerów. Przytaczając przykład, w którym bliźniaki pod względem nomenklatury zajmują pozycję pośrednią między ludźmi a duchami reprezento­ wanymi przez ptaki, dochodzi do wniosku, że stosunek między ludźmi a ś w i a t e m zwierzęcym ma charakter metaforyczny (poetic methafors). Ciekawy jest fakt, że u N u e r ó w nawet zwierzęta są podzielone na działy wzorowane na działach spo­ łecznych. Stąd płynie teza Evans-Pritcharda, że „istota totemizmu nie może być wyjaśniona naturą totemu, lecz asocjacjami, jakie w y w o ł u j e w umyśle". Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje, zdaniem autora omawianej książki, tzw. druga teoria Radcliffe-Browna z 1951 г., która nie tylko przyczyniła się do likwidacji problemu totemizmu, lecz postawiła problem na zupełnie innej płasz­ czyźnie i w dziedzinie zupełnie odmiennej terminologii. Całe zagadnienie sprowa­ dza się do odgadnięcia, dlaczego grupy społeczne lub części składowe tego spo­ łeczeństwa są wyróżniane jedne od drugich poprzez łączenie każdego z nich z kon­ kretnym gatunkiem przyrodniczym. Ten problem z kolei zawiera w sobie dwa inne: jak każde społeczeństwo pojmuje stosunek między istotami ludzkimi a innymi gatunkami przyrodniczymi i jak, z drugiej strony, grupy społeczne dochodzą do tego, że są identyfikowane za pomocą emblematów, symboli lub przedmiotów o charakterze emblematycznym lub symbolicznym. Takie postawienie zagadnienia rozszerza ramy totemizmu, i to jest w ł a ś n i e silną stroną teorii Radcliffe-Browna. Odtąd uczony ten zastanawia się nie nad tym, po co ludzie przywołują te wszyst­ kie gatunki przyrodnicze, lecz dlaczego te właśnie, a nie inne. Takie ujęcie jest, �RECENZJE 513 w e d ł u g Lévi-Straussa, szczególnie płodne, „gdyż reintegruje ono treść z formą i otwiera w ten sposób drogę do prawdziwej analizy strukturalnej, równie od­ ległej od formalizmu co i od funkcjonalizmu". Po rozpatrzeniu szeregu m i t ó w australijskich Radcliffe-Brown stwierdził, że mają one wiele wspólnego. Przede wszystkim podobieństwa i różnice są tam przed­ stawiane w terminach przyjaźni lufo konfliktu, solidarności lub opozycji. „Inaczej mówiąc, całość życia zwierzęcego jest przedstawiona w formie stosunków społecz­ nych, takich, jakie rządzą społeczeństwem Judzkim". Nic w i ę c dziwnego, że gatunki przyrodnicze są podzielone na przeciwstawne pary, a jest to możliwe jedynie w wy­ padkach wyboru gatunków, które posiadają co najmniej jedną cechę wspólną pozwalającą na porównanie ich. Tak w i ę c te przeciwstawne pary przedstawiają się jako „typ bardzo częstego wyjaśnienia pewnej zasady strukturalnej", polegającej na połączeniu t e r m i n ó w przeciwstawnych. Przy użyciu specjalnej nomenklatury uformowanej z terminów zwierzęcych i roślinnych totemizm wyraża jedynie na swój sposób korelacje i przeciwieństwa, które mogą być sformułowane inaczej (np. niebo—ziemia, pokój—wojna itd.). Totemizm sprowadza się w i ę c do specjal­ nego sposobu formułowania ogólnego problemu: czynić coś takiego, co opozycję zamieniałoby z przeszkody do integracji na czynnik ją ułatwiający". Tak więc zwierzęta nie zostały wybrane dlatego, że „są dobre do jedzenia", lecz dlatego, że „są dobre do m y ś l e n i a ' . Lévi-Strauss zastanawiając się nad ewolucją poglądów Radcliffe-Browna, który w końcu odkrył w ł a ś c i w y mechanizm funkcjonowania totemizmu, śpieszy wyjaśnić, że to właśnie w ciągu dziesięciu lat poprzedzających ogłoszenie owej drugiej teorii miało miejsce zasadnicze zbliżenie się antropologii i lingwistyki strukturalnej, która pierwsza wprowadziła do słownika nauk społecznych pojęcia opozycji i korelacji. Jak z tego wynika, główna idea, że cechą uniwersalną myśli ludzkiej jest s k ł o n ­ ność do operowania parami przeciwieństw, jest — zdaniem autora książki — niczym innym, jak zastosowaniem odkryć lingwistyki strukturalnej w dziedzinie antropologii społecznej. To w ł a ś n i e zdanie jest w Le totemisme aujourďhui pierwszym akordem finału całkowicie poświęconego strukturalizmowi, jego osiągnięciom i zadaniom. Natural­ nie referowanie tych zagadnień nie stanowi wyraźnie oddzielnej partii, lecz prze­ prowadzone jest niejako na marginesie ocen teorii Radcliffe-Browna. Charakte­ rystyczną cechą tych uwag są niezbyt jeszcze jasne sformułowania, świadczące o tym, że strukturalizm reprezentowany przez Lévi-Straussa nie jest systemem całkowicie skrystalizowanym i że sam ich autor nie jest całkowicie przekonany o słuszności swych tez. Taka postawa, dość rzadko spotykana w podobnych pra­ cach teoretycznych, wskazuje na oryginalność i obiektywizm naukowy, a nawet raczej na szerokość myślenia Lévi-Straussa, któremu obcy jest dogmatyzm i w u l garyzacja. Przechodząc do meritum sprawy najlepiej będzie zacytować omawianą pracę, gdzie czytamy: „Prawdą jest, że konsekwencją, zresztą jeszcze niezbyt jasno stwier­ dzoną, strukturalizmu nowoczesnego powinno być wydobycie psychologii asocja­ cyjnej z utraty zaufania, w jaką popadła. Asocjacjonizrn miał w i e l k ą zasługę na­ kreślając kontury tej elementarnej logiki, która jest jakby najmniejszym wspól­ nym mianownikiem całej myśli, i brakowało mu tylko rozpoznania, że chodzi tu o logikę oryginalną, czyli bezpośrednie wyrażenie struktury myśli (a za myślą bezsprzecznie i mózgu), a nie jakiegoś pasywnego wyniku w p ł y w u środowiska na świadomość typu amorficznego". Jeśli ten stopień generalizacji miałby ogarnąć całość procesu myślenia systemem asocjacyjnym, musi on wzbogacić się jeszcze 33 - Etnografia Polska T. VTI �RECENZJE 514 0 elementy strukturalistyczne, które — zdaniem Lévi-Straussa — miałyby charak­ ter przypominający algebrę Boola, czyli pewien kod logiczny. Z dalszych w y w o d ó w wynika, że dla autora omawianego dzieła forma jest nieodłącznym atrybutem treści, dla której nie stanowi powłoki zewnętrznej, lecz jej zasadnicze wnętrze. Tam więc, gdzie mamy do czynienia z analizą struktu­ ralną, badania nad formą nie stanowią środka do poznania rzeczywistości, ale do­ piero poznanie rzeczywistości prowadzi do zgłębienia formy. W podobnym rozumieniu nietrudno dopatrzyć się e l e m e n t ó w dialektyki, z czym zresztą autor się nie kryje. Omawiając m e t o d ę Radcliffe-Browna Lévi-Strauss całkowicie zgadza się z jego pojmowaniem rzeczywistości społecznej, która składa się z nawzajem przenikających się poziomów. Poznanie jednego poziomu jest w i ę c niezbędnym dopełnieniem, którego brak uniemożliwiałby zrozumienie innych poziomów, a co za tym idzie i rzeczywistości społecznej. Zwyczaje wiodą do wierzeń, te z kolei do technik, lecz poziomy te nie występują oddzielnie, należy w i ę c je poznać we wzajemnych relacjach opozycyjnych i korelatywnych: i n s t y ­ t u c j e , r e p r e z e n t a c j e i s y t u a c j e . W każdej z tych praktycznych prób antropologia wykazuje więc jedynie homologię struktury m i ę d z y myślą ludzką w działaniu a obiektem ludzkim, w odniesieniu do którego ją się stosuje. Wszystkie te uwagi upoważniły autora omawianej książki do wysnucia bardzo ważnego stwierdzenia, że „integracja metodologiczna głębi i formy w p ł y w a w swoisty sposób na integrację bardziej zasadniczą: integrację metody i rzeczy­ wistości". Jest to koronna teza wojującego strukturalizmu, w e d ł u g którego wyab­ strahowana forma zaczyna żyć życiem rzeczywistym i na tę rzeczywistość oddziaływającym. Po zakończeniu na sylwetce Radcliffe-Browna przeglądu teorii totemizmu i po w y ł u s k a n i u przysłowiowego ziarna prawdy w omawianej kwestii Lévi-Strauss raz jeszcze rzuca okiem wstecz, by dojść do wniosku, że najbliżej tej prawdy byli w swoim czasie nie etnolog Bergson i nie etnolog Rousseau. Pierwszy z nich mimo szeregu wadliwych tez zdawał sobie jednak sprawę z tego, że istota tote­ mizmu polega na jakimś dualizmie łączącym zwierzęta z człowiekiem. Dla tego filozofa gatunek zwierzęcy poznawał człowiek przez jednostkę, która stawała się dla niego symbolem gatunku. I b y ł tu rzeczywiście na tropie prowadzącym do prawidłowego pojmowania totemizmu, gdyż z tego stwierdzenia mogły w y p ł y n ą ć pozostałe sugerowane przez autora tezy. Na pytanie, w jaki sposób ten filozof ruchu doszedł do podobnych rozwiązań, autor odpowiada w sposób bardzo zaska­ kujący, lecz i bardzo prawdopodobny, zwracając u w a g ę , że elementy filozofii kosmogenicznej Bergsona, zasadzające się na rozróżnianiu dwóch aspektów rzeczy­ wistości: ciągłego (continu) i nieciągłego {discontinu), b y ć może pochodzą z pod­ świadomego przejęcia przez tego uczonego znanych mu zasad kosmogonii Indian Ameryki Północnej, dla których oba te aspekty rzeczywistości stanowiły uzupeł­ niające się perspektywy spojrzenia na świat. T a k w i ę c totemizm sprowadzałby się w tym wypadku do szczególnej próby uniwersalnego pogodzenia o p o z y c j i 1 integracji. Drugim uczonym, który rozumiał omawiany problem, i to w czasie, gdy nikt go jeszcze nie zasygnalizował, był J . J . Rousseau. W swoim dziele, Discours sur l'origine et les fondements de Vinegalité parmí les hommes (zdaniem L é v i - S t r a u s s a jest to pierwsze dzieło z zakresu antropologii społecznej), dał on wyraz poglądowi, że pogodzenie przez człowieka „specyficznej" struktury świata zwierzęcego i ro­ ślinnego stanowiło źródło pierwszych operacji logicznych, a następnie źródło dyferencjacji społecznej, do której m o g ł o dojść jedynie pod warunkiem uprzedniego �RECENZJE 515 zdania sobie z niej sprawy. Mamy tu więc pierwszą teorię przejścia człowieka od stanu natury do kultury. Mogło ono nastąpić tylko pod warunkiem wzrostu zaludnienia, gdyż ten czynnik zmusił ówczesną ludzkość do podzielenia się i do zapoznania z odmiennymi środowiskami przyrodniczymi. To z kolei doprowadziło do zróżnicowania trybu życia, czyli do zwielokrotnienia kontaktów z przyrodą. Lecz po to, by to zróżnicowanie i zwielokrotnienie mogło posunąć naprzód rozwój zmian technicznych i społecznych, musiało ono najpierw stać się dla człowieka obiektem i s p o s o b e m myślenia. Czy to ostatnie sformułowanie nie przy­ pomina nam w y ż e j już przytaczanej tezy struktualizmu przypisywanej Claude Lévi-Straussowi? J a k z tego widać, tezy tego uczonego nie zrodziły się w wyniku eksplozji genialnych p o m y s ł ó w jednego człowieka, lecz są renesansem wielkich hu­ manistycznych myśli epoki Oświecenia. Niedaleko stąd do stwierdzenia, że pozo­ staje przed nami jeszcze wiele do odkrycia w dziedzinie interpretacji słów dawnych mistrzów. Lévi-Strauss świetnie sobie z tego zdaje sprawę, i to stanowi jego siłę we w s p ó ł c z e s n y m świecie antropologii społecznej. J a k wynika z tego małego tomiku, źródło wielu nieporozumień w dziedzinie etnologii nie leży w braku ma­ teriałów czy w niezdolności do tworzenia syntez, lecz w zbytnim przywiązywaniu znaczenia do pochopnych interpretacji i w gubieniu zasadniczych e l e m e n t ó w w morzu drobnych i nie najważniejszych faktów kulturowych. Krzysztof CLAUDE s. 4 5 6 + X X X I I . LÉVI-STRAUSS, Smutek tropików, Makulski P W N , Warszawa 1960, Książka tak pełna nowych myśli, oryginalnych p u n k t ó w widzenia i wreszcie tak różnorodnego materiału faktograficznego, s ł o w e m tak wielowarstwowa, nastrę­ cza duże trudności recenzentowi. Nie jest to po prostu reportaż z podróży, jakkolwiek do tego gatunku najprę­ dzej można by ją było zaliczyć. Opisy przyrody, kraju, stosunków osadniczych, gospodarczych, politycznych, różnorodnych w y d a r z e ń z podróży zajmują n i e w ą t ­ pliwie bardzo dużo miejsca. Książka ma jednak równocześnie charakter pamięt­ nikarski — dowiadujemy się z niej wiele o kolejach życia autora, o cechach jego osobowości, o typie jego wykształcenia, o drodze, jaką doszedł do zainteresowań etnologicznych. Praca ta dotyczy bowiem również etnologii, w dużej części przede wszystkim etnologii (4 rozdziały poświęcone opisom prymitywnych kultur brazy­ lijskich). A wszystkim tym zagadnieniom towarzyszą zawsze refleksje filozoficzne bardzo ogólnej natury, które być może stanowią najistotniejszą treść tej książki. Zatrzymamy się zgodnie z naszymi zainteresowaniami na problemach ściśle etnologicznych. Aby zdać sobie sprawę ze specyfiki opisów etnograficznych zawartych w książce Lévi-Straussa, konieczne jest choćby pobieżne naszkicowanie sylwetki autora jako uczonego i drogi, jaką doszedł do etnografii. Trudno bowiem chyba o bardziej w y r a ź n y przykład rzutowania osobowości badacza na sposób ujęcia i interpretację badanej rzeczywistości społecznej. Dla Claude Lévi-Straussa etnografia stała się W pewnym momencie jego życia antidotum przeciwko filozofii. Stała się dla niego deską ratunku w momencie, gdy po 5 latach filozoficznych studiów na Sorbonie, które „ćwiczyły inteligencję, wysuszając umysł", i po późniejszym, niedługim zresztą okresie pracy pedagogicznej w tej dziedzinie — spostrzegł, że jego wiedza o rzeczywistości nie wzbogaciła się prawie zupełnie od chwili, gdy miał 15 lat, a poglądy n a świat pozostały niemal tak samo naiwne. Wszystko, czego nauczył się �516 RECENZJE w tym okresie, stanowiło jedynie wartość instrumentalną, rzemiosło, którego zna­ jomość dawała możność udowodnienia zgodnie z zasadami logiki każdej, nawet absurdalnej tezy, ale rzemiosło to przesłaniało prawdę i dążenie do niej. B y ł y też i bardziej osobiste przyczyny tego nagłego zwrotu do etnologii. Leżały mianowicie w specyfice umysłowości autora. Polegała ona, jak sam twierdzi, na niemożności powtórnego skoncentrowania się na tym samym przedmiocie. Wy­ głaszanie rokrocznie tych samych wykładów, powtarzanie tych samych pytań egzaminacyjnych stało się po pewnym czasie dla niego nie do zniesienia: „Było to tak, jakby tematy ulegały rozkładowi w moich oczach przez sam fakt, że kiedyś zastanawiałem się nad nimi". Między tą specyficzną cechą umysłowości a c y w i ­ lizacjami będącymi przedmiotem etnologii istnieje w jego mniemaniu jakieś po­ krewieństwo. B y ć może tu leżała przyczyna jego nieuświadomionej skłonności do tej nauki. „Brak mi zdolności do rozsądnego uprawiania terenu, z którego rok­ rocznie m ó g ł b y m zbierać plony. Mam inteligencję neolityczną. Na kształt pożaru w dżungli obejmuje ona p ł o m i e n i e m obszary często nie zbadane, zapładnia je być może po to, aby pospiesznie zebrać żniwo i pozostawić po sobie teren spusto­ szony" (s. 51). Etnografia była dla niego nie tylko ucieczką od dawnych zainteresowań, które uległy wyjałowieniu i przestały już wystarczać, ale zapewniła mu również nie­ wyczerpany przedmiot, bo dostarczający wciąż nowych przejawów rzeczywistości, stawiający w obliczu coraz to nowych form życia. Etnografia pozwoliła mu wciąż posuwać się dalej bez nieustannego powracania do tego samego: „Pogodziła m ó j charakter z moim życiem". We wszystkich przytoczonych tam opisach kultur prymitywnych zarówno nie widać skłonności do bardzo gruntownego i szczegółowego badania, a tym samym weryfikowania hipotez (niezwykle śmiałych, zaskakujących niejednokrotnie), jakie objawiają mu się stosunkowo szybko w niedługim procesie badawczym, jak też zarysowuje się wyraźnie, i tu może wbrew intencjom autora, owo „rzemiosło" filozoficzne, przed którym tak pragnął uciec. Lévi-Strauss nie przedstawia się nam tutaj jako w y t r w a ł y , systematyczny i metodyczny badacz terenowy. Nie przyta­ cza dokładnego i drobiazgowego rejestru detali, z których potem w sposób niejako samorzutny wyłaniają się powiązania i prawidłowości ukazujące mechanizm funk­ cjonowania danego zwyczaju czy badanej kultury. Sięga od razu do hipotez i uogól­ nień, nieuprawnionych często w świetle uzyskanego materiału (na pewno jednak uprawnionych w tego typu książce), jakże jednak p o m y s ł o w y c h i inspirujących. Jest rzeczywiście jak pożar w dżungli, który niszcząc wiele na swej drodze użyźnia jednak glebę. Kultury pierwotne są dla niego okazją do refleksji bardzo ogólnej natury, mających na celu zrozumienie człowieka w ogóle, a nie tylko przedstawiciela kon­ kretnej kultury. Postulat. ten w y r a ż a najlepiej w następujących słowach: „Nie wyłączając się ze społeczeństwa etnograf stara się zarazem poznać i osądzić człowieka z punktu widzenia dostatecznie wyniosłego i oddalonego, aby uczynić to w oderwaniu od cech przypadkowych, związanych z określanym społeczeń­ stwem lub z określoną cywilizacją". To sprowadzanie do wspólnego ogólnoludz­ kiego mianownika zaznacza się szczególnie wyraźnie w omawianej pracy, a zasłu­ guje zwłaszcza na podkreślenie jako jeden z zasadniczych rysów etnologioznej koncepcji Lévi-Straussa. �RECENZJE 517 Przytoczmy obecnie kilka wybranych hipotez autora dotyczących badanych kultur pierwotnych. Część piątą książki poświęca on brazylijskim Indianom K a diueo. Dziwaczna ta i zaskakująca kultura, o niezwykle oryginalnej i pięknej sztuce, wbrew pozorom nie może b y ć niezrozumiała i obca dla nas. Wprawdzie całokształt obyczajów każdego społeczeństwa tworzy pewien system o określonym odrębnym stylu, ale systemy te nie istnieją w nieograniczonej ilości. Istnieje pe­ wien ograniczony „repertuar", nazwijmy go „kulturowym" (tak, jak istnieje ściśle określona tabela pierwiastków chemicznych), z którego czerpią wszystkie społe­ czeństwa, stosując tylko różnego rodzaju kombinacje. W każdej kulturze jest w i ę c zawsze ooś, co nie jest nam obce, choćby przejawiało się tylko w naszych snach i marzeniach. I tak np. cywilizacja brazylijskich Indian Kadiueo przypomina w y i m a g i n o w a n ą przez nas w tradycyjnej grze w karty. Nie wchodząc w szczegóły tego porównania podkreślę tylko rolę, jaką odgrywa zasada symetrii i asymetrii zarówno w grze w karty: każda figura karciana odpowiada d w ó m wymaganiom — symetrii związanej z jej funkcją (służy w dialogu) i asymetrii odpowiadającej jej roli (jest przedmiotem, częścią całości), jak też we w s p a n i a ł e j sztuce zdobniczej Kadiueo, której rola i znaczenie w społeczeństwie tubylczym zwróciły szczególną u w a g ę autora. Indianie Kadiueo pokrywają sobie twarz i całe ciało pięknymi ornamentami 0 niezwykle bogatej skali m o t y w ó w : esy, spirale, krzyże, romby, woluty. Czym była dla nich ta sztuka i w czym leży tajemnica jej oryginalności? W dawnych czasach była ona przede wszystkim elementem wyróżniającym społecznie. Podzielone na endogamiczne kasty społeczeństwo (arystokracja, rycerze, plebs) uzewnętrzniało s w ą •hierarchię i segregację w odmiennych kompozycjach 1 stylu malowideł pokrywających ciała przedstawicieli różnych kast. Sztuka też była dla nich sposobem podkreślania człowieczeństwa — człowiek nie pomalowany nie różnił się od zwierzęcia. Ornamenty na ciele nadawały mu godność istoty ludzkiej. W ten sposób społeczeństwo Kadiueo wyrażało s w ó j wstręt do natury. Wreszcie zachowanie do dziś malowania twarzy u kobiet można tłumaczyć w z g l ę ­ dami erotycznymi i estetycznymi. Ustalenie tego nie wystarcza jednak, aby zdać sobie sprawę z oryginalnych cech sztuki tubylczej. Polegają one, zdaniem autora, na szczególnym sposobie kompozycji m o t y w ó w podstawowych. Metody kompozycji są tak wyrafinowane i pomysłowe, że znacznie przewyższają jakiekolwiek wzory europejskie, źródeł należy w i ę c szukać w specyficznych warunkach indiańskich. Sztukę Kadiueo charakteryzuje przejawiający s i ę na wielu płaszczyznach dua­ lizm: mężczyźni s ą rzeźbiarzami (sztuka przedstawiająca), kobiety — malarkami (sztuka zdobnicza, nieprzedstawiająca), kobiety uprawiają obok stylu kanciastego i geometrycznego także krzywolinijny i swobodny, dbając równocześnie o r ó w ­ n o w a g ę między motywem a tłem, które zawsze zajmują taką samą przestrzeń, wreszcie — co najistotniejsze — stosują w swych kompozycjach jednocześnie z a ­ sadę symetrii i asymetrii: przeciwstawianie rejestrów przeciętych na ogół ukośnie w jedną lub w drugą stronę. Jakie głębsze przyczyny kryje w sobie ten dualizm? Sięgnijmy jeszcze raz do struktury społeczeństwa Kadiueo: trzy hierarchiczne, a w i ę c asymetryczne, endo­ gamiczne kasty. Społeczeństwo zagrożone segregacją, aby zapobiec stałemu zmniej­ szaniu się liczby ludności, a równocześnie groźbie mezaliansu — ucieka się do adaptowania w r o g ó w i obcych, utrzymując w ten sposób na r ó w n y m poziomie s w ó j status ludnościowy. Żadnych klas czy grup, które ukonstytuowane byłyby na zasadzie symetrii i wzajemnego współdziałania. A przecież w każdym spo- �518 RECENZJE łeczeństwie obok tendencji do przeciwstawiania się i wyodrębniania istnieje ten­ dencja przeciwna: do współdziałania i wzajemności. T a druga tendencja nie znalazła jednak swego wyrazu w strukturze społecznej Kadiueo, w przeciwieństwie np. do pobliskich Indian Bororo, którzy podzielili całe swoje również kastowe społe­ czeństwo na dwie symetryczne połowy. Podczas gdy małżeństwa pomiędzy kastami były zabronione, w odniesieniu do obu połów istniało zobowiązanie odwrotne: m ę ż ­ czyzna z jednej p o ł o w y musiał się żenić z kobietą z drugiej. W strukturze spo­ łecznej Bororo znalazły więc wyraz zarówno zasada hierarchii, jak i wzajemności. Kadiueo nie rozwiązali swych sprzeczności przy pomocy sztucznych instytucji, jakimi są u Bororo dwie symetryczne współdziałające ze sobą połowy. Problem ten nie przestał ich jednak nurtować podświadomie — nie rozwiązawszy go W życiu dali mu wyraz w swej sztuce, gdzie dualizm, asymetria w połączeniu z symetrią, jest podstawową zasadą kompozycji. Sztuka kompensuje w i ę c nie­ jako braki struktury społecznej. Jest wizją społeczeństwa lepszego i doskonal­ szego, jakie Kadiueo mogliby posiadać, gdyby nie przeszkadzał temu ich fana­ tyzm i przesądy kastowe: „Zachwycająca cywilizacja, której królowe kreślą marze­ nia s w ą szminką: hieroglifami opisują nieosiągalny wiek złoty i czczą go ozdo­ bami, odsłaniając zarazem jego tajemnicę i s w ą własną nagość". Hipoteza jak widać zaskakująca. Wobec niezwykłej śmiałości takiego ujęcia pytanie, „czy słuszna?" wydaje się w pierwszej chwili niemal nie na miejscu. Ale jednak pobudza do myślenia, budzi w nas zainteresowanie nie tylko dla spo­ łeczeństwa Kadiueo, ale dla tajemnic sztuki w ogóle, skierowując nasze rozwa­ żania w dziedzinę filozofii sztuki. Indianie Bororo mają niezwykle rozbudowaną i skomplikowaną strukturę spo­ łeczną. Wieś podzielona jest na dwie egzogamiczne połowy wzdłuż osi wschód—za­ chód, drugi podział, którego znaczenia nie udało się dotychczas odkryć, dzieli w i e ś również na dwie części wzdłuż osi północ — południe. Niezależnie od tych symetrycznych podziałów Istnieje podział na klany, z których każdy dzieli się na endogamiczne stopnie: w y ż s z y , średni i niższy. Ponadto każdy klan dzieli się jeszcze na dwie podgrupy dziedziczne w linii żeńskiej, mianowicie rodziny „czerwone" i „czarne". Funkcja tego podziału nie jest również dokładnie wyjaśniona. Wreszcie klany dzielą się także na bogate i biedne, a ściślej: bardziej i mniej uprzywilejo­ wane, bo o bogactwie nie decydują dobra materialne, lecz kapitał mitów, tradycji, tańców, funkcji społecznych i religijnych. Mity te z kolei stanowią podstawę do różnorodnych przywilejów technicznych, związanych ze zdobnictwem najrozmait­ szych przedmiotów. Z tego punktu widzenia zaznaczają s i ę ogromne różnice po­ między klanami — jedne są pełne przepychu i wyrafinowania, inne bezbarwne i ubogie. Ta bardzo skomplikowana struktura dzieląca społeczeństwo na wiele mniej­ szych i większych części, określa wzajemne zachowanie ludzi, ustala ich przywi­ leje i obowiązki w z g l ę d e m siebie, wyznacza bieg ich życia, panuje nad nimi wszech­ władnie. To tkwi w świadomości Indian Bororo — w ich przekonaniach zaznacza się durkheimowski socjologizm: „człowiek nie jest dla nich jednostką, lecz osobą. Stanowi część świata socjologicznego: wsi", a „wsi nie tworzy ani ziemia, ani chaty, ale jej struktura społeczna". Lévi-Strauss nazywa ich socjologami bardziej zdecydowanymi niż Comte czy Dürkheim. I znowu sprowadzenie do wspólnego mianownika. U podłoża tej dziwacznie poszatkowanej struktury leży znany nam pogląd na społeczeństwo. Wśród dzikich l u d ó w Brazylii spotykamy durkheimistów. W przeciwieństwie do rozbudowanej struktury społecznej Bororo, u Indian �RECENZJE 519 Nambikwara organizacja społeczna jest niezwykle wątła i efemeryczna. Nie ma tu ściśle określonych grup społecznych o trwałej strukturze. Skład poszczególnych gromad jest niezwykle p ł y n n y — obserwuje się nader częste przechodzenie od jednej grupy do drugiej, oddzielanie się jednostek czy całych rodzin. Władza po­ lityczna u Nambikwara nie jest ani dziedziczna, ani autokratyczna. Sondowanie opinii publicznej • poprzedza zawsze ostateczną decyzję wyboru naczelnika. Bowiem jest on tym, który konstytuuje grupę, który ją dopiero tworzy, od jego osobistego talentu i umiejętności organizacyjnych zależy mniej lub bar­ dziej trwały charakter grupy. Spoczywa na nim bardzo wiele obowiązków: orga­ nizacja wymarszu, ustalenie drogi, etapów, czasu trwania postojów. W okresie, gdy grupa prowadzi osiadły tryb życia — ustala on miejsce na uprawę i kieruje ogrodnictwem. Musi dbać o w y ż y w i e n i e członków całej grupy, musi b y ć szczodrobliwy, p o m y s ł o w y , zręczny, pełen inicjatywy, musi umieć w odpowiednim momen­ cie zabawić wszystkich. W stosunku do jego dynamizmu gromada wydaje się być całkowicie bierna, zdana w y ł ą c z n i e na niego. W zamian ma tylko przywilej poli­ gamii, nieekwiwalentny w stosunku do ciążących na nim obowiązków. Czemu więc podejmuje się naczelnictwa? Lévi-Strauss szuka przyczyn w predyspozycjach psy­ chicznych: „ w każdej grupie ludzkiej znajdują się ludzie, którzy w odróżnieniu od innych lubią prestiż dla niego samego, których pociąga odpowiedzialność i którym samo zajmowanie się sprawami publicznymi daje zadowolenie" (s. 3 3 9 ) . A w i ę c ludzie są zróżnicowani nawet w społeczeństwach pierwotnych, które uważa się często za tak przytłoczone wszechmocną tradycją, że nie pozostawia ona już miejsca na różnice indywidualne. Tymczasem różnice te są równie w y r a ź n e i „tak samo starannie wyzyskiwane, jak w naszej cywilizacji, zwanej indywiduali­ styczną". Organizacja społeczna Nambikwara jest chyba jedną z najuboższych i n a j ­ prostszych na świecie. Wobec jej ubóstwa autor dotarł do czystego surowego ma­ teriału psychologicznego, który leży u podłoża wszelkich stosunków społecznych. „Poszukiwałem społeczeństwa sprowadzającego się do najprostszego wyrazu. Spo­ łeczeństwo Nambikwara było nim do tego stopnia, że znalazłem w nim tylko ludzi". Czasem jedno drobne wydarzenie skłania autora do tak dalekosiężnych reflek­ sji, jak np. funkcja pisma w aspekcie ogólnodziejowym. Zaprzyjaźniony z autorem w ó d z jednej z grup Nambikwara zorganizował specjalnie dla niego spotkanie z sąsiednimi i spokrewnionymi gromadami. Pragnąc zadziwić towarzyszy znajo­ mością jednej z najosobliwszych tajemnic białego człowieka — pisma, w y c i ą g n ą ł pokrytą krętymi liniami kartkę i zaczął udawać, że odczytuje listę podarunków, jakie jego biały przyjaciel ofiaruje każdemu z nich w zamian za najrozmaitsze przedmioty ich codziennego użytku. Incydent ten nie tylko nie wzbudził zadowo­ lenia w ś r ó d tubylców, ale wręcz przeciwnie, wprowadził ich w zdenerwowanie, spowodował brak zaufania, co w sumie niezbyt przyjemnie skończyło się dla sa­ mego autora, jak też naczelnika, który został opuszczony przez większość swych ludzi. Tubylcy zachowali się w ten sposób, jakby niejasno przeczuwali jakieś istotne niebezpieczeństwo wiążące się z pismem. Wypadek ten skłonił Lévi-Straussa do głębszego zastanowienia się nad rolą pisma w dziejach ludzkości. Przyjmowana na ogół teoria, że wynalezienie pisma było najpotężniejszym czynnikiem przejścia od barbarzyństwa do cywilizacji, ż e pozwoliło na akumulację wiedzy i doświadczeń w stopniu dotychczas nieosiągal­ nym, umożliwiając tym samym szybki rozwój cywilizacji — nie zadowoliła go zupełnie. Pismo nie było jedynym czynnikiem w tej dziedzinie i rola jego nie jest tu aż tak decydująca. Wszakże największej rewolucji w dziejach ludzkości — �520 RECENZJE rewolucji neolitycznej, której co do skutków może s i ę równać tylko rewolucja przemysłowa — dokonały społeczeństwa nie znające w ogóle pisma. Podając jeszcze szereg podobnych przykładów autor zmierza do udowodnienia tezy, że zasadnicza funkcja; pisma polega na wzmożeniu prestiżu tych grup, które go posiadają, i ustalenia władzy jednych nad drugimi. „Jeśli pismo nie wystarczyło do skonsoli­ dowania wiedzy, było może konieczne do utrwalenia panowania". T a k w i ę c wódz Namibifcwara przeczuł niejako korzyści, jakie w jego przewodnictwie może odnieść znajomość pisma, tak jak jego towarzysze przeczuli związane z nim niebezpie­ czeństwo przemocy. W podobny sposób Lévi-Strauss dotyka niemal wszystkich stron życia i kul­ tury. Porusza się swobodnie w obrębie ogromnej skali zagadnień, zadziwiając prze­ skokami i n i e z w y k ł y m i skojarzeniami, przemierza bez przeszkód przestrzenie, różne kultury i cywilizacje, odmienne epoki i style. Ukazuje nam kalejdoskop życia w nie znanych nam dotychczas i pięknych barwach, gdzie każdy fakt jest godny uwagi, każde pojedyncze wydarzenie zawiera w sobie coś z ogólnych prawidłowości i skła­ nia do refleksji. Wciągnięci w tajniki niezliczonych przejawów ludzkiego życia, pochłonięci ich kontemplacją i próbą zrozumienia, z pewnym zaskoczeniem przyjmujemy osta­ teczne już, k o ń c o w e uogólnienie autora. Jest to spojrzenie na świat z tak wiel­ kiego dystansu, że niemal wszystko, o czym dotychczas była mowa, traci nagle swój sens. „Świat zaczął isię bez człowieka i skończy się bez niego. Instytucje, obyczaje i zwyczaje na spisywaniu i poznawaniu których strawię życie, są przej­ ś c i o w y m wykwitem istniejącego świata i nie mają w stosunku do niego żadnego sensu, chyba ż e sens ten polega na tym, aby zezwolić ludzkości na odegranie w nim swej roli. Lecz rola ta nie wyznacza człowiekowi niezależnego stanowi­ ska!.." Bo człowiek ma, zdaniem Lévi-Straussa, ściśle określoną rolę do spełnienia, integralnie związaną z o g ó l n y m kierunkiem, w jakim posuwa się świat, zmierza­ jącym ku powszechnej zagładzie. Wszystkie społeczeństwa w sposób konieczny i wbrew sobie zmierzają do ostatecznej dezintegracji swych struktur, popychając tym samym „potężnie zorga­ nizowaną materię ku ustawicznie powiększającej s i ę bezwładności". Wszystko, co człowiek tworzy, wbrew pozorom konstruktywności i postępującej integracji, wiedzie ludzkość do całkowitej inercji, zawiera w sobie coś samounicestwiającego. Mimo naszych usilnych dążeń nie uda się odwrócić dziejowej konieczności. Ostatecznie jednak nie pozostawia nas autor całkowicie ogarniętych pesy­ mizmem tego kosmicznego fatalizmu. Bo jest jednak jakaś szansa wyzwolenia się z tej nieuchronnej konieczności; jest nią mianowicie kontemplacja istoty własnego gatunku, próba zrozumienia, „czym ten gatunek był i czym jeszcze jest". „To jego wytchnienie, przyjemność, odpoczynek i wolność, szansa konieczna dla życia, szansa wyzwolenia się (żegnajcie dzicy i podróże)..." Uświadomienie sobie tego fatalizmu nie jest też równoznaczne z przyjęciem passywnej postawy wobec spraw ludzkich i społeczeństwa: „...aby dojść do kresu jestem ustawicznie p o w o ł y w a n y do przeżywania sytuacji, z których każda czegoś ode mnie wymaga, muszę się oddać ludziom tak, j a k m u s z ę się oddać poznawaniu. Historia, polityka, ś w i a t ekonomiczny i społeczny, świat fizyczny i nawet niebo otaczają mnie koncentrycznymi kołami, z których nie m o g ę uciec m y ś l ą nie udzie­ lając każdemu cząsteczki mojej osoby. J a k kamień, który uderzając o powierzchnię wody w y w o ł u j e na niej kręgi, zanim wpadnie w głąb, by osiągnąć dno, trzeba, abym najprzód rzucił s i ę do wody". Autor, który ucieczki od filozofii szukał w terenie, który przemierzył tysiące �RECENZJE 521 kilometrów dżungli brazylijskiej w poszukiwaniu antidotum przeciw niej, na ko­ niec znów do tej filozofii powraca. Naturam expellas jorca... Barbara B A S I L D A V I D S O N , Afryka odkryta (Warszawa 1961). Olszewska-Dyoniziak budzi się (Warszawa 1957); Stara Afryka na nowo Wzrost zainteresowań Afryką w Polsce w y w o ł a ł wielkie zapotrzebowanie na książki, których tematem byłby ten właśnie kontynent. Wydawnictwa polskie, pró­ bując sprostać temu zadaniu, w y d a ł y ostatnio kilkadziesiąt pozycji o różnej war­ tości i różnym przeznaczeniu. Każda z tych pozycji spełnia jakąś konkretną rolę bądź to jako zbiór informacji, bądź też jako środek sygnalizujący pewne problemy czy kwestie, albo jako element kształtujący nasze s ą d y o procesach, jakie prze­ biegają lub niegdyś miały miejsce w Afryce. Dzięki takiej popularyzacji zagad­ nienia afrykańskie przestały nam być dalekie i nieznane, a są coraz lepiej rozu­ miane i bezpośrednio nas interesujące. Zjawisko to jest czynnikiem wtórnie w p ł y ­ w a j ą c y m na kształtowanie s i ę potrzeb czytelniczych z zakresu literatury o Afryce. Nie wystarczają już pozycje omawiające ogólnie problematykę kontynentu, minął już okres publikacji tylko o charakterze informacyjnym. Coraz częściej obznajomiony już z zasadniczymi problemami czytelnik polski sięga po książkę pogłębia­ jącą zakres jego wiedzy z wybranej przez siebie dziedziny życia Afryki. Sądzę, ż e takim zapotrzebowaniom odpowiadają obie omawiane prace angiel­ skiego dziennikarza Basila Davidsona. Mądrość tych książek nie w y p ł y w a jedynie z faktu, że ich autor zwiedził całą niemal Afrykę w czasach, kiedy był korespon­ dentem i członkiem redakcji „The Times", lecz z głębi przemyśleń i wnikliwości obserwacji oraz pewnej wrażliwości na wszelkie problemy społeczne, na wszelkie powikłania w stosunkach między ludźmi. Wyrazem tej pasji badawczej jest przed paru laty wydana książka pt. Afryka budzi się. Jest ona całkowicie poświęcona kwestiom społecznym Czarnego Lądu. Już sam tytuł brzmi jak hasło, którego znaczenie było o tyle jeszcze bardziej aktualne, ż e zabrzmiało kilka lat temu, kiedy wyzwolone dziś państwa afrykańskie wkraczały na drogę ruchów i walk narodowowyzwoleńczych, których wynik nie był tak łatwy do przewidzenia. Ś w i a d ­ czy to tylko o tym, że Davidson dzięki wnikliwości swego spojrzenia na zagad­ nienia społeczne i polityczne Afryki był w stanie przewidzieć przebieg kolejnych wydarzeń w ciągu najbliższych lat. Ale nie polityczny aspekt tej książki najbardziej nas interesuje, jej zasad­ nicza wartość dla etnografa polega bowiem na dostarczeniu mu ciekawych i boga­ tych materiałów dotyczących zagadnień przemian 'społecznych zachodzących na terenie Afryki Środkowej, a dokładniej w b y ł y m Kongu Belgijskim i Francuskim oraz w Angoli. Gdyby nie fragmenty opisowe tej książki i niekiedy pewien lekki styl, zdradzający profesję autora, można by sądzić, że Afryka budzi się napisana jest przez etnografa lub socjologa. Zjawisko podobne należy do niezwykle rzad­ kich, ponieważ uchwycić najistotniejsze elementy układu społecznego na terenach tak pod tym w z g l ę d e m Skomplikowanych jest niezwykle trudno dla zawodowego etnografa, a cóż dopiero dla człowieka, który odkrywa te zagadnienia dla siebie po raz pierwszy. Pozostaje do wyjaśnienia kwestia, w jaki sposób udało się to Davidsonowi. Wydaje się, że rzecz leży w doborze odpowiednich informatorów, którymi byli najczęściej działacze polityczni i gospodarczy tych terenów, dyrekto­ rzy koncernów przemysłowych regulujących rozwój przemysłu kongijskiego, admi­ nistratorzy, misjonarze, wreszcie szeregi anonimowych rozmówców pochodzących �522 RECENZJE 1 z różnych grup społecznych Konga. Wszystkie dane uzyskane w ten sposób autor uzupełnił wieloma dokumentami historycznymi i w ł a s n y m i obserwacjami, dzięki czemu mógł on obok rysu historycznego Konga zanalizować dokładnie ówczesną sytuację tej belgijskiej kolonii oraz pokusić się o p e w n ą próbę odpowiedzi na py­ tanie, jaka będzie przyszłość tych terenów. Takie ujecie awansowało tę książkę do szczególnej pozycji, albowiem nikt przed tym nie zdołał zebrać tylu materiałów i poddać ich tak dokładnej analizie. Nikt również nie potrafił poddać tak bezkom­ promisowej krytyce postępowania belgijskich kolonizatorów w z g l ę d e m proletariatu kongijskiego, jak i stanąć w obronie traktowanych przez Portugalczyków jak nie­ wolnicy mieszkańców Angoli. By lepiej zrozumieć współczesną sytuację Konga Davidson wraca myślą do czasów, kiedy państwo to rządzone przez w ł a s n ą dynastię królewską, której prze­ szłość sięgała czasów europejskiego średniowiecza, przeżywało okres rozkwitu, jaki mu na tym etapie zabezpieczał feudalny system organizacji społecznej. Dobrze zor­ ganizowany handel, życiodajność uprawnych pól i poszanowanie prawa zwycza­ jowego regulującego życie społeczne Królewstwa Kongijskiego doprowadziło do ustabilizowania się prosperity gospodarczej, która pozwoliła na rozwój oryginalnej kultury ludów wchodzących w skład tego wieloplemiennego państwa. Najlepszym dowodem rozkwitu gospodarczego i kulturalnego Konga w X V w. są pierwsze wiadomości notowane przez Portugalczyków, którzy wylądowali tam na swoich okrętach w ostatnich latach tego stulecia. Zaskoczenie Portugalczyków tym stanem rzeczy było tak wielkie, że nie śmieli oni podjąć żadnych kroków bez uprzedniego porozumienia się z w ł a s n y m królem, który niecierpliwie oczekiwał w y n i k ó w tej wy­ prawy. Ponieważ w okresie tym Europejczycy nie zdążyli jeszcze nabrać przekona­ nia o własnej wyższości kulturalnej nad innymi rasami i ludami, więc też pierw­ sze stosunki między Portugalią a Kongiem miały charakter przymierza i partner­ stwa gospodarczego podbudowanego handlem wymiennym i wzajemną kurtuazją dyplomatyczną. Niestety podobna sytuacja nie mogła trwać dłużej niż kilkadziesiąt lat. Rosnące apetyty portugalskie coraz trudniej było zaspokajać Kongijczykom bez naruszenia w ł a s n y c h interesów. Oto i źródło konfliktów. Ówczesny król Konga, Affonso I , rozumiejąc wytworzoną sytuację próbuje realizować politykę poszerzania horyzon­ t ó w poprzez wiązanie s i ę z Europą i szukanie pomocy u innych potęg. Dlatego też nie przeciwstawia s i ę akcji chrystianizacji arystokracji kongijskiej mając nadzieję, że zdobywszy w ten sposób prawo obywatelstwa w ó w c z e s n y m świecie wzmocni swą pozycję w obronie przed kolonizatorskimi zapędami przybyszów. Nie znał on jednak na tyle stosunków europejskich, by zrozumieć, że konflikt między jego krajem a Portugalią jest konfliktem między słabym, który posiada nieprzebrane bogactwa, a silnym i uzbrojonym, który na to bogactwo czyha. Wynik jest z góry przesądzony. Co prawda agonia Królestwa Kongijskiego trwała jeszcze ponad sto lat, ale w X V I I w. Portugalczycy, korzystając ze śmierci króla Alvareza I X , narzucili własnego kandydata zdobywając w p ł y w na wszystkie dziedziny życia go­ spodarczego tego kraju. Chodziło tu głównie o możność w y w o ż e n i a złota i pro­ duktów, a przede wszystkim niewolników. Byli oni w y w o ż e n i dziesiątkami tysięcy w ciągu roku. Na przestrzeni kilkuset lat panowania portugalskiego na kongijskich wybrzeżach Atlantyku wywieziono setki tysięcy, a nawet miliony czarnych nie­ w o l n i k ó w początkowo skierowywanych do Portugalii, a potem do Ameryki P o ł u ­ dniowej i Północnej. Kres temu haniebnemu wyniszczaniu ludności Czarnego Lądu kładzie dopiero nowa ekspansja europejska z końca X I X w., kiedy to Kongiem zaczyna się interesować Anglia, a w szczególności Belgia. �RECENZJE 523 Człowiekiem, który odkrył Kongo dla kapitalistycznej Europy, b y ł Stanley. Jego rola nie polegała jedynie na zasygnalizowaniu istnienia bogatej krainy, której wnętrze sam dobrze poznał w czasie dwuletnich wędrówek, lecz również na opra­ cowaniu planu jej ekonomicznego wyzysku. Zachęcony perspektywą milionowych zysków król belgijski, Leopold I I , zakłada Międzynarodowe Towarzystwo Afrykań­ skie, na czele którego staje osobiście. Stanley, tym razem jako tajny w y s ł a n n i k tego Towarzystwa, wraca do Konga, by spenetrować je pod k ą t e m organizacji eksploatacji. Od tego momentu Kongo wchodzi w nowy etap eksploatacji już nie tylko dóbr naturalnych, ale d siły roboczej. Najpierw polegało to na półniewolniczym systemie zbierania kauczuku przez ludność kongijską. Wyznaczono w ó w c z a s p e w n ą normę dla każdego mieszkańca wszystkich wiosek. Niedostarczenie odpo­ wiedniej ilości kauczuku w ciągu roku było karane chłostą lub ucięciem ręki. Przy tym systemie eksploatacji rosły szybko zyski Towarzystwa i proporcjonalnie do tego malała aktywność gospodarcza mieszkańców Konga. Proces ten pogłębił się szczególnie po roku 1885, kiedy to na Kongresie Berlińskim dokonano pierwszego podziału imperialistycznego Afryki. Mocą postanowień tego Kongresu Kongo zostało w y ł ą c z n ą własnością Międzynarodowego Stowarzyszenia Afrykańskiego, które fak­ tycznie było jedynie sztucznym tworem maskującym stan rzeczywisty, a miano­ wicie to, że w y ł ą c z n y m właścicielem tego olbrzymiego terenu był Leopold I I . Wspomniany wyżej system eksploatacji Konga wzbudził z biegiem czasu protest światowej opinii publicznej, a przede wszystkim burżuazji belgijskiej, która nie­ chętnie patrzyła na w y ł ą c z n y wyzysk Konga przez Koronę. W wyniku burzliwej dyskusji na forum parlamentu kongijskiego w roku 1908 uchwalono formalną aneksję Konga przez Belgię, otwierając w ten sposób następny etap historii tych terenów, polegający na ekspansji kapitału belgijskiego do Konga, na tworzeniu przemysłu i eksploatacji taniej siły roboczej, jaką stanowili czarni mieszkańcy tego kraju. Omówieniu procesu proletaryzaeji pewnego odłamu ludności kongijskiej i z a ­ gadnień wiążących s i ę z tym procesem poświęcił Davidson najlepsze — moim zda­ niem — stronice swojej książki. Obeznany dobrze z formami wyzysku kapitali­ stycznego w Anglii, autor śledzi to samo zjawisko w Kongu, zdając sobie jednak dobrze sprawę z podobieństw, jakie mogą zachodzić, i z różnic, jakie w y p ł y w a j ą z odmiennej rzeczywistości społecznej. Industrializacja, a w ślad za nią i urbaniza­ cja byłego Konga Belgijskiego, początkowo powolna, zaczęła nabierać rozpędu w cza­ sach poprzedzających I I w o j n ę ś w i a t o w ą po to, by osiągnąć swe szczyty w okre­ sie, w którym Davidson odwiedzał te tereny. Powstawanie szeregu dużych ośrod­ k ó w przemysłowych i kopalnianych wytworzyło charakterystyczny popyt na siłę roboczą. Mógł b y ć on zaspokajany jedynie drogą dopływu ludności z okolic, gdzie istniała n a d w y ż k a rąk do pracy, czyli z głębi kraju. Na pierwszym etapie było to zjawisko dość pomyślne, bo uwalniało w i e ś kongijską od nadmiernego ciężaru. Co prawda los robotników kontraktowanych najczęściej na długi termin b y ł nie­ zwykle ciężki, gdyż w zasadzie płaca była tak niska, że z ledwością starczało na chleb. A z pożywieniem było coraz trudniej. Zgrupowanie wielkiej ilości robotni­ k ó w w jednym mieście wprowadzało automatycznie trudności w aprowizacji, którą przejęli w swoje ręce biali, ciągnąc z tego ogromne zyski. Niemniej sam fakt zetknię­ cia się z innym światem, w którym przy dużym w y s i ł k u można było się czegoś nauczyć, co potem z kolei mogło wpłynąć dodatnio na choć znikome, ale zawsze widoczne polepszenie w a r u n k ó w materialnych, b y ł pierwszym krokiem na ,drodze szybkiej ewolucji społeczeństwa kongijskiego. Rozpoczął się proces migracji lud­ ności wiejskiej do centrów przemysłowych. Najpierw przełamano bariery prawa �524 RECENZJE zabraniającego sprowadzania przez zatrudnionych w przemyśle robotników człon­ k ó w rodziny. Potem do miasta zaczęli ciągnąć młodzi a silni mężczyźni, na k t ó ­ rych spadł zbyt duży ciężar prowadzenia gospodarstwa, w którym brakowało rąk do pracy. W ten sposób zaczęły wyludniać się całe wioski, co podcięło strukturę gospodarczą kraju. Próbowano zaradzić temu przez szybsze w y s y ł a n i e z powrotem na w i e ś jednostek starszych, nie mogących już wydajnie pracować w przemyśle. Naturalnie było to rozwiązanie połowiczne, ale odciążało w znacznym stopniu prze­ m y s ł , pozwalając mu na zatrudnianie jak najwydajniejszych roczników. Dzięki wszystkim tym posunięciom przemysł miał zabezpieczoną bardzo tanią siłę roboczą i mógł s i ę rozwijać niezwykle dynamicznie. Naturalnie wszelkie zyski były wywo­ żone przez właścicieli do Belgii, tak że w Kongu nie pozostawała nawet naj­ drobniejsza część dochodu. Wszystkie te przemiany o charakterze gospodarczym miały wielkie znaczenie w dziedzinie społecznej. Wprowadzenie przemysłu i powstanie zalążka klasy robot­ niczej — może nie tak typowej, jak w Europie, ale dość licznej — w p ł y n ę ł o na zmianę tradycyjnej struktury społecznej, opartej na rodowym lub feudalnym sy­ stemie organizacji. Wyludnianie s i ę wsi doprowadziło do zmian w zakresie orga­ nizacji gospodarki. Poznanie nowych w a r u n k ó w panujących w mieście i zetknięcie się z cywilizacją europejską, a przede wszystkim z osiągnięciami techniki, które coraz częściej były wyzyskiwane również i w głębi kraju, w p ł y n ę ł o w sposób za­ sadniczy na załamanie się tradycyjnego poglądu na świat, a co za tym idzie upadek tradycyjnego systemu autorytetów społecznych. U w y d a t n i a ł o się to szczególnie w y r a ź n i e w zmniejszeniu się znaczenia czarowników i kapłanów, k t ó ­ rzy zaczęli być anachronizmem w nowych warunkach. Pośrednio zachwiało to r ó w ­ nież władzą k a c y k ó w i innych zwierzchników plemiennych, na których opierali się kolonizatorzy w swoim systemie pośredniego rządzenia. Polegał on na tym, że administracja kolonialna utrzymywała k a c y k ó w na ich stanowiskach wykorzy­ stując ich do realizowania w ł a s n y c h rozporządzeń, często sprzecznych z interesami poszczególnych plemion. Sprzeczności te stały się siłą motoryczną rozwoju u ś w i a ­ domienia społecznego mieszkańców Konga. Zresztą w razie wyraźnie pogarszającej się sytuacji na terenie własnej wsi można było szukać wyjścia drogą emigracji do najbliższego ośrodka przemysłowego. Doprowadziło to do stanu, że zasadnicze centrum przemysłowe otoczone było przez namioty tych, którzy poszukiwali pracy. O ile emigracja naruszała w p o w a ż n y sposób tradycyjną strukturę społeczną Konga, o tyle można by mieć nadzieję, ż e centrum przemysłowe lub miejskie sku­ piające nowo przybyły element powinno być czynnikiem formującym jakąś inną strukturę zastępującą starą. I tu wchodzimy — zdaniem autora — w cały gąszcz zagadnień, które bynajmniej nie przedstawiają się tak jasno. Przede wszystkim n a l e ż y się zastanowić nad polityką administracji belgijskiej, która mogłaby ten proces przyśpieszyć lub opóźnić. W konkretnym przypadku Konga mamy tu do czynienia z konsekwentnym hamowaniem wszelkiego rozwoju społecznego czy prób doskonalenia s i ę w zawodzie albo w jakiejkolwiek pracy. Davidson, zastanawiając się nad przyczynami takiego ustosunkowania się do tych zagadnień, stwierdza zu­ pełnie jasno, że polityka belgijska w Kongu oparta była na zasadach paternali­ stycznych, uznających Kongijczyków za duże dzieci, których nie można wtajem­ niczać w rzeczy, z którymi na pewno nie dadzą sobie rady. Oczywiście sam autor ś w i e t n i e zdaje sobie sprawę z tego, że jest to tylko pokrywka dla polityki odcina­ jącej tubylców od możliwości zdobycia umiejętności technicznych, które wraz z w y ż s z y m i płacami zarezerwowane b y ł y dla białych. Identycznie rzecz się miała z oświatą i szkolnictwem wyższym. Młodzież kongijska, nawet najzdolniejsza, nigdy �RECENZJE 525 nie miała możliwości kontynuowania nauki poza szkołami misyjnymi, stąd w y p ł y ­ nęła okoliczność, że w chwili uzyskania niepodległości przez Kongo liczba K o n ­ gijczyków z ukończonymi w y ż s z y m i studiami nie sięgała nawet kilku dziesiątków. Ł a t w o się w i ę c zorientować, że celem polityki belgijskiej było u t r z y m y w a ć społe­ czeństwo kongijskie w jak n a j w i ę k s z y m zacofaniu społecznym, by tym łatwiej b y ł o udowodnić ś w i a t u niezbędność opieki nad tym terenem. Nie oznacza to bynajmniej, że społeczeństwo kongijskie nie ewoluowało. Sam fakt zgromadzenia w miastach tak wielkiej ilości ludzi pochodzących z różnych terenów Konga, reprezentujących odmienne systemy społeczne i zetknięcie s i ę tych ludzi z administracją europejską, a przede wszystkim z nowym systemem organi­ zacji społecznej wprowadzonej z przyczyn technicznych w przemyśle, był przyczyną wytworzenia s i ę nowej sytuacji społecznej, odmiennej od dotychczasowej. Proces ten b y ł dla Davidsona bardzo widoczny i jego opisaniu 'poświęcił on niejedną stronicę, zwracając szczególną u w a g ę na rodzenie się nowych potrzeb społecznych u sproletaryzowanych Kongijczyków w a l c z ą c y c h o prawo do kształcenia się zawo­ dowego, i nie tylko zawodowego, w dążności do nowych form rekresacji, w poczuciu własnej przebytej przez siebie ewolucji. Wszystkie te czynniki doprowadziły do tego, że Belgowie nie byli w stanie u t r z y m y w a ć dawnego systemu i że musieli iść na ustępstwa. Ustępstwa te nie były ustępstwami na rzecz samych Kongijczyków, w y n i k a ł y one po prostu z uwzględnienia w ł a s n y c h interesów. Paternalistyczny sy­ stem rządów nie zdawał egzaminu. Trzeba go było zastąpić czymś innym, ale no­ wych form w momencie pobytu Davidsona Belgowie jeszcze nie wytworzyli. Dla­ tego też niedwuznacznym wnioskiem w całej omawianej pracy tego angielskiego dziennikarza jest stwierdzenie, że albo Belgowie zmienią system, albo stracą Kongo, a z nim i wszystkie dochody. J a k wiemy, stało s i ę tak, j a k przewidywał Davidson, ale chyba on sam nie p r z e w i d y w a ł , że stanie s i ę to tak szybko. Ale nie na ten aspekt „jasnowidztwa" chciałem zwrócić uwagę. Świadczy to o logiczności rozumowania autora i o bystrości jego spostrzeżeń, ale w książce Afryka budzi się znajdujemy pierwiastki jeszcze dla nas cenniejsze, mianowicie nutkę zadumy nad człowiekiem, którego kultura przybrała różną postać, co dało w pewnym okresie rozwoju ludzkości asumpt do dzielenia ich na w y ż s z e i na niż­ sze, przy czym te pierwsze, z racji takiego układu rzeczy, uznały za konieczne rozciągnąć swe niszczycielskie o p i e k u ń s t w o nad drugimi. Właśnie tego rodzaju refleksje natchnęły Davidsona do napisania rozdziału zatytułowanego „Koniec szla­ chetnego dzikusa". Kwintesencja tych refleksji polega na stwierdzeniu, że mimo, iż pojawienie s i ę Europejczyków w Kongu stało się przyczyną wyginięcia setek tysięcy ludzi, zniszczeniem setek wiosek, rozbiciem tradycyjnej struktury społecz­ nej, wyzysku i pauperyzacji ludności tubylczej, niemniej stało s i ę również przy­ czyną postępu społecznego, co prawda drogo okupionego, ale bez którego społe­ c z e ń s t w o to e w o l u o w a ł o b y swym zwolnionym rytmem, stając s i ę przez to samo coraz bardziej zacofane w stosunku do pozostałych społeczeństw świata. Za po­ stęp, zdaniem Davidsona, płaci s i ę drogo, ale cena jest niczym w porównaniu ze skutkami. Od siebie dodać możemy, że Kongo płacić będzie jeszcze dużo, ale jednocześnie w bardzo szybkim tempie zdobywać będzie swoje miejsce w świecie, aktywizując swoje życie gospodarcze i społeczne. T a k w i ę c książka Davidsona jest b y ć może nawet nie m i m o w o l n ą ilustracją prawa dialektyki mówiącego, ż e walka sprzeczności jest motorem postępu. O ile tematem książki Afryka budzi się były zagadnienia współczesnych prze­ mian społecznych Afryki, a ściślej m ó w i ą c Konga i Angoli, o tyle g ł ó w n y m pro­ blemem drugiej pozycji Basila Davidsona stały s i ę kwestie dotyczące przeszłości �526 RECENZJE tego kontynentu. W czasie swoich długich w ę d r ó w e k po różnych regionach Afryki, w ę d r ó w e k mających charakter systematycznych studiów regionalnych, autor stykał się wielokrotnie z uczonymi badającymi zamierzchłe dzieje poszczególnych tere­ nów, którzy próbowali odtworzyć je bądź drogą studiowania dawnych dokumen­ t ó w historycznych, bądź poprzez wykopaliska archeologiczne. Ostatnie, rewela­ cyjne wprost wyniki tych wykopalisk stały się dla Davidsona podstawą do próby przedstawienia ich szerszemu ogółowi czytelników, którzy pragnęliby s i ę o nich dowiedzieć przed u p ł y w e m czasu potrzebnego na ich dokładne i ścisłe naukowe opracowanie, trwające niekiedy latami. W związku z tym zrealizowano pomysł napisania książki omawiającej historię Afryki przez głęboko rozumiejącego tę pro­ blematykę amatora, który nie musiałby brać odpowiedzialności za wszystkie suge­ rowane hipotezy oparte na niekompletnym jeszcze materiale. Niemniej, wychodząc z tego założenia, autor miał nadzieję dać jednak jak najwierniejszy obraz dotych­ czasowych zdobyczy dorzucając do nich w ł a s n e refleksje i uwagi, co do których zarzeka s i ę zresztą, ż e nie muszą s i ę one pokrywać z tym, co za lat kilka powiedzą uczeni. Niezależnie od tego, jak w y p a d ł a ta próba, trzeba podkreślić przede wszyst­ kim jej pionierskość i bogactwo cytowanych materiałów. Własne obserwacje i wia­ domości zdobyte w terenie autor uzupełnia danymi zaczerpniętymi z szeregu dzieł naukowych, jakie zostały opublikowane w ostatnim dziesięcioleciu. Cały w ten sposób zebrany materiał posłużył do nakreślenia obrazu przemian historycznych, jakie zachodziły na kontynencie afrykańskim od najdawniejszych czasów, aż do momentu przybycia Europejczyków. Od razu trzeba jednak zwrócić u w a g ę na fakt, że Davidson rozpoczynając pisanie tej książki miał już własną koncepcję historii Afryki, którą zilustrował tylko odpowiednimi materiałami. Polegała ona na prze­ śledzeniu roli pojawienia się żelaza i znajomości jego obróbki w przyśpieszeniu rozwoju kulturowego poszczególnych regionów i ludów afrykańskich. Kolejne roz­ działy omawiają ten proces w porządku geograficznym i chronologicznym. Punktem w y j ś c i o w y m dla omówienia tych kwestii stał się dla Davidsona pro­ blem zaludnienia Afryki. Nie można bowiem m ó w i ć o kulturze bez uprzed­ niego zapoznania się z charakterystyką ludów tę kulturę wytwarzających. Najdaw­ niejsze znaleziska archeologiczne świadczące o istnieniu w Afryce form praludzkich datowane są przez najostrożniejszych uczonych na okres około 600 000 lat p.n.e. Ostatnio odkrycia L . Leakeya potwierdzają tę tezę dodając do niej znak zapyta­ nia, czy nie mamy tu do czynienia z formami jeszcze starszymi. W każdym bądź razie można z dużą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, ż e znajdywane na terenie Afryki narzędzia kamienne mogą należeć do najstarszych tego rodzajów wytwo­ rów na świecie. Rzutuje to jednocześnie na zagadnienia dawności rodzaju ludz­ kiego na tym kontynencie, a co za tym idzie i na długość procesów historycz­ nych, jakie na nim przebiegały. Ponieważ w całej pracy Davidson wiele miejsca poświęca najdawniejszym eta­ pom historii Afryki, mieliśmy nadzieję, ż e nie ominie on choćby pobieżnego o m ó ­ wienia zagadnień najstarszych etapów rozwoju kultury ludzkiej na tym kontynen­ cie. Mamy tu na myśli przede wszystkim bardzo długi okres trwania kultur k a ­ miennych, znanych już archeologom na podstawie zebranych przez ostatnie trzy­ dzieści lat materiałów archeologicznych z całej niemal Afryki. W ciągu pięciuset kilkudziesięciu tysięcy lat poprzedzających pojawienie się w dolinie Nilu cywili­ zacji egipskiej na terenie Afryki żyło wiele ludów, które pozostawiły po sobie je­ dynie narzędzia kamienne i rzadkie pochówki. Systematyczne przekopywanie jaskiń i śmietnisk muszlowych, jak też wiele narzędzi znalezionych na powierzchni ziemi �RECENZJE 527 pozwoliło archeologom europejskim i afrykańskim na ustalenie pewnych ram chronologicznych i typologicznych, które wprowadzają nas w historią długiej ewo­ lucji kulturowej poszczególnych regionów. Właśnie ta ewolucja jest najorygi­ nalniejszym podłożem kształtowania s i ę kultury następnych pokoleń, z k t ó ­ rych z biegiem czasu pod w p ł y w e m grup przybyłych spoza kontynentu afrykań­ skiego w y e w o l u o w a ł a ta kultura, jaką znamy z opisów historyków i etnografów. Niestety być może autor nie miał czasu lub możliwości zapoznać się z bogatą lite­ raturą dotyczącą tej problematyki, w i ę c wolał nie zabierać głosu w tej sprawie. Niemniej sądząc po tytule czytelnik miał prawo oczekiwać naświetlenia tej kwe­ stii i nadaremnie jej będzie szukać w omawianej książce. Jest to mankament tym dotkliwszy dla polskiego czytelnika, że niestety poza kilkoma uwagami zamieszczo­ nymi w skrypcie Włodzimierza Antoniewicza pt. Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, gdzie znajdujemy o m ó w i e n i e niektórych kultur archeologicznych Afryki, w literaturze naukowej naszego kraju nie znajdujemy ani jednej pozycji, w której omówiona zostałaby interesująca nas tutaj problematyka. Jest to dział jeszcze zupełnie u nas nie tknięty. Przechodząc do okresów nieco późniejszych autor zastanawia się nad przebie­ giem migracji, które ukształtowały współczesny obraz etniczny Afryki. Rozróżnia on trzy główne etapy zaludnienia tego kontynentu. Na od dawna zamieszkały element autochtoniczny Afryki, którym — zdaniem Davidsona — mogli być Brabuszmeni, nałożyły s i ę kolejne fale migracji, najpierw Murzynów, a potem Chamitów i Semitów. J a k twierdzą archeologowie, antropologiczny typ murzyński pojawia się w Afryce w piątym tysiącleciu przed naszą erą, a typ chamicki odpo­ wiednio później. Nie wchodząc w szczegóły tego bardzo generalnego wprowadze­ nia warto jedynie podkreślić kwestię dla autora najważniejszą, którą sam David­ son sumuje w następujących słowach: „Źródłem ewolucji i postępu w Afryce, jak wszędzie na świecie, są nie okoliczności rasowe, lecz środowiskowe i nic nie wska­ zuje na to, że Murzyni, gdyby żyli w Afryce Północnej zamiast w Centralnej, nie osiągnęliby r ó w n i e dużo — albo równie mało — co chamiccy Egipcjanie czy Ber­ berowie w dolinie Nilu lub nad Morzem Śródziemnym". Trudno nie zgodzić się z tą sugestią, która choć może nie nosi piętna zbyt naukowego sformułowania, nie­ mniej oddaje istotę zagadnienia, przeciwstawiając się pewnym założeniom rasi­ stowskim od kilkudziesięciu już lat pokutującym w nauce o człowieku, a szcze­ gólnie w literaturze o Afryce i jej ludności. Po krótkim zapoznaniu czytelnika z ostatnimi odkryciami malowideł skalnych na Saharze, które stanowią rodzaj historii ikonograficznej tych terenów w ostat­ nich tysiącleciach przed naszą erą, Davidson przechodzi do dokładniejszego o m ó w i e ­ nia w y n i k ó w wykopalisk archeologicznych na terenie niegdyś potężnego państwa Meroe, leżącego na południe od starożytnego Egiptu. Teren ten jest chyba najbo­ gatszym terenem wykopaliskowym Afryki, a nawet świata. Niestety w tej chwili zaledwie jedna dziesiąta jego powierzchni jest w przybliżeniu znana archeologom. Reszta zaś pozostaje jeszcze do zbadania. Mamy tu w i ę c do czynienia z terenem, który niemal sam przez swoją specyfikę i wielkość narzuca ideę kompleksowych badań archeologicznych, w których mogłyby, wziąć udział ekipy wielu krajów. Niezależnie od tego, co można zrobić tam na podstawie tego, co już tam uczyniono, można sądzić, że Meroe odegrało znaczną rolę w rozwoju kultury ludów zamiesz­ kujących te tereny, a nawet poprzez utrzymywanie licznych kontaktów z nieraz bardzo odległymi krajami Afryki Zachodniej w p ł y n ę ł o również na przyśpieszenie rozwoju kultury i na tamtych terenach. Żywotność tego ośrodka i jego znaczenie cywilizacyjne polegało na tym, że był to obszar, gdzie krzyżowały się w p ł y w y Azji �528 BECENZJE Przedniej, starożytnego Egiptu, a nawet Chin, z którymi Meroe utrzymywało ż y w e kontakty handlowe. Tutaj też, jak można sądzić po zwałach szlaki, rozwinęła się produkcja i obróbka żelaza, którego część na pewno musiała być eksportowana do innych regionów Afryki. Tak w i ę c obok Egiptu Meroe stało się drugim cen­ trum rozprzestrzenienia się żelaza w Afryce. Następny rozdział książki Stara Afryka na nowo odkryta poświęcony został o m ó w i e n i u kultur Zachodniego Sudanu. Na terenie tym koniec kultur kamiennych przypada na okres między I X w. p.n.e. a rokiem 200 n.e. Zasadnicze zmiany za­ szły tu dopiero w wyniku ekspansji arabskiej, która przypada na V I I w. Do cie­ kawszych odkryć archeologicznych dokonanych na tych terenach zaliczyć trzeba badania nad kulturą Nok, charakteryzującą się dokładnie opracowaną ceramiką i ciekawą sztuką. J a k się okazuje, niektóre elementy w s k a z y w a ł y b y na to, że twórcami kultury Nok byli przodkowie pewnych plemion współcześnie żyjących w Afryce Zachodniej. Daje to asumpt Davidsonowi do szeregu uogólnień na temat historii tej części Afryki. Opiera się ona głównie na źródłach arabskich. J a k z nich wynika, od dawna istniały już więzy handlowe między doliną Nilu a doliną Nigru. Ta stała wymiana handlowa, a za nią i kulturowa odegrała bardzo w a ż n ą rolę w rozwoju Afryki Zachodniej, nic w i ę c dziwnego, że wielu etnografów wskazuje na szereg e l e m e n t ó w kultury duchowej l u d ó w sudańskich podobnych do swych egipskich odpowiedników. Podobne stanowisko reprezentował swego czasu Leo Frobenius snując dość trudno sprawdzalne hipotezy na temat wspólnoty tych dwu k o m p l e k s ó w kulturowych. W tej chwili trudno jest powiedzieć coś konkretnego na temat tego rodzaju poglądów, ale nie sposób zaprzeczyć, że istnieją pewne podsta­ wy do podobnego traktowania tego zagadnienia. Naturalnie nie oznacza to, by D a ­ vidson miał ochotę r e a k t y w o w a ć wszystkie poglądy tego uczonego, których chyba nawet w całości nie poznał, ale pisząc podobne słowa w swojej książce mimo­ wolnie zwraca naszą u w a g ę na prace, które od kilkunastu już lat zaliczone zostały jedynie do historii zagadnienia. Pozostaje w i ę c problem ewentualnej rewizji poglą­ d ó w w tym zakresie po to, by raz na zawsze definitywnie rozwiązać kwestię przy­ datności materiałów zebranych przez tego wielkiego przedstawiciela poważnie się Afryką interesującej szkoły kulturowo-historycznej. Skoro jesteśmy już przy materiałach, na których można oprzeć badania nad przeszłością kultury zachodnioafrykańskiej, to warto podkreślić p o z y t y w n ą stronę omawianej przez nas książki, która przynosi szereg bardzo cennych danych za­ czerpniętych z kronik i opisów arabskich. O ile wiedza europejska o Afryce, a zwłaszcza o jej wnętrzu, sięga co najwyżej X V w., o tyle wiedza arabska ma tradycję znacznie dawniejszą. Nie zapomnijmy, że pierwsze opisy Afryki publiko­ wane w Europie są niczym innym, jak wyzyskaniem z a p i s ó w arabskich, które róż­ nymi drogami dostały się w posiadanie ówczesnych d w o r ó w królewskich, szcze­ gólnie zainteresowanych w rozwijaniu handlu z bogatą w ó w c z a s Afryką. Są to wiadomości dosyć słabo znane w Polsce, stąd pionierska w tym zakresie rola książki Stara Afryka na nowo odkryta. Zakreślając ogólne ramy historii Afryki Zachodniej Davidson stwierdza: ,,Ale ważniejsze dla rozwoju społeczeństwa w krajach położonych na południe od pustyni były prawdopodobnie sposoby użytkowania metalu, a już obróbka żelaza odegrała na pewno rolę najważniejszą. Ludy Afryki Zachodniej poznały żelazo i jego obróbkę zapewne na przełomie er albo dzięki północy (ludy berberyjskie), albo wschodowi (Meroe). Z końcem pierwszych w i e k ó w ery chrześcijańskiej znajomość żelaza rozprzestrzeniła się na południe daleko poza brzeg lasów. Daty te posiadają ogromną w a g ę : oznaczają początek współczesnej Afryki". Niestety ta właśnie �RECENZJE 529 „współczesna Afryka'' stała się obiektem kolonizacji europejskiej, przed którą nie uchroniła jej ani znajomość, ani obróbka żelaza. Snując dalej tę refleksję mia­ łoby się chęć podjąć dyskusję nad oczywistością faktu, że żelazo było czynnikiem, któremu danym było a w a n s o w a ć kultury ludów Afryki w hierarchii rozwoju aż do rangi kultur współczesnych, ale takie postawienie sprawy w y l e w a ł o b y przy­ s ł o w i o w e dziecko wraz z kąpielą. Niemniej zbyt częste podkreślanie roli żelaza w rozwoju kultury afrykańskiej nie może zaciemniać faktu, że współczesność tej kultury nie jest wyłącznie wynikiem tego przełomu, o którym m ó w i Davidson, lecz również — a chyba i przede wszystkim — wynikiem konfrontacji tradycyjnej kultury kontynentu z kulturą i osiągnięciami technicznymi kolonizatorów, którzy wprowadzając nowe porządki sami przyśpieszyli ewolucję społeczeństw afrykań­ skich w kierunku osiągnięcia podobnego poziomu kulturowego, jakiego model przynieśli z sobą. T ę oczywistą prawdę Davidson uczynił m y ś l ą przewodnią swej pierwszej książki Afryka budzi się, a następnie usunął na plan drugi w swej kolejnej pracy Stara Afryka na nowo odkryta. Naturalnie zawsze można polemi­ zować, że tematem tej drugiej pozycji jest daleka przeszłość kontynentu, a nie jej ostatnie wieki, niemniej czytelnik, który ma okazję poznać jedynie tę ostatnią, może być narażony na pewne zniekształcenie poglądów w tym zakresie. Tak w i ę c zbyt słabo chyba Davidson podkreśla fakt, że poznanie żelaza było p r z e ł o m o w y m etapem, ale w przeszłości, i że dla współczesności decydującego znaczenia mieć nie mogło. Następne stronice omawianej książki poświęcone są historii kolejno pojawia­ jących się i rozpadających się państw Afryki Zachodniej, jak Ghana, Mali, Kanem, czyli B o m u i Songhaj. Trudno jest ze w z g l ę d u na rozmiary tej recenzji anali­ zować dokładnie treść tych rozdziałów, raczej warto tu tylko zasygnalizować, że są to strony pełne barwnych opisów życia kwitnącego w tych państwach, życia opartego na dobrze zorganizowanym handlu i licznych podbojach. Właśnie te aspekty historii AEryki doprowadziły autora do pewnych refleksji na temat eko nomiki tych krajów. Trzeba z całą satysfakcją przyznać, że uwagi Davidsona n;> ten temat są drugim bardzo pozytywnym elementem jego książki. Ten ekonomiczny podtekst czujemy odtąd we wszystkich kolejnych rozdziałach omawianej książki Davidsona. Dotyczy to głównie zarysu historii kolejnych państw Afryki Zachodniej, a w następnej partii pracy i p a ń s t w Afryki Wschodniej i Po­ łudniowej. Najważniejszym elementem tych studiów jest zwrócenie uwagi na dwa g ł ó w n e zagadnienia: roli niewolnictwa w zahamowaniu rytmu przemian kulturo­ wych na interesujących nas terenach oraz roli więzi handlowych, jakie łączyły wschodnie wybrzeża Afryki z kontynentem azjatyckim. Chodzi tu przede wszystkim 0 handel arabski i chiński. Liczne znaleziska, których pochodzenie wskazuje na Arabię, P ó ł w y s e p Hinduski i Chiny, dowodzą, że kontakty te musiały być ż y w e 1 korzystne dla obu stron. Jak możemy się domyślać, na handlu tym opierało się bo­ gactwo państw wschodnioafrykańskich, ponieważ owe importowane przedmioty nie zostawały na wybrzeżu, lecz w ę d r o w a ł y daleko w głąb kontynentu afrykańskiego przynosząc niezłe dochody pośrednikom i kupcom tych terenów. T a sprawnie zorga­ nizowana sieć handlowa świetnie funkcjonowała do okresu pojawienia się Europej­ czyków, którzy zamiast w k o m p o n o w a ć się w ten system, jak czynili to na początku, swą rabunkową polityką doprowadzili do całkowitej jego likwidacji, na czym sami sporo stracili. W tym przypadku miraże szybkiego wzbogacenia się kolonizatorów przysłoniły im możliwości zorganizowania o wiele wydajniejszego systemu eksploa­ tacji opartego na równomiernie rozłożonych podatkach i cłach. Ale o tym swoim U — Etnografia Polska T . v u �530 RECENZJE błędzie przekonali się dopiero Europejczycy w momencie, gdy kwitnące kraje Afryki Wschodniej zamieniły się w podupadłe faktorie. Zanik handlu z Azją doprowadził do dużych zmian gospodarczych nie tylko w krajach położonych na wybrzeżach Afryki Wschodniej, lecz pośrednio przy­ czynił się również do zachwiania r ó w n o w a g i ekonomicznej organizmów p a ń s t w o ­ wych z wnętrza kontynentu. Wiele z nich opierało s w o j ą egzystencję na zyskach w y p ł y w a j ą c y c h z pośrednictwa handlowego, więc z c h w i l ą zaniku handlu musiały podzielić losy państw wschodnioafrykańskich. Niestety Europejczycy niszcząc starą, tradycyjną strukturę ekonomiczną podbitych krajów afrykańskich nie narzucali im żadnej innej, krępując jednocześnie wszystkie inicjatywy w kierunku stworzenia nowego modus vivendi. W zasadzie ówczesną politykę europejską w Afryce można określić jako rabunkową eksploatację bez perspektyw, która miała na celu w jak najkrótszym czasie wzbogacić niezbyt zamożne metropolie na starym kontynencie. Naturalnie tego rodzaju postępowanie doprowadziło jedynie do szybkiego wy­ eksploatowania omawianych krajów i do ogólnego zubożenia Afryki, która w ś r ó d zainteresowań kolonialnych spadła w związku z tym na dalszy plan. I trzeba przy­ znać, ż e okres X V I I i X V I I I w. jest okresem osłabienia eksploatacji kolonialnej w Afryce, która odrodziła się dopiero z początkiem X I X w., a więc w epoce roz­ wijającego się kapitalizmu, szukającego nowych złoży surowcowych i nowych ryn­ k ó w zbytu. Jeśli chodzi o niewolnictwo, którego rozkwit przypada w Afryce na wieki od X V do X I X , to stało się ono czynnikiem poważnie hamującym dalszy postęp kul­ tury afrykańskiej. Zdobycie niewolników w celu ich sprzedania Europejczykom nie stanowiło dla szeregu plemion afrykańskich najmniejszych trudności. Wystar­ czyło umiejętnie zorganizować w y p r a w ę wojenną, z której przyprowadzano dzie­ siątki, jeśli nie setki mężczyzn czy kobiet. Z ich przekazaniem do najbliższego portu także nie było specjalnych kłopotów, ponieważ zawsze mogli zająć się tym Arabowie, ciągnący bajeczne zyski z pośrednictwa w handlu niewolnikami. Tak w i ę c łatwość, z jaką przychodziły zyski ze zdobywania niewolników, stała się główną przyczyną rozkwitu niewolnictwa w Afryce. Nastąpił okres demoralizacji plemion i ludów wnętrza Afryki, które w pogoni za ł a t w y m zyskiem wyniszczały plemiona sąsiednie, zagrażając nawet dalszym. Wynikiem tego było p o w a ż n e naru­ szenie tradycyjnej struktury plemiennej, co natychmiast, znalazło odbicie w zaostrze­ niu się s t o s u n k ó w między poszczególnymi ludami. Ten permanentny stan wojny domowej lub zagrożenia wojennego doprowadził do ruiny handlu i w ogóle każdego konsekwentnego systemu gospodarczego. Poza tym wprowadził do psy­ chiki ludów afrykańskich nie znane im dotąd elementy drapieżności, których n a j ­ lepszym przykładem będą cytowane przez Davidsona opisy Beninu. Okres niewol­ nictwa b y ł więc dla Afryki podwójnie druzgocący, albowiem zniszczył nie tylko tradycyjną ekonomikę, lecz też w p o w a ż n y m stopniu naruszył i r ó w n o w a g ę mo­ ralną, jeśli można tu użyć tego niedoskonałego wyrażenia. To w ł a ś n i e okres nie­ wolnictwa przyczynił się głównie do tego, że Afryka ma w tej chwili tak wiele do odrobienia. Mimo tych wszystkich ujemnych w p ł y w ó w cywilizacji europejskiej kultura ludów Afryki zachowała wszystkie najważniejsze składniki, które umożliwiają jej rozkwit w czasach obecnych charakteryzujących się podjęciem dawnych tradycji zsynchronizowanych z potrzebami nowoczesnego życia i kultury. Podobny układ rzeczy możliwy jest tylko dzięki faktowi, że tradycyjna kultura afrykańska nie była kulturą prymitywną, jak próbowano nas o tym przekonać jeszcze kilka­ naście lat temu, ale posiadała w ł a s n ą postać i d y n a m i k ę rozwoju, opartą jedynie �RECENZJE 531 na innych podstawach niż kultura ludów europejskich. Właśnie temu problemowi poświęcił autor ostatnie rozdziały swojej książki. W tytule Stara Afryka na nowo odkryta zawarta jest aluzja nie tylko do w y n i k ó w ostatnich wykopalisk archeolo­ gicznych, a!e również do nowej sytuacji kulturowej kontynentu, który odkrywa w ł a s n ą tradycję i historię, by czerpać z niej jak ze skarbca w okresie budowy nowej gospodarki i nowej kultury. Przykładem niech będzie Ghana, która celowo przyjęła n a z w ę starożytnego państwa Afryki Zachodniej, chcąc w ten sposób oddać hołd osiągnięciom swych przodków i podjąć ich trud budowy naprawdę niezależ­ nego państwa. Okrycie tej prawdy i jej podbudowanie materiałem dowodowym jest chyba największą zasługą Basila Davidsona i dlatego jego pozycje są tak cenne dla tych, którzy chcą zapoznać się z najistotniejszymi problemami nurtującymi współ­ czesną Afrykę. Krzysztof Makulski 12. R. L E A C H , Pul Eliya Kinship, London 1961. — A Village in Ceylon, A Study of Land Tenure and Północna część Centralnej Prowincji Cejlonu (North Central Province) była ogniskiem poważnej cywilizacji, która kwitła pomiędzy I I I w. p.n.e. a X I I w. n.e. Obszar ten jest położony na suchej płaszczyźnie i uprawa roślin jest tam możliwa tylko przy pomocy systemu irygacji; wsie obecnie tam egzystujące stosują tę samą technikę irygacji, co dawne antyczne. Książka Leacha poświęcona jest szczegółowej analizie, w jaki sposób w czasach obecnych ziemia uprawna w tym kraju, w jednej z tamtejszych wsi (Pul Eliya), staje się przedmiotem własności, jak jest użytkowana i dziedziczona przez kolejne generacje. Książka ma charakter monografii, w której główna uwaga jest poło­ żona na zagadnienia związku pomiędzy stosunkami pokrewieństwa a własnością i zasadami użytkowania ziemi; jest ona również przyczynkiem do teorii i metodyki współczesnej „social anthropology". Pul Eliya jest w s i ą leżącą na terenie powiatu (District) Nuvarakalaviya, ок. 12 mil na północ od miejscowości Anuradhapura, dawniej centrum królestwa syngaleskiego. Ludność m ó w i językiem syngaleskim i należy do kasty Goyigama; w okolicy większość wsi posługuje się językiem syngaleskim, lecz na południowym zachodzie u ż y w a n y jest język Tamil, a mieszkańcy tamtych wsi są Koslem (marskkal — to przynależność religijna), zaś na północnym zachodzie są wsie Hindu Tamil. Cały ten obszar jest niesłychanie bogaty w zabytki archeologiczne, lecz badanie historii jest utrudnione ze względu na brak pisemnych przekazów. Wielka świetność dawnej przeszłości nie ma kontynuacji w teraźniejszości. Klasyczne kró­ lestwo syngaleskie było charakterystycznym przykładem cywilizacji, którą można nazwać hydrauliczną (jak to określa Wittfogel) przez to, że region z natury biedny, dzięki zastosowaniu skomplikowanej inżynierii irygacyjnej, przerodzony został w kraj kwitnący bogactwem. W X I I I w. nastąpił upadek tej cywilizacji. Obecni mieszkańcy wsi są przekonani, że system ich organizacji pozostał nie­ tknięty od najdawniejszych czasów. Tej opinii nie można jednak potwierdzić doku­ mentacją historyczną, ponieważ nie wiadomo nic o organizacji życia wsi w okresie antycznej cywilizacji syngaleskiej. Wiadomo natomiast, że — jak w starożytności — współcześnie stosowane prace nawadniające dzielą się na dwa rodzaje: lokalne w obrębie poszczególnych wsi (małe zbiorniki) i wielkie centralne związane kana­ łami, pod nadzorem centralnych władz. W ekonomice tego kraju jest bardziej �532 RECENZJE istotny brak wody niż brak ziemi i ten fakt odbija się wyraźnie w stosunkach społecznych. Zarówno bezpośrednie otoczenie wsi P u l Eiiya, jak i cały obszar North Central Province jest bardzo zróżnicowany pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , religijnym i kastowym. Lecz w obrębie poszczególnych wsi populacja jest jednorodna. To jest cechą charakterystyczną tej części Cejlonu. System kastowy wyraża się w przy­ należności do tzw. variga (związek, rodzaj — ang. kind, variety). Variga dotyczy kategorii zarówno lingwistycznych, jak religijnych czy socjalnych lub kulturowo^rasowych: Tamil tworzą variga w oparciu o język; Moslem tworzą variga na podstawie przynależności religijnej; „Pracze" i „Pośrednicy" to variga kategorii socjalnej; Vedda — variga kategorii kulturowo-rasowej. Prawowici mieszkańcy jednej wsi są członkami tej samej variga. Tylko variga mają prawo do korzystania ze zbiornika wodnego należącego do danej wsi. Istotną cechą tego systemu kastowego jest endogamia w obrębie poszcze­ gólnych variga, a więc w obrębie jednej wsi. Małżeństwa z członkami innych variga są surowo zakazane. Konsekwencją tego jest wzajemne p o k r e w i e ń s t w o wszystkich mieszkańców danej wsi. Pul Eliya jest zamieszkana przez członków variga Goyigama (uprawiających rolę), kasty syngaleskiej, którzy stale podkreślają s w ą ekskluzywność, nawet W odniesieniu do innych syngaleskich variga, tym niemniej obecnie członkowie tych innych grup regularnie uczestniczą w rytuałach Pul Eliya i biorą udział w uprawie pól w Pul Eliya. Ten intervariga kontakt jest bardzo specyficznym fenomenem w stosunkach kastowych. System kastowy ma bowiem jako całość dwa zasadnicze aspekty: z jednej strony jest to zasada endogamii, której rezul­ tatem jest tworzenie małych ekskluzywnych lokalnych grup, których członkowie posiadają to samo socjalne znaczenie jako przynależni do variga, z drugiej zaś strony członków jednej kasty wiążą rytualne związki i tradycje służebne powin­ ności. W tym drugim przypadku stosunki więzi obejmują sferę ekonomii, religii i polityki —• z wykluczeniem jednak pokrewieństwa. Tradycja i rytuał ma swoje odpowiedniki w nazwaniach poszczególnych syngaleskich grup. „Goyigama", „Pra­ cze", „Pośrednicy", „Tancerze" — są w gruncie rzeczy wszyscy rolnikami. Tak było w przeszłości, tak jest i teraz. W dawnej feudalnej hierarchii jednak po­ szczególne te grupy były obowiązane do wykonywania pewnych służebnych czyn­ ności przy różnych okazjach i jednocześnie z tego tytułu przywiązane były do określonego kawałka ziemi. Była to w ł a ś c i w i e zasada pańszczyzny. Obecnie „Pra­ cze" są tylko rytualnymi praczami, „Tancerze" tylko rytualnymi tancerzami itp. W pracy swojej Leach obrazuje fakty z życia P u l Eliya na podstawie stanu zaobserwowanego w czasie badań z 1954 r. Cała populacja wsi w tym czasie wynosiła 146 osób, a całość pól znajdujących się pod irygacyjną uprawą równała się ok. 135 akrom (1 akr = ok. 4000 m ). Autor stwierdza, ż e jest to w i e ś na ogół podobna do innych wsi w jej sąsiedztwie, zastrzega się jednak przed sugestią, jakoby miała to być jakaś wieś typowa albo w jakimś sensie statystycznie prze­ ciętna. Autor jest przeciwnikiem używania tego rodzaju terminologii. Pracę Leacha można uznać za nowatorską od strony metody. Sam autor przed­ stawia ją jako traktującą w nowy sposób sprawy, które — w odniesieniu do Cejlonu czy nawet do tej części kraju — były poruszane już przez poprzednich tutejszych badaczy. Te poprzednie prace były przede wszystkim w j a k i m ś stopniu syntetyczne. 2 Praca Leversa (1899) to sprawozdanie oparte częściowo na terenowych obser­ wacjach, lecz głównie na raportach angielskich administracji, odnoszących się do �RECENZJE 533 dekady 1870—1880, i chociaż Levers — zdaniem Leacha — wykazuje w niektórych partiach niezrozumienie własnych źródeł, to sprawozdanie ma wartość, jeżeli od­ niesiemy je generalnie do wsi tamtego czasu. Codrington (1838) interesował się więcej przeszłością niż współczesnością, trochę w ł a s n y c h obserwacji robił około 1909 г., a źródłami sięga aż po I X w. n.e. Pieris (1956) opiera się głównie na Leversie i Codringtonie i chociaż dodaje dużo dokumentarnego materiału — jego praca jest tego samego rodzaju co po­ przednia. Odmienna jest praca Ryana (1953). W tym studium nad syngaleską kastą poświęca Ryan parę dziesiątek stron na opisanie wsi, którą nazywa pseudonimem „Vanniaveva" — mówiąc o niej, że jest podobna w swojej ekologii i społecznej strukturze do setek innych skupisk wiejskich na północnym zachodzie i północy Centralnej Prowincji. Ryan nie przeanalizował jednak dokładnie stosunków pokre­ w i e ń s t w a i stosuje w swej książce uproszczenia zniekształcające zupełnie rzeczy­ wisty stan rzeczy. Leach jest zdania, że jego studium nad Pul Eliya nie daje się porównać z żadną ze wspomnianych prac, gdyż jego główną troską jest nie przedstawianie generalnej charakterystyki, lecz pokazanie w szczegółowy sposób mechanizmu dzia­ łania społecznego systemu, na konkretnym przykładzie jednej wsi. Leach podkreśla — co jego zdaniem jest często zapominane — że takty spo­ łeczne, które są przedmiotem zainteresowania socjologów, rozpadają s i ę na dwie różne klasy, w y m a g a j ą c e różnych technik badawczych. Po pierwsze są to fakty statystyczne, tu się zawiera to, co jest związane ze studiami ekonomistów i demo­ grafów (będą to w i ę c stosunki urodzin, zgonów, stosunki produkcji, konsumpcji, cen, standartów życia itd.), gdzie technika wymierzania i statystyczna generalizacja są podstawowe. N i e w ą t p l i w i * jest całkiem nienaukowe robienie w takim wypadku studiów nad jedną w s i ą , by potem na podstawie szczegółowych f a k t ó w przedstawić jakieś generalne wnioski. To może być niekiedy stosowane tylko dla jakichś administracyjnych praktycznych celów. I wtedy określanie tą drogą f a k t ó w jako przeciętnych czy typowych może nawet nie być fałszem. Ale generalizo­ wanie na podstawie wielu porównań zawsze będzie miało naukowy sens. Jest jednak druga klasa faktów, gdzie dzieje się inaczej, gdzie decydują szczegóły. Na przykład w dziedzinie prawa generalne reguły są zawsze ważne, ale decydu­ jące są interpretacje w szczegółowych instancjach. Zwykle stwierdzenie istnienia jakiejś reguły, obstawanie przy tym, że „jest taki i taki obyczaj" — m ó w i nam o tym problemie w n a j w y ż s z y m stopniu za mało; my chcemy zaobserwować, m ó w i Leach, w szczegółach zastosowanie reguły, przejawianie się obyczaju. Dlatego to, co dali w swoich pracach Levers, Codrington, Pieris — to opisy jakiegoś idealnego typu organizacji wsi. Dali bardzo kompetentne opisy o b o w i ą ­ zujących zasad we wsiach północnej części Central Province, lecz żadna z tych prac nie ukazuje rzeczywistego obrazu faktów. Leach w swojej książce o P u l E l i y a stara się zastosować oba wspomniane typy analizy. Ewidencja f a k t ó w jest tu potraktowana bardzo drobiazgowo, ale jednocześnie ze w z g l ę d u na to, że ekologiczne tło P u l E l i y a m o ż e mieć paralele w innych częściach świata — niektóre aspekty tej analizy mają, zdaniem autora, znaczenie ogólne. Pozornie „nadmierną" drobiazgowość autor tłumaczy tym, że poprzez nią ma na celu ustalenie, jak dalece antropologiczne koncepcje struktucy społecznej mają się do empirycznych faktów. Oto ogólne założenie teoretyczne tej pracy. Generalną tezę autor formuje w ten sposób: „chcę stwierdzić, że w syngale- �534 RECENZJE akiej W i s i Pul Eliya zasada terytorialna (locality) bardziej aniżeli zasada pocho­ dzenia (descent) jest tym, co tworzy p o d s t a w ę do w i ą z a n i a się w zrzeszone grupy (the basis o í corporate grouping)". W latach 1935, 1954 prace o zasadniczej wartości w brytyjskiej antropologii dotyczyły problemu unilinearnych grup pochodzenia (unilineal descent groups). Zdaniem autora Pul Eliya w tym czasie powiększyło się tylko niezrozumienie istoty i znaczenia unilinearnych grup pochodzenia. Pochodzi to bezpośrednio z serii teoretycznych dzieł- z tego zakresu Radcliffe-Browna i wiąże się z w p ł y w e m Evans-Pritcharda. Jednak, jak wszystkie zwycięskie teorie, także teoria „of uni­ lineal descent groups" stworzyć musiała swoje antytezy. Poprzez wszystkie prace Radcliffe-Browna wyraża s i ę jego przesada w ujmowaniu znaczenia systemu unilinearnego jako przeciwieństwa do systemu bilateralnego (kognatycznego, tzn. obustronnego) w odniesieniu do dziedziczenia. Podkreśla on również nadmiernie prawne aspekty stosunków pokrewieństwa, przejawiające się w zasadach dziedzi­ czenia i spadku — w przeciwieństwie do ekonomicznych aspektów przejawiają­ cych się we współdziałaniu przy pracy. Rodowód, a nie rodzina, są w centrum uwagi Radcliffe-Browna. Pokrewieństwo u Radcliffe-Browna występuje jako rzecz sama w sobie. Leach jest zdecydowanym przeciwnikiem takiego ujęcia. Społeczeństwo Pul Eliya rządzi się co prawda ustalonymi regułami prawnymi, lecz również przede wszystkim egzystuje w określonym środowisku ekologicznym stworzonym przez człowieka. Układ terenu, klimat, warunki naturalne, ale i to, co stworzył sam człowiek — domy, drogi, pola wytyczone pod uprawę, zbiorniki wody, zasoby kapitału — oto co najbardziej determinuje, w jaki sposób odbywać się będzie interpretacja idealnych s y s t e m ó w prawnych. Nie można nigdy zapominać, że przymus ekono­ miczny jest wcześniejszy niż przymus norm moralnych i praw. Pokrewieństwo nie jest więc jakąś samą rzeczą w sobie. Koncepcja pochodzenia i spowinowacenia jest w Pul Eliya wyrazem stosunków własności. Małżeństwo wiąże, dziedzictwo dzieli — ale własność trwa. System pochodzenia jest oświetleniem procesu dziedziczenia własności. Jaka jest różnica pomiędzy prawnymi a ekonomicznymi stosunkami więzi —• to drugi problem, który Leach stawia w swej pracy. Leach informuje na w s t ę p i e swej pracy, że stosuje w niej metodę „case-history". Metoda ta, praktykowana przez Malinowskiego i jego przeciwników, jest w ostat­ nich latach modna. Jej wartość bezsporna polega na tym, że opis faktów sam przez s i ę daje obiektywny obraz. Zwykle jest tak, że antropolog kierując się w ł a s n ą intuicją stawia pewne hipotezy ogólne, a potem ilustruje je szczegółowymi przy­ padkami. Minusem tej metody jest niemożność uniknięcia subiektywizmu w przed­ stawieniu faktów. Interpretacja dokumentacji staje się w gruncie rzeczy interpre­ tacją autora. Leach zdaje sobie sprawę, że ma to miejsce i w jego książce. U w a ż a jednak za właściwe, żeby fakty m ó w i ł y same za siebie, a kwalifikowanie materiału pozostawić należy czytelnikowi. Jadwiga K A R L A. W I T T F O G E L , Oriental despotism. Power, Yale University Press, New-Haven 1957. A Comparative Kowalik Study oj Total „Szczęśliwy wiek. Wiek optymizmu. Z ufnością czekał, kiedy wschodzące słońce cywilizacji'rozproszy ostatnie mgły despotyzmu, które przesłaniają ścieżkę postępu" — pisze o X I X stuleciu K a r l A . Wittfogel. Wtedy to — jak twierdzi — oszołomieni wolnościami konstytucyjnymi europejscy socjologowie i historycy �RECENZJE 535 zrezygnowali na ogół z analizy zjawiska despotyzmu. Absolutyzm, obalony nie­ dawno w Europie zachodniej, przestał być interesujący. I to nie tylko absolutyzm zachodnioeuropejski, lecz również ten, który panował w innych częściach naszego globu. Świetnie zapowiadające się XVIII-wieczne studia nad szczególnie złośliwą formą samowładzy, wschodnim despotyzmem — przerwano lub zaniedbano. Co w i ę c e j , sporo uczonych badających dzieje społeczeństw pozaeuropejskich zaczęło się w nich mechanicznie doszukiwać schematów rozwojowych opartych na historii zachodniej Europy. Tego rodzaju metody badawcze ostro krytykuje Wittfogel w swym dziele Orientalny despotyzm. Studium porównawcze totalnego mocarstwa. Autor, uczony niemieckiego pochodzenia, były więzień jednego z hitlerowskich obozów koncentracyjnych, jest obecnie profesorem na uniwersytecie w Waszyngto­ nie, gdzie w y k ł a d a historię Chin. Omawiane tu dzieło traktuje Wittfogel jako swego rodzaju prolog do badań nad istotą nowoczesnej dyktatury totalnej. Napi­ sanie Orientalnego despotyzmu poprzedziły 30-letnie studia nad tym zagadnieniem. W ich efekcie powstało dzieło liczące 556 stron, zawierające setki przypisów i pozycji bibliograficznych i analizujące szczegółowo istotę starożytnego despo­ tyzmu. Czymże jest bowiem ów „orientalny" despotyzm? We w s t ę p i e Wittfogel w y ­ jaśnia, że tym terminem określano tradycyjny, najbezwzględniejszy i wszech­ obecny ucisk despotyczny. Niesłusznie natomiast — ciągnie dalej — w i ą z a n o go tylko z krajami Wschodu. Prawda, że tu w ł a ś n i e , w Mezopotamii, Egipcie, Indiach czy Chinach, istniało najwięcej tego rodzaju ustrojów s p o ł e c z n o - p a ń s t w o w y c h . Ale takie same w zasadzie systemy znamy również ze Środkowo-Wschodniej Afryki, z dawnego Peru, Jukatanu, Meksyku, basenu Rio Grande, a także z H a w a j ó w . O c z y w i ś c i e poziom zaawansowania cywilizacyjnego był różny, ale zasadnicze cechy te same. I w ł a ś n i e z uwagi na te w s p ó l n e cechy wprowadza Wittfogel nowy termin „despotyzmu hydraulicznego". Ażeby ten termin wytłumaczyć, musimy w skrócie zapoznać się z teorią autora. P o c z ą t k ó w omawianego przez siebie ustroju doszukuje się Wittfogel w epoce neolitu, w której część ludzkości porzuciła zbieraczo-myśliwską, w ę d r o w n ą gospo­ darkę i podjęła uprawę roślin. Bez przesady można powiedzieć, ż e ten wynalazek był błogosławiony w skutkach, dając pierwotnym rolnikom i kopieniaczom nie­ z w y k ł e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego i demograficznego. Człowiek zaczął się uniezależniać od k a p r y s ó w przyrody. Osady rolnicze rosły w liczbę mieszkańców. Wzrastało też zapotrzebowanie na coraz to nowe tereny pod uprawę. Ale do tej uprawy potrzebny był szereg czynników, jak odpowiednia gleba, klimat i na­ wodnienie. Jedne obszary obfitowały w liczne rzeki i strumienie, miały klimat wilgotny, o znacznej ilości opadów. B y ł y jednak i inne, w których d e s z c e padały niezmiernie rzadko, a życiodajne wody nielicznych rzek nasycały w i l g o c i ą za­ ledwie w ą s k i pas ziemi wzdłuż obu brzegów. I w ł a ś n i e tego w ą s k i e g o , urodzaj­ nego pasa czepiały się dziesiątki osiedli ludzkich. Nie zrażały ich nawet groźne, okresowe powodzie, których przyczyn nie znano, a s k u t k ó w — przynajmniej początkowo — nie potrafiono unikać. Ale o krok dalej, w głębi lądu, gdzie nie sięgała w i l g o ć rzek, rozciągały się puste, suche obszary. Ich gleba jednak była częstokroć równie żyzna, jak nad brzegami w ó d . Brakło jej tylko wilgoci. I tu, w krajach o ciepłym, p ó ł p u s t y n n y m klimacie i żyznych potencjalnie glebach, rodzi się wynalazek sztucznego nawodnienia. Wynika on z dążenia do powiększenia uprawnego obszaru, a więc chęci ekspansji i zysku, oraz z lęku przed okreso­ wymi powodziami życiodajnych wprawdzie, lecz „dzikich" rzek. W niektórych krajach, takich jak np. Chiny czy Syjam, chodzi obok zapobiegania powodziom �536 RECENZJE nie o nawodnienie suchych terenów, lecz o rozszerzenie uprawy ryżu, w z r a s t a j ą ­ cego d o s ł o w n i e w wodzie. To w ł a ś n i e bowiem w o d ą , spośród szeregu nieodzow­ nych do uprawy roślin czynników naturalnych, można było najłatwiej operować mimo prymitywnych środków technicznych. Decydując się na b u d o w ę systemu tam i k a n a ł ó w pierwotni rolnicy Egiptu, Mezopotamii, Indii czy Chin pragnęli polepszenia swych w a r u n k ó w życiowych. Ale w y b ó r gospodarki irygacyjnej, jakiego dokonała ta część — i tylko część •— uprawiającej rośliny ludzkości, posiadał swe dalsze konsekwencje. Rychło zorien­ towano się, że gospodarka irygacyjna uprawiana w obrębie jednej rodziny czy grupy sąsiadów daje stosunkowo niewielkie wyniki. W każdym razie o wiele bar­ dziej imponujące efekty osiąga się przez m a s o w ą współpracę w skali powiedzmy szczepu czy nawet całej grupy szczepów. Szczególnie w y r a ź n i e wystąpiło to w czasie okresowych w y l e w ó w . T u Wittfogel doszukuje s i ę genezy ustroju hydraulicznego despotyzmu. Na razie w tych prymitywnych społecznościach szczepowych despotyzm oczywiście nie istnieje. Ale zasadą działania staje s i ę już zorganizowana akcja masowa i podział czynności. Tak w i ę c obok indywidual­ nej uprawy roślin na w ł a s n y c h polach co pewien czas cała społeczność wiejska podejmuje w s p ó l n e prace typu przygotowawczego, jak irygacje, i ochronnego, zmierzające do kontrolowania okresowych powodzi. Wspólne te roboty zsynchro­ nizowane są z podobną akcją przeprowadzaną przez mieszkańców innych wsi na całym obszarze. Kiedy jednak dziesiątki, setki, a potem i tysiące ludzi mają kopać przemyślny system k a n a ł ó w , wznosić tamy - i sypać ochronne groble, jest rzeczą jasną, ż e muszą oni działać w e d ł u g szczegółowego, jednolicie opracowa­ nego planu. Powstaje w i ę c sprężyste kierownictwo robót z wodzem i sztabem inżynieryjnym oraz z hierarchią nadzorców utrzymujących dyscyplinę i odpowie­ dzialnych za każdy odcinek robót. Scentralizowany sztab f a c h o w c ó w rozwija stop­ niowo badania nad okresowością w y l e w ó w . Układa kalendarz robót przygotowaw­ czych i ochronnych, rozwijając takie nauki, jak astronomia i matematyka. Rzecz charakterystyczna, że wiedza ścisła kapłanów egipskich czy babilońskich m a g ó w Kniewiele m i a ł a w s p ó l n e g o z uprawianymi nieraz w Europie „czysto naukowymi" rozważaniami. Przeciwnie, były to dociekania utylitarne, a z wartości ich prak­ tycznej zdawano sobie na ogół s p r a w ę doskonale. Toteż w miarę rosnącego dystansu między wodzem i sztabem jego pomocników z jednej strony, a resztą społeczeństwa z drugiej zdobyte wiadomości naukowe pilnie strzeżono przed pospólstwem, widząc w nich jeden z i n s t r u m e n t ó w władzy. Struktura powstającego społeczeństwa hydraulicznego zmienia s i ę radykalnie. Rozpada się dawny ustrój szczepowy. Masowe prace podporządkowane jednolitym planom i jednemu kierownictwu p o w o d u j ą integrację szczepów i plemion. Władza dawnego szczepowego wodza wzrasta ogromnie. Inni szczepowi przywódcy albo tracą c a ł k o w i c i e znaczenie, albo też stają się tylko funkcjonariuszami aparatu nadzorczego władzy. P a ń s t w o hydrauliczne opiera s w ą gospodarkę na rolnictwie. Okresowe mobilizacje wszystkich dorosłych m ę ż c z y z n przeprowadza s i ę w celu wykonania robót o znaczeniu o g ó l n o p a ń s t w o w y m . Tylko że teraz o rodzaju pracy, czasie, miejscu i wysokości ewentualnej zapłaty decyduje władca za pośrednic­ twem swoich urzędników. Do takich robót hydraulicznych monarcha woli użyć przymusowo swych wolnych poddanych niż n i e w o l n i k ó w . W rezultacie jest to o wiele tańsze, jeżeli w e ź m i e m y pod u w a g ę częste uchylanie się od zapłaty lub traktowanie jej dość symbolicznie. A ż e b y jednak m ó c dobrze planować, władca musi znać szczegółowo możliwości ludzkie i m a t e r i a ł o w e swego kraju. Stąd też zarówno w Egipcie i Chinach, jak również w państwie I n k ó w prowadzi s i ę �RECENZJE 537 ścisłą e w i d e n c j ę m i e s z k a ń c ó w i wszelkich zasobów. To z kolei umożliwia opodat­ kowanie każdego członka hydraulicznej społeczności. Aparat nadzorujący okre­ sowe roboty p a ń s t w o w e zostaje przystosowany do nadzoru podatkowego. I nie tylko podatkowego. W starożytnych Chinach czy Indiach każdy ojciec rodziny jest wobec niej reprezentantem samego w ł a d c y , odpowiedzialnym za lojalność swej żony i dziecii Każdy w ó j t odpowiada za posłuszeństwo chłopów swej wioski. Podobny system spotykamy w dawnym Peru. Dotychczas omawiane prace p a ń s t w o w e dotyczyły zabezpieczenia elementar­ nych potrzeb ż y c i o w y c h całego społeczeństwa hydraulicznego i polepszenia jego gospodarki. Ale jak wiemy, angażowano do nich setki i tysiące, a później nawet setki tysięcy ludzi. D y s p o n u j ą c tak liczną i tanią siłą roboczą w ł a d c y hydrauliczni raz po raz zaprzęgają ją do coraz to innych zadań. P o w s t a j ą w i ę c olbrzymie miasta-stolice, akwedukty i rezerwuary wody do picia, kanały żeglugowe, drogi. Rosnące bogactwo hydraulicznego państwa budzi nieraz chciwość ościennych barbarzyńców. Toteż hydrauliczni królowie rzucają setki przymusowych najmi­ tów do budowy m u r ó w i fortec. Operując systemem totalnej mobilizacji z ł a t w o ­ ścią formują krociowe armie, które wprawdzie duchem bojowym i wyszkoleniem stoją niżej od w o j o w n i k ó w np. starożytnej Grecji czy feudalnych armii ś r e d n i o ­ wiecza lub japońskich samurajów, ale liczbą, dyscypliną i sprężystością dowo­ dzenia biją ich często na głowę. To w ł a ś n i e hydrauliczne Chiny s t w o r z y ł y doktrynę w o j s k o w ą , którą później wykorzysta D ż y n g i s - c h a n . W miarę wzrostu w ł a d z y rosną ambicje hydraulicznych d e s p o t ó w i służącej im kasty urzędniczej. Stąd więc znów tysiące poddanych wznosi „cyklopie pałace" i grobowce. Władca spokrewniony jest teraz ściśle z bogami. Czasem jest po prostu jednym z nich. A zatem budowa ogromnych ś w i ą t y ń to też przejaw jego prestiżu. Przepych i monumentalizm to cechy ustroju hydraulicznego. Są one nie tylko m i ł y m dla warstwy rządzącej luksusem, lecz również instrumentem w ł a d z y . Mają budzić podziw, przestrach, bezradność. Mają obezwładniać każdą m y ś l targnięcia się na potęgę, która je wzniosła. Rzecz jasna, że taką dyscyplinę totalnej pracy i totalnego opodatkowania, nie­ raz bardzo wysokiego, m ó g ł narzucić tylko ustrój, w którym p a ń s t w o było silniej­ sze od społeczeństwa. Aby to osiągnąć, hydrauliczny despota opierał s w ą w ł a d z ę na c a ł k o w i c i e od siebie uzależnionym biurokratycznym aparacie. W hydraulicz­ nym mocarstwie nawet najpotężniejszy urzędnik w każdej chwili utracić m ó g ł wszystko wraz z życiem. Celowo utrzymywana atmosfera n i e p e w n o ś c i jutra jeszcze bardziej uzależniała od władcy i skłaniała do posłuchu. Zresztą miarą wartości mieszkańca Egiptu, Persji, Chin czy Peru była przede wszystkim jego przydatność dla króla. Jedną z żelaznych zasad hydraulicznych despotów było nie­ dopuszczanie do uzyskiwania w i ę k s z e j niezależności gospodarczej przez jakiekol­ wiek ugrupowania społeczne. Władca kontrolował lub brał bezpośrednio udział we wszystkich w a ż n i e j s z y c h przedsięwzięciach gospodarczych. Tylko wybrani przez w ł a d c ę kupcy i przedsiębiorcy otrzymywali koncesje. Seniorzy lokalnych zrzeszeń i spółek kupieckich stawali się automatycznie funkcjonariuszami aparatu urzędniczego, odpowiedzialnymi za lojalność swych k o l e g ó w po fachu. Podobnie traktowano i rzemieślników. R ó w n i e ż i wielka własność ziemska nie miała w tych rolniczych państwach w i ę k s z e g o znaczenia politycznego, gdyż stan posiadania wiązał się dla każdego posiadacza z piastowanym urzędem p a ń s t w o w y m . Z chwilą jego utraty następowała nierzadko konfiskata majątku. W ogóle w ł a d c y hydrau­ liczni chętnie posługiwali się metodą konfiskaty majątku wobec zbyt zamożnych, a tym samym niebezpiecznych poddanych. Oczywiście ten system bynajmniej nie �538 RECENZJE wykluczał dziedziczenia majątku, a nawet i stanowiska w hierarchii urzędniczej. Jednakże to nie posiadanie bogactwa, lecz w ł a ś n i e urząd, służba w ł a d c y były źródłem dobrobytu i znaczenia hydraulicznych warstw rządzących. Ażeby dobit­ niej w y k a z a ć powiązania w ł a s n o i c i prywatnej z aparatem p a ń s t w o w y m despoty, Wittfogel wprowadza terminy „biurokratycznego kupiectwa" i „biurokratycznego ziemiaństwa". Nie trzeba chyba dodawać, że szerokie rzesze pospólstwa w mia­ stach i na wsi nie miały w tych państwach żadnego znaczenia politycznego. Kluczem do struktury społecznej imperium hydraulicznego jest stosunek każdego mieszkańca do aparatu p a ń s t w o w e g o . Widzimy tu w i ę c po jednej stronie w ł a d c ę z jego dworem, w a r s t w ę w y ż s z y c h urzędników uzależnionych wprawdzie od k a p r y s ó w tyrana, lecz tymczasem ciesząca ch się znacznymi dochodami, przywi­ lejami i władzą, oraz szeregowych funkcjonariuszy, poborców podatkowych, nad­ zorców, szpicli, żandarmów itp. C i ostatni, wyzyskiwani i pomiatani przez dygnitarzy, przecież jednak cieszą się tym minimum p r z y w i l e j ó w i władzy, jaką mają nad p o s p ó l s t w e m . Dlatego i ich zalicza Wittfogel do klasy rządzącej. Po drugiej stronie sto;'ą rządzeni, „wolny" poddany nie pełniący żadnych funkcji urzędniczych i niewolnik, którego rola w gospodarce hydraulicznej jest stosun­ kowo niewielka. W społeczeństwie tym roi się od antagonizmów. Władca chętnie widzi te antagonizmy, zwłaszcza jeśli istnieją między jednostkami czy gru­ pami jednostek. Rozbijając jednak społeczeństwo despota stara się nie dopuścić do żadnych poważniejszych rozruchów czy konfliktów. Stagnacja — to jego cel. W społeczeństwie hydraulicznym a w a n s o w a ć można w y ł ą c z n i e z łaski w ł a d c y , a zwrócić na siebie przychylne oko króla czy jego urzędnika tylko jedną zaletą — służalczością. Jest rzeczą charakterystyczną, że hydrauliczni despoci chętnie ota­ czali się eunuchami, wszelkiego rodzaju zaufanymi niewolnikami i w y z w o l e ń ­ cami. Tego typu ludzie, których kariera całkowicie zależała od łaski króla, pia­ stowali nieraz n a j w y ż s z e funkcje p a ń s t w o w e . Budzili najmniej obaw despoty, gdyż nie byli potencjalnymi pretendentami do tronu. Za znienawidzonymi przez urzędniczą kastę faworytami nie stał nikt. Cbck fizycznych metod całkowitego podporządkowania sobie społeczeństwa w ciągu tysięcy lat istnienia wypracowano w monarchiach hydraulic-nych odpo­ wiednie metody oddziaływania psychologicznego. Do nich należał terror. Hydrau­ liczni despoci n'e ufali nikomu. Zakładali, że tylko strach wstrzymuje ich w s p ó ł ­ rodaków od zawładnięcia tronem i bogactwami króla. Otaczano się w i ę c nimbem groźnej tajemnicy, stosowano skomplikowany system szpiegostwa. Publiczne egzekucje i tortury uzupełniano celowo rozsiewanymi w i a d o m o ś c i a m i o okrop­ nościach k r ó l e w s k i c h więzień. Poddany, który narażał się na niełaskę władcy, był w tym społeczeństwie momentalnie osamotniony. Opowiada o tym szeroko jeden ze starodawnych h i s t o r y k ó w chińskich, Su-ma Czien. On sam miał to nieszczęście, że znalazł się w rękach cesarskiego wymiaru sprawiedliwości. Nikt nie ośmielał s i ę mu nie tj lko pomóc, lecz nawet współczuć w l ę k u o w ł a s n ą głowę. Ofiara w poczuciu całkowitego osamotnienia stawała przed obliczem władcy, który był jej oskarżycielem i sędzią zarazem. Inną metodą psychologicznego obezwładnienia był mit dobrego despoty, rozumnego tyrana, mądrego samodzierżcy. Miał on odległy rodowód. W ciągu w i e k ó w oszukał on wielu pobieżnych obserwatorów hydraulicznych społeczeństw. Ale nie dla cudzoziemców ro~s:ewano go uporczywie, lecz z m y ś l ą o w ł a s n y c h poddanych. I rzeczywiście wielu hydrauliczn} eh myślicieli i filozofów w i e r z y ł o w e ń , nic wyobrażając sobie lepszego ustroju. Taki na przykład Konfucjusz kreśli w dobrej wierze obraz mądrego cesarza i rozsądnych biurokratów, spra- �RECENZJE 539 wiedliwie kierujących (!) losami prostaczków. Krytyka hydraulicznych pisarzy nie godziła w podstawy ustrojowe. Chcieli tylko propagować wśród warstw rzą­ dzących zasady rozsądnego umiaru. Tymczasem hydrauliczni autokraci rządzili za pośrednictwem swoich urzędników nie krępując się żadnymi ograniczeniami kon­ stytucyjnymi, religijnymi — prawie zawsze piastowali najwyższe godności reli­ gijne — ani tzw. prawami natury. To oni i ich urzędnicy mieszkali we wspania­ łych rezydencjach. Ich armie i orszaki m a s z e r o w a ł y ś w i e t n y m i drogami. Znako­ mity system poczt, tak często opisywany przez cudzoziemców, służył także w ł a d c y , wprzągnięty w jego system wywiadu i kontrwywiadu. Olśniewające dwory orien­ talne byiy w istocie jaskrawym przykładem, kto jest „użytkownikiem" cudownie działającej machiny p a ń s t w o w e j i w ;'akim kierunku obraca się jej g ł ó w n y w y ­ siłek. Istniejący w ciągu tysięcy lat na różnych kontynentach hydrauliczny despotyzm przejawiał zadziwiającą stagnację, mimo że niekiedy pod naciskiem sił zewnętrz­ nych cofał się, a innym znów razem ekspandował. Ekspandowały jednak przede wszystkim wypracowane w hydraulizmie zasady koncentracji władzy i środków, a nie formy irygacyjnej uprawy roli. Niejednokrotnie pasterskie ludy „barbarzyń­ skie", o pierwotnie szczepowym ustroju, podbijając p a ń s t w o hydrauliczne przejmo­ w a ł y jego despotyczne formy władzy i rozprzestrzeniały je później w innych re­ gionach. Tak np. było w przypadku czterech inwazji koczowników z północy, któ­ rym uległy Chiny. Innego rodzaju przykładem ekspansji ustroju hydraulicznego było „zarażenie się" nim imperium rzymskiego po podboju hellenistycznego Wscho­ du. Rzymianie zresztą podzielili w tym przypadku los Greków i Macedończyków. Model tradycyjnego despotyzmu przejęli również pasterscy Mongołowie, Arabowie i Turcy. Istnieją poszlaki, że dominował on w starożytnych kulturach minojskiej i mykeńskiej i dopiero w czasach historycznej Grecji cofnął się na Bliski Wschód. Ale obalenie hydraulizmu następowało :z reguły dopiero pod w p ł y w e m sił zewnętrz­ nych. Pozostawiony bowiem we w z g l ę d n y m spokoju, trwał on dziesiątki w i e k ó w przeżywając tylko od czasu do czasu przewroty pałacowe czy najazdy barbarzyń­ ców. Wstrząsy te jednak powodowały tylko zmiany dynastii i personelu urzęd­ niczego, niejako odnawiając i wzmacniając państwo. Zasada ustrojowa pozosta­ wała ta sama. Tezy Wittfogela w y w o ł y w a ł y i w y w o ł u j ą nadal sporo dyskusji naukowych. Problem analizy despotyzmu nie jest przecież nowy. Szczególnie wielu oponentów znajduje Wittfogel w swych teoriach nowoczesnej dyktatury. Nas jednak winna zainteresować nakreślona pi zez tego uczonego teoria rozwoju starożytnych rol­ niczych cywilizacji i pólcywilizacji, w których wzrosła kultura ogromnej ilości ludów zamieszkujących Ziemię. Hydrauliczny model władzy to coś chyba odręb­ nego od wypracowanych schematów na podstawie historii społeczeństw zachodnio­ europejskich. Trudno negować rolę, jaką odegrał on w kształtowaniu się kultury setek milionów mieszkańców naszego globu. Dlatego też orientalny despotyzm niewątpliwie zaciekawi każdego, kto bada dzieje społeczeństw i ewolucję ich kultury. Leszek Dzięgiel R A Y M O N D F I R T H , We, the Tikopia (London 1957, s. X X I I + 605, George Allen & Unwin Ltd.); Social Change in Tikopia (London 1959, s. 360, George Allen & Unwin Ltd.). z Badania nad organizacją pokrewieństwa u ludów pierwotnych były jednym zasadniczych przedmiotów brytyjskiej etnografii czy antropologii społecznej �540 RECENZJE od samych jej początków. Wystarczy wymienić tu nazwiska Taylora i Mac L e n nana. Oczywiście w ich pracach, podobnie jak i u Morgana, analiza systemu po­ k r e w i e ń s t w a była raczej narzędziem służącym rekonstrukcji czy też konstrukcji odpowiedniego obrazu kultury, stanowiła punkt wyjścia dla szerszych koncepcji rozwojowych. Zainteresowanie problemem pozostało jednakże i w późniejszych l a ­ tach, w ó w c z a s gdy powstały nowe prądy teoretyczne badań nad społeczeństwami pierwotnymi. System pokrewieństwa przykuwał u w a g ę najpoważniejszych antro­ pologów, niezależnie od roli, jaką nadawali mu oni w ogólnym obrazie kultury czy organizacji społecznej. Antropologia społeczna, kładąc akcent na badanie struktury społecznej wy­ warła bardzo poważny w p ł y w na dalszy rozwój antropologii angielskiej prawie niezależnie od afiliacji teoretycznych jej przedstawicieli. Atrakcji konstruowania z e s t a w ó w lub w z o r ó w zachowań międzyjednostkowych i międzygrupowych u ludów pierwotnych jako zadania docelowego ulegli tak Malinowski i Radcliffe-Brown, Evans-Pritchard, jak też inni zbliżeni do nich uczeni. Wówczas również system pokrewieństwa pozostał chyba najpopularniejszym z badanych aspektów struktury społecznej. Wyjaśnić to można tym, że pokrewieństwo czy też wyobrażenia o tym, jak ono powinno funkcjonować, w połączeniu z jego odpowiednikami semantycz­ nymi stanowiły najłatwiejszy w obserwacji zespół reguł spośród tych, które etno­ graf chciał widzieć jako kierujące życiem społecznym badanego ludu. Na dodatek inne kryteria wyodrębnienia prawidłowości w stosunkach społecznych, jak płeć, wspólnota terytorialna, pozycja społeczna itp., były w bliski sposób powiązane właśnie z pokrewieństwem, jako jedną z pierwotnych podstaw zrzeszania się jed­ nostek w grupy społeczne. Mechanizm działania pokrewieństwa, czy raczej zachowania ludzkie, których przyczynę można widzieć w postulatach wynikających z określonego systemu po­ krewieństwa, stały się przedmiotem pracy Firtha. W kręgu jego zainteresowań znajdowała się przede wszystkim Oceania, gdzie przed 33 laty — na wyspie Tiko­ pia — przeprowadził badania tegoż zagadnienia. Podtytuł wydanej po raz pierwszy w 1936 r. książki (stanowiącej prezentację rezultatów tych badań) We, the Tikopia brzmi: Socjologiczne studium pokrewieństwa w prymitywnej Polinezji. Zawarta jest w nim reakcja na dotychczasowe metody badań problemu, sprowadzające się do uabstrakcyjniania pokrewieństwa, poszukiwania reguł organizacji i ich genezy. Podtytuł uzasadniony jest faktem, że autor przedstawia analityczne studium dzia­ łań ludzkich dla wykrycia wzajemnych relacji między członkami rodziny oraz w szerszym aspekcie: między grupami społecznymi i między jednostkami a gru­ pami. Jak bowiem twierdzi Firth, pokrewieństwo jest „reinterpretacją, w termi­ nach społecznych, faktów prokreacji i regularnego związku płciowego''. Płynie stąd przekonanie, że „naukowa definicja w i ę z ó w pokrewieństwa pomiędzy jednostkami oznacza nie tylko specyfikację genealogicznej więzi między nimi oraz terminów językowych użytych dla nazwania tych więzi, lecz także klasyfikację ich zacho­ wania w wielu aspektach życia" (s. 577). W części wstępnej autor przedstawia metody badań pokrewieństwa. T a k w i ę c wymienia podejścia: 1. rezydencjonalne — przez związki przestrzenne do poznania więzi p o k r e w i e ń s t w a ; 2. alimentárně — analiza wzajemnych świadczeń w sferze pomocy materialnej, pracy produkcyjnej, rytuału itp.; 3. poprzez kulturę mate­ rialną — badanie więzi ekonomicznych i produkcyjnych, zasad systemu własności, dziedziczenia, reguł obiegu i użycia dóbr materialnych w obrębie grupy krewnych; 4. lingwistyczne — analiza nazewnictwa jako punktu w y j ś c i o w e g o do określenia zasad wzajemnego postępowania w grupie krewnych; 5. biograficzne — k o n č e n - �RECENZJE 541 trujące się na tej części procesu socjalizacji jednostki, która polega na adaptacji do określonych reguł zachowania obowiązujących w grupie krewnych. Siłą rzeczy nie są i nie mogą to być podejścia wyłączające się, a jedynie punkty wyjścia kierunkujące dalszą interpretację na wybranym materiale źródłowym. Autor, jak twierdzi, wybrał pierwszą z wymienionych metod, chociaż nie ogranicza się tylko do niej jednej. Firth chciał stwierdzić, jak przestrzenne zgrupowanie Tikopia w do­ mach i wsiach jest skorelowane z ich związkami pokrewieństwa. Jako źródła służyły mu, w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu, plany domów i wsi, plany dy­ strybucji ziemi, genealogie i podania historyczne, terminy pokrewieństwa i roz­ mowy pomiędzy krewnymi, obserwacje i relacje z życia gospodarczego, rytual­ nego itp. Wyjściowe pytanie badawcze brzmiało: w jakich grupach żyją Tikopia, jakie są podstawowe zasady ich lokalnego grupowania się? Celem jego było m.in. wy­ izolowanie „podstawowej jednostki pokrewieństwa"', którą jest zgodnie z wnio­ skiem Firtha rodzina elementarna zamieszkująca w s p ó l n y dom rodowy. Wniosek ten, identyczny zresztą z wnioskami z prac terenowych Malinowskiego i Radcliffe-Browna, doprowadził później autora do przekonania o odwieczności tej formy rodziny. Dalsze badania poszły w kierunku poznania stosunków pomiędzy człon­ kami rodziny a członkami innych grup krewnych. Celem ich było wykazanie związku pomiędzy konkretnymi więzami genealogicznymi a zachowaniami w życiu codziennym — od strefy produkcyjnej aż po sytuacje zabawowe. Na marginesie warto zwrócić u w a g ę na interpretację często w Oceanii spotykanego zjawiska awunkulatu. Firth wyjaśnia go jako manifestację tendencji zwiększającej bezpie­ czeństwo kobiety w małżeństwie, specjalne zaś obowiązki wuja mają konserwo­ w a ć więzy dzieci z grupą matki, ponieważ umacnianie w i ę z ó w pokrewieństwa ma swoją konkretną funkcję służenia dobrobytowi społecznemu. Kolejnym zagadnie­ niem interesującym autora są stosunki między grupami krewnych (lineaże, klany) widziane poprzez pryzmat zachowań się ich przedstawicieli. Grupa rodowa u Tiko­ pia nie zawsze stanowi grupę lokalną. Można zatem o b s e r w o w a ć zjawisko rozpadu organizacji rodowej. Firth stwierdza, że wskutek małżeństw m i ę d z y k l a n o w y c h wyrasta współpraca gospodarcza i społeczna, która czyni wiezie wspólnoty teryto­ rialnej silniejszymi od więzi pokrewieństwa. Na koniec analizuje się stosunek jednostek i grup do podstawy gospodarczej ich bytu, mianowicie ziemi, ich reak­ cje na biologiczny aspekt płci. stosunek do wydarzeń o wartości ogólnogrupowej (małżeństwo, inicjacja). Firth skupił w i ę c swoją u w a g ę na działaniach członków społeczeństwa, na ich korelacji z innymi działaniami oraz na stopniu ich dostosowania do w y m o g ó w systemu pokrewieństwa (w tym ostatnim wypadku często stwierdza postępowania nonkonformistyczne, czego unikał Malinowski). Takie ustawienie badanego proble­ mu, porzucenie interpretacji instytucji rozumianych jako teoretyczne potrzeby ludz­ kie — o których można przecież wnioskować na podstawie obserwacji działań człowieka, nazwane zostało przez Daryll Forde'a funkcjonalizmem empirycznym. Firth stwierdza w konkluzji, że Tikopia wyraźnie opierają się na w i ę z a c h po­ krewieństwa dla wyjaśnienia określonych stosunków pomiędzy ludźmi, a także stosunku ludzi do rzeczy (tworzenie grup terytorialnych, stosunek do gerontów i wodzów, zasady władania ziemią itp.). Ten stan rzeczy służyć ma konformizacji do obowiązujących reguł życia społecznego. Jest to teza będąca wnioskiem logicznie w y p ł y w a j ą c y m z zaobserwowanej sytuacji, że tak organizacja terytorialna Tikopia, jak też organizacja życia gospodarczego oparte są w p o w a ż n y m stopniu (choć nie całkowicie) na kryterium pochodzenia rodowego. Autor zdaje sobie sprawę z tego, �542 RECENZJE że oprócz poczucia wspólnoty krwi stabilność organizacji społecznej broniona jest także przez inne zespoły idei reprezentowanych w społeczeństwie, np. system wie­ rzeń religijnych i magicznych, organizacja polityczna. Ograniczenie się więc do pokrewieństwa czy obowiązków przezeń nakładanych jako motywu działań w róż­ nych sferach życia, jeśli niekiedy nie prowadzi do symplifikacji obrazu życia spo­ łecznego, to zawsze pozostaje analizą jednego tylko jego aspektu. Firth widzi także równoległe działanie innych elementów struktury społecznej, co w p ł y w a na sposób sformułowania jednego z k o ń c o w y c h wniosków. Stwierdza on, że wiezie pokrewień­ stwa u Tikopia „służą jako kanały do komunikowania się członków społeczeństwa, jako ramy współpracy gospodarczej i społecznej oraz jako czynnik stabilności przerzucający most pomiędzy przeciwstawnymi interesami materialnymi" (s. 578). Ogólność tego wniosku, trudność w zrelatywizowaniu roli pokrewieństwa w speł­ nianiu wymienionych funkcji w stosunku do innych czynników, które je również pełnią, ogranicza możliwość zrozumienia stopnia i zakresu funkcjonowania pokre­ w i e ń s t w a jako regulatora stosunków społecznych. Stąd konieczność użycia nie­ ostrych pojęć przy formułowaniu wniosku. T y m niemniej studium Firtha jest interesujące jako reakcja na niekiedy zbyt formalne traktowanie pokrewieństwa w historii badań etnograficznych i demonstracja zdyscyplinowanego postępowania naukowego. Przekonanie Firtha, że system społeczny posiada swój termostat regulujący wszelkie odchylenia i utrzymujący stan stabilizacji (jak np. pokrewieństwo u T i ­ kopia), uległo zachwianiu po jego drugiej wizycie na wyspie w 1952 r. Zasada samoregulacji, jak i znane twierdzenie Malinowskiego o stosunku wzajemności mogły być podane w wątpliwość przez jego ucznia dopiero, gdy ten podjął się badania przemian społecznych u Tikopia w y w o ł a n y c h zderzeniem z kulturą euro­ pejską. Rezultaty tych badań przedstawił w drugiej recenzowanej pracy, której podtytuł brzmi: Ponowne studium społeczności polinezyjskiej po upływie generacji. Przez zmiany społeczne pod w p ł y w e m zderzenia kultur rozumie się zmiany w strukturze społecznej. Bowiem niedopasowanie do niej zachowań jednostkowych nie stanowi jeszcze zmiany rozumianej jako „social change", a jest jedynie wskaź­ nikiem jej nadejścia. Dopiero wprowadzenie i zinternalizowanie przez większość społeczeństwa nowych zasad zachowania się wobec ludzi i rzeczy oznacza taką zmianę. Jest nią np. przekształcenie się podstawowej grupy społecznej opartej na pokrewieństwie z wielkiej rodziny w elementarną. Nie znaczy to jednak, że sam termin może być rozumiany jednoznacznie. Przybiera on tak różne konotacje, jak wiele jest definicji struktury społecznej. Publikacja w y n i k ó w drugich z kolei badań terenowych wśród Tikopia nie stanowi zasadniczej zmiany zainteresowań autora w porównaniu z poprzednią. Z a ­ interesowanie aktywnością społeczną ludzi nie ustąpiło tu miejsca analizie struk­ tury. Stało się to dzięki położeniu przez Firtha akcentu na zdefiniowanym przez siebie aspekcie „social change", mianowicie „przemieszczeniu społecznym" (social movement), które związane jest nie tyle ze zmianą struktury, ile organizacji spo­ łeczeństwa (w znaczeniu, jakie tym terminom nadaje sam Firth). „Przemieszczenie społeczne" obejmuje dwa zagadnienia — ekologię społeczną i kadry ludzkie speł­ niające pewne role społeczne. Tak więc Firth badając zmiany w rozsiedleniu ludzi stwierdza przestrzenną ekspansję rodu, jego dezintegrację w wyniku oddzielnej rezydencji młodych małżeństw. Taki stan rzeczy (którego przyczyny są w książce problemem marginesowym) powiększa społeczną odległość pomiędzy składowymi grupy stanowiącej dawniej całość gospodarczo-obrzędową. Z drugiej strony wskutek „naturalnej sukcesji" następuje zamiana osób wypełniających pewne zinstytucjo- �RECENZJE 543 nalizowane funkcje bez zmiany ich samych. Nie jest to jednakże, jak się wydaje, tylko wymiana personelu, gdyż np. nowy przywódca — zastępując starego — wpro­ wadza w ł a s n e koncepcje stosunków społecznych. Te koncepcje wyrosły w warun­ kach zmieniającego się systemu wartości wskutek ożywienia kontaktów ze ś w i a t e m zewnętrznym. W omawianym przypadku autor usuwa w cień te kontakty twierdząc, że proces „przemieszczenia społecznego" jest wynikiem działania sił w e w n ę t r z n y c h . Toteż wyodrębnienie go jako oddzielnego aspektu „social change", być może po­ żyteczne z punktu widzenia metody badań, zaciemnia w gruncie rzeczy obraz prze­ mian społecznych w y n i k ł y c h ze „zderzenia kultur". Firth dał porównanie podobieństw i różnic dla dwu punktów czasowych w hi­ storii społecznej Tikopia. Jest to zatem studium dwusynchroniczne raczej, a nie diachroniczne. Tak więc kierunki rozwoju społecznego w okresie dzielącym badania mogą być jedynie odgadywane. Książka w gruncie rzeczy daje inwentaryzację indywidualnych faktów oraz ich porównanie ze stanem poprzednim. Co prawda fakty te ilustrują stopniowe internalizowanie przez członków społeczeństwa nowych zasad zachowania się, co jest fragmentem zjawiska zmiany, tym niemniej pozostają one tylko ilustracją procesu, który musi jeszcze otrzymać swoją specyfikację. Dla okresu dzielącego badania terenowe autor nie dał bardzo potrzebnego zestawu wy­ darzeń historycznych, dotyczących bezpośrednio życia Tikopia i ich kontaktów zewnętrznych. Mogłyby one posłużyć za podstawę do wykrycia regularności pro­ cesu zmian, który zachodził w tym czasie. Zanotowane przez Firtha wydarzenia wskazują jednakże na to, że organizacja społeczna Tikopia ulega pewnym powolnym i — w okresie pomiędzy ekspedy­ cjami — stale trwającym przekształceniom. Przede wszystkim w i ę c daje się zauważyć utratę kontroli rodu nad w s p ó l n ą ziemią. Indywidualizacja interesów ekonomicznych prowadzi do stratyfikacji społecznej opartej o posiadany areał uprawy. Proces rozwarstwiania społecznego, jak można się z materiału zoriento­ wać, jest skomplikowany, lecz niedostatecznie wyjaśniony. Wiadomo jedynie, że część przywódców rodowych znalazła się w grupie uprzywilejowanej. Status spo­ łeczny jednostek zaczyna być mierzony w e d ł u g ich stanu posiadania. Wprowadzenie administracji kolonialnej sprawiło, że instytucja przywództwa powoli traci swoje sankcje tradycyjne, zastępując je sankcjami administracji. Ekspansja pieniądza narusza dotychczasowy system wymiennej gospodarki towarowej. Autor jednakże nie daje odpowiedzi na to, w jakim stopniu to zaszło i jak się ten proces odbywa. Zajmuje się natomiast behawiorystyczną obserwacją stosunku Tikopia do pie­ niędzy, ich trudnościami w ocenie wartości monet, wreszcie samą czynnością k u ­ powania. Firth sygnalizuje też tendencje do rozszerzenia produkcji, eksportu towa­ rów i siły roboczej oraz ilościowy i asortymentowy wzrost popytu na dobra kon­ sumpcyjne. Nadal jednak są to zjawiska, które notuje się jako fakty społeczne równoważne pozostałym. Na zakończenie pracy w sposób w ł a ś c i w y antropologii stosowanej autor punk­ tuje najważniejsze zmiany, jakie były sygnalizowane na innych terenach przez podobne wydarzenia jak te, które stwierdził u Tikopia. Sformułowane one są w sposób użytkowy dla praktyków kolonialnych. Zjawisko „social change" jest niczym innym, jak procesem społecznym. I jako taki (jeśli się go widzi w kategoriach historycznych) ma swoje przyczyny, prze­ bieg oraz obserwowalne czy przypuszczalne rezultaty. Firth ograniczył się w za­ sadzie do analizy niektórych aspektów środkowego etapu tego procesu. B y ł o b y to do przyjęcia z metodologicznego punktu widzenia, gdyby traktował ten etap jako zjawisko ciągłe, produkujące swoje skutki, będące z kolei zaczynem nowych �544 RECENZJE zjawisk. Jeżeli jednakże — jak w przypadku recenzowanej pracy — analiza do­ tyczy zamkniętego okresu historycznego, który był w i d o w n i ą zmian strukturalnych, organizacyjnych i ideowych, nie można unikać opisu historycznego lub mówiąc innymi słowy — dynamicznego. Formy stosunków między ludźmi nie są trwałe (na tym przecież polega zjawisko zmiany), a zatem wszelkie zachowania się jedno­ stek, jeśli mamy je uważać za fakty społeczne podlegające analizie naukowej, muszą być relatywizowane do konkretnie istniejącej sytuacji historycznej. Niewystarczające jest powiedzenie, że zmiany następują jako rezultat „westernizacji", co w tym kon­ kretnym wypadku zawiera w sobie także pojęcie chrystianizacji. Polski termin „zderzenie kultur" już sam przez się narzuca konieczność postawienia sobie pyta­ nia: przed jakimi nowymi, nie znanymi sobie zjawiskami postawiona została spo­ łeczność pierwotna; w jaki sposób te zjawiska weszły w kontakt z kulturą tra­ dycyjną? „Westernizacja" to w ł a ś n i e rezultat kontaktu z tymi zjawiskami, z eko­ nomicznymi, politycznymi i religijnymi ideałami i celami obcej kultury. Jeśli nie znamy formy tych kontaktów, również znaczenie terminu „westernizacja" w tym szczególnym wypadku pozostanie dla nas niezrozumiałe. Nie tylko chodzi tu o kon­ takty. Zetknięcie się dwu s y s t e m ó w wartości tworzy konflikty. Zanim system ekonomicznie lub politycznie słabszy ulegnie, uruchamia i wprowadza do walki cały zespół tradycyjnych sił społecznych, które w tym wypadku m o ż e m y nazwać siłami konserwatywnymi. Firth przytoczył kilka przykładów konserwatywnej reak­ cji na wprowadzane zmiany, nie dostrzegł jednakże zjawiska walki, która — można to założyć — miała na pewno miejsce. Podobne do powyższych zarzuty stawiano już funkcjonalistom niejednokrotnie. T y m niemniej znaczna ich część pozostaje nadal aktualna, jeśli badając kulturę społeczeństw ludzkich patrzymy na jednostkę przede wszystkim jako na część składową społeczności rozwijającej się w zasadzie zgodnie z prawami historycz­ nymi. Rezygnując jednak z postulatu, aby przedstawiciele tej szkoły porzucili swój sposób widzenia społeczeństwa jako przedmiotu badań, uznać należy, że obie prace Firtha stanowią cenny merytorycznie i interesujący metodologicznie wkład do wiedzy o roli systemu pokrewieństwa w organizacji i funkcjonowaniu grup spo­ łecznych. Sławoj Szynkiewicz I . I . P O T I E C H I N : Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrykańskich Bantu, „Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja". Nowaja Sierija, Moskwa 1955, t. 39. Praca ta powstała w związku ze wzrostem zainteresowań problemami afrykańskimi w etnografii radzieckiej, niejako na marginesie redagowania t o m ó w „Narody Afriki". Stanowi ona próbę wykorzystania dotychczas opublikowanych materiałów dotyczących Unii Południowej Afryki oraz protektoratów Suazi, Basuto i Beczuana i ustawienia ich w myśl założeń marksistowskich. Problem wysunięty przez autora: kształtowanie się jednolitego narodu bantuańskiego w procesie przemian gospodarczo-ustrojowych, jakim podlegała Po­ łudniowa Afryka, jest szczególnie skomplikowany. Terytorium to stanowi bowiem mozaikę nie tylko rasową, ale i etniozno-językową. Uprzemysłowione p a ń s t w o kapi­ talistyczne o rozwiniętym systemie administracyjnym spotyka się tu z pozostało­ ściami organizacji plemiennej, a wielkie obszary ziemi będące własnością planta­ torów niejednokrotnie sąsiadują z ziemiami będącymi we w s p ó l n y m użytkowaniu miejscowych plemion. �RECENZJE 545 P o d s t a w ą teoretyczną, na której oparł Potiechin swoje rozważania, jest stali­ nowska definicja narodu. W myśl tej definicji naród wyznaczają cztery najistot­ niejsze czynniki: wspólnota terytorium, życia ekonomicznego, języka i tzw. składu psychicznego, przejawiającego się w specyfice cech kultury narodowej. Jedynie k a ­ pitalizm stwarza warunki dla rozwoju wszystkich tych c z y n n i k ó w jednocześnie i stąd zgodnie z teorią marksistowską naród kształtuje się w okresie rozwoju stosun­ k ó w kapitalistycznych. Definicja ta — wyrosła z analizy stosunków europejskich — posłużyła autorowi za punkt wyjścia w analizowaniu zjawisk związanych z kształto­ waniem się narodu w specyficznych warunkach kapitalizmu kolonialnego. Omó­ wieniu tej specyfiki poświęca autor obszerne stronice. Kapitalizm w swojej wy­ kładni kolonialnej nie jest wynikiem organicznego rozwoju społeczeństwa miej­ scowego, lecz zjawiskiem sztucznym, narzuconym przez kolonistów europejskich W celu uzyskania nowych źródeł surowców, r y n k ó w zbytu i taniej siły roboczej. Nie musi też zdaniem autora u każdego z ludów podległych wykształcić poczucia świadomości narodowej. Należy więc każdorazowo poznać specyfikę w a r u n k ó w miejscowych. Analiza procesu kształtowania się świadomości narodowej wśród Bantu za­ mieszkujących Unię Afryki Południowej i sąsiednie protektoraty brytyjskie poprze­ dzona została kilkoma ważnymi rozdziałami wprowadzającymi do kwestii formowa­ nia się narodowości w ś r ó d poszczególnych plemion oraz charakterystyki społeczno- gospodarczej omawianego terytorium. Do pierwszej p o ł o w y X I X w. wśród plemion Bantu proces rozkładu w s p ó l n o t y pierwotnej i zróżnicowania społecznego poczynił już znaczne postępy. Można więc za­ obserwować wzbogacenie się w o d z ó w i starszyzny rodowej, początki zależności feu­ dalnej, wreszcie rozpad w s p ó l n o t y plemiennej na rzecz organizacji terytorialnej i tworzenie się w ł a d z y scentralizowanej. Dowodzą tego reformy podjęte przez wodza Zulusów, Czaki, oraz podboje zuluskie, które znacznie w p ł y n ę ł y na rozbicie jed­ ności plemiennej, mieszanie się plemion i języków, a w następstwie doprowadziłyby zapewne do wytworzenia się scentralizowanego państwa Zulusów. Proces ten za­ hamowała kolonizacja bursko-angielska w początkach X I X w., która zapoczątko­ w a ł a w ś r ó d plemion miejscowych długotrwały okres walk o niepodległość zakoń­ czony ich całkowitą klęską. Rugowanie Bantu przez kolonizatorów z ich ziem, masowe przemieszczania ludności, rozbicie dotychczasowych terytoriów plemien­ nych przez wielkie plantacje przyspieszyły rozkład pierwotnej jednolitości plemion. Część ludności zatrudnionej na plantacjach, fermach i w kopalniach utraciła wiezie ze swoimi plemionami. W rezultacie przemian X I X w., stworzenia granic kolonial­ nych i rozpadu wspólnoty plemiennej wykształciły się wśród Bantu zamieszku­ jących Południową Afrykę następujące narodowości o różnym zresztą stopniu skon­ solidowania: Zulu, Ksosa, Basuto, Beczuana i Pedi. Charakter stosunków społecznych panujących wśród tych plemion określa Potiechin jako feudalny, a poszczególne rezerwaty jako księstewka feudalne, których wodzowie stali się urzędnikami i pod­ ległymi reżymowi kolonialnemu. R e ż y m ten stworzył trudne i przeciwstawne m o ż ­ liwości dla dalszego rozwoju etnicznego Bantu. Ekonomiczno-Społeczną analizę Unii Afryki Południowej przeprowadza autor w oparciu o szczegółowe informacje statystyczne oraz ilustruje ją licznymi mapami i diagramami. Podkreśla rolę Anglo-Afrykanderów jako dwóch rządzących naro­ d ó w (posiadających w swoim ręku większość najurodzajniejszych ziem, przemysł, górnictwo, cały system handlu zagranicznego i w e w n ę t r z n e g o , transport), które mimo wzajemnych antagonizmów okazują absolutną zgodę w polityce rasowej dyskryminacji. Ludność tubylcza zgromadzona w rezerwatach, odczuwająca ogrom33 - Etnografia Polska T. V I I �546 RECENZJE ny brak ziemi masowo szuka pracy przede wszystkim w kopalniach i na planta­ cjach. Dyskryminacja Bantu uznana ustawowo przeniknęła we wszystkie dzie­ dziny życia publicznego i ma za zadanie ścisłe odgraniczenie czarnych od białych zarówno społecznie, jak i terytorialnie. Omawiając kolejno różne grupy etniczne zamieszkujące Unię Afryki Południowej {Anglików, Afrykanderów, tzw. koloro­ wych, tj. Hotentotów, Buszmenów, Hindusów, wreszcie Murzynów Bantu), autor każdorazowo stara s i ę nie tylko zobrazować ich wzajemny układ hierarchiczny, ale również podział społeczny w ramach każdej z grup oddzielnie. Opartą na powyższych podstawach dalszą analizę kształtowania się narodu wśród Bantu ustawia autor konsekwentnie na definicji stalinowskiej, rozpatrując kolejno każdy z jej członów. Stwierdza więc istnienie pewnego określonego terytorium Bantu, którego pro­ cent zaludnienia przez Murzynów jest największy na obszarach północnych i za­ chodnich omawianego terytorium. Pomimo znacznego przemieszania się różnych plemion łatwo wyodrębnić można określone terytoria etniczne Zulu, Ksosa, B a suto, Beczuana i Pedi. Wiele z tych terytoriów rozdzielają granice między Unią a protektoratami. Wspólnota ekonomiczna, następująca w ślad za wspólnotą terytorialną, jest w myśl teorii marksistowskiej czynnikiem decydującym o formowaniu się narodu. Wspólnota ekonomiczna tworzy się w procesie jednoczenia się r y n k ó w miejscowych we w s p ó l n y rynek narodowy, co w dalszym rozwoju pociąga za sobą specjalizację gospodarczą poszczególnych regionów, podział na w i e ś i miasto, wysoki rozwój gospodarki towarowej oraz stworzenie sieci komunikacyjnej, scalającej różne obszary kraju. Ilustrując powyższe zagadnienia konkretnymi danymi, autor udowadnia wspól­ notę ekonomiczną całego p a ń s t w a — Unii Afryki Południowej. Wszystkie terytoria etniczne łącznie z protektoratami znajdują się w stanie trwałej więzi ekonomicz­ nej i razem składają się na kapitalistyczny system gospodarczy. Specyfikę miej­ scowej sytuacji stanowi fakt, że system ten stworzyła nie miejscowa burżuazja bantuańska — nieliczna i bez w p ł y w ó w , lecz burżuazja należąca do zupełnie innej grupy rasowej i narodowościowej niż podstawowa masa robotników. Istnienie oddzielnych języków literackich każdej z grup narodowościowych nie prowadzi n a razie k u wytworzeniu się jednolitego bantuańskiego języka lite­ rackiego. Niemniej przewaga języków angielskiego i afrikaans jako j ę z y k ó w urzę­ dowych, nauczania itp. nie sprzyja również rozwojowi literatury w językach miej­ scowych, oo związane jest z małą liczebnością miejscowej inteligencji. Bliskie kontakty między przedstawicielami różnych narodowości w ośrodkach przemysło­ wych wskazują na to, że dalszy rozwój języków Bantu następuje raczej w kie­ runku ich zbliżenia niż oddalenia. Problem w s p ó l n o t y kulturalnej, tak istotny jako w y k ł a d n i a ideologiczna dla każdego formującego się narodu, został przez Potiechina potraktowany raczej w postaci zasygnalizowania niektórych problemów niż ich analizy. Wspólna kul­ tura narodowa zarówno dla wszystkich Bantu, jak i oddzielnych ich grup nie istnieje. Można jedynie zaobserwować w s p ó l n o t ę wielu cech kultury tradycyjnej, wyrosłej z gospodarki pastersko-kopieniaczej. W omówieniu w s p ó l n y c h cech kul­ tury tradycyjnej autor ogranicza s i ę jedynie do podania kilku najważniejszych zjawisk z zakresu kultury materialnej. W p ł y w y współczesnej kultury burżuazyjnej silne w ośrodkach miejskich przenikają stopniowo i do rezerwatów. Kultura w s p ó ł ­ czesnych Bantu przeplata w i ę c elementy współczesnej cywilizacji z przeżytkami �RECENZJE 547 przeszłości. Autor sygnalizuje również proces tworzenia się w ośrodkach przemy­ s ł o w y c h specyficznej kultury robotniczej. Rozdział dotyczący świadomości narodowej wykracza poza podstawę teore­ tyczną niniejszego studium i świadczy o zrozumieniu przez Potiechina, że naród to nie tylko grupa powiązana w s p ó l n y m terytorium, systemem ekonomicznym, językiem, kulturą, ale przede wszystkim świadomie deklarująca swoją przyna­ leżność narodową. Świadomość narodowa Bantu, rozwijana głównie przez miejscową inteligencję i drobną burżuazję, kształtuje się przede wszystkim w walce z białymi o równość społeczną i prawa polityczne, a co za tym idzie również o swobodę działalności ekonomicznej. Dążeniom tym przewodzą organizacje miejscowe, jak Afrykański K o n ­ gres Narodowy (zał. w 1912 г.), Związek P r z e m y s ł o w c ó w Handlowych (1919), Liga Praw Afrykańczyków (1929), wreszcie Komunistyczna Partia Afryki. Działalność tych organizacji w c i ą g a stopniowo pewne rzesze robotników. Odgrywają one do­ niosłą rolę unifikującą, gdyż w y s t ę p u j ą w imieniu wszystkich Bantu. Niestety autor nie jest w stanie odpowiedzieć na najważniejsze dla studium o kształto­ waniu się narodowości pytanie: w jakim stopniu poczucie wspólnoty wszystkich Bantu przeniknęło do szerokich mas ludowych. Sugeruje on, że odrębność naro­ dowościowa w rezerwatach sprzyja separatyzmowi regionalnemu. Ideologia w s p ó l ­ noty rozprzestrzenia się, brak jednak d o w o d ó w na to, że stała się ona własnością ogólną. Wnioski k o ń c o w e prowadzą ku n a s t ę p u j ą c y m stwierdzeniom: Współczesną spo­ łeczność Bantu stanowi społeczeństwo burżuazyjne z charakterystyczną dla struk­ tury społecznej krajów kolonialnych liczną klasą robotniczą i słabą burżuazja, przy w s p ó ł w y s t ę p o w a n i u przeżytków feudalizmu i ustroju rodowo-plemiennego. W ramach państwowości Unii Afryki Południowej nie ma żadnych danych ku temu, by utworzył się jeden naród złożony z Anglo-Afrykanderów, tzw. koloro­ wych i Murzynów Bantu. Normalny rozwój narodowości Bantu utrudnia dyskry­ minacja rasowa, odgórna polityka zachowywania dawnych form struktury spo­ łecznej oraz istnienie granic protektoratów rozdzielających jednolite terytoria etniczne. Czynnikami przemawiającymi za utworzeniem się jednolitego narodu bantuańskiego s ą : w s p ó l n e terytorium powiązane ekonomicznie w jedną całość, podobień­ stwa j ę z y k ó w i tradycji kulturalnych. Względy j ę z y k o w e mogą s i ę jednak przyczy­ nić do wyodrębnienia dwóch narodów — jednego mówiącego językiem suto (Basuto, Beczuana i Pedi) oraz drugiego m ó w i ą c e g o językami nguni (Zulu i Ksosa). Dotychczas w i ę c Bantu nie wykształcili jednolitego narodu. Łączy ich głównie wspólnota interesów w walce o równouprawnienie. Wyżej o m ó w i o n e studium łączy w sobie wady i zalety pracy powstałej w wy­ niku przestudiowania dużej ilości literatury oraz od charakteru tej literatury za­ leżnej. Stopień jej wykorzystania łączy się też ściśle, z założeniami teoretycznymi pracy. Rzuca s i ę w oczy szczegółowe opracowanie zagadnień ekonomicznych, przede wszystkim gospodarki p a ń s t w o w e j Unii Afryki Południowej, kapitalistycznego wy­ zysku różnych grup narodowościowych, systemu dyskryminacji rasowej. O wiele skromniej, zarówno w zakresie poruszanych w nich zagadnień, jak i materiału dowodowego przedstawiają się rozdziały poświęcone kulturze Bantu oraz ich wewnętrznej strukturze społecznej. Ogromna rola miasta i środowiska robotniczego jako bezpośrednio przejmującego tzw. kulturę burżuazyjną jest nie­ wątpliwa. Nasuwa s i ę jednak szereg pytań: w jakiej skali robotnicy murzyńscy są w stanie przyswoić elementy tej kultury, jak intensywne są kontakty m i ę d z y �548 RECENZJE ludnością wiejską a miejską, jak w p ł y w a na to gęstość zaludnienia, system komu­ nikacyjny, w jakim stopniu żywotne i dominujące są elementy tradycyjnej kultury i struktury społecznej, w jakim stopniu kultura Bantu jest kulturą bierną, jaki charakter ma proces uniformizacji kultury, wreszcie jak przejawia sie a k t y w n o ś ć kulturalna i społeczna inteligencji bantuańskiej? Jedynie odpowiedź na te pytania może bliżej wyjaśnić, czy można mówić o kształtowaniu się jednolitej kultury Bantu i w jakim kierunku proces ten przebiega. Szczegółowszych badań wymaga również problem kształtowania się świadomości narodowej. Stosunkowo mała ilość współczesnych studiów nad ludami Bantu, krytyczny stosunek autora do osiąg­ nięć naukowych szkoły funkcjonalnej w p ł y n ę ł y na to, że pomimo szerokiego wachlarza poruszonych w niej zagadnień praca ma charakter spojrzenia niejako „od zewnątrz" na szereg problemów, bez możliwości głębszego wniknięcia w ich istotę. Praca niniejsza zawiera w sobie również ciekawy problem teoretyczny, po­ stawiony przez autora na początku, a nie znajdujący swojej konkluzji we wnio-. skach końcowych: czy stosunki kapitalistyczne zawsze prowadzą do kształtowania się narodu? Według tez stalinowskich wspólnota ekonomiczna odróżnia naród od narodowości. Na omawianym terytorium występują narodowości powiązane ze sobą wspólnotą ekonomiczną w ramach jednego państwa. Nie wykształciły się w rezultacie ani jednolity naród, ani też kilka narodów bantuańskich. Przytoczony przez autora materiał jasno dowodzi, że prawa rządzące rozwojem społeczeństw europejskich mają odmienny charakter w wypadku społeczeństw kolonialnych. Jedynie uwzględnienie materiałów p o r ó w n a w c z y c h prowadzić może do bardziej generalnych w n i o s k ó w teoretycznych. Praca Potiechina jest ciekawym i cennym przyczynkiem do problemu kształtowania się narodu u współczesnych l u d ó w Afryki. Joanna Maciejewska N I E O P U B L I K O W A N Y M A N U S K R Y P T P R O F . К. MOSZYŃSKIEGO Kiedy w roku 1951 nakładem P a ń s t w o w e g o Wydawnictwa Naukowego ukazał się skrypt prof. Kazimierza Moszyńskiego, Ludy zbieracza-łowieckie, a stosunkowo w niedługim czasie potem wydano następny, poświęcony pasterzom, oczekiwaliśmy z niecierpliwością ostatniego z serii, omawiającego kulturę ludów uprawiających rośliny. M ó w i ę tu przede wszystkim o słuchaczach Studium Historii Kultury Ma­ terialnej U J , którzy w ó w c z a s zetknęli się z tymi zagadnieniami na w y k ł a d a c h i seminariach profesora. Niestety oczekiwana trzecia część serii skryptów nie uka­ zała się nigdy. Złożyło się na to szereg przyczyn, a wśród nich najważniejsza •— śmierć prof. Moszyńskiego. Ponieważ na kilka lat przed zgonem prof. Moszyński zlecił mi opracowanie redakcyjne owej trzeciej części skryptu, czuję się zobowią­ zany do napisania notatki informacyjnej na ten temat. Planowano opublikowanie 4 monograficznych opisów kultur egzotycznych z róż­ nych części świata. Miały one ilustrować rozmaite fazy rozwojowe tego stanu kultury, w którym człowiek przestał być koczownikiem i osiadłszy na jednym miejscu czerpie zasoby życiowe z uprawy roślin. Widzimy tu więc bardzo stosun­ kowo prymitywnych Indian z puszcz dorzecza Xingu, których gospodarka w dużej mierze jeszcze opiera się — obok kopieniactwa — na rybołówstwie i myślistwie. N i e w ą t p l i w i e w y ż s z e stadium stanowi szeroko rozbudowana i skomplikowana, choć oczywiście pierwotna kultura izolowanych w górzystej dżungli Papuasów. Dalej autor daje opis życia górali Assamu, plemion Naga, których wysokogórska kultura �RECENZJE 549 ulegała nieraz, w p ł y w o m cywilizacji Indii i Burmy. Na koniec mamy wreszcie obszerną monografię tradycyjnej kultury Murzynów Ewe i ich sąsiadów, żyjących od w i e k ó w pod przemożnym w p ł y w e m murzyńskich półcywilizacji Afryki Zachod­ niej. Monografie te oraz szereg podobnych, lecz dotyczących pierwotnych łowców, zbieraczy i pasterzy, miały niegdyś w e j ś ć w skład przygotowywanego przez prof. Moszyńskiego obszernego dzieła, omawiającego prymitywne kultury l u d ó w róż­ nych kontynentów. Wskutek wielu niezależnych od autora przyczyn w całościowej formie ukazał się jedynie wstęp, pt. Człowiek. Wspomniane na początku skrypty dotyczące zbieraczy, ł o w c ó w i pasterzy zawierają materiał przy krojony do ó w ­ czesnych programów Studium Historii Kultury Materialnej, a w i ę c pozbawiony większości rozważań na temat kultury społecznej i duchowej opisywanych prymi­ t y w ó w . T a reszta materiału pozostała w rękopisach nie wykorzystana. Pominięto też z konieczności ogromny materiał bibliograficzny. Inaczej jednak miało być z monografiami pierwotnych rolników i kopieniaczy. T u projektowano opublikowanie pełnego materiału zawartego w rękopisach łącznie z przypisami, uwzględniając wszystkie działy kultury. Każda z czterech prac u ł o ­ żona została w e d ł u g systematyki Kultury ludowej Słowian. Dzielą się więc one na trzy zasadnicze części: kulturę materialną, społeczną i duchową. Każdą z mono­ grafii otwiera w s t ę p , z reguły omawiający stan dotychczasowych badań nad daną kulturą i literaturą etnograficzną, wykorzystaną przez autora. Dalej następują ogólne charakterystyki środowiska geograficznego, stosunków językowych, antro­ pologicznych itp. omawianego obszaru. Najszczuplejsza objętościowo jest praca na temat kultury Indian z dorzecza Xingu w Ameryce Południowej. Pisząc ją autor w pierwszym rzędzie oparł się na dziele Karola von dem S t e i n e n a, Unter den Naturvoelkern Zentral-Brasiliens, wydanym w roku 1894, oraz M. S c h m i d t a , Indianer Studien in Zentralbrasilien, z roku 1905. O wiele obszerniejsza od poprzednich jest monografia kultury Papua­ sów. Omawia ona jedynie mieszkańców dawnych posiadłości niemieckich na tej wyspie oraz tereny należące do Australii. Do najważniejszych dzieł, na których oparł s i ę autor pisząc swe studium, należą: O. R e с h e g o, Der Kaiserin Augusta Fluss, wydane w roku 1913, rozprawa R. T h u r n w a l d a , Die Gemeinde der Banaro, z lat 1920—1921, H . D e t z n e r a , Vier Jahre unter Kannibalen, z roku 1921, dalej W. B e h r m a n n a , Im Stromgebiet des Sepik, z roku 1922, P. W i r z a, Daemonen und Wilde in Neuguinea, z roku 1928, rozprawy H . N e v e r m a n n a , wydane w latach 1939—1941, Die Kanumirebe und ihre Nachbarn i Die Sohur, a w pierwszym rzędzie monografia H . A u f e n a n g e r a i G. H o e t k e r a , Die Gende in Zentralguinea. Vom beben und Denken eines Papua-Stammes im Bis­ marck-Gebirge, wydana w roku 1940. Monografia P a p u a s ó w daje m. in. szereg niezmiernie ciekawych przykładów bogatego życia psychicznego tych ludów pry­ mitywnych, żyjących do ostatnich czasów w stadiach neolitycznej kultury. Z uwagi na ich olbrzymią izolację kultura P a p u a s ó w dostarcza szczególnie interesujących analogii dla archeologów. R ó w n i e interesujących analogii dostarcza trzecia z kolei monografia dotycząca kultury N a g ó w z Assamu. M. in. rzuca ona światło na genezę tzw. kultur megalitycznych. T u autor przede wszystkim wykorzystał prace austriackiego uczonego i podróżnika Chr. von Fuerer-Haimendorfa, zwłaszcza zaś jego książkę Die nackten Nagas, w y d a n ą w roku 1939, oraz szereg rozpraw Szwaj­ cara H . E . Kaufmanna, publikowanych w latach 1935, 1938 i 1939 w numerach „Zeltschrift für Ethnologie". Całość jest objętościowo nieco szczuplejsza od Papuasów. Największa ze wszyst­ kich jest monografia kultury M u r z y n ó w Ewe i ich sąsiadów. Posiada ona znacz- �550 RECENZJE nie rozszerzony wstęp. Autor zawarł w nim bowiem ogólne rozważania etnologiczne na temat stanu badań afrykanistycznych oraz typów kultur i półcywilizacji Czar­ nego Lądu. Zresztą również w czasie szczegółowego opisu kultury E w ó w wielo­ krotnie spotykamy nawiązania do dawnych p a ń s t w murzyńskich, jak Aszanti, Joruba, Benen czy Dahomej. Literatura, z której korzystał autor, jest szczególnie obszerna. Wymienię tylko parę najczęściej cytowanych dzieł. A w i ę c mamy tu książkę misjonarza J . S p i e t h a , w y d a n ą w roku 1906, Die Ewees. Schilderung von Land und Leuten in Deutsch-Togo, opracowane przez D. W e s t e r m a n n a życio­ rysy pięciu Murzynów z Togo i Beninu, Afrikaner erzählen ihr Leben, wydane w roku 1939 Togo-Erinnerungen R. К ü a s a, Togo R. B ü t t n e r a, D. W e s t e r ­ m a n n a Züge aus der Geschichte des Reiches Dahome, z roku 1941, Heeresge­ schichte der Voelker Afrikas und Amerikas A. von P a w l i k o w s k i e g o - C h o 1 e w y i wiele innych. W dobie dzisiejszej, kiedy ilość prac etnograficznych dotyczących różnych lu­ d ó w świata z roku na rok g w a ł t o w n i e s i ę powiększa, nie wydawane przez szereg lat prace niejednokrotnie „starzeją się". Prof. Moszyński zdawał sobie sprawę, że jego monografie napisane w latach czterdziestych w y m a g a ł y rozszerzenia i uzupeł­ nienia. Nie mogąc tego uczynić wskutek obiektywnych trudności, postanowił je opublikować w formie materiałowych skryptów. Jestem przekonany, że skrypt taki, z uwagi na starannie zebrany, usystematyzowany i naukowo naświetlony materiał przykładowy, miałby i dziś wielką wartość, w pierwszym rzędzie dla studentów etnografii i archeologii. Trudno bowiem o zrozumienie mechanizmu kultury bez znajomości podstawowego materiału faktycznego. Dostarczają go naturalnie etno­ grafowi i archeologowi mniej lub bardziej prymitywne kultury ludów egzotycz­ nych i tzw. tradycyjne kultury ludowe społeczeństw europejskich. Dobrze, jeżeli ó w materiał podstawowy potrzebny nam w danej chwili znajdujemy w jednym lub kilku opisach. Na ogół jednak rozsiany jest on w dziesiątkach monografii, arty­ kułów, rozpraw i notatek, w różnojęzycznej literaturze etnograficznej. Niejedno­ krotnie wyszukanie odpowiednich informacji wymaga nie tylko znajomości języ­ ków, lecz również — i to przede wszystkim — znacznej orientacji i wprawy. Umiejętności te student dopiero stopniowo opanowuje. Tymczasem omawiane tu monografie s t a n o w i ą ś w i e t n y zbiór materiałów zebranych z bardzo rozległej lite­ ratury. Gdyby doczekały s i ę wydania w formie skryptu, p o w s t a ł b y podręcznik b y ć może nieefektowny, „nienowoczesny", ale w rzeczywistości pożyteczny, a dla tych, którzy stawiają pierwsze kroki w dziedzinie etnografii i archeologii — ze wszech miar potrzebny. Leszek Dzięgiel É T U D E S R U R A L E S (revue trimestrielle ďhistoire, géographie, sociologie et économie des campagnes), Paris 1961, nr 1—3 (École Pratique des Hautes Etudes, Sjxiěme Section). Wśród wielu francuskich czasopism naukowych, które omawiają problemy inte­ resujące etnografów, należy zwrócić u w a g ę n a stosunkowo młode wydawnictwo (od 1961 r.) „Études Rurales", podjęte przez V I S e k c j ę École Pratique des Hautes Études paryskiej Sorbony, poświęcone historii, geografii, socjologii i ekonomii wsi. W skład Komitetu redakcyjnego czasopisma wchodzą znani w Polsce naukowcy francuscy: M. J . Berque, M . J . Brunhes-Delamarre, R . Boutrouches, F . Braudel, P. Coutin, R. Dumont, E . Julliard, J . Klaitzmann,M. Maget, A. Saurv, historycy, ekonomiści, etnografowie. Redaktorami czasopisma są profesorowie u n i w e r s y t e t ó w �RECENZJE 551 w Aix-en-Provenee i w Tuluzie, Georges Duby i Daniel Faucher. Sekretarzem redakcji jest bliski współpracownik znanego w Polsce antropologa i etnologa, pro­ fesora College de France, Claude LévinStraussa, kierownik prac w École Pratique, Isaac Chiva. W rozmowach z naukowcami polskimi zgłaszał on gotowość poświę­ cenia jednego lub nawet dwóch n u m e r ó w czasopisma zagadnieniom wsi polskiej. Z założeniami czasopisma i jego profilem zapoznajemy się we wstępie do pierwszego zeszytu, podpisanym przez obu redaktorów. Wysuwają oni przyjętą dziś również przez naukę polską zasadę badań kompleksowych. Czasopismo ape­ luje w i ę c do historyków, geografów, ekonomistów, socjologów, psychologów i do agronomów o połączenie w y s i ł k ó w poświęconych studium wsi, grup społecznych żyjących bezpośrednio lub pośrednio z pracy na roli. Redaktorzy nie zamierzają ograniczać tematyki „Études" do zagadnień wsi francuskiej, zamierzają udostęp­ nić ł a m y czasopisma naukowcom Europy Zachodniej, krajów śródziemnomorskich i w miarę możliwości rozszerzać grono swych autorów na dalsze kraje. Czasopismo ma b y ć organem dyskusji i spotkań n a u k o w c ó w francuskich z zagranicznymi ce­ lem skonfrontowania metod pracy i materiałów. Ma ono uwzględnić w swym programie wydawniczym zarówno t e m a t y k ę historyczną, współczesną, jak i wnioski perspektywiczne. Redakcja uwzględnia w swych założeniach jak najobszerniejszą bibliografię krytyczną i materiały informacyjne, zamierza inspirować nowe tematy badań i w s k a z y w a ć na środki ich realizacji. Z artykułów zawartych w 3 pierwszych zeszytach kwartalnika z 1961 r. zainte­ resować mogą etnografów artykuły następujące: E. J u 11 i a r d, Urbanizacja wsi w Europie pagnes en Europe occidentale), z. 1. Zachodniej (L'urbanisation des cam- M. M o s c o v i с i, Osobowość dziecka i środowisko rolnicze (Personnalité de 1'enfant et milieu rural), z. 1. M. D a u m a s, Gospodarstwo pasterskie we wschodnim Wysokim Aragonie (Le re­ gime pastoral du Haut-Aragon oriental), z. 3. P. I d i a r t, Dzierżawa i ustrój rolny w okręgu Faguibine (Métayage et regimes fonciers dans la region du Faguibine), z, 2—3. Wymienienie tych artykułów nie wyczerpuje zagadnień interesujących etnografa-historyka wsi zawartych w pozostałych artykułach wydawnictwa. Wymie­ niam je jedynie z uwagi na ich ogólny charakter i materiał p o r ó w n a w c z y z za­ kresu metodologii badań. E . Julliard, jeden z najlepszych w tej chwili na terenie Francji specjalistów zagadnień osadnictwa wiejskiego, profesor tzw. géographie humaine na uniwersy­ tecie w Strasburgu, podjął się oświetlenia palącego problemu urbanizacji wsi, wska­ zania najwłaściwszych dróg, na jakie powinna ona wkroczyć dla zapewnienia roz­ woju rolnictwa. W tym celu przeprowadza zaraz na w s t ę p i e swego artykułu klasy­ fikację t y p ó w ewolucji stosunków między miastem a wsią. Wyróżnia przykładowo trzy: 1. miasto żyjące z dochodów z ziemi, charakterystyczne dla południowej F r a n ­ cji, dla zachodniej Nadrenii i przede wszystkim dla nizinnej Langwedocji; 2. mia­ sto „wyspowe" bez przedmieść, jak współczesna Ankara czy starożytny Rzym, jak również miasta Ameryki Południowej nie m a j ą c e żadnego w p ł y w u na rozwój ich zaplecza terytorialnego; 3. miasta „urbanizujące" stanowiące centrum i źródło im­ pulsów gospodarczych i społecznych dla okolicznych wsi. Tylko ten trzeci typ urbanizacji charakterystyczny np. dla Szwajcarii stwarza system trwałych p o w i ą ­ zań pomiędzy urbanizuj ącymi s i ę osadami wiejskimi i najlepiej prowadzi do po­ stępu gospodarczego, do odzyskania w nowych warunkach gospodarczych i społecz­ nych zachwianego systemu równowagi pomiędzy różnymi ośrodkami miejskimi �552 RECENZJE a urbanizującą się wsią. Muszą być jednak zachowane dwa warunki: 1. istnienie silnego ośrodka dyspozycyjnego w stolicy regionu dla przekazywania do całego regionu najrozmaitszych usług; 2. przyjęcie dzięki takiemu układowi stosunków przez ludność wsi ogólnej kultury i zawodu, który układa 'Stosunki między tą lud­ nością a ludnością miasta na zasadzie równości. W przyswojeniu nowego stylu życia może przyjść z pomocą odpowiednia poli­ tyka ekonomiczna, poprzedzona szczegółową analizą sytuacji procesu przemian. T u ­ taj geograf może odegrać swoją rolę. M. Moscovici porusza się w kręgu zagadnień bardzo charakterystycznych dla zainteresowań nauki zachodniej. Są to zainteresowania problemem kształtowania się osobowości i jej powiązań z życiem środowiska społecznego i obrazem jego kultury. Zagadnienia te w y s t ę p u j ą c e od dawna w literaturze antropologicznej (tzw. antropologii społecznej i kulturalnej), zwłaszcza w nauce amerykańskiej, nie są obce również nauce francuskiej. W popularnych w tej chwili dla wielu dziedzin nauki francuskiej (etnografia, antropologia społeczna i kulturalna, tzw. géographie humaine) monografiach terenowych wsi i miasteczek rozmaitych regionów bardzo często prócz etnografa bierze udział przede wszystkim psycholog. W Polsce brak nam w tej chwili tak ścisłych powiązań pomiędzy etnografią a psychologią. O wychowaniu dziecka w środowisku wiejskim pisano u nas stosunkowo częściej w okresie międzywojennym. M. Moscovici n a w i ą z u j e do prac podjętych w Stanach Zjednoczonych A. P. na temat tzw. persannalité de base w stosunku przede wszyst­ kim do społeczeństw prymitywnych i do niektórych prac monograficznych francu­ skich, w tym zwłaszcza monografii L . Bernot i R. Blanehard poświęconej wsi francuskiej, Neuville. Przedstawia zagadnienia stosunku dziecka i środowiska spo­ łecznego, w jakim wzrasta w okresie pierwszych lat życia, okresie przedszkolnym, szkolnym — szkicując w bardzo ogólnych zarysach sytuację istniejącą we F r a n ­ cji, omawia również kilka przykładów szczegółowych i wysuwa postulat podjęcia studiów w tym właśnie zakresie. Artykuł M. Daumas wprowadza w metody pracy nad zagadnieniem specjalnie żywo interesującym w tej chwili środowisko naukowe polskie — pasterstwa gór­ skiego, zachowanego do dziś na terenie części Pirenejów. Interesują go zagadnie­ nia praw własności pastwisk (samorządowe, prywatne), rola organizacji pasterskich na terenie dolin oraz specjalny system powiązania rytmu uprawy położonych w gó­ rach pól ;z pasterstwem. Ostatnia z wymienionych prac umieszczona w dwu kolejnych zeszytach (arty­ kuł P. Idiart) dotyczy charakterystycznych dla niektórych okręgów rolniczych Su­ danu, a obcych innym terenom Afryki, starych s y s t e m ó w dzierżawy roli przynie­ sionych zapewne tutaj wraz z islamem. Jest przykładem jednego z kierunków, w jakim idą francuskie studia afrykanistyczne starające się odtworzyć istniejący stan prawny posiadania ziemi i strukturę społeczną wsi afrykańskiej (opartą m.in. również na zwyczajach różnych grup etnicznych) w przededniu zaplanowanego zagospodarowania opisywanych regionów. Pozostałe, nie omówione tutaj artykuły, zamieszczone w 3 zeszytach „Études Rurales" przedstawiają dużą mozaikę tematów, związanych z historią wsi różnych okresów historycznych i różnych regionów. Artykuły tego typu zamieszczone w z. 1: D. F a u с h e r, L'assolement triennal en France, P. de S a i n t - J a c o b , Mutations économiques et sociales dans les campagnes bourguignonnes á la fin du XVI s„ o m ó w i o n e zostały w recenzji J . Leskiewiczowej w „Kwartalniku H K M " (R. 10: 1962, n r 1—2, s. 209—211), podobnie jak dwa artykuły poświęcone zagadnieniom metodyki pracy, granicom stosowalności kalkulacji ekonomicznej do rolnictwa i fo- �RECENZJE 553 tografii lotniczej (J. K l a t z m a n n , Les limites du calcul économique en agricul­ ture i R. C h e v a l l i e r , Un document fundamental pour l'histoire et la géographie agraires: la Photographie aérienne). Zeszyt 2 przynosi artykuł G . D u b y dotyczą­ cy terenu poł. Alp w X I V w. (La seigneurie et l'économie paysanne. Alpes du Sud, 1938), J . A n n a e r t charakterystykę stosunków we współczesnym rolnictwie Belgii, nawiązującą zresztą do stosunków dawniejszych od X V I I w. (Repartition géographiąue des modes de faire — valoir en Belgique) oraz I. С. G . C l o s s - A r c e d u c o niszczeniu gajów (Sur la destruction du boccage). W z. 3 autorzy cofają się do problemów kolonizacji rzymskiej, R. C h e v a l l i e r , La centuration et les proble­ mes de la colonisation romaine, R. B o y e r , Un habitat rural gallo-romain ä SaintHermentaire (Commune de Draguignan, Var), m ó w i o uprawie oliwki na wsi Tunisu (G. G a l y , L e paysan et la technique en agriculture sěche: l'olivette de Sfax) i zno­ wu fotografii lotniczej w zastosowaniu do konkretnych studiów (na przykładzie bagna —• R. d ' H o l l a n d e r , Le marais poitevin). Uzupełniają rocznik ciekawe recenzje, noty bibliograficzne i informacje o działalności różnych ośrodków badań nad wsią (m.in. socjologii i ekonomii wsi holenderskiej i etnografii rolniczej w Nie­ mieckiej Republice Demokratycznej). Anastazja Kojdecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9d1b04bd103bc07005bb3f491565b1c.pdf 88ba135944695ab38e1621823ea136c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:485 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.555-582 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IND.EKS Y Wykonała Aurelia Podgórska INDEKS OSOBOWY Aaron, bp egipski 472 Abd ar-Rahman ibn Habib ibn Abi 'Ubajda 38 Abdul Aziz K h a n Panezai 368, 386 Abdurrahman, emir Afganistanu 365 Aboulféda (zob. też Abu Г-Fida) 46, 58, 62, 73, 83, 91, 95, 107, 112, 114—116, 118, 120, 136, 141, 144, 146, 148, 149, 162, 163, 166, 168, 176, 186 Abu 'Abdallah Muhammad ibn Baghano ( X I I I / X I V w.) 47, 145 Abu '1-Fida ( X I I I / X I V w.) 45, 47, 57, 62, 73, 83, 91, 95, 107, 112, 114—116, 118, 136 Abu Hamid ail-Andalusi 136 Abu 'il-Hasan Ali 137 Abu Ishák al-Farisi el-Istakhri patrz al-Istaehri Adali Morty M. G . 487 Adanson 59, 62, 67, 92, 103, 108, 111, 114, 121, 123, 142, 143, 160, 165, 166. 185, 186 Afenanger H . 549 Affonso I, król Konga ( X V / X V I w.) 521 Afrykańczyk Leon patrz Leon A f r y k a ń ­ czyk, także ai-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az Zajjati Agudvié J . 428 Ahmad M. 368, 394 Ah-moise (też Amazis), władca Egiptu (VI w. p.n.e.) 465 Alimen H. 274, 278-н281, 283 , 284, 287, 290 Almorawidzd 40, 41 Alvarez I X , król Konga 552 Amazis patrz Ah-mose Ammianus Marcelinus 466 Andrzejewski T. 496, 497 Annaert J . 553 Anton у Ferrandiz M. 428 Antoniewicz W. 212, 446, 527 ApoMonios 466, 497 Arfoousset T. 239 Arensberg С. M . 360 Arkell A. J . 35, 100, 122, 186, 507 Armstrong R. G . 59, 70, 89, 98, 128, 149, 188 Askia Muhammed 42, 48 Aujas L . 186 - al-Aiziza, władca Egiptu 45 Baines Т. 202, 230 Baker H . G . 52, 56, 60, 71, 89, 91, 102— 105, 152, 186 al-Bakri (el-Bekni) 37, 3 9 ^ 2 , 45, 47, 53—55, 62—64, 73, 77, 78, 84, 85, 99, 104, 110, 111, 114, 116—118, 120, 121, 123, 125—127, 129, 131, 136, 142—144, 150, 156, 158—160, 163—165, 167, 169, 170, 175, 177, 182, 183 Balicki J . 498 Bailsan F . 213, 214 Balzak H . 505 Baradiaran J . M. de 428 Barrow J . 195, 196, 239 Barth H. 42, 56—59, 64—66, 68—70, 72—75, 78, 79, 81, 82, 85, 89, 90, 92—39, 103— 106, 108—111, 114—119, 128, �556 INDEKSY 130—132, 135, 138—140, 143, 144, 148, 149, 152, 155—158, 161, 163, 164, 169, 172, 175, 177—182, 186 Baaciom W. R. 85, 87, 89, 101, 109, 127, 136, 144, 145, 149, 171, 186 Bastian 426 el-Batrawi A. M. 462 Baumann H . 68, 71, 87—89, 91, 92, 127, 129—132, 136, 137, 161, 178. 186, 199, 212 Bauton M. 500, 501 B a s i ń s k a B . 449 Behrmann W. 549 Berger F . 199 Bergson 514 Bernatzik H . A. 414 Bernat L . 552 Berque M. J . 500, 550 Bertin G . 196, 197 Berwiński R . 443 Białek C. 462 Bielawski J . 496 Biernacka M. 449 Blanehard R. 552 Bleek W. 196, 201, 209, 210, 228 Bleek W. H . G . 198 Bleiber F . 364 Błaszczyk S, 429, 443 Boas F . 24, 505, 509 Bocheński J . 498 Boglár L . 491, 492 Bois D. 85, 87, 89, 91, 93—96, 100—105, 108—110, 112,—118, 121, 123, 173 Bolivar J . 428 Bonaparte Napoleon I 465, 468 Bool 514 Bougainville 25 Boule M. 200, 201, 210 Boutrouehas R. 549 Bovill E . W. 37, 43, 187 Boyer R. 553 Boyev P. 462 Brandys M. 498 Braudel F . 550 Braun G. 414, 415 Breuil H . 274, 288 , 428 Briggs L . C. 64, 75—77, 113, 115, 124, 132—138, 147, 148, 151, 159. 169, 175, 176, 187 Birockelmann C . 44—48 Broom R. 198, 274 Broussaiis E . O. 112 Brown P. 59, 89, 98 Brunhes-Delamarre M. J . 550 Bugyi Z. 462, 463 Burkitt M. C. 198, 274 Burszta J . 442—444 Büttner R. 549 Cailié R. 90, 97, 101—103, 108, 111—113, 124, 127, 128, 130—132, 136, 145, 147— —150, 153, 154, 157, 158, 161, 167, 171. 173, 176—178, 180, 182, 187 Caille M. de la 238 Campbell A. 402 Campbell J . 239 Caroe O. 368, 394 Caskel W. 371 Caton-Tompson G . 290 el-Cazwini patrz al-Qazwini Cebertowicz R. 472 Chaldun patrz Ibn Chaldun Chałasiński J . 497 Chapelle J . 75—77, 99, 112, 113, 120, 140. 187 Charuzin N. 414 Chevallier R . 553 Chętnik A. 435 Chiva I . 551 Chodak S. 497 Christo! F . 195, 199 Cichowicz H. 443 Cichowicz W. 443 Ciszewski S. 443 Clapperton 55, 74, 76, 78, 93 , 96, 98, 99, 105, 107, 115, 116, 119—122, 130, 143, 162, 171, 187 Clark J . D. 206, 207, 236, 239, 274, 275, 278, 288, 290, 294 Closs-Arceduc I . C . G. 553 Coblentz A. 462 Cobley L . S. 56, 60, 71, 85—87, 89, 91, 96, 104, 105, 116, 152, 157, 163, 165, 187 Codirington 533 Cole F . C . 24 Colin G . S. 56, 91, 93, 95, 101, 102, 104, 108, 112, 113, 117, 122, 123, 173, 190 Coloimbani F . M. 110—112, 139, 141, 187 Colvocoresd P. 500 Comte 518 Conant F . P. 59, 70, 72, 109, 111, 135, 136, 162, 188 �INDEKSY 557 Cooke H. В. 274, 280 Coolłey W. D. 43 Coután P. 550 Czakł 545 Czeczot A. 464 Czekałło G. 498 Czekanowski J . 210, 462, 497 Dynowski W. 15, 446, 449, 458 Dziekoński Т. 429 Dzierżykray-Rogaisiki Т. 462, 463, 497 Dziewoński К. 446 al-Dżanahani al-Maghribi A l i 47, 67, 158. 160, 167 Dżyngis-Chan 537 Cwirko-Godycki M. 463 Eder X . F . 491, 492 Edrisi patrz al-Idrisi Elbo J . G. 410 Elkin A. P. 506 Ellenberger V. 194, 196, 201, 202, 214, 221. 222, 235, 236, 239, 244, 270 Elphistone M. 394 Elsěk 495 Enequist G. 407, 408 Engels F . 19 Épaulard A. 49, 189 Erikson 213 Evans-Pritchard E . E . 301. 303, 358, 359, 501, 511, 534, 539 Exell A. W. 162, 188 Dalziel J . M . 32, 71, 72, 85, 86, 89, 90, 92, 95, 101—103, 105, 108—110, 112, 113, 115, 117, 118, 121, 152, 153, 155, 157, 162, 164, 173, 174, 187 Dart 274 Daszewski W. 473 Daumas M. 551, 552 Davidson В . 499, 521—531 Davis J . A. 500 Davis K . 368, 394 Dąbrowski L . 472, 473 Delaforsse M. 43, 187 Delimat T. 448 Dembiński Т. 498 Demetrykiewicz W. 429 Demoiugeot E . 37 Denham 55, 74, 76, 78, 93, 98, 99, 105, 107, 115, 116, 119, 120, 122. 130, 143. 162, 171, 187 Desmoulines 196 Desraches Ch. 497 Detzner H. 549 ad-Dimaszqui Abdallah Mahommed (ed-Dimichqui) 47, 54, 62—64, 74, 76, 77, 84, 111, 118, 119, 125, 126, 148, 155, 156, 177, 187 Dobrowolski К. 493 Dornan 234 Doroszewski Т. 446 Dozy R. 56—58, 77, 95, 104, 109, 113, 114, 172, 187 Drapella A. 463 Duby G. 551, 553 ad-Dukkali A l i 47,-143 Dulcerto Angelino 40 Dumont R. 550 Dunn E . J . 229, 232, 234, 239, 242, 246, 250, 254, 262, 2,66, 270, 272, 276 Dürkheim E . 503, 505, 508—511, 518 Düben G . 414 Dydowiczowa J . 444 Fage J . D. 41, 43, 52, 74, 188, 488 Fagg B. 491 Fagnan E . 56, 58, 62, 64, 73, 77, 94, 126. 136, 156, 164, 188 Farda Sulajman 179 Fatima patrz ibn Fatima Fatymidzi dyn. 45 Faucher D. 551, 552 al-Faizari 31, 39, 41 Ferdinand К. 369, 370, 386 Fernandes Valentini (1500—1507) 36, 37, 58, 74, 75, 80, 84, 100, 105, 112, 123, 133—135, 141, 144, 145, 151, 166—168, 170 Feurer-Haimemdoirf Ch. von 549 Fiedler А. 498 Field H. 377 Firth R. 359, 539—544 Fischer 202 Fojtík К. 495 Forde D. 59, 70, 89, 98, 128, 149, 188, 358, 359, 501, 540 Fortes M. 301, 303, 333, 358, 501, 511, 512 Francoi 202 F r a n k D. S. 393 Frankowska M. 429 Frankowski E . 425—439 �INDEKSY 558 Framtz С. 500 Fraser-Tytler W. К. 368, 394 Freud 509 Fritsch G. 202, 209, 228, 230 Frobenius L . 199, 212, 293, 528 Gabe 202 Gajek J . 434 Gady G . 553 Gama Vascio da patrz Vasco da Gama Gamble D. P. 58—62, 67, 72, 82, 89, 92, 93, 97, 101, 103, 108, 111, 113, 115, 127, 146, 149, 158, 173, 175, 176, 181, 183, 188 Gardner 274 Gaudefroy Demombynes 109, 186 Gennep A. Van patrz V a n Gennep A. Georgios, bp 472 Ghunter A. 499 Giedwidź J . 498 Gieysztor A. 446 . Gjessing G . 401, 413, 417 Gluckman M. 358 Gładysz M. 494 Goeje M. J . de 187 Golberry S. M. X . 51, 121, 127, 158, 160, 177, 180, 181, 188 Gomes Diego 117 Goodwin A. J . 198, 274, 280, 281, 284, 286, 289 Gordon L . 499 Górny S. 463 Górski Т. 464 Grabowska Z. 429 Grabowski J . 433 Graebner 197, 202, 212 Griffith 470 Grimm H. 462 Grzędziński B . 498 Gsell S. 37, 38, 128, 188 Gunn H . D. 58, 59, 70, 72, 89, 93, 98, 109, 111, 130, 132, 135, 136, 162, 188 Gurwiitch G. 504 Gusinde M. 213 Gustaw Waza, król szwedzki 407 Haddon 198 Hadrian 466 Hadżi Hafizullah 383 Hadżib 137 Khan Aczakzai 367, Hahn Т. 228 Halpern J . 498 Hannon 36 al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az-Zajjati patrz Leon Afrykańczyk Hatszepsut 472 Heckscher E . 408 Hejnosz W. 442 Herbst S. 446 Herodot 37, 96, 100, 118 Herskovits M. J . 359, 400, 423 Hoebel E . A. 359 Hoeppen E . C. N. 198, 276 Hoetker G. 549 Hogbin H . I. 21 d'Hollander R. 553 Hołub E . 229 Horak A. 493 Horak J . 493 Houdas O. 188 Houtema M. T. 186 Humlum J . 368, 369, 382, 386, 394 Hunter M. 500 Hunton 499 Hurwitz 213 Hutchinson J . 102, 103, 112, 121, 188 Ibn Bajtar 101 Ibn Battuta (ibn Batoutah) 40, 42, 48, 54, 57, 64, 68, 69, 71—74, 81—83, 85—88, 90, 92, 104—107, 110—114, 119—122, 126, 127, 129, 130, 133—139, 142, 145, 147, 148, 151, 154, 155, 158, 160, 161, 167—170, 172, 174—179, 181, 163—185. 188 Ibn Chaldun (Ibn Khaldoun) 156 Ibn Chordadhbeh 44 Ibn Dżuzajj 48 Ibn Fadl Allah al-'Omari patrz al-'Omari Ibn al-Fagih al-Hamadhani (Ibn a l - F a kih) 35, 44, 46, 52, 57, 63, 68, 90—92, 94, 95 Ibn Fatima 36, 46, 94, 148, 162 Ibn Hauqal (Ibn Haukal) 45, 117, 133, 165, 170, 176 Ibn Salid 43, 46, 47, 56, 83, 94, 104, 107, 115, 116, 119, 120, 141, 144, 146, 148, 149, 156, 162—166, 168 Ibn Wadhih (patrz ,al-Ja'qubi) 186 Idiart P. 551, 552 al-Idrisi (Edrisi) 46, 62, 64, 65, 69, 73, 77, �INDEKSY 80, 83, 97, 100, 103, 105, 106, 115, 119, 120, 131, 133, 135, 140, 145—149, 151, 156, 159, 166, 172, 175—177, 181, 182, 187 Immenroth 2й0 al-Isitachri (eł-Istakhri) 44. 45 Itkomen I. T. 398 Jackowski A. 433 Jackson 57 Jacobs M . 359 Jagła M. 444 Jakofoielski S. 496 Jan I I , król portugalski 35 al-Ja'qubi (Ibn Wadhih) 40—42, 186 Jaqut (Jacut) 45 , 46, 53, 57 , 62, 63, 65, 73, 75, 76, 91—95, 116, 118, 119, 122, 126, 131, 135, 165, 168, 170, 180, 189 Jasicki B. 462 Jasiewicz Z. 444, 445 Jastrdebowa 480 Jaszuński G. 498 Jesu, bp egipski 472 Jeziorkowska-Kołodziejska В. 429 Johannes, bp egipski 469, 470, 472 Johnson 202, 276 Jolly К . 290 Jones N. 274, 278, 280, 290 Julien Ch. А. 18 Julliard E . 550, 551 Kadlec V. 462 Kalouthas, bp egipski 472 Kamieński Ł. 443 al-Karkari, sułtan 148 Karol I X , król szwedzki 407 Katon 466 Kaufmann H. E . 549 Kcantuc J . patrz X á n t u s J . Kessing F . M. 359 Kimball Т. J . 360 King 274 K i r w a n L . P. 462 Klatzmann J . 550, 553 Knox 196 Kočka W. 399 Kojdecka A. 553 Kolberg О. 443 Kolenda J . 497 Konfucjusz 538 Kopczyńska-Jaworska В. 494 559 Korabiewicz W. 452 Kosibowicz E . 210 Kostka-Potoeki S. 464 Koswien M. O. 18 Kotula F . 444 Kotula T. 497 Kowalewski M. 357 Kowalik J . 534 Kowalska-Lewicka A. 494 Kraczkowski A. J . 44—49, 189 Krajewska J . 429 Kramers J . H . 189 Krige 274 Kroeber A. L . 358 Krzywicki L . 209, 233, 429 " Kutobel L . J . 42, 44, 52, 57, 91, 189 Kunderewicz C. 497 Kuper H. 358, 500 Kupdszewskl H. 497 Kutrzeba-Pojnarowa A. 435, 495, 506 Küas R. 549 Kühn H. 198 K w a ś n i e w s k i K . 444 Kwejt J . 446 Laibouret H. 39—41, 51, 87, 92, 108, 127, 130, 132, 158, 189 Laforgue P. 44 Lagercrantz S. 138, 189 Lajaille G. 111, 134, 188, 189 Lamplugh G . W. 276 Lamprey 196 Leach E . R. 531—534 Leakey L . 239, 526 Lebeuf J . P. 488 Lebzelter V. 213 Leca N. 82, 100, 127, 129, 189 Lech 448 111, Lennan Mc J . F . 506, 540 Leon Afrykańczyk (Jean-Leon rAfricain, al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az-Zajjati) 31, 42, 48, 49, 53—55, 63, 65, 68, 69, 75, 83, 84, 98, 103—107, 116— —128, 130, 132—134, 137, 141, 143, 147, 150, 151, 158, 161, 164, 165, 167, 170— —173, 175, 176, 180, 181, 183, 189 Leon X , papież 49 Leopold I I , król belgijski 523 Leprieur 67 Lepsius R. 196 Lera 25 �560 INDEKSY Leroi-Gourhan A. 203, 204, 237 Laskiawiczowa J . 552 Lévail'lant F . 195, 239 Levers 532, 533 Levin M. G . 105 Lévi-Strauss С. 24, 25, 358, 503, 506—520, 551 Levy-Brühl L . 503, 505 Lewicki Т. 31, 38, 46, 191, 496 Lewiński J . 210 Lichtenstein H . 239 Linage J . de 497 Linton R. 400 Lipiński 443 Lisakowiski J . 444 Livingstone D. 202, 230 Lloyd L . C. 198 Lorentz S. 446 Loth J . 210 Loth L . 452 Lothe H. 189 Lothian A. C. 365 Lowe R. C. van 198, 274, 280, 283, 284, 286, 287, 357 Lumsden H . B . 368, 394 Lumumba 499 Lund P. S. 360 Luschan F . van 202 Mac Gregor С. M. 368, 394 Mac Guckin de Siane patrz Siane de Macartney 195 Macůrek J . 493 Maget M. 550 Maigret J . 141, 169, 189 Mair L . P. 369 M. Akram K h a n Panezai 367 Makulski K . 192, 445, 448, 479, 481—487, 515 Malan B. D. 274, 280 Malfante 155, 159 Malicki L . 429, 435, 444 Malinowski В. .21, 357, 400, 403, 428, 504, 505, 508—512, 534, 540—542 Manker E . 402, 404, 405, 413—416, 419 Mansa Musa 47, 137, 138 Mansa Sulajman 83, 177 Mantel-Niećko J . 496 Manteuffel J . 464, 497 al-Maqrizi 58, 114, 120, 135 Marensky A. 228 Markham S. F . 449 Markowska D. 448, 449 Markowski В . 373, 376, 388 Marks К . 505 Maron S. 368 Marquart J . 35, 38, 40, 43, 44, 120. 189 Marschal-Thomas E . 213 Martin C. J . 299 Martini F . H. W. 186 Marty P. 33 al-Masudi 31 Matwiejew W. W. 42, 44, 52, 57, 91, 189 Mauny R . 32, 42, 44, 46, 51, 56, 60, 61, 67, 71, 72, 76, 90, 100, 115. 117, 118, 155, 157, 159, 162, 164, 171, 172, 185, 189 Maurizio A. 66, 67, 82, 86, 179—181, 189 Mauss M. 505 Mehren M. A. F . 187. 189 Meinhof 196 Menghin O. 199 Meirleau-Ponty M. 505 Meysner-Roztworowska M. 429 Miasina E . N. 421 Miazgowski B . 498 Michalski J . 483 Michałowski К. 462, 464—466, 468—470, 472, 497 Mikulscy M. i Z. 368 Milewski J . 49.9 Milewski T. 210, 241 al-Miljani (al-Multani) 47 Mir Mahmud 464 Mischlich A. 70, 90, 104, 117, 125, 128, 130, 132, 149, 153, 159, 169, 173, 176, 189 Moffath R. 239 Monduit J . 204 Monod T h . 189 Monteil Ch. 68, 93, 106, 111—155, 183, 190 Morgan L . H . 426, 540 Moscovici M . 551, 552 Moszyński K . 210—212, 217, 220, 226, 377, 426, 496, 503, 548, 550 al-Muhallabi 43, 45—47, 53, 57, 62, 63, 65, 73, 91, 93, 95, 112, 114, 118, 131, 135, 170, 180 Muhammad ibn Jusuf ibn al-Warraqa 45 Mulanda F . 475—478 al-Multani patrz al-Miljani �INDEKSY Murdock G . P. 41, 52, 56, 60, 71, 89, 91, 95, 103, 108, 109, 152, 190, 357 Münzer 171 Nachtigal G. 58—61, 65, 70, 74—81, 85, 89, 90, 93, 94, 96, 99—101, 104, 109, 111—116, 119, 123, 128, 130—133, 135, 137, 138, 140, 142, 143, 147, 149, 150, 152, 154, 157, 162, 164, 165, 169, 173, 174, 177, 179, 181, 182, 190 Nachtigall H. 371 Nadel S. F . 358, 359, 501 Nadir-Szaeh 364 Neerasov O. 462 Neferhotop 496 Nevermann H . 548 Neville 274 Nickul K . 399, 411, 415 Niedemayer O. von 394 Nkrurnah K . 499, 501 Obare Nyaruoth 309, 312, 321, 330, 333 Oberg K . 359 Obenmeier H . 198 Ochanda 339 Olderogge D. A . 196, 197, 4 7 9 ^ 8 2 Olekiewicz M. 463 Olędzka H . 448 Olędzki J . 448 Oliver R. A. 488 Olivier G. 462 Olszewska-Dyoniziak B . 520 al-'Omari 40—12, 47, 48, 53—55, 63, 65, 68, 70—73, 76, 79—81, 87, 88, 92, 95— —97, 100—104, 107—110, 114—116, 119—121, 125—127, 129, 131—135, 137—140, 143—145, 153—155, 159, 163, 168, 170, 174, 175, 183—186 Oqby ibn Nafi' 37 Othman al-Kanemi 70 Oudney 55, 74, 76, 78, 93, 96, 98, 99, 105, 107, 116, 119, 120, 122, 130, 143, 162, 171, 187 Owidiusz 466 Paine R. 398, 401, 408 Palgrav W. C. 231 Panek S. 462 Paprocka W, 449 Park Mungo 80, 82, 114, 145, 147, 149, 153, 155, 171, 182, 183, 190 Passarge S. 229, 231 36 — Etnografia Polska, Т. V I I 561 Pátkova J . 495 Paulhan F . 432 Pawlikowski-Cholewa A. von 550 Pazdur J . 494, 495 Pehrson R . 401, 408, 413, 417, 420 Peringuey 200, 274, 286 Perrier de la Bathie 87 Perrin N. 368, 394 Petrażycki L . 505 Petras bp 471 Philip J . 239 Piddington R. 358 Pienar S. 500 Pieris 533 Pietkiewicz К. 445 Rietruszyńska 443 Pikulin M. G. 394 Puszczykowa I . 496 Pittard E . 200 Pliniusz 93, 121, 466 Podolak J . 494 Poirier J . 203, 204, 207 Pomianowska W. 445 Poniatowski S. 429 Porteres R. 32, 56, 61, 66, 71, 190 Potiechin I . I. 231, 479—481, 544—548 Poutrin 202 Poutzin 202 Pöch 202 Prokopczuk J . 498 Ptolomeusz 37, 38 al-Qalqaszandi 48, 76, 103, 115, 116, 137, 138, 162—164 al-Qazwini (el-Cazwini) 47, 63, 67, 92, 140, 158, 160, 167, 168, 170, 176, 187 Rackow E . 371 Raczyński R. 462 Radoliffe-Brown A . R. 333, 358, 501, 505, 507—510, 512—514, 534, 540, 541 Rai Jamiat R. B . 368, 394 Rajt M. W. 481 Ratzel F . 196 Reche O. 549 Redfield R. 400 Rehman A. 209, 211, 213, 229 Reinaud M. 46, 101, 102, 166, 186 Reinhardt R. 56, 60, 72, 75, 84, 85, 88, 91, 94, 96, 100, 101, 105, 108, 112, 115, 162, 164, 182, 190 �562 Renaud H. P. J . 56, 91, 93, 95, 104, 112, 113, 117, 1212, 123, 173, 190 Revo! 33, 144, 146, 149, 190 Richards A. G . 500 Richards A. J . 202, 358, 359 Rippen В. van 229, 235 Rivers W. H . R. 357 Rivet P. 492 Riviere G. J . 431 Roberty С. 105, 106, 108, ПО, 112, 115, 119 Robinson J . A. 368, 394 Roger I I , władca sycylijski 46 Rolfs G. 70, 74, 75, 99—101, 104, 107, 111, 119, 128—133, 138, 149, 163, 173, 190 Roosevelt T h . 25 Roquette-Pinto 25 Rosner ,S. 498 Rouch J . 41, 69, 72, 74, 82, 92, 97, 125, 142, 143, 147, 161, 190 Rousseau J . J . 313, 503, 514 Różbicka L . 462 Ruong I. 413, 417—419 Russell T. A. 56, 85, 89, 190 Ryan 533 INDEKSY 108, 113, 109, 169, 114, Sada Asquaye 487 Sa'id patrz ibn Sa'id Saint Jacob P. de 552 Saint Perier R. de 200 Sampson A. 500 Sanchez у Sanchez D. 428 Sandor I . 491 Saurv A. 550 Schapera I . 198, 200, 210, 213, 214, 229, 236, 239, 358, 359 Schebesta P. 203 , 204 Schefer Ch. 49 SchManter 202 Schmidt M. 549 Schmidt P. W. 202—204, 207 , 210 Schoefield J . F . 274, 286, 290, 291 Schweinfurth G. 60, 66, 202, 228 Sefania Abungu 330 Seligman C. G . 198, 210 Sergeev M. A. 405 Setos I I , faraon 470 Seweryn Т. 435 Shapiro Н. 358 Shrubsall F . 196 Siemaszko A. 472 Sikora P. 462 Skorow G . S. 480 Slane de 142, 186 Snowden J . D. 60 Sobczenko A. J . 481 Sobieski M. 432 , 443 Solías 200, 274 Souithall A . W. 359 Spanrmann A. 238 Spleth J . 549 Sprengel M. C . 189 Staňkova J . 495 Stanley H. M. 523 Stanton W. R. 56, 61, 71, 91 Stefanos, bp egipski 472 Steinen К. von den 2,5, 549 Stelmachowska В. 443 Stenn В. J . 359 Stolarczyk H. 462 Stołyhwo Е. 462 Stopa R. 209—211, 213, 462, 496 Stawę G. 197, 198, 209, 210, 229, 234, 235, 239 Strabon 67 Strelcyn S. 460, 461, 482, 496 Strouhal E . 462, 463 Suchý J . 462, 463 Su-ma Czien 538 Sychta B. 435 Sykes P. 368, 394 Szams ad-din ad-Damaszqi 47 Szczurkiewicz T. 357 Szolc-Rogoziński 452 Szwaykoiwska I. 463 Szweykowski W. 462, 463 Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 458 Szymański E . 498 Szymański Z. 4,99 Štika A. 494 Świirko S. 445 Taczanowski W. 452 Talko-Hryncewicz J . 426 Tanner V. 403, 407 Taubenschlag R. 497 Taylor 540 Tegengren H. 402, 406 Teliga J . 472 Theal M. 241 �INDEKSY Thevet 25 Thomas E . 225, 226 Thompson L . 246 Thurnberg Ch. P. 239 Thurnwald R. 549 Thurnwald S. 68, 7.1, 87—89, 91, 92, 127. 129—132, 136, 137, 161, 178, 186 Tilke M. 377 Tin Hinan, królowa egipska 118 • Tobias P. V. 204—206, 213—216 Toemen M. J . 213 Toit A. L . du 274, 276 Tołstow S. P. 21 Tomic P. 493 Tonder P. W. van 290 Toupet Ch. 92, 118. 177, 190 Trajan 466 Trever 213 Trochain J . 62 Turanówna J . 429 Turski H. 499 Tylor 426 563 Waligórski A. (też: W. A.) 299, 487—492, 500 Wanke A. 462 Warner W. L . 360 Wasiliewa G. P. 375 al-Watwat 47 Wells L . H. 206, 207, 2,13, 247, 280, 290 Wespaizjan 497 Westermann D. 41, 44, 68, 71, 87—89, 91, 92, 127, 129—132, 136, 137, 161, 178, 186, 190, 199, 549 Whitaker I . 401, 413, 420, 421 Wieprzewski M. 463 Wierciński A. 462 Wilber D. N. 368, 369, 394 Williams 213 Wilks I . 36, 190 Wilson M. 358 Wirza P. 549 Wissman 202 Witruwiusiz 466 Wittfogel K . A. 531, 534—539 Wood S. 500 Urvoy Y . 44 Xántus J . 491, 492 Van Der Stele 238 Van Gennep A. 506 Vasco da Gama 37, 236 Vasilevic G . M. 405 Vavilov N. I . 60 Vendeix M. J . 68, 190 Verneau R. 200, 201 Vielrose E . 498 Vincent P. 368 Y v e r G. 37, 42, 43, 190 Zajączkowski A. 358. 497 Zaręba L . 498 Zastow 231 Zawadzki A. 446 ZnamierowiSka-Prüfferowa M. 442, 444 az-Zuhri 45, 162—164 Wagner G . 310, 359 Waitt A. W. 85, 87, 190 INDEKS Zemo-Żejmis M. 464, 497 NAZW GEOGRAFICZNYCH Abalessa, m. w krainie Hoggar (Algieria) 118 A b e c h é m. patrz Abesze Abesze, m. w krainie Wadaj (Rep. Czad) 99, 100 Abisynia 60, 66, 121, 284, 452, 480—482 Abou Simbel (Abu Simbel) m. nad Ni­ lem, w Egipcie, p o w y ż e j Assuanu 465, 469, 472, 473 Abzar m. i(Rep. Czad) 147 I ETNICZNYCH Achipawa patrz Aczipawa (też Atshefa) Aozipawa (Achipawa, Atshefa) m. na pn. wschód od ś r o d k o w e g o biegu rz. Nigru 59, 136 Adamaua (Adamawa) kr. (Nigeria) 66, 90, 104, 178 Adamawa patrz Adamaua Addis-Abeba m. (Abisynia) 482, 490 Adrar (mauretański) góry, zwane też Bafur lub Baffor, wg źródeł arabskich �564 INDEKSY Dżabal Lamťuna (Mauretania) 33, 74, 75, 80, 84, 118, 140, 141, 151, 162, 168 Afganie 369, 370 Afganistan 363—366, 368—371, 373, 376, 380—382, 384, 386—388, 393 a-Farwijin (wg al-Bakriego kraina w Za­ chodniej Afryce) 170 Afridi, ,pl. w Afganistanie 370, 382 Afryka 31—360, 449—491, 495—501, 521—531, 544—548 <zob. też Bilad as-Sudan) — Południowa 192—298, 499, 500, 529, 544 — Południowo-Zachodnia (teryt. manda­ towe ONZ pod administracją Unii Pd. Afryki) 230, 480 — Północna 31, 37, 3 9 ^ 1 , 45, 48, 72, 73, 75, 84, 85, 95, 99, 199, 211, 212, 371, 496—499 — Północno-Zachodnia 31—191, 486, 527—531, 549 — Środkowa 60, 86, 89, 91, 104, 210, 497, 499, 521, 527 — Wschodnia 36, 102, 199, 211, 212, 284, 292, 294, 306, 351, 355, 455, 480, 499, 500, 529, 530 Afrykanerzy (Afrykanderzy) 227, 545—547 Afrykańczycy 345, 351, 441, 489, 500 Agades m. i okolica (Rep. Niger) 59, 79, 122, 123, 126, 128, 132, 169, 179, 181 Agadez kr. i okolica, królestwo berber­ skie w X V I w., też A i r (Rep. Niger) 122, 132 Agisymba kr., wg Ptolemeusza (Rep. Czad) 37 Ahafo m. (Ghana) 35 Ahaggar płaskowyż, zob. też Hoggar {Algieria) 64, 98, 124, 147, Air (Hajr, Hir lub Kahir, czasem Aga­ dez — od miasta tej nazwy) (Rep. Niger) 33, 42, 48, 55, 59, 64, 65, 74, 107, 126, 132, 134, 143, 144, 148, 175 Aix m. (Francja) 483, 551 Ajuni, p ó ł w y s e p u ujścia rz. Senegal (Fed. Mali) 125, 129, 144 Akan, grupa pi. w Gwinei (zob. też Anyi oraz Aszanti) 88 Akjoujt okolica (Mauretania) 38 Akra m. (Ghana) 487, 490 Akżużt patrz Akjoujt Aleksandria m. (Egipt) 465, 466, 468 Aleksandria Arachoton m., n. hist., patrz Kandahar Alexandria patrz Aleksandria Algier m., kr. (dzis. p a ń s t w o Algieria) 33, 37, 121 — m. obecne (Algieria) 483 Algieria (też Algeria) 74, 93, 94, 109, 120, 480, 481, 498 Alicadale, ni. w K r a j u P r z y l ą d k o w y m (Związek Pd. Afryki) 286 Almeria m. (Hiszpania) 145 Alpy góry 553 Amada, m. w Nubii (Egipt) 469 Ameryka 21, 26, 32, 51, 87, 185, 399, 500; zob. też Nowy Świat — Południowa 185, 491, 522, 548. 549, 551 — Północna 491, 522 Amerykanie 401 Anbija, kr. w zachodniej Saharze (n. hist.) 41 Anglia patrz Wielka Brytania Anglicy 195, 198, 364, 365, 401, 475, 546 — osadnicy 194, 545 Angola (kol. portugalska) 238, 452, 480, 521, 522, 525 Anibe, m. nad Nilem w Nubii (Egipt) 469 A n j i pl. patrz Anyi Ankala pl., mieszk. Kanem (Rep. Czad) 135 Ankara m. (Turcja) 551 Anuradhapura m. i(Cejlon) 531 Anyi pl., należą do grupy Akan (Gwinea) 88 Aouker patrz Aukar Arabia 112, 529 Arabowie 34, 37, 38, 46, 56, 72, 73, 77, 78, 81, 86, 94, 97, 99, 101, 108, 115, 117, 120, 128, 162, 163, 172, 173, 291, 300, 480, 530, 539 — Szua 78 Arabskie Morze 364, 381 Arachozja kr. (Afganistan) 364 Araon patrz Araouan Araouan (Araon, Arawan) rn. i płasko­ wyż, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 84, 133, 141, 150, 171 Arawan (zob. Araouan) 172, 180 Arguem (Arguin), wyspa u w y b r z e ż y �INDEKSY Mauretanii (na południe ad Capo Blanco) 36 Arguin patrz Arguem Aribinda rn. (Górna Wolta) 59, 96 Aruwimi rz. (Kongo) 497 Asben, góry w Air (Rep. Niger) 179 Assam okolica (Libia) 548, 549 Assuan m. (Egipt) 479 Aszanti pl. (Gwinea) 88, 171, 497, 550; zob. Akan Ateny m. (Grecja) 468 Athribis m. (n. staroż.), zaplecze gospo­ darcze starożytnej Aleksandrii (Egipt) 465, 466, 471 (zob. też Tell Atrib — n. obecna) Atlantyk patrz Ocean Atlantycki Atshefa patrz Aczipawa Audaghast, m. na płaskowyżu Rkis (Ma­ uretania) 41, 54, 57, 58, 62, 73, 74, 85, 91, 104, 107, 112, 114, 118—121, 125, 129, 133, 141, 160, 165 — p a ń s t w o 41, 54, 63, 95, 129. 175 Audzila patrz Augila Auelimmidzi (Auelimmiden, Iullimiden) grupa pl. tuareska w rejonie Tad­ mekki (Algeria) 57, 61, 69, 74, 78, 79, 84, 98, 106, 108, 169, 177; zob. Berbe­ rowie Auellimidzi patrz Auelimmidzi Auen, pl. buszmeńskie z okolic jez. Ghanza (Związek Pd. Afryki) 204 , 205, 213, 215, 216 ' Augham, rn. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 64 Augila т . , oaza w pd. Cyrenajce (Libia) 67 Aukar kr., najstarszy ośrodek polityczny hist, państwa Ghana, na pograniczu dzis. Algierii i Zach. Sudanu (Fed. Mali) 39 Aulil (Ulil) т . w pobliżu ujścia Senega­ lu, na wybrzeżu morskim (Fed. Mali) 144, 146, 165, 166; zob. też Gandióle Aulliminden patrz Auelimmidzi Australia 26, 428, 508, 549 Australijczycy 212, 512 Avignon т . (Francja) 479 Aizelick rn. (Zach. Sudan) 42 Azeneghes (Azenegues, Azenegowie) pl., mieszk. pogranicza pd. Mauretanii 565 z Senegalem i Sudanem Zach. 58, 75, 144; zob. też Zenaga Azja 23, 26, 48, 66, 95, 96, 100, 104, 105, 201, 208, 292, 371, 430, 530 — Południowa 32, 51 — Południowo-Wschodnia 36, 51, 171 172, 185, 200 — Północna 23 — Północno-Wschodnia 23 — Przednia 117, 199, 528 — Środkowa (Centralna) 46, 392 — Wschodnia 86, 116 — Zachodnia 199, 366 Badabuni (Badamuni) т . , oaza (Rep. Niger) 172 Badakszan kr. (Afganistan) 388 Badamuni patrz Badabuni Baele, mieszk. Rep. Czad na pograniczu z Rep. Sudan 78, 112, 131, 133, 135, 182 Baele kr. (Rep. Czad, pogranicze sudańskie) 93, 109; zob. też Ennedi Baffoir góry (zob. Adrar mauretański) 75, 80, 84, 118, 151 Baffor (Bafur), mieszk. gór o tejże na-, zwie (Mauretania) 33 Bating rz., lewobrzeżny dopływ Senega­ lu (Gwinea) 51, 63, 180 Bafur góry i pl. patrz Baffor Baghena kr., wchodziła 'w skład hist, państwa Ghana (pd.-zach. Sahara) 66, 68, 139 Bagirmi kr. (Rep. Czad) 59, 66, 78, 96, 99, 109, 111, 157, 164, 182 Bahawalpur m. (Pakistan) 366, 372 Bahr al-Ghazal, kr. i ,rz. tej nazwy przez nią płynąca — lewobrzeżny dopływ Białego Nilu (Rep. Sudan) 66, 120 — rz., wpada do jez. Czad (Rep. Czad) 100 Bajot, lud zachodnioafrykański 161, 178 Bakkar m. (Pakistan) 364 Baluba, mieszk. Kassai (Rep. Kon­ go — Leopoldville) 474, 475, 477 Baluchistan patrz Beludżysrtan Bałkański P ó ł w y s e p 493 Bambara, z grupy pl. Mande w Zach. Sudanie (Fed. Mali), patrz Mande Bamibata, grota w Rodezji Pd. (Fed. Rodezji i Niasy) 280, 289 �566 INDEKSY Bambuk, kr. zwana też przez podróżni­ ków arabskich K r a j e m Złotego Pias­ ku, Bambuko lub Gangaran (Zach. Sudan na pograniczu z Senegalem i Gwineą) 51, 63, 90, 127, 158—160, 176, 180 Bambuko kr. patrz Bambuk Bani, rz. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 93, 97, 111 Bantu, grupa pl. murzyńska 225, 227, 231, 240, 2,41, 243, 266, 284, 290—292, 299, 300, 304, 306, 310, 318, 324, 352, 480, 481, 544—548 — Basutowie 237, ,244, 545—547 — Beczuana 545—547 —• Kawango 310 — Ksosa 480, 545—547 — Marama 310 — Pedi 545—547 — Zulu 462, 480, 545—547 Bardama (Berdama), lud berbenski z Zach. Sudanu (Fed. Mali), patrz Berberowie Barisa, m. w Senegalu (Fed. Mali) 83, 166 Barkami (Borkama, Tukama), mieszk. pogranicza Wadaju i Darfum (po­ granicze Rep. Czadu i Rep. Sudanu) 119, 120 Baskilele pl. (Rep. Kongo — Leopoldville) 474, 475 Baskowie (Hiszpania) 428, 431 Basuto, pl. bantuskie Afryki Południo­ wej, patrz Bantu Basutoland (też Basuto) kol. bryt. 236, 241, 244, 270, 288, 289, 544 / Bathurst (Bauczi) p ł a s k o w y ż '(Nigeria) 35, 59, 93, 121, 128, 132, 149 — m., zwane dawniej Garo-n-Bauczi (Nigeria) 109, 116, 117 Bayot patrz Bajot Beczuana kr., bryt. protekt. 544 — pl., patrz Bantu Beduíni, koczownicy Afryki Płn. 463 Bedża kr. 31 Begho m., dziś nie istniejące (Ghana) 35, 36 Bela m. (Pakistan) 381 Belgia 491, 522, 524, 552 Belgowie 474, 525 Belgrad m. (Jugosławia) 493 Beludżystan kr. (Pakistan) 363, 365, 366, 369, 375, 377, 381, 383, 385, 387, 389 Benin pl., m. (Nigeria) 530, 550 Beni Cid H á m m a , koozawnicy-pasterze (Tunezja), patrz Berberowie Bentija, wpa na Nigrze poniżej Gao, dzis. prow. Dendi w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 41 Berbería kr. (Afryka Pn.) 95, 165 Berberowie, koczownicy (Afryka Pn.) 37, 38, 73, 136, 139—141, 148, 150, 157, 165, 171, 174—178, 527 - Auellimmidzi 57, 61, 69, 74, 78, 79. 84, 98, 106, 108, 169, 177 — Bardama 175, 178 — Beni Cid H á m m a 371 — Dżuddala 148 — Garamantowie 37, 38, 146 — Guenziga 184 — Hamema 371 — K a k a a m 125 — Kell-UUi 131 — Lamta 42, 184 — Lamituna 41, 84, 125, 176 — Maddasa 41, 64, 126, 147 — Massufa 133, 167, 174, 176 — Tazukaght 125 — Terga (Berberzy tuarescy) 184 — Tuaregowie 42, 50, 64, 65, 74, 75, 79. 81, 98, 106, 124, 125, 128, 131, 133, 137, 147, 155, 175, 176, 178 — Zenaga (Zanaga) 33, 58, 75, 84, 110, 120, 133, 141, 150, 171, 184 Berdeua 150, 184; zob. też Teda Besancon m. (Francja) 483 Bhag m. (Pakistan) ЗЙ1 Białystok m. (Polska) 462, 463 Bibi m. (Pakistan) 380 Bilad as-Sudan (tzn. K r a j Czarnych — określenie ze źródeł arabskich) 31, 38, 44, 57 Biladat-tibr (tzn. K r a j Złotego Pias­ k u — zob. Bambuk) 39, 63, 91, 92, 111, 127, 168, 171, 176, 180 Bilbao m. (Hiszpania) 429 Bilma, m. w pobliżu oaz K a w a r (Rep. Niger) 169 Biłgoraj m. (Polska) 444 Birma (Burma) 321, 365, 549 Birni-n-Kebibi m. (Nigeria) 98 Bizantyńczyey 37 �INDEKSY Bliski Wschód 464—466, 468—470, 472, 539 Bobo-Diulasso m. (Górna Wolta) 35 Bolan przełęcz (granica Afganistanu z Pakistanem) 364—367, 372, 380, 381, 384, 387 — rz. (Pakistan) 371, 384 Boliwia 491 Bombaj m. (Indie) 123 Bordeaux m. (Francja) 483 Borkama patrz Barkami Borku kr. (Rep. Niger) 37, 53, 59, 74, 99, 120, 123, 140 Bornu (Borno) kr. (Nigeria) 43, 46, 48, 53, 55, 59, 61, 65, 66, 70, 73—81, 85, 89, 90, 93, 94, 96, 99, 101, 103, 104, 107, 109, 111—116, 119, 126, 128, 130—132, 134—138, 140, 142—144, 148, 150, 152, 157, 161—164, 169, 171—173, 175, 177—179, 181, 184, 529 Bornuańczycy 163 Boscop, m. w Afryce Pd. 198, 203, 294 Bastan, m. na pn. od Kwatty (Pakistan) 365, 368, 373, 375, 376, 378, 385, 386, 389 Botnicka Zatoka (Bałtyckie Morze) 402, 406, 408 Bozo, pl. mieszk. nad ś r o d k o w y m Nig­ rem, patrz Mande Brakną patrz Maurowie Bramaputra rz. (Indie) 381 Brazylia 24, 25, 517, 519 Brebisch prow. (Mauretania) 145 Brno m. (Czechosłowacja) 494 Brong m. (Ghana) 35 Bruksela m. (Belgia) 479 Budapeszt m. (Węgry) 463 , 491 Budża, kr. znana podróżnikom arabskim (Afryka Pn.-Wsch.) 31 Bugiti, pl. beludżskie i(Pakistan) 381 Bulgeda (Bulguda) pl. (Rap. Czad) 53, 131, 133, 135, 149 B<uliguda patrz Bulgeda Bułgaria 179 Bułgarzy 494 Bure m., okolica (dawn. K r a j Złotego Piasku — dzis. Gwinea) 111, 171 Burma patrz B i r m a Burowie, osadnicy burscy (Pd. Afryka) 194, 227, 231, 235, 262 567 Biurrum, kr. w Zach. Sudanie (Fed Mali) 69 Busa, emirat w prow. llorín (Nigeria) 135, 136 Bushmanland, kr. w K r a j u Przylądko­ wym (Związek Pd. Afryki) 229, 254. 262 Buszmeni (Związek Pd. Afryki i Afryka Pd.-Zach.) 192—298, 457, 546 — Auen (okolica jez. Ghanza) 215 — Hedkun 214 — Kindige 210 — Khoisan (Khoin) 210 — Ma Sarwa (pastuchowie) 214 — Nairon 214, 215 —• północni 213 — Prabiuszmeni 212, 292—294. 527 — Rzeczni 213, 216 — znad jez. Chrissie 213 Buszmeńszczyzna 462 Cabra m. pod Timbuktu (hist, państwo Mali w Zach. Sudanie — dzis. Fed. Mali) 125, 147; izob. też dzis. Kabara Caen m. (Francja) Calcutta m. patrz Kalkuta Cane kr. (Nigeria) 55, 69, 116, 128, 130; zob. też Kano Cape Flats, przylądek i(Kraj Przylądko­ wy — Związek Pd. Afryki) 205, 206. 248, 286 Capetown m. (Związek Pd. Afryki) 198, 240, 280 Capo Blanco, przylądek (Mauretania) 36, 162 Casena kr. patrz Kateena Ceylon (Cejlon) 365, 531—539 Chaman m. 395; zob. też Czaman Chamici 527 Chiny 96, 195, Э28, 529, 535—537, 539 Chińczycy 196, 455 Chodzież m. (Polska) 445 Chorasan m. i okolica (Pakistan) 372 Chrissie jez. (Afryka Pd.) 213 Clermont m. (Francja) 483 Cyganie (Europa) 438 Cyrenajka kr. (Libia) 67, 122, 462 Czad jez. (jego basen, okolica) 31, 33, 35, 38, 43, 50, 53, 60, 65, 66, 70, 71, 74, 77, 78, 93, 94—101, 112, 114, 116, 119—122, 140, 147—149, 163, 169, 184 �568 INDEKSY Czad rep., niezależna od sierpnia 1960 r. (Afryka Centralna) 488 Czaman (Chaman) m. (Pakistan) 365, 380, 393 Czamkani m. (Pakistan) 372 Ozarikari, m. na pn. od Kabulu (Afga­ nistan) 388 Czarnków m. (Polska) 445 Czechosłowacja 462, 492—495 Czerwone Morze 31 Dabod, m. w Nubii (Egipt) 465, 469, 470 Dadhar m. (Pakistan) 372, 380, 381, 387 Dadżo (Tadżo) pl., mieszk. Wadaju (Rep. Czad) 120 Dahomej (niezależne państwo od sierpnia 1960 r. — Afr. Pn.-Zaeh.) 121, 452, 550 Dakar m. (Fed. Mali) 482, 488 Dakhurst m., koło m. George, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 280 Damaraland kr. (Związek Pd. Afryki) 236 Damaszek m. (Syria) 46 Damerghu kr. (Rep. Niger) 59, 128 Dania 490 Dar'a т . , oaza w pobliżu Sidżilmasy (Maroko) 120 Darier (Dar-Fur) kr., w y ż y n a (Rep. S u ­ dan) 53, 59, 66, 100, 101, 113, 116, 120 135, 157, 164 Daza pl., mieszk. pasma górskiego od Tibesti do Wadaju (Rep. Niger i Rep. Czad) 53, 131, 133, 149, 177; zob. też Tubu Deir el Bahari, dolina obok Doliny Królów (Egipt) 465, 472 Delhi m. (Indie) 364 Dendi, prow, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 41; zob. Bentija, K u k i j a Dera Ismail K h a n m. (Pakistan) 366, 382 Dialonke pl. mieszk. nad środkowym biegiem Senegalu, patrz Mande Digou m. (rejon jez. Czad) 119 Dijon m. (Francja) 483 Diula pl., mieszk. nad górnym biegiem Nigru (Zach. Sudan — Fed. Mali), patrz Mande Djenne m. patrz Dżenne; też Ghinea Djeriba m. patrz Dżeriba Dormaa m. patrz Wam Drakensberg, góry (Transwall — Zwią­ zek Pd. Afryki) 286 Durrani pl. patańskie, koczownicy (Af­ ganistan i Pakistan) 370 Dyula patrz Diuła Dżabal al-Larnma (Mauretania) 162; zob. też dzis. Capo Blanco Dżaibal Lamtuna masyw górski 118, 140; zob. też Baffor, Adrar Dżaibal Nafuisa góry (Libia) 38 Dżadżau m. 41; zob. też Gao Dżagdalik m. (Afganistan) 388 Dżakobabad m. w Beludżystanie (Pa­ kistan) 363, 366, 381, 387 Dżalalabad m. (Afganistan) 366, 380, 382 Dżamali pl. beludżsfcie (Pakistan) 381 Dżamrud m. (Afganistan) 382 Dżanżal m. (Pakistan) 381 Dżarma (staroż. Garama) m. (Libia) 37 Dżenne (Jenne, Jyni, Djenne, Ghinea) m. (Zach. Sudan) 35, 68, 75, 83, 84, 90, 97, 101—103, 106, 108, 113, 120, 125, 127, 130, 132, 138, 147, 158, 161, 173, 175, 178, 180, 182 Dżerama patrz Dżarma Dżerawa pl., mieszk. Bauczi (Nigeria) 59, 72 Dżeriba (Jeriba, Djeriba), m. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 40 Dżerid prow. (Tunezja) 115 Dżimi (też Ngigmi) т . , stolica Kanem (Rep. Niger) 115, 116, 119, 163 Dżiwani m. (Pakistan) 381 Dżuddala pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Edfu (Tell Edfou), m. w pobliżu Luksoru (Egipt) 464, 465 Egipcjanie 527 Egipt ( G ó r n y i Dolny oraz Nubia) 41, 45, 48, 58, 60, 67, 72, 75, 76, 91, 94—96, 99—101, 103—105, 114—118, 121, 162, 179, 319, 452, 462—473 , 480, 481, 496, 497, 527, 528, 536—537 El-Allaqi, m. w Nubii nad Nilem (Egipt) 469 El-Faszer-eI-'Obejd (Faszoda) т . , okolica (Rep. Sudan) 174 �INDEKSY El-Hodh (Hodh) kr. (Algieria) 66, 68 Elmina m. (Ghana) 35, 36, 173 Ennedi (Baele) kr. (Rep. Czad) 77, 113 Es-Suq, n. ruin dawniej Tadmekki m. (Algieria) 41 Etiopia kr. (w pojęciu średniowiecznych autorów arabskich) 164; zob. też Abi­ synia Etiopowie-Troglodyci (wg Herodota) 37, 146 Europa 17, 18, 21, 36, 48, 63, 119, 165, 192, 199, 200, 204, 207, 208, 210—212, 352, 364, 366, 397, 430, 431, 522, 528, 535, 536 Europejczycy 19, 21, 55, 101, 151, 216, 221, 225, 227, 277, 300, 306, 345, 349, 350, 387, 489, 522, 525, 526, 529, 530 Ewe pl., zamieszk. Ghanę i Togo 548— —550 Fajum m., oaza (Egipt) 463, 497 Faleme rz., dopływ lewobrzeżny Senega­ lu 51, 63, 180 Faleme Dolne, kr. w Senegalu (Fed. Mali) 39, 63; zob. Gangaran, Bam­ buk Farah m., prow. (Afganistan) 380 Faras (staroż. Pachoras), m. za 2 kata­ raktą Nilu, w Nubii (Rep. Sudan) 465, 467, 469, 470, 472 Fa.uresmith m. w Oranii (Związek Pd. Afryki) 280 — przemysł fauresmithski (kultura ar­ cheologiczna) 280 Federacja Mali (powstała 20 V I I 1960 r. z połączenia autonomicznych repub­ lik Zachodniego Sudanu i Senegalu, ze stolicą w Dakarze) 173, 498 Federacja Rodezji 1 Niasy 480, 481, 488 Felome kr., patrz Faleme Dolne Fennoskandia kr. (pn. część P ó ł w y s p u Skandynawskiego i Finlandii) 407 Fez m. (Maroko) 48, 122 Fezzan kr. (Libia) 37, 43, 76, 83, 94, 101, 114—116, 118, 146, 164, 169 — okolica 37 Finlandia 397, 398, 410, 412, 413 Finnmark kr. (Norwegia) 398, 408, 416, 417 Finowie 399, 401, 406, 408, 412, 416 569 Fish rz., Kraj Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 241 — przylądek, K r a j Przylądkowy (Zwią­ zek Pd. Afryki) 290 Fort Sandeman m. (Pakistan) 370, 382, 387 Francja 93, 431, 462, 482, 483, 491, 551 b. Francuska Afryka Zachodnia 480 b. Francuska Gwinea 35, 71; zob. też Gwinea b. Francuski Sudan 52, 58; zob. też Sudan Zachodni (Fed. Mali) Francuzi 486 Freetown m. (Sierra Leone) 486 Fulbe pl. (Fed. Mali) 42, 71, 78, 81, 86, 90, 122, 125, 155, 173 Futa Dżallon, płaskowyż, kr. w Senegalu (Fed. Mali) 111 Gabes (Qabis, n. hist.) m. (Tunezja) 115, 164 Gabon (od 1960 r. niezależne państwo) 173, 452, 487 Gadiaro (Ghijaro, Ghujaro, Ghajaro) m. w Senegalu (Fed. Mali) 41 Gago kr. (n. hist, państwa Songhajów w Zach. Sudanie) 54, 69, 83, 103, 104, 130; zob. też Gao, Songhaj Gagu pl., n. hist. (Afryka Pn.-Zach.) 129, 130 Gambia rz. (Afryka) 35, 67, 80, 82, 108, 117, 121, 160 — (od 1961 r. niezależne państwo afry­ kańskie) 59, 62, 89 Gandióle m. w Senegalu (Fed. Mali) 146, 166; zob. też Aulil Gando m. (Nigeria) 98 Gangaran kr. 39; patrz Bambuk, Faleme Dolne Ganges rz. (Indie) 381 Gao, m. w Zach. Sudanie (stolica hist, państwa Songhajów) 35, 41, 48, 54, 64, 69, 74, 76, 77, 79, 83—85, 104—106, 114, 115, 119, 126, 130, 142, 144, 146, 147, 155, 157, 158, 161, 170, 175, 177—179; zob. też Kaukau, Gogo, G a ­ go — też n. hist, państwa Songhajów 42, 54, 64, 82, 108, 130, 132, 137, 163, 164, 178; zob. też Songhaj �570 INDEKSY Gaoga kr., n. hist. (Rep. Czad) 48; zob. też Wadaj Gararna т . , п. hist., patrz Dżarma Garamantowie, mieszk. Garamy (Libia) I 37, 38, 146; aob. też Berberowie Gardez m. (Pakistan) 369 — m. (Afganistan) 382 Garo-n-Bauezi т . , п. hist. 109; zob. też Bauczi Gaw, klan Songhajów, Zach. Sudan (Rep. Mali) 140 Gällivare okręg (Szwecja) 417, 418, 421 Gdańsk m. (Polska) 444 Gebir kr. patrz Gober Gedrozja kr., dzis. Beludżystan (Paki­ stan) 364 Gem m. koło Ngi'ya (Kenia) 312 Genewa m. (Szwajcaria) 474 Genueńczyk 155, 159 George т . (Związek Pd. Afryki) 280 Gerf Hussein т . w Nubii (Egipt) 469 Ghadames т . , п. hist. (Libia) 76, 101 Ghajaro т . patrz Ghijaro Ghana т . , п. hist., obecnie ruiny Kumbi Saleh (Mauretania) 38-^10, 64, 110, 168 — najstarsze historyczne państwo w Zach. Sudanie (dzis. teren Fed. Mali), ze stolicą Ghana 35, 39—41, 52—54, 57, 58, 63, 64, 67, 68, 73, 91, 92, 94, 106, 110, 141, 166—168, 170, 182, 529 — obecnie niezależne p a ń s t w o w Afryce Pn.-Zach., na obszarze tzw. Złotego Wybrzeża. Powstało w 1957 ,r. (z na­ zwy jest n a w i ą z a n i e m do hist. Ghany) 173, 452, 457, 475, 486, 490, 491, 498, 501, 531 Ghanza jez. (Afryka Pd.) 204, 205, 213, 215' — okolice 215 Ghast kr. 41; patrz Audaghast Ghazni m. (Afganistan) 370, 388 — prow. 382 Ghijaro (Ghajaro, Ghujaro) т . , п. hist. 41, 133; zob. też dzis. Gadiaro Ghilzai, pl. patańskie (Afganistan) 364 368—370 Ghinea т . (Zach. Sudan) 68, 75, 83, 84, 106, 120, 125, 147, 161, 175; zob. też Dżenne Ghujaro т . patrz Ghijaro Gidimaka kr. patrz Guidimaka Gober (Gebir, Gobir, Guber, Kubar) kr. (Nigeria) 42, 55, 69, 128, 130, 161 Gobir kr. patrz Gaber Gogo m. 169; patrz Gao Gokomore m. w Rodezji Pd. (Fed. Rodezji i Niasy) 289 Gokurt m. (Pakistan) 380 Gomal przełęcz (Pakistan) 365, 366, 382 — rz. (Pakistan) 382 Gostyń m. (Polska) 443 Górna Wolta (od sierpnia 1960 r. niezal. p a ń s t w o afrykańskie) 68 Grecja 537, 539 Grecy 474, 539 Grenada m. (Hiszpania) 46, 48 Grenoble m. (Francja) 483 Grikwaland Zachodni kr. (Związek Pd. Afrylki) 280 Groot Vaal Heuwel m. w Bushmanlandzie (Związek Pd. Afryki) 254 Guaden (dzis. Wadan, Ouadane) т . , hist, stolica Adraru mauretańskiego (Mauretania) 118, 176 Gualata т . , oaza (Zach. Sudan) 63, 65, 119, 120, 125; zob. też Walata, Iwa­ latan Guber kr. patrz Gober Gudżrat m. (Pakistan) 381 Guenziga (Wenziga) pl. patrz Berberowie Guet N'Dar т . w Senegalu 127, 129, 157 Guidimaka kr. w Pn.-Zach. Afryce 110. 111, 114, 139—141 Gulbi-n-Kaba rz. (Afryka Pn.-Zach.) 55 Gulistan kr. (Pakistan) 368, 369, 383 Gumbaz m. (Pakistan) 381 Gunda K a k i rz. koło Ngi'ya (Kenia) 308 Gurma, prow, w Zach. Sudanie 161 — pl. 78 Gwadar m. (Pakistan) 381 Gwinea (od października 1958 r. nie­ zależne państwo afrykańskie) 36, 121, 152, 157, 171—173, 185, 487, 498 Gwinejska Zatoka 35, 89, 101 Hab rz. (Pakistan) 381 Habasza, n. hist. kr. w Afryce Pn.-Wsch. 31 Hajdarabad m. w Smdzie (Pakistan) 386 Hajr kr. patrz Air Haimema pl. w Tunezji 371 �INDEKSY Hausa (Hausin) pl. z pogranicza Nige­ rii i Rep. Niger 39, 42, 58, 59, 65, 69, 70, 72, 74, 98—100, 104, 106, 110, 113, 115—117, 119, 125, 126, 128—130, 132, 134, 138, 149, 152, 155, 159, 161, 164, 169, 173, 175, 176, 179; zob. też Kontagora, Zuru Hausin patrz Hausa Hawaje wyspy 535 Härjedalen kr. (Szwecja) 398 Heikun (Związek Pd. Afryki) patrz Buszmeni Heluan m. pod Kairem (Egipt) 462 Herat m. (Afganistan) 364, 366 Herero, mieszk. środkowej części Afry­ ki Pd.-Zach. (terytorium mandatowe ONZ, pod administracją Związku Pd. Afryki) 230 Hindukusz, system górski i kr. (Afgani­ stan) 388 Hindusi 108, 345, 365, 546 Hinduski P ó ł w y s e p 529 Hindustan k r . (Indie) 60, 381 Hir patrz Air Hisn al-Milh m. 168; patrz Taghaza Hiszpania 40, 45, 101, 145, 162, 288. 428—431, 436—439 Hoggar 230; patrz Ahaggar Holandia 553 Horyń rz. (U.S.R.R.) 437 Hoszab m. (Pakistan) 381 Hotentoci, mieszk. Afryki Pd.-Zach. 194—196, 200, 203, 204, 209, 225, 227, 228, 231, 240, 241, 243, 262, 272, 292, 457, 546 Iberyjski P ó ł w y s e p patrz Pirenejski Pół­ wysep Ibo pl. (Nigeria) 88 Idjil sebkhe m. patrz Ygild Idżil kudjat patrz Ygild Idżil sebcha m. patrz Ygild Ifrigiya patrz Berbería llorín prow. (Nigeria) 59, 109, 135, 136, 162 Imperium Rzymskie 38 Imragen (Imraguen) pl. (Mauretania) 33, 144, 146, 149, 152 Imraguen pl. patrz Imragen Inari jez. (Finlandia) 398 571 Indianie (Ameryki Pd.) 24, 25 — Bororo (Brazylia) 24, 518 — z dorzecza Xingu 548, 549 — Kadiueo (Brazylia) 24, 517, 518 —• Nambikwara (Brazylia) 24, 519 — Tupi-Kawahib 24 — (Ameryki Pn.) 491, 514 Indie 364—366, 368, 370, 381, 383, 386, 393, 490, 535—537, 549 — b. Indie Brytyjskie Зе^ Indus rz. 363—366, 380, 39d Iran (Persja) 46, 393 Irańska Wyżyna 368, 380, 393 Irasni m. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 131 Isar pustynia patrz Nisar Italia 116 Iullimiden 69, 169; patrz Auelimmidzi Iwalatan m., oaza, n. hist.. 57, 67, 71, 81, 82, 89, 92, 105, 107, 110, 111, 113, 119. 122, 129, 137, 139, 145, 160, 168, 170, 172, 174, 176, 181, 181; zob. też Wa­ lata Janów, m. na Lubelszczyźnie (Polska) 444 Jasper, góry w Grikwalandzie Zach. (Związek Pd. Afryki) 280 Jat m., oaza na pd. od Fezzanu (Libia) Jämttand kr. (Szwecja) 398, 421 Jenné m. patrz D ż e n n e Jerawa pl. patrz Dżerawa Jeriba m. patrz Dżeriba Jnyanga — cywilizacja archeologiczna Pd. Rodezji 290 Johannesburg rn. (Związek Pd. Afryki) 198, 290 Jokkmokk m. (Szwecja) 412, 415, 422 Joruba pl. (Nigeria) 85, 87, 89, 101, 127, 136, 138, 144, 145, 149, 153, 171, 550 Jufi kr. patrz Nupe Jugosławia 493 Jugosłowianie 495 Jukatan, p ó ł w y s e p w Ameryce Środko­ wej 535 Jukkasjärwi, osada lapońska (wraz z okolicą), która została włączona do obszaru nowo p o w s t a ł e g o w 1948 г., ogromnego powierzchniowo, miasta Kiruny (Szwecja) 416—418, 421 Jyni m. patrz D ż e n n e �572 INDEKSY Kabara m. pod Timbuktu (Fed. Mali) 69, 97, 105, 125, 127, 130, 132, 138. 147, 151, 158, 164 Kabul m. (Afganistan) 364, 366, 376, 381—383, 387, 388, 393 Kabyle pl. (Algieria) 94 Kadiueo pl. (Brazylia) patrz Indianie Kafiristan kr. patrz Nuristan Kafrowie, mieszk. Oranii (Związek Pd. Afryki) 209, 262 Kagoro, pl. z grupy Katab (Nigeria) 136 K a h i r k r . 42, 148; patrz A i r K a i r m. (Egipt) 48, 137, 462, 464, 465, 469, 473 Kakamas rn. (Związek Pd. Afryki) 204, 206, 207 Kakar, pl. patańskie (Pakistan i Afgani­ stan) 370, 394 Kakdam pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Kalahari pustynia (Afryka Pd.) 213, 214, 226-^229, 231, 233, 241, 279 Kalat m. (Pakistan) 364 , 381 Kalat-i-Ghilzai m. (Afganistan) 370, 382 Kaledon rz., dopływ Oranii (Związek Pd. Afryki) 244 Kaliskie (Polska) 444 Kalkuta m. (Indie) 381 Kamerun (od stycznia 1961 r. niezależna rep. afrykańska) 452, 454 Kampale m. (Uganda) 490 Kandahar (Aleksandria Arachoton, n. staroż.) m. (Afganistan) 364—366, 368, 370, 373, 380, 388 — prow. 369, 380 Kanem kr. (Rep. Czad) 37, 43, 46, 53, 59, 65, 70, 78, 80, 101, 104, 107, 114— 116, 119—121, 135, 148, 164, 529 Kanem-Bornu kr. (przez pewien okres tworzyły jeden organizm państwo­ wy) 43, 53, 65, 70, 77, 99, 107, 114, 116, 119, 131, 163 Kanembu, mieszk. Kanem (Rep. Czad) 99 Kano kr. (Nigeria) 42, 55, 59, 69, 70, 74, 93, 98, 99, 105, 116, 117, 119, 128, 130, 132, 162 Kanuri, mieszk. oaz K a w a r (Rep. Niger) 58, 101, 133, 147, 173 Kanyango, klan pl. Luo (Kenia) 339 Karaczi m. (Pakistan) 366, 381, 386 Karasjok m., okręg w Finnemarku (Nor­ wegia) 412, 415, 417 Karesuando m., okręg (Szwecja) 412, 416, 420, 421 Karpaty góry 492, 493 Karroo, w y ż y n a (Związek Pd. Afryki) 248, 262 Kartagińczycy 115 Kasai rz. (Rep. Kongo — Leopoldville) 475 Kaszmir kr. (Indie) 364 Kaszmur m. w Pasztunistanie (Pakistan) 363 Kaszubi (Polska) 437 Kaszuby kr. (Polska) 434 Katab, mieszk. Nigerii 89, 93, 130, 136 Katanga kr. (Rep. Kongo — Leopold­ ville) 476 Katsena kr. (Nigeria) 42, 59, 65, 75, 76. 105, 116, 122 Kaukau m., stolica p a ń s t w a S o n g h a j ó w (Zach. Sudan) 35, 41, 43, 54, 64, 69, 74, 142, 147, 169, 170, 175, 177; zob. też Gao Kaukaz 377 Kavirondo kr. (Kenia) 308, 339 — P o ł u d n i o w e 312, 315 Kawango pl. (Kenia) patrz Bantu K a w a r (Kuwar) oazy (Rep. Niger) 37, 38, 43, 104, 112, 114, 119, 123, 133, 147, 164, 169 Kel-Ulli, pl. tuareskie z okolic Timbuk­ tu, patrz Berberowie Kenia 286, 288, 299, 306, 307, 452, 490, 500 Khajber (Khyber Pass), przełęcz (Paki­ stan) 365, 366, 380, 381, 396 Khoin (Khoisan), grupa pl., patrz Busz­ meni Khuzdar m. (Pakistan) 381 Khyber Pass patrz Khajber Kiffa m. (Mauretania) 41 K i j an Veld, w y ż y n a (Związek Pd. Afry­ ki) 258 K i k u y u pl. (Kenia) 490 K i l a Nawab Dżogizai rn. (Pakistan) 368 Kilimandżaro góra (Afryka Pd.-Wsch.) 210 �INDEKSY Kimberley m. w Grikwalandzie Zach. (Związek Pd. Afryki) 288 Kindige, pl. buszmeńskie w okolicy Wielkich Jezior (Afryka) 210; patrz Khoin Kipsingi pl. (Kenia) 300, 490 K i r u n a m., okręg górniczy w Laponii (Szwecja) 418 Kita, prow, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 68, 130, 155, 166, 173, 183 Kochinchina 162 Kodjak przełęcz patrz Kodżak Kodżak (Kodjak) przełęcz (Pakistan) 365, 366, 380 Kohat m. (Pakistan) 366, 382, 387 Koh-i-Baba góry (Afganistan) 369, 381, 388 K o l a półwysep (ZSRR) 397—399 Kolonia Kap (Kolonia Cap) patrz Kraj Przylądkowy Kolpur m. (Pakistan) 367, 380 K o m el-Dikka, fort napoleoński w Alek­ sandrii (Egipt) 468 Konakry m. (Gwinea) 463 Kong m. (Wybrzeże Kości Słoniowej) 35, 90 Kongijczycy 474, 475, 478, 522, 524, 525 Kongo (państwo hdst.) 522, 523—525 Kongo — Brazzaville (b. Kongo Francu­ skie) 521 Kongo — Leopoldville (b. Kongo Bel­ gijskie) 87, 452, 474—479, 480, 488, 498, 521—525 Konińskie (Polska) 443 Konstantynopol m. 48, 470 Kontagora, mieszk. Nigerii 59; zob. też Hausa Kordofan kr. (Rep. Sudan) 66 Korongoy, klan Songhajów 147 Koro Toro, m. nad rz. Bahr el-Ghazal (Rep. Czad) 100 Koszalińskie (Polska) 443 Koszary, w i e ś w Limanowskiem (Pol­ ska) 433 Kraina Wielkich Jezior (Afryka) 197, 200, 201, 204, 240, 294 K r a j Czarnych patrz Bilad as-Sudan K r a j Przylądkowy (Capland, Kolonia Kap) kr. (Związek Pd. Afryki) 195, 209, 227, 241, 262, 279, 286, 288 573 Kraj Złotego Piasku patrz Bilad at-tibr; zob. też Bambuk Kraje Wspólnoty Francuskiej 482 K r a k ó w m. (Polska) 426, 429, 462 Kreda pl. (Rep. Czad) 53, 131, 133, 135 Krotoszyn m. (Polska) 444 Ksosa pl. (Związek Pd. Afryki) patrz Bantu Kubar patrz Gober Kugha m. w hist. Ghanie (dzis. Zach. Sudan) 166 K u k a (Kukaua) m., dawna stolica Bor­ nu (Nigeria) 70, 74, 76, 85, 116, 119, 120, 128, 144, 163 Kukija m. na wyspie Bentija, stoi. średniow. państwa Songhajów (Fed. Mali) 41; patrz Bentija K u k u m. 74, 126, patrz Kaukau; zob. też Gao K u k u - K u k u , szczep, w Nowej Gwinei 463 Kulad, m. w Kanem (Rep. Czad) 119 Kumbi Saleh patrz Ghana m. Kunene rz. (Afryka Pd.) 210 Kurpie, mieszk. Kurpiowszczyzny (Pol­ ska) 448 Kurpiowszczyna (Polska) 434, 439, 447 Kuszyci, mieszk. okolic Wielkich Jezior 210 Kuwar patrz Kawar oazy Kuwwar patrz K a w a r oazy K w a , grupa pl. (Nigeria) 61 Kwadża Amran góry (Pakistan) 380 Kwetta (Quetta, Szal-Kot) m. (Pakistan) 364—366, 368—370, 372, 374, 375, 379— 381, 386, 387, 389, 391, 393 Lagos m. (Nigeria) 117 Lahore, m. w Pendżabie (Pakistan) 366, 381, 386 Lahri, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Lainiovuoma, m. w okr. Karesuando (Szwecja) 420, 421 Lak, przełęcz (Pakistan) 381 Lamta pl. (Algieria) patrz Berberowie Lamtuna pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Landi Kotal m. (Afganistan) 382 Langwedocja kr. hist. (Francja) 551 Laponia (Lappmark, Lappland) kr. (Fin- �574 INDEKSY landia i Szwecja) 401, 407, 408, 414, 419 Lapończycy 397—424 Lappland kr. patrz Laponia Laippmark 'kr. patrz Laponia Lemta (Lanita) pl. patrz Berberowie Leningrad m. (ZSRR) 479, 481 Leopoldville m. (Rep. Kongo) 474, 488 Leptis Magna, m. staroż. w Trypolitanii {Libia) 37 Liberia 452, 480 Libijozycy 128 Libijska pustynia (część egipska) 463 Libtako m. (Górna Wolta) 78, 79, 96 Lille m. (Francja) 483 Limanowskie (Polska) 433 Limpopo ,rz. (Afryka Pd.-Wsch.) 241, 290 Liptako patrz Libtako Lodea prow. (Mauretania) 145 Lodowaty Ocean 397, 404, 406, 410, 416 Logone m. (okolica jez. Czad) 82, 157, 162 Lohani pl. (Afganistan) 386, 387, 392 Londyn m. (Anglia) 60, 491 Lokshoek F a r m (Kromeeleboog Sprint) m. (Związek Afryki Pd.) 280 Lora-Piszin rz. (Pakistan i Afganistan) 370 Louangwa m. (Rodezja Pn.) 289 Lubelskie (Polska) 444 Lublin m. (Polska) 463 Lulua pl. (Rep. Kongo, w prow. Lulua) 474, 475, 477 Luluabourg, m. w Kassai (Rep. Kongo) 474, 475, 478 Luo, pl. nilockie (Kenia) 299. 300—362, 490 Luxor m. (Egipt) 463 Lyon (Lion) m. (Francja) 483 Łotysze 82, 181 Łódzkie woj. (Polska) 444 Łódź m. (Polska) 446, 462 Macedończycy 539 Macz m. (Pakistan) 380 Madagaskar wyspa (Rep. Malgaska) 480 Maddasa pl. (Sudan Zach.) patrz Berbe­ rowie; zob. też Sanhadża — m. 69 Madera wyspa 162, 163 Madryt m. (Hiszpania) 428, 430 Maghreb kr. (Algieria, Maroko, Tunezja) 38, 45, 101, 106, 140, 160, 162, 167, 168 Magzi, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Makran kr. (Iran i Pakistan — wybrze­ że) 364, 365, 381 Malaje kr. 290, 291 Malgasze, mieszk. Madagaskaru (Rep. Malgaska) 462 Mali (Mallei, Melel, Melli), n. hist, pań­ stwa w Zach. Sudanie (nad górnym Nigrem) 35, 40—43, 47, 48, 51, 53, 54, 63, 68, 71, 72, 79, 87, 89, 91, 95—97, 100—103, 105, 107—110, 114, 125, 127— 129, 131—138, 140, 143, 146, 151, 159, 161, 168, 170, 171, 175, 176, 183—185, 529; też Mallei — państwo współczesne; patrz Federa­ cja Mali — (Mallal, Maili, Mallil) т., stolica hist, p a ń s t w a Mali 40, 48, 54, 57, 58, 67, 73, 75, 81—85, 87, 89, 92, 111, 113, 127, 134, 138, 142, 148, 154, 160, 168, 170, 172, 174, 177; patrz Ghinea; zob. też Niani (n. obecna). Malinkę pl. (Zach. Sudan); patrz Mande Mallal m. 40, 54, 127, 146, 175; patrz Mali m. Mallei, т . , państwo 54, 146, 148, 175; patrz Mali m. Maili m. 54, 127; patrz Mali m. Mallil m. 40; patrz Mali m. Mandara т . w Bornu (Nigeria) 70, 115, 164 Mande (Mel), grupa pl. w Zach. Sudanie (nad rz. Gambią, Senegalem i górnym Nigrem) 34, 39—42, 51, 66, 68, 78, 80, 82, 86—88, 92, 94, 97 , 99, 100, 103, 108—111, 124, 127, 129, 131, 134—136, 147, 149, 158, 166, 171, 176, 180 — Bambara 71, 78, 82, 90, 97, 136, 153, 156, 164, 166, 171, 173, 176, 182, 183 — Bozo 68, 93, 97, 106, 111, 142, 147, 155, 183 — Dialonke 147, 149 — Diuła (Dyula) 35 — M a l i n k ę 40, 58, 71, 88, 100, 134, 136, 138, 146, 157, 166 — Mandingo (Mandeng, Mandi, Man- �INDEKSY ding, Mane, Maneng, Mani, Melli, Mellit) 34, 41, 67, 82, 90, 101, 106, 127, 132, 134. 136, 143, 156—158. 171, 173, 180, 182, 183 Mande Soninke 39 — Susu 86 Mandingo pl. patrz Mande Mapungubwe m. (Pd. Rodezja) 291 Marama pl. patrz Bantu Mari, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Marokańczycy 47, 48, 74 Maroko 33, 37, 38, 40. 41, 48, 50, 74, 91, 93, 96, 101, 109, 117, 121, 122, 133, 136, 145, 150, 155, 156, 163, 167, 168, 171, 172, 176, 183, 184, 452, 480, 481 Marsa Matrouh m. (Egipt) 463 Marunowo, pow. Czarnków (Polska) 445 Masa (Ma-ssa) m. (Nigeria) 164 Masena, kr. zamieszkana przez Mande (Zach. Sudan) 78 Masina patrz Masena Ma-ssa patrz Masa Massajowie pl. (Kenia) 300, 310, 322 — Uashin Gishu 310 Massufa pl. patrz Berberowie Massufijczycy 125, 174; zob. też Massufa Mästung m. (Pakistan) 381 Matun m. (Afganistan) 382 Mauretania 33, 36, 38, 40, 41, 46, 47, 50, 52, 54, 58, 59, 74, 75, 80, 84, 91—93, 95, 110, 112, 118, 120, 124, 125, 133, 134, 139—141, 144, 145, 148, 150—152, 158, 159, 166, 167, 176, 177, 182 Mauretańezyey 141 Maurowie 39, 105, 114, 123, 141, 148, 158. 168, 185 — Brakną 148, 150 Mazowiecka ziemia patrz Mazowsze Mazowsze (Polska) 445—449 Mekka m. (Arabia) 48 Meksyk 439, 535 Mel pl. patrz Mande Mel el kr. 54, 175; patrz Mali Melli kr. 54, 125; patrz Mali Mellit pl. 40; patrz Mandingo Melly kr. 168; patrz Mali Merie, m. nad Nilem w Nubii (Egipt) 469 Meroe, p a ń s t w o hist. 527, 528 Meszhed m. Iran 364, 366 Mima m. (Zach. Sudan) 134, 142 575 Mirpur Bibiwari m. (Pakistan) 382 Mohamad, pl. patańskie (Afganistan) 382 Mombasa m. (Kenia) 307 Mongołowie 539 Montpellier m. (Francja) 483 Moshi m. (Tanganika) 489 Moskwa (ZSRR) 479 Mossel Bay m. i zatoka (Związek Pd. Afryki) 280 Mossi kr. (Górna Wolta) 42 Mozambik 196, 279, 290, 452, 480 Mpika m. (Rodezja Pn.) 289 Muli m. patrz Muri (n. obecna) Multan m. (Pakistan) 366, 386, 389 Mumbwe grota (Rodezja Pn.) 289 Muri (Muli), m. w pobliżu Niamey nad Nigrem (Rep. Niger) 42 Murzuk m. (Libia) 116 Murzyni 500, 527, 546—550 Musgu kr. (Nigeria) 161; zob. też Bornu Nachiikoufou, grota niedaleko Mpika (Rodezja Pn.) 289 Nadrenia kr. (Niemiecka Republika F e ­ deralna) 551 Nalana (Ghana) 35 Naga pl. (Libia) 548, 549 Nairobi m. (Kenia) 490 Nakuru m. (Kenia) 307 Namaqua pl. (Afryka Pd.-Zach.) 230 Namib pustynia (Afryka Pd.-Zach.) 233 Nancy m. (Francja) 483 Nandi pl. (Kenia) 299, 300, 318, 322 Nani m. (Pakistan) 380 Naron, pl. buszmeńskie z okolic jez. Ghanza (Afryka Pd.) 204, 205, 213— 215 Narwik m. (Norwegia) 418 Natal kr. (Związek Pd. Afryki) 262 Navarra prow. (Hiszpania) 436 Nawabszach okręg (Pakistan) 383 Nazirabad okręg w Beludżystanie (Paki­ stan) 387 Nej m. w Kanem (Rep. Czad) 115, 116, 163 Nemadi pl. (Mauretania) 50, 139, 140, 148 Nepe kr. (Rep. Niger) 59 New-York m. (USA) 474 Ngami jez. (Beczuana — prot. bryt.) 230 Nigégimi m. 119; patrz Ngigmi Ngigmi (Ngégimi) т . , stolica Kanem �576 INDEKSY (Rep. Niger) 59, 99, 115, 116, 119, 163; zob. też Dżimi Nigi'ya m. (Kenia) 308, 321 Ngumi pl. (Rodezja) 290 Niamej (też Niamey) m. (Rep. Niger) 42, 43 Niani (Nyami, Nyéni) m. 40, 48, 84; zob. też Mali m, Niekern — cywilizacja archeologiczna Pd. Rodezji 290 Niemcy kr. 480 Niemcy 198, 426, 462 Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) 553 Niemiecka Republika Federalna (NRF) 491, 500 Niger rz. 31, 33, 35, 39—43, 50, 53, 54, 58, 59, 64—66, 68, 69, 71, 74, 81, 83, 87, 92—94, 96—98, 100, 101, 104—108, 111, 115, 121, 124—126, 130, 131, 135, 136, 142, 143, 147, 149, 155, 157, 158, 161, 163, 164, 166, 168, 169, 172, 173, 175, 177, 179, 184, 528 — (niezależna republika od 1961 r.) 140 Nigeria (republika niezal. od 1961 r.) 33, 59, 452, 480, 490, 497 Nigryci pl. (pk. 1500 r. p.n.e. stworzyli cywilizację nad środkowym Nigrem) 66 Nil rz. (delta) 31—33, 35, 72, 147, 463, 465, 469, 470, 526—528 Niloci, grupa pl. (Afryka Środkowa) 299—301, 310 Nimba góry (Gwinea) 35 Nioro m. koło Walaty (Zach. Sudan) 105, 106, 108, 110, 112, 113, 115, 119 Nisar (Isar) pustynia (Mauretania) 141, 145, 151 Norrbotten kr. (Szwecja) 398, 407—409, 420, 421 Norwegia 397—399, 404, 406. 408, 410, 413, 415, 419 Norwegowie 412 Norweskie .Morze 397 Nouakchott m. w Senegalu (Fed. Mali) 146 Nowa Gwinea wyspa (Archipelag Malajski) 463, 549 Nowogród W. (ZSRR) 406 Nowshera Kalan m. (Pakistan) 366 Nowy Świat patrz Ameryka Nsalou m. (Rodezja Pn.) 289 Nuba kr. 31; patrz Nubia Nubia kr. (Rep. Sudan i Egipt) 33, 75, 76, 100, 116, 120—122, 164 Nubijczycy 100 Nuerowie, mieszk. kr. Bahr al-Ghazal (Rep. Sudan) 66, 303, 512 Nufi patrz Nupe Numidia kr. (na północnej Saharze) 120, 165 Nupawa pl. (Nigeria) 142 Nupe kr. (Nigeria) 42, 89, 128, 136, 149, 153, 156 Nuristan (Kafiristan) kr. (Afganistan) 388 Nuvarakalaviya m. (Cejlon) 551 Nyani m. patrz Niani Nyanza prow. (Kenia) 308, 490 Nyarongo m. (Rodezja Pd.) 289 Nyéni m. patrz Niani Oakhurst m. (Związek Pd. Afryki) 286, 288, • 289 Obrzycko, pow. Szamotuły (Polska) 445 Ocean Atlantycki 33, 36, 67, 167, 241, 522 — Indyjski 280, 286, 291 — Lodowaty 397, 404, 406, 410, 416 Oceania 26, 540, 541 Offaran (Ufaran) m. na Saharze (Maro­ ko) 167; zob. też Wadi Nun Okavango jez., zlewisko (Beczuana) 216 Orakzai, pl. patańskie (Afganistan) 382 Orania, kraj wchodzący w skład Związ­ ku. Pd. Afryki 227, 228, 244, 262, 281, 286, 288, 289 — rz, 241, 244, 250, 254, 290 Oslo m. (Norwegia) 401 Ostrów Wlkp. (Polska) 443 Ouadane m. (Adrar, Mauretania) 33, 118, 141, 168; patrz Ouaden, Guaden, Wadan Oualete patrz Walata Ouargla patrz Wargla Ouassoulo, m. w pobliżu Bure, Kraj Zło­ tego Piasku (Zach. Sudan) 111 Oulasso m. koło J e n n é (Zach. Sudan) 103 Pachoras m., n. staroż. (Egipt) 465, 470, 472; zob. też Faras (n. obecna) Pagnian góry (Afganistan) 364 Pajwar przełęcz (Afganistan) 382 �INDEKSY Pajwarkotal m. (Afganistan) 382 Pakistan 60, 363, 365, 366, 368—371, 380— 384, 386—388, 393 Paktia prow. (Afganistan) 382 Palermo m. (Wiochy) 46 Palestyna 112 Palmyra m. (Egipt) 464 Pamir kr. (część pd. w Afganistanie, wsch. w Chinach, większość w Z S R R ) 388 Pandżur m. (Pakistan) 381 Panhalonga — cywilizacja archeologicz­ na Pd. Rodezji 290 Papuasi (Nowa Gwinea) 548, 549 Paraczinar m. (Pakistan) 382 Paryż m. 26, 49, 194, 452, 483, 485, 500, 504 Pasni m. (Pakistan) 381 Pasztunistan kr. (Pakistan) 363, 364, 393 Pasztunowie patrz P a ł a n i e Pat pustynia (Pakistan) 381 Patanie, mieszk. Afganistanu i Pakistanu 364—366, 368—370, 376, 377, 380, 381, 383, 393 Pedi pl. patrz Bantu Pendżab kr. (Pakistan) 363, 366, 381, 382, 386 Persja 123, 364, 365, 377, 537; zob. też Iran Perska zatoka 118 Peru 491, 535—537 Peshawar m. 394; patrz Peszą war Peszawar m. (Pakistan) 366, 370, 372, 380, 382, 387 Petsamo okręg (Finlandia) 407 Pigmeje (Afryka Środkowa) 201—204, 210, 457 Pireneje góry 552 Pirenejski (Iberyjski) P ó ł w y s e p 428—431, 436, 437 Płook m. (Polska) 445 Podlasie kr. (Polska) 449 Podor m., n. obecna dawnego Takruru (Zach. Sudan) 39, 106, 160 Poitiers m. (Francja) 483 Polacy 442, 452, 505 Polesie kr. (ZSRR) 426, 428, 431, 435, 437 Poleszucy (ZSRR) 437 Polinezja 86, 540 Polinezyjczycy 462 37 — Etnografia Polska, T. V I I 577 Polska 17, 18, 22, 177, 209, 435-438, 442, 445, 446, 462—174, 477, 478, 493, 521, 528 Pomory (Pomorcy), mieszk. terenów nadbałtyckich R F S R R 397, 408 Pomorze kr. (Polska) 444 Pondoland k. w K r a j u P r z y l ą d k o w y m (Związek Pd. Afryki) 286 Port Francqui m. (Rep. Kongo — Leopoldville) 474—477 Portugalczycy 35, 51, 58, 100, 101, 117, 162, 163, 171, 428, 430, 431, 522 Portugalia 100, 185, 428, 430, 431, 522 Poznań m. (Polska) 425, 429, 433—435, 437, 442—444, 463 Prabuszmeni patrz Buszmeni Praga (Praha) m. (Czechosłowacja) 462, 463, 494 Przylądek Dobrej Nadziei 238, 241, 242 —• Zielony patrz Zielony Przylądek Pul Eliya m. (Cejlon) 531—539 Puszcza Zielona, region na Kurpiowszczyźnie (Polska) 447, 448 Qabis m. 164; patrz Gafoes Qastilija m. 136; patrz Tuzer Qila Saifullach m. w okręgu Zhofo (Pa­ kistan) 383 Quarte m. w Nubii (Egipt) 469 Quetta m. patrz Kwetta Quri Mansa m. (Zach. Sudan) 134, 13Я Raisani, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Ramba m. (Kenia) 322 Rawalpindi m. (Pakistan) 364, 381, 386 Registan kr. (Afganistan) 364 Rennes m. (Francja) 483 Rio Grande rz. (Meksyk) 535 Rio-Nenez rz. (Pn.-Zach. Afryka) 111 Riverview Estates, pod Johannesburgiem (Związek Pd. Afryki) 290 Rkis płaskowyż (Mauretania) 41 Rodezja (Fed. Rodezji i Niasy) 290, 291, 452, 480 — Pd. 227, 279, 280, 289, 290, 500. — Pn. 278, 279, 289, 500 Rodos wyspa (Grecja) 116, 466 Rodżan-Dżamali m. (Pakistan) 387 Rohri m. (Pakistan) 364 Rosja patrz Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich �578 INDEKSY Ruanda (państwo w Afryce Środkowej) 452 Rumunia 179, 462, 495 Rybacki P ó ł w y s e p (drugorzędny p ó ł w y ­ spu Kola) 398 Rzeszów m. (Polska) 444 Rzym m. (Włochy) 377, 468, 488, 551 Rzymianie (jako narodowość, n. hist.) 37, 539 Sadikabad m. (Pakistan) 372 Safed-Koh m. patrz Sefid-Koh Saghawa patrz Saghwa Saghwa pl., odgałęzienie ludu Zaghawa (Rep. Sudan) 65, 74, 135, 159 Sahara 41, 45, 46, 50, 54, 57, 59, 62, 63, 66, 72—77, 80, 83, 84, 101, 104, 105, 107, 112, 118, 120, 124, 125, 133, 134, 136, 142, 146, 148, 150, 158, 159, 160, 161, 163, 165, 169, 172, 175—178, 500, 527 Sahel, kr. na pograniczu saharyjsiko-sudańskim 66, 76, 106 Sai (Say) m. (Rep. Niger) 59, 98, 113, 157 Saj m. (Nigeria) 59, 81 Safckar m. (Pakistan) 364, 366 Salum rz., m. (Senegal) 62 Sama kr. 41; patrz Samaqanda Samaqanda (Samaquanda) т . , kr. (Zach. Sudan) 41, 155, 156 Samotjedzi (Półwysep Skandynawski) 399 Sanhadija 41; patrz Zenaga Sanhadża 41, 141; patrz Zenaga Sankarani rz. (Afryka Pn.-Zach.) 54 Sansándi (Sansanding) rn. (Zach. Sudan) 97 Santsar m. (Pakistan) 381 Sarakolle pl. 39; patrz Soninke Sardabad, m. w pobliżu Kwetty stan) 393 Sarmaci 377 (Paki­ Sawmills т . (Rodezja Pd.) 289 Say т . patrz Sai Sebua т . w Nubii (Egipt) 469 Sefid-Koh m. (Pakistan) 370, 372 — góry (Afganistan) 382 Sego m. (Zach. Sudan) 90, 97 Semici 527 Senegal rz. 31, 33, 35, 39, 41, 50, 66, 67, 71, 82, 92, 100, 103, 105, 106, 108, 111, 112, 114, 123, 125, 127, 129, 131, 133, 134, 142, 143, 146, 149, 158, 160, 165, 166, 168, 180, 185 — (rep. autonomiczna. Od 1961 r. wraz z Zach. Sudanem utworzyły Federa­ cję Mali) 36, 38, 39, 59, 62, 72, 73, 83, 89, 92, 96—99, 103, 105, 111, 113, 120, 121, 131, 133, 140, 145, 146, 149, 152, 153, 160, 175, 452 Senegalczycy 82, 149 Senegamtoia kr. 66, 101, 108, 111, 115, 173, 181, 183 Senu pl. (Zach. Sudan) 454 Scnufo pl. (Górna Wolta) 35, 68, 87, 183 Sererowie pl. (pogranicze Senegalu i Zach. Sudanu) 39, 59, 62, 67, 127, 146, 149 Sersou т . , okolica (Algeria) 93 Seszele, wyspy na Oceanie Indyjskim (kol. bryt.) 321 Shikarpur m. patrz Szikarpur Siaya rn. (Kenia) 322 Sibi m. (Pakistan) 365, 372, 380, 381, 387, 389 Sidi Barrany (Egipt) 462, 463 Sidzilmasa m. (Maroko) 38, 48, 73, 76, 101, 102, 106, 120, 121, 141, 145, 165, 167, 168 Siedlce m. (Polska) 426 Sierra Leone 71, 173, 486 Silla т . (państwo hist, nad Senegalem) 39, 62, 96, 127, 129, 131, 133, 142, 146 Sind kr. (Pakistan) 363—366, 372, 375, 380, 381, 383—386 Sindcr m. (Afryka Pn.-Zach.) 59, 81 Siwah oaza (Egipt) 362, 363 Skandynawia 402, 404, 408 Skandynawski P ó ł w y s e p 397, 399, 406, 410, 412 Skandynawskie Góry 398, 408 Skildergat, grota na przylądku Fish (Związek Pd. Afryki) 290 Skoltowie, pl. lapońskie zamieszk. na P ó ł w y s p i e Rybackim 398 Slemankhdl, pl. patańskie (Pakistan) 370, 372, 383 Słopanowo, pow. Szamotuły (Polska) 445 Słowianie Wschodni (Europa) 377 Smithfield m. w Oranii (Związek Pd. Afryki) �INDEKSY Smithfield, przemysł smithfieldzki (kul­ tura archeologiczna) 207, 211, 279— 281, 283, 284, 286, 291, 292, 294 Smokowiec m. (Czechosłowacja) 492—494 Sokna (n. hist. Waddan) oaza (Libia) 115 Sokołowo Budzyńskie, pow. Czarnków (Polska) 445 Sokoto m. (Nigeria) 59, 70, 82, 98, 99, 105, 113, 115, 117 Solium (Solloum) m. (Egipt) 462 , 463 Somali 452 Somani pl. (Nigeria) 142, 147 Songhaj (państwo średniowieczne ze sto­ licą Gao) 41, 42, 48, 54, 64, 69, 74, 83, 106, 114, 119, 126, 128, 130, 137, 142, 157, 161, 169, 176, 181, 529; patrz Gao Songhajowie 39, 44, 72, 74, 80, 82, 85, 92, 97—99, 101, 125, 132, 138, 147, 177— 179; patrz Sor ko Soninke pl. 39, 40; patrz Sarakolle; zob. też Mande Sorko, należą do pl. Songhajów 142, 143 Soso pl. w dorzeczu rz. Gambii 67 Spenzand m., kr. (Afganistan) 380 Spin Baldak m., prow. (Afganistan) 380, 392 Stany Zjednoczone A.P. 491, 500, 504, 552 Stary Ś w i a t 19, 60, 91; patrz Europa S. Thome patrz Wyspa św. Tomasza Still B a y zatoka (Związek Pd. Afryki) — przemysł stillbajeński (kultura arche­ ologiczna) 278, 286, 289 Stormberg m. i góry w K r a j u Przyląd­ kowym (Związek Pd. Afryki) 248, 254, 262 Strandloioperzy (czyli „ludzie śmietnisk"), grupa ludzka kultury archeologicznej Afryki Pd. 242, 287 Strasbourg m. (Francja) 483, 551 Suazi, bryt. protekt. 544 Sudan, kr. geogr. w Afryce na pd. od Sahary 300, 301, 306, 307 — rep. (na pd. od Egiptu, w ś r o d k o w o -wschodniej Afryce; od 1 I 1956 r. niezależna republika) 53, 59, 66, 75, 100, 101, 113, 116, 119, 120, 135, 157, 164, 174, 464—467, 4 6 9 ^ 7 3 , 481 — Zachodni (republika autonomiczna Od 1960 r. z Senegalem utworzyła 579 niezależne państwo — Federację Ma­ li) 33, 34, 36, 38—40, 42, 44—49, 52, 53, 56, 58, 59, 62, 63, 67, 71—77, 79—89, 94—98, 100, 102—115, 118—122, 127— 138, 142—144, 147—149, 151, 153—161, 163, 166—185, 480, 528 — b. Sudan Francuski patrz Sudan Z a ­ chodni Sudańczycy 78, 83, 120, 133, 139, 143, 178, 184 Suenjel okręg (Finlandia) 407 Sukkur m. 394; patrz Sakkar Sulejmana Góry (Pakistan) 365, 369, 370, 380, 382, 388 Sulejman—Khil, mieszk. Gór Sulejmana (Pakistan) 370, 382 es-Suq (n. ruin m.) 41; patrz Tadmekka Surab m. (Pakistan) 381 Sus m. (Maroko) 38, 117 Sus al-aqsa m. pod Samaqanda (Maro­ ko) 155, 156, 183 Susu, z pl. Mande (Zach. Sudan) 86 Syberia (ZSRR) 179 Sycylia (Włochy) 46, 117, 162 Syjam 535 Syria 46 Szah Maksud góry (Afganistan) 388 Szal-Kot m. 364; patrz Kwetta Szama, kr., pl. na pn. wsch. od Gao (Rep. Czad) 146, 149, 151; patrz Z a ­ ghawa — Teda — Daza Szamotuły m. (Polska) 463 Szari rz. (Rep. Środkowej Afryki, dawn, teryt. Ubangd — Szari) 93, 104, 143 Szczecin m. (Polska) 463 Szellal m. powyżej Assuanu, w Nubii (Egipt) 469 Szikarpur (Shikarpur) m. (Pakistan) 364, 366, 380, 381, 395 Szikhan m. pod Kwettą (Pakistan) 375 Sztokholm m. (Szwecja) 402 Szua pl. 78; patrz Arabowie Szwajcaria 551 Szwecja 397—399, 402, 406—413, 415, 416, 418, 419, 423 Szwedzi 402, 412, 415, 475 Śródziemne Morze 36, 67, 72, 96, 116, 430, 464, 527 Św, Katarzyny góra 445 100, �580 INDEKSY Tadmekka т . , dzis. ruiny es-Suq (na pn. wsch. od Gao) 41, 42, 64, 76—79, 107, 126, 134, 169, 175, 177 — kr. 54, 55 Tadmekket m. 41, 69; patrz Tadmekka Tadżo pi, (n. hist.), patrz Dadżo Tafilelt kr., oaza (Maroko) 101, 102, 167, 180 Tagant т . , kr. (Mauretania) 92, 118 Taghara m. 167; patrz Taghaza Taghaza, (n. hist.: Hisn al-Milh oraz Tatental), m. w Zach. Sudanie (nad granicą algierską) 59, 120, 133, 148, 167—169 Taghaza Ackhalla m. 167; patrz Taghaza Tagidda n-Tessu (Taguidda-n'Tessou, Teguidda n'Tesemit) т . (Rep. Niger) 42, 169 Taherta m. (Algieria) 38 Takadda (Takedda, Tegidda), т . , hist. ' królestwo sudańskie na zach, od Air (Zach. Sudan), dzis. ruiny w Azelick m. 42, 48, 64, 74, 126, 131, 148, 155, 158, 175, 177, 178 Takedda m. patrz Takadda Takrur т . , państwo (Zach. Sudan) 39, 41, 42, 62, 67, 83, 84, 86, 96, 129, 131, 133, 140, 142, 146, 158, 160, 161, 166, 167, 177; patrz Podor m. — pl. 39; patrz Tukulor, Tucuroěs Tallensi pl. (Górna Wolta) 303, 333, 511, 512 Tamanrasset m. (Rep. Niger) 169 Tamtoucutu rn. 168; patrz Timbuktu Taimourt en Naaj 92; patrz Tamurt en-Na'aż Tamurt en-Na'aż dolina (Mauretania) 92, 118 Tanganika jez. 66 — teryt. powiernicze bryt. 306, 452, 480, 489, 490 Tangaza m. patrz Taghaza Tao m. (Libia) 78. Taqa т . , prow. (Zach. Sudan) 41, 110 Tararzas (Tarazas) т . , czyli stara Tag­ haza, w pobliżu starej Sidżilmasy 167; patrz Taghaza Tatental m. 167; patrz Taghaza Tatta m. (Pakistan) 366, 386 Tawat oazy patrz Tuat Tazukaght pl. (Mauretania) patrz Ber­ berowie Teda, mieszk. kr. Tibesti (Rep. Niger i Czad) 37, 58, 64, 75, 78, 112, 113, 124, 131, 133, 135, 137, 146, 148—150, 176, 177 Teda—Daza 43, 50, 77, 80, 113; patrz Tubu Teda—Daza—Zaghawa, mieszk. Tibesti i Ennedi (Rep. Niger, Czad i Sudan) 83 Tegaza rn. 167; patrz Taghaza Tegidda m. 42; patrz Takadda Teguidda n'Tesemit т . patrz Tagidda n-Tessu Tell Atrib (Athribic) m. (Egipt) 464—466, 471, 473 Tell Edfou m. (Egipt); patrz Edfu Temne pl. (Sierra Leone) 71 Tenda pl. (Gwinea) 71 Terga pl. 184; patrz Berberowie Tessaua rn. (Zach. Sudan) 81, 113 Thal т . (Pakistan) 382 Tharra m. (Pakistan) 381 Tibesti т . , kr. (Rep. Niger na pograni­ czu z Libią) 37, 59, 75, 77, 78, 93, 96, 104, 112, 113, 115, 124, 131, 133, 135, 146, 150 Tichitt (Tiszit) m. (Zach. Sudan) 33, 168, 170 Tikopia wyspa i pl. (Oceania) 539—543 Timbuktu (Tambueutu, Tombutto) m. (Zach. Sudan) 35, 48, 54, 59, 64, 68, 76, 79, 93, 97, 99, 103, 108, 115, 124, 125, 127, 128, 131, 134, 135, 138, 141, 142, 144, 147, 151, 155, 158, 161, 164, 167, 169, 170—173, 177—180 Timé т . (Gwinea) 90, 153, 154, 157, 173 Tintellust т . (Rep. Niger) 59, 132 Tirekka m. patrz Tirka Tirka rn. (Zach. Sudan) 144 Togo (niezależna republika od 1960 r.) 452, 550 Tombutto m. 54, 106, 127, 167; patrz T i m ­ buktu Tonqala т . w Nubii (Egipt) 469 Torne (Torno) rz., jez., też okolica (Szwecja) 407 Toruń m. (Polska) 444, 462 Tozeur m. patrz Tuzer �INDEKSY Transwal (Związek Pd. Afryki) 227, 262 Triobrandzkie Wyspy (Oceania) 428 Tryipolitania kr. (Libia) 33, 37, 38, 81, 116, 164, 169 Tuaregowie pl. (Zach. Sudan) patrz Ber­ berowie Tuat (Tawat) oazy (Algieria) 48, 148, 155 Tubu, pl. zarnieszk. w Tibesti 37, 43; patrz Teda—Daza Tubu—Reszade, pl. z Tibesti 113, 150 Tucuroes pl. 39; patrz Tukulor, Takrur Tukama pl. patrz Barkami Tukulor (Takrur, Tucuroes) pl. (Fed. Mali) 39, 86, 111 Tulup (Afryka Pn. Zach.) 161 Tuluza m. (Francja) 483, 484, 551 Tunezja 115—117, 123, 136; zob. też T u ­ nis kr. Tunis kr. 33, 37, 38, 41, 48, 81, 164, 553; patrz Tunezja Tunis m. 46, 99, 114, 116 Turbat m. (Pakistan) 381 Turcja 179 Turcy 539 Turkiestan kr. (ZSRR) 365, 366 Turkmenia kr. (ZSRR) 365, 375 Tutak prow. (Rep. Niger) 169 Tuzer (Tozeur; Qastilija, n. hist.) m. (Tunezja) 117, 123, 136, 164 Twi, grupa pl. (Gwinea) 88 Twito m. (Ghana) 35 Tzitzikarna, grota, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 205, 206, 288 Ubangi—-Szari kr. (obecnie niepodległa Republika Środkowej Afryki) 66 Ufaran m. patrz Offaran Uganda (kol. bryt.) 307, 452, 480, 488, 490 Uholo m. (Kenia) 310, 330 Uhrcza rz. (USRR) 437 Ulil m. patrz Aulil Umar kr. w Afryce Pn.-Zach. 70, 74, 132, 173 Umgarana m. w Pondolandzie, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 286 Unia Południowej Afryki (Związek Po­ łudniowej Afryki) 227 , 228, 289, 290, 294, 480, 491, 544—547 Usta Mohammad m. (Pakistan) 381 Uthal m. (Pakistan) 381 581 Vaal rz. w Oranii (Związek Pd. Afryki) 279 Västerbotten kr. (Szwecja) 398, 409, 421 Vilhelmina okręg w Västerbotten (Szwe­ cja) 416 Wad m. (Pakistan) 381 Wadaj kr. (Rep. Czad) 31, 43, 48, 53, 59, 66, 78, 80, 93, 99—101, 112, 113, 116, 120, 131, 133, 135, 157, 164, 179, 182 Wadan (Ouadane) m. (Mauretania) 33, 118, 141, 168, 176; patrz Guaden Waddan oaza patrz Sokna Wadi Nun m. (Maroko) 167; patrz Offa­ ran Walata (Oualete; n. hist.: Gualata, Iwa­ latan) oaza (Zach. Sudan) 33, 39, 48, 56—59, 63, 65, 67, 71, 81, 82, 89, 92, 105, 110, 111, 113, 119, 125, 129, 133, 137, 139, 145, 160, 162, 167, 168, 170, 172, 174, 176, 181, 184; patrz Oualete Walo, prow, w Senegalu (Fed. Mali) 166 Wam (Dormaa) m. (Ghana) 35 Wangara 39; patrz Bilad at-tibr (oraz hist. Ghana) —• też określenie ludu 39; patrz Mande Waram państwo (Mauretania) 39 Wardżlan kr. 106; patrz Wargla Wargla (Ouargla) m., kr. (Algieria) 38, 74, 106, 120 Warszawa m. 425, 429, 431, 433, 446, 448, 462, 498 Waszyngton m. (USA) 535 Waziri pl. (Pakistan) 370, 394 Wełna, pow. Chodzież (Polska) 445 Wenziga patrz Guenziga Węgry 462, 491, 495 Wiaro m. (Pakistan) 381 Wielka Brytania (Anglia) 462, 480, 488, 490, 491, 500, 522, 523 Wielkie Jeziora (Afryka Środkowa) patrz Kraina Wielkich Jezior Wielkopolska kr. (Polska) 435, 443, 444 Wieluń m. (Polska) 444 Wiktorii jez. 210, 299, 301, 306, 307, 312 Wilton m. pod Alicadale, K r a j Przyląd­ kowy (Związek Pd. Afryki) 286 — przemysły w i l t o ń s k i e (kultura archeo­ logiczna) 207, 211, 278, 280, 282, 284, 286—292, 294 �INDEKSY 582 Wolne P a ń s t w o Orania patrz Orania (Związek Pd. Afryki) Wolof, p a ń s t w o hist. (Fed. Mali) 39 Wolofowie pl. (Fed. Mali) 39, 58, 59, 61, 62, 67, 71, 82, 89, 92, 97, 101, 103, 106, 108, 111, 112, 114, 128, 146, 149, 152, 156—158, 165, 173, 175, 177, 181, 183 Wolta rz. (Afryka) 42, 173 — kr. 78, 87, 98; zob. też Górna Wolta Wołyń kr. (USRR) 435 Wonderwerk, grota w Grikwalandzie Zach., K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 280 Wrocław m. (Polska) 444, 462, 463 Wybrzeże Kości Słoniowej (państwo) 453 Wyspa św. Tomasza 100 Wyspy Seychellskie patrz Seszele — Zielonego Przylądka 162, 163 Xingu rz. (Brazylia) 548, 549 Yale m. (USA) 504 Ygild (Idjil sebkhe, Idżil sebcha, Idżil kudjat) m. (Mauretania) 134, 135, 168, 170 Zab kr. (Algieria) 120 Zabu m. (Algieria) 106 Zafgu m. (Fed. Mali) 176, 182 Zaghard m. (Zach. Sudan) 57 Zaghawa kr. (Rep. Czad, na pograniczu z Rep. Sudan) 43, 53, 120 — grupa pl. 43, 53, 65, 75, 93, 131, 135, 149, 159, 177, 180, 182 Zaghawa—Teda—Daza 151, 177 — Szama 146, 149, 151 Zahidan m. (Iran) 365 Zambezi rz. w Afryce 210, 240, 289 Zanaga pl. patrz Berberowie Zanfara kr. (Nigeria) 55, 65, 69 Zanzibar 102 Zaria kr. (Nigeria) 42, 72, 89, 162 Zawiła m. w Fezzanie (Libia) 77, 83, 149; patrz Zulla Zegzeg kr. (Nigeria) 55, 107 Zenaga pl. (Azeneghes, Sanhadża, Zana­ ga, Znaga) patrz Berberowie Zhob okręg w Pendżabie (Pakistan) 368, 383 Zielony Przylądek 71 Ziemia Lubuska (Polska) 443 Zimbabwe m. (Rodezja Pd.) 275, 290 Złote Wybrzeże (Ghana) 481 Znaga 33; patrz Zenaga (Berberowie) Zuila m. 149; patrz Zawiła Zulu (Zulusi) pl., mieszk. Związku Pd. Afryki; patrz Bantu Zuru pl. (Nigeria) 59; zob. też Hausa Związek Południowej Afryki patrz Unia Południowej Afryki Związek Socjalistycznych Republik R a ­ dzieckich (ZSRR, też Rosja) 397, 406, 408, 439, 479—481, 491, 505 Zyrianie, pl. lapońskie (Finlandia) 407 Żytomierz m. (USRR) 426 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/384ad4d17778e5f62bb2866f82044803.pdf 724c7046362051bc16c40894544f3724 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1657 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1534 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.225-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dylematy tożsamości europejskich pod koniec drugiego tysiąclecia, J. Mucha, W. Olszewski (red.), Toruń U M K , 1997, ss. 328 Omawiana praca jest zbiorem tekstów wygłoszonych w roku 1996 na międzynarodowej konferencji „Cultural Problems of Europe at the End of the 20th Century" w ośrodku toruńs­ kiego Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Bachotku koło Brodnicy. Jej organizatorzy, a także redaktorzy tomu, J. Mucha i W. Olszewski, we „Wstępie" stwierdzili ogromną popu­ larność problematyki związanej z tożsamością w ogóle, a europejską w szczególności, a także - ze sprawami etnicznymi, mniejszościami narodowymi itp. Całość została podzielona na cztery części wyznaczające następujące kręgi zainteresowań: Jedna Europa czy dwie Europy?; Wielokulturowość na Zachodzie, wielokulturowość na Wschodzie; Migracje a tożsamość narodowa oraz Badania empiryczne nad tożsamościami narodowymi. Wielość konceptualizacji i metodologii. Głos zabrało 15 autorów. Opublikowane teksty w języku polskim lub angielskim doczekały się odpowiednich streszczeń, analogicznie w angielskim lub polskim. Po lekturze całości można zaproponować pewien „katalog" poruszonych problemów. Domi­ nującym było pytanie - czym w zasadzie powinna być zjednoczona Europa? W. Burszta („Dwie Europy") przypomniał tradycje idei dotyczącej właśnie tej kwestii, by skupić się na zagadnieniu tożsamości europejskiej. Procesy zjednoczeniowe mające miejsce w Europie wywołują wiele emo­ cji. Większość polityków i naukowców podkreśla jednak, że nie mogą być one jednoznaczne z niwelowaniem kultur narodowych i mniejszych grup etnicznych. Jedność bowiem nie powinna oznaczać jednolitości. Podobnie kwestię tę przedstawia W. Burszta. Slogan , jedność w różnorod­ ności" w odniesieniu do kultury oznacza dostrzeżenie tego, co lokalne, narodowe. Nie ma mowy 0 jakiejkolwiek nadrzędności wartości europejskich, bo „projekt wspólnoty europejskiej to z pew­ nością Europa wzięta w cudzysłów w tym sensie, iż zawieszeniu ulec musi większość jej tradycyj­ nych wyznaczników tożsamościowych, rozpisanych na poszczególne narody i państwa" (s. 49). Problematykę tę dostrzeżemy również u B. van Steenbergena oraz W. Olszewskiego. Ostatni z nich, w tekście „Zróżnicowanie etniczno-narodowe - bogactwo czy dziedzictwo przeklęte współczesnej Europy. Przypadek polskich Kresów", zastanawia się czy owa wielość narodów 1 grup etnicznych charakteryzująca Europę powinna ją wzbogacić, czy dostarczyć kłopotów. M. Buchowski podjął zagadnienie wieloznaczności samego pojęcia „Europa" przypominając, iż dzieli się ją generalnie na: Europę Zachodnią, Środkowo-Wschodnią (tę dzieli się jeszcze na Środkową i Południowo-Wschodnią) oraz Europę Wschodnią. Szczególnie mocno została pod­ kreślona żywotność i aktualność podziału na Wschód i Zachód, czyli dwupodział na romantyczny Wschód i oświecony Zachód (por. teksty A. Bokińca, A. Kowalskiego, W. Burszty). Kolejna grupa zagadnień skupiła się wokół budzenia się świadomości młodych, odrodzonych struktur państwowych oraz grup narodowych, etnicznych. W sposób szczególny nawiązywali do nich A. Bokiniec, A. Kowalski, S. Czerwonnaja czy - próbujący wyznaczyć cechy kultury narodo­ wej - T . Nicolaidis i P. Kivisto. Bardzo blisko owej problematyki znalazła się wielokulturowość rozumiana jako podstawowy wyznacznik wspólnoty europejskiej. Poznajemy (W. Burszta) nadzieje - przywołanie gastronomicznej koncepcji narodu, według której naród nie jest żadnym „historycz­ nym depozytem trwałych i niezmiennych wartości, ale swoistą symboliczną «karta dań», układaną przez wszystkich, którzy na daną narodową wspólnotę się składają" (s. 46) - czy generalnie renesans tożsamości narodowych, etnicznych i rasowych (P. Kivisto), ale też i obawy związane z multikulturalizmem „kontrolowanym" (W. Burszta) czy inwazją „nowych" Europejczyków ze �226 RECENZJE I OMÓWIENIA Wschodu. Zaprezentowane zostały (B. van Steenbergen) cztery wizje przyszłości: nadchodzące „zderzenie cywilizacji", które będą podtrzymywać swą odrębność, pojawienie się kulturowego hegemona w postaci kultury amerykańskiej, „macdonaldyzacja kultury", powstanie i utrwalenie się akceptowanych przez wszystkich wartości uniwersalnych oraz Nowa Era, czyli synteza kultur zachodnich i wschodnich, w tym zwłaszcza azjatyckich. Kwestia tożsamości narodowej jest obecna w prawie wszystkich artykułach, ale szczególnie zajęli się nią autorzy przedstawiający wyniki prowadzonych przez siebie badań: W. Olszewski, S. Czerwonnaja, T. Faist, I. Kabzińska, M. Treszczyński czy J. Langer. Przedstawiono też intere­ sujące rozważania na temat kanonu kultury narodowej (T. Nicolaidisa) na przykładzie podręcz­ ników szkolnych we Francji. Można tu zaobserwować swoistą ucieczkę od omawiania czy nawią­ zywania bezpośrednio do kultury i cywilizacji francuskiej na rzecz szerszego tła ogólnoeuropej­ skiego (eur ocen try zm). Zagadnienia asymilacji, integracji imigrantów, przedstawiają teksty T. Faista i M . Abdalli. Pierwszy z autorów porównuje zachowania imigrantów w USA i w Niemczech wskazując, iż amerykański system pluralistyczny jest bardziej otwarty na „innych". Interesująca analiza funk­ cjonowania i znaczenia instytucji etnicznych powoływanych z jednej strony dla podtrzymywania etnicznej tożsamości, a z drugiej w celu ułatwienia włączania się do społeczeństwa przyjmującego. Asyryjczycy w Szwecji (M. Abdalla) mają wielkie kłopoty z utrzymaniem swojej tożsamości narodowej mimo proimigracyjnej polityki państwa szwedzkiego. Wreszcie opracowanie (K. Szymańska) dotyczące cudzoziemców w Polsce, które spełnia dwa zadania: jest przeglądem stanu wiedzy na ten temat oraz sygnalizuje obszary niewiedzy, pod­ suwając tematy, problemy czekające na swoich badaczy. Prezentowana praca zasługuje na uwagę. Dostarcza bowiem wiele materiału na temat dyle­ matów tożsamości i europejskiej i europejskich widzianych z różnych perspektyw: politycznych, społecznych, socjologicznych, wreszcie kulturoznawczych. To, moim zdaniem, wartościowe i po­ budzające do refleksji opracowanie naukowe. Niestety, na rynku księgarskim ta interesująca publikacja jest dość trudno dostępna, a - myślę - powinni po nią sięgnąć wszyscy ci, którym losy wspólnej Europy nie są obojętne. Jej zwolennicy, ale i przeciwnicy. Urszula Kaczmarek Potencjał spoleczno-kulturowy polskich pograniczy, Z. Jasiński, T. Lewowicki, J. Nikitorowicz (red.), Opolska Oficyna Wydawnicza, Opole 1998, ss. 189 Prezentowana praca stanowi efekt badań prowadzonych w latach 1995-1997 w ramach projektu badawczego „Poczucie tożsamości narodowej i plany życiowe mieszkańców pograniczy". Zagadnienie to ma znaczenie czysto poznawcze dla nauk o kulturze, ale o jego randze badawczej decyduje bardziej aspekt praktyczno-polityczny i społeczny. Ustalenie bowiem, jak w kulturowej rzeczywistości pograniczy etnicznych i państwowych zarazem kształtuje się, utrzymuje i ewentualnie przeobraża tożsamość narodowa jego mieszkańców, jak stan świadomości narodowej wpływa na orientacje życiowe ludności pogranicza, czy i w jakiej mierze ukierunkowuje jej zamierzenia życiowe, ma niebagatelne znaczenie dla państwa. Struktura i stosunki narodowościowe na obszarach przygranicz­ nych muszą być brane pod uwagę w polityce zagranicznej każdego kraju, dotyczącej w szczególności krajów sąsiednich. Dogłębna znajomość realiów społeczno-kulturowych pogranicza to przede wszystkim możliwość przewidywania i zapobiegania sytuacjom konfliktowym mającym tutaj bezpośrednie „przełożenie" na „wielką" politykę i bezpieczeństwo zewnętrzne państwa. Dla kraju zainteresowanego utrzymaniem stabilności zasiedlenia pogranicza istotne znaczenie ma nie tylko stan świadomości narodowej jego mieszkańców, ale również ekonomiczne związanie ich z tym terenem. Stąd konieczność planowego społeczno-gospodarczego rozwoju stref przy­ granicznych, dającego perspektywy życiowe miejscowej ludności. Rozpoznanie aktualnych zamie- �RECENZJE I OMÓWIENIA 227 rzeń życiowych młodych mieszkańców pogranicza pokazać może, na ile łączą oni swoje losy zawodowe i życie z regionem przygranicznym, jakie czynniki warunkują ich wybór miejsca bytowania i kariery zawodowej czy ewentualne decyzje migracji. Poczynione ustalenia składać się mogą na argumentację optującą za prowadzeniem odpowiedniej polityki gospodarczego rozwoju obszarów przygranicznych, co nie dla wszystkich uczestników praktyki politycznej jest sprawą oczywistą. Wielu z nich - bazując na potocznej obserwacji dotyczącej żywiołowej wymiany handlowej w pasie nadgranicznym - przekonanych jest, że rozwój ekonomiczny tych terenów dokona się bez ingerencji państwa w rezultacie działania li-tylko mechanizmów wolnorynkowych. Złudności tej wizji doświadczają obecnie uczestnicy przygranicznego handlu, który po okresie kilkuletniej prosperity nie zapewnia już im stabilizacji ekonomicznej, a w dalszej perspektywie nie daje wszystkim gwarancji bezpieczeństwa socjalnego. W myśl zapowiedzi redaktorów tomu, zamieszczone w nim teksty koncentrują się na trzech podstawowych zagadnieniach: „po pierwsze - potencjał społeczno-kulturalny pogranicza (po­ graniczy), po drugie - poczucie tożsamości narodowej młodzieży, po trzecie - plany życiowe młodzieży" (s. 9). Zapowiedź ta korygowana jest kilka stron dalej, gdzie uzyskujemy informację, iż w tomie tym przedstawia się jedynie kwestie potencjału społeczno-kulturowego - zgodnie zresztą z tytułem opracowania - zagadnienia następne pojawią się natomiast w projektowanej publikacji zatytułowanej „Plany życiowe młodzieży z terenów pogranicza". Podstawowe pytanie związane z tytułem opracowania brzmi: Jaką sferę rzeczywistości uznaje się w omawianej pracy za potencjał społeczno-kulturowy? Odpowiedź znajdujemy w artykule Tadeusza Lewowickiego i Zenona Jasińskiego, wprowadzającym do problematyki omawianego tomu, prezentującym ogólne założenia teoretyczne badań i stanowiącym wstępne podsumowanie rezultatów badawczych. Ze stosownych deklaracji terminologicznych wynika, iż pojęcie poten­ cjału społeczno-kulturowego zakłada globalne (antropologiczne) rozumienie kultury jako wszel­ kiego rodzaju działalności ludzkiej i jej wytworów. Niezrozumiałe tedy staje się rozłączne trak­ towanie potencjału społeczno-kulturowego i potencjału gospodarczego, znajdujące wyraz w wypo­ wiedzi, iż „uzupełnieniem i rozszerzeniem opisu potencjału społeczno-kulturowego są podstawowe informacje o potencjale gospodarczym regionów przygranicznych (po obu stronach granicy), handlu, współpracy w różnych dziedzinach życia" (s. 9). Według wcześniejszego oświadczenia Autorów wymienione przez nich elementy potencjału społeczno-kulturowego to „składniki naj­ ważniejsze i uznawane oraz uwzględniane w typowych charakterystykach potencjałów społeczno-gospodarczych". W rzeczy samej poszczególne teksty przedstawiają przede wszystkim obecny stan infrastruktury społecznej (w tym kulturalnej i oświatowej) i ekonomicznej terenów przy­ granicznych warunkującym ich rozwój, uzupełniony o syntetyczny opis historyczny (i niekiedy etnograficzny) tych obszarów oraz aktywność kulturalną ich mieszkańców. Jak rozumiem, rezygnacja Autorów wszystkich artykułów z terminu „infrastruktura społeczna (społeczno-kulturowa)" na rzecz terminu „potencjał społeczno-kulturowy" ma określać możliwości roz­ wojowe rejonów przygranicznych, wyznaczone przez całość czynników społeczno-kulturowych, z przewagą - gospodarczych. Zgodnie z łacińskim żródłosłowem „potencjał" to zasób możliwości, mocy, zdolności wytwórczej tkwiący w czymś. Stąd też określa się w recenzowanym tomie potencjał społeczno-kulturowy jako „możliwości [...] związane z zasobami dóbr kultury (duchowej i materialnej; także instytucjami dysponującymi tymi dobrami) i zasobami ludzkimi. Na opis tych zasobów składają się głównie - historia i tradycje regionu, swoistości określonego pogranicza, sieć osadnicza i ludność, informacje dotyczące struktury zatrudnienia, strategii rozwoju regionu, kultury i oświaty, ruchów społeczno-regionalnych, życia religijnego". W tego rodzaju badaniach można wykorzystać również pojęcie podłoża kulturowego (historycznego) stosowane przez Ludwika Krzywickiego i Kazimierza Dobro­ wolskiego, szczególnie w tych rozważaniach, w których przedstawia się zastaną kulturę pogranicza. W omawianym zbiorze mamy zatem teksty charakteryzujące: strukturę demograficzną, stan infrastruktury społecznej i gospodarczej, zatrudnienie i bezrobocie, system kształcenia oraz wybrane dziedziny uczestnictwa w kulturze na pograniczu polsko-białoruskim (Jerzy Nikitorowicz), zachodnim, polsko-niemieckim (Urszula Kaczmarek), południowo-zachodnim �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA (Franciszek Adamczyk), polsko-czeskim, z dokonanym podziałem na kilka stref, z wyodrębnie­ niem Cieszyna jako specyficznego miasta pogranicza (Zenon Jasiński, Jolanta Suchodolska, Marek Skawiński). Mamy tu także opis czeskiej strony naszego południowego pogranicza etniczno-kulturowego (Blahoslav Kraus). Charakterystyka każdego obszaru dokonywana jest wedle dość jednolitego schematu, z pewnymi odmiennościami eksponującymi określone elementy danego terenu typowe czy specyficzne dla niego. Generalnie rzecz biorąc jest to opis socjograficzno-statystyczny, a zatem zapełniony faktami i materiałem statystycznym zamieszczonym głównie w tabelach. Wysiłek Autorów w zebraniu i porządkującym przedstawieniu danych różnego rodzaju wart jest podkreślenia. Daje o sobie jednak znać niedostatek interpretacji owych danych, pokazujących czytelnikowi właśnie owe możliwości rozwojowe, wskazujących na kierunek przewidywanych zmian i przeobrażeń społeczno-kulturowych stref przygranicznych. Ogólne uwagi w tym zakresie znajdujemy w artykule wprowadzającym, pożądane byłyby wszelako uwagi podsumowujące i skonkretyzowane zarazem w poszczególnych opracowaniach. Autorzy założyli jednak, iż ich opracowania będą miały charakter czysto opisowy, idiograficzny, będą rodzajem sprawozdania z dokonanych ustaleń faktograficznych. Świadczy o tym częste określanie prezentowanej publikacji jako „raportu". Całość zatem ma charakter materiałowy i specjalistyczny, i jako taka nie może raczej liczyć na szeroki krąg czytelników. Będzie głównie służyła jako podstawowe, podręczne i poręczne źródło informacji o scharakteryzowanych w niej terenach przygranicznych, wykorzystywanych dla celów naukowo-badawczych i edukacyjnych, w szczególności upowszechniania wiedzy o regionie. To jest jej zasadniczy walor jako traktowanego odrębnie opracowania, bez powiązania z zapowiadaną publikacją. Uważam, że dla czytelności i poczytności tego tomu korzystniejsze byłoby wydanie go łącznie z zamierzonym opracowaniem, jeśli stanowić ma on podstawę i kontekst do przedstawienia perspektyw i planów życiowych mieszkańców terenów przygranicznych. Każdy rozdział tego zbioru mówiący o potencjale społeczno-gospodarczym konkretnego pogranicza, winien raczej stanowić pierwszą część szerszego tekstu traktującego łącznie o infrastrukturze społeczno-gospodarczej i kulturalnej, a dalej o kwestiach identyfikacji narodowej oraz owych planach życiowych, uwarunko­ wanych w dużej mierze przez czynniki społeczno-gospodarcze, charakteryzujące dany podregion. Nie zrywa się wówczas merytorycznej ciągłości z dalszym tekstem, umożliwiającej „od razu i na świeżo" całościowy ogląd poznawczy owej sfery rzeczywistości, i co istotniejsze dałoby się uchwycić przy lekturze związek między obiektywnymi możliwościami rozwojowymi obszarów przygranicjmych, a możliwościami realizacji indywidualnych celów życiowych. Rozumiem jednak, że realizacja wyznaczonych etapów badań wymaga ich publikacyjnego podsumowania, zapewniającego funkcjono­ wanie już osiągniętych rezultatów w obiegu naukowym, z możliwie aktualnymi danymi. W tym miejscu nasuwa się dalsza uwaga czy nie należałoby uzupełnić charakterystyki poten­ cjału społeczno-gospodarczego i edukacyjnego opisem jego potocznego postrzegania, tak jak widzą go mieszkańcy pograniczy. Sądzę, odwołując się do pewnych twierdzeń socjologicznych, iż nie tyle obiektywny stan infrastruktury społeczno-gospodarczej danego obszaru, warunkujący możliwości jego rozwoju, ile postrzeganie owych możliwości przez ludzi, przymierzone przez nich do indywidualnej sytuacji życiowej, określa ich plany życiowe. Od ich indywidualnego, subiek­ tywnego widzenia realiów mikroekonomicznych, swojego miejsca zamieszkania, ujmowania go w kategorii atrakcyjności ekonomicznej, zależy w dużej mierze ocena własnych szans podniesienia poziomu życia, perspektyw zawodowych, a w konsekwencji ewentualna decyzja o migracji na tereny o urzeczywistniających się możliwościach rozwoju gospodarczego. Euroregiony i współpraca transgraniczna - o czym piszą Autorzy zamieszczonych tekstów, widząc w tym podstawową i realną możliwość rozwoju obszarów przygranicznych - dają miesz­ kańcom pograniczy nadzieję stałego zatrudnienia i budowania indywidualnej przyszłości ekono­ micznej. Okoliczność ta może się okazać głównym czynnikiem determinującym świadomy wybór regionu przygranicznego jako miejsca zamieszkania, świadomą decyzję pozostania na tym terenie, związania swoich losów życiowych z tym właśnie miejscem. Powody natury ekonomicznej będą wielekroć decydowały o wyborze miejsca do życia w zjednoczonej Europie, wpływając na iden­ tyfikację państwową i narodową. Sygnalizuje to tekst T . Lewowickiego i Z. Jasińskiego. Ten �229 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA interesujący problem w odniesieniu do mieszkańców pogranicza etniczno-kulturowego podjęty zapewne będzie w następnym tomie. Podsumowując poczynione uwagi stwierdzić należy, iż zaprezentowana publikacja to praca potrzebna dla poznania rzeczywistości społeczno-kulturowej Polski. Orientuje w materialnych i organizacyjnych możliwościach rozwoju regionów przygranicznych, przedstawia rzetelny obraz wybranych dziedzin życia społecznego na tych terenach. Autorzy wykonali pracę badawczą, która pozwoli innym na korzystanie z ich publikacji jako podstawowej bazy źródłowej. Jan Grad Ludwik Bielawski, Aurelia Mioduchowska: Kaszuby, część I - Pieśni obrzędowe, ss. 278; część II - Pieśni powszechne, ss. 402; część III - Pieśni powszechne i zawodowe, ss. 308, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1997-1998 W wydawanej przez Instytut Sztuki PAN, pod redakcją Ludwika Bielawskiego, serii Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, którą w zakresie folkloru można uznać za współczesną kontynuację dzieła Oskara Kolberga, ukazał się drugi tom poświęcony regionowi kaszubskiemu. Edycja zawiera autentyczne śpiewy i muzykę ludową Kaszub, ukazane w szerokim kontekście kulturowym. Podstawą publikowanego zbioru są materiały zebrane na Kaszubach po II wojnie światowej, w przeważającej mierze na początku lat pięćdziesiątych (przechowywane w Instytucie Sztuki PAN), a także materiały publikowane w X I X i X X wieku. Taka koncepcja wydawnicza umożliwiła ukazanie szerokiego spektrum folkloru kaszubskiego, łącznie z najstarszymi, często dawno już zapomnianymi śpiewami czy formami instrumentalnymi. Stosunkowo niewielka różnorodność stylistyczna melodii kaszubskich - ze względu na mniej­ szy udział w repertuarze regionu pieśni obrzędowych i przyśpiewek - spowodowała, że zre­ zygnowano z poddania materiału dwukrotnej klasyfikacji: tekstowej oraz muzycznej i w konse­ kwencji z opracowania dwóch części zbioru: pierwszej, zawierającej tylko teksty i drugiej - z melo­ diami (pod którymi podpisano tylko jedną zwrotkę tekstową) i z muzyką instrumentalną (jak to miało miejsce w pierwszym tomie serii, obejmującym region kujawski ). Wątki pieśniowe ułożono według kryterium funkcji i treści, przy czym wybrane warianty tekstowe uzupełniono ciekawszymi wariantami melodycznymi, których teksty nie zostały wybrane do publikacji, jednak melodie zasługują na to, żeby się w niej znaleźć. Całość zbioru obejmuje: 670 wątków tekstów pieśni (z wariantami - 1373 tekstów), którym towarzyszą 1423 warianty melodii, 82 wątki melodii instrumentalnych (z wariantami - 113 melodii), 19 tekstów recytowa­ nych i 1 opis obrzędu (ścinania kani). Wątki pieśniowe opatrzone są komentarzem, a także bibliografią wskazującą zbiory archiwalne i prace publikowane zawierające tworzące wątek wa­ rianty. Należy podkreślić, że biografie poszczególnych wątków mają zakres ponadregionalny 1 - ogólnopolski lub nawet pozapolski. Część materiałową pracy poprzedza obszerny „Wstęp". Znajdujemy w nim historię badań folkloru kaszubskiego, charakterystykę obrzędów i zwyczajów kaszubskich - ujętych w cyklu życia ludzkiego i w cyklu rocznym. Omówiono rodzaje i gatunki śpiewów kaszubskich, z uwzględnieniem ich związków z repertuarem ogólnopolskim, a także z muzyką niemiecką. Rozdziały wstępne zawierają też opisy tańców, instrumentów muzycznych, kapel, jak również charakterystykę gwar kaszubskich. Na uwagę zasługuje niespotykane w tak szerokim ujęciu ukazanie sylwetek wykonawców ludowych (106 biogramów). Pracę usnipełniają indeksy: miejscowości, wykonawców, incipitów tekstowych, incipitów muzycznych (przedstawio­ nych tu w oryginalnej cyfrowej postaci) oraz wykaz źródeł i literatura przedmiotu. Zbigniew Jerzy Przerembski 1 Barbara Krzyżaniak, Aleksander Pawlak, Jarosław Lisakowski: Kujawy, część I - Teksty; część II - Melodie, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków, 1974-1975. �230 RECENZJE I OMÓWIENIA „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 1: 1997, ss. 259; t. 2: 1998, ss. 282, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego W 1997 r. ukazał się 1 numer „Wrocławskich Studiów Wschodnich", redagowanych przez Czesława Hernasa, Adolfa Juzwenko, Antoniego Kuczyńskiego i Krystyna Matwijowskiego. W słowie „Od Redakcji" Cz. Hernas pisze: „Można sądzić, że dzisiaj istnieją już warunki do rzeczowego przedstawienia relacji polsko-rosyjskich: tego, co nas dzieli i łączy, związków i konfliktów, faktów i stereotypów, a rysujące się zbliżenie kulturowo-polityczne po obu stronach dawnych i nowych granic stanowi dodatkową motywację do prowadzenia obiektywnych, wspó­ lnych badań". „Wrocławskie Studia Wschodnie" nie są jednak poświęcone wyłącznie relacjom polsko-rosyjskim (chyba, że termin ten będziemy rozumieli bardzo szeroko). Tematyka pisma jest znacznie bardziej rozległa i obejmuje wybrane zagadnienia z zakresu stosunków między Polską i jej wschodnimi sąsiadami (nie tylko Rosjanami). Wiele miejsca poświęcono też problemom Polaków na terenach dawnego Związku Radzieckiego i stosunkom narodowoś­ ciowym, a tu m.in. polityki władz bolszewickich do ludności polskiej na Ukrainie w latach 1921-1939 (artykuł Janusza M.Kupczaka, w 1 tomie „Studiów"), źródłom antagonizmu polsko-ukraińskiego (Bronisław Pasierb, t. 2), sposobom ukraizowania polskiej inteligencji we Lwowie (Grzegorz Hryciuk, t. 2), zniewoleniu mieszkańców Wilejszczyzny przez władze sowieckie (Franciszek Sielicki, t. 1). Autor tego tekstu omawia następujące formy działania władz: odebranie niepodległości, utworzenie obozów jenieckich dla żołnierzy wracających z frontu niemieckiego, utworzenie władzy totalitarnej, narzucenie obcych szkół, ograniczenie wolności wyznaniowej, wcielenie ludności do Armii Czerwonej i batalionów roboczych, aresztowania i więzienia, wy­ wózki na Syberię, rabowanie ludności przez partyzantów, narzucanie mieszkańcom narodowości białoruskiej, utrudnianie repatriacji. Stosunkowo mało znaną kartę z dziejów polskich zesłańców (Sybiraków) odsłania Barbara Jędrychowska, ukazując - na podstawie wybranych pamiętników - udział tej grupy w pracy nauczycielskiej i wychowawczej (t. 2). Jerzy Supady, opierając się na relacjach byłych więźniów Gułagów, omawia natomiast główne przyczyny zgonów w łagrach sowieckich (t. 2). Bezpośrednie relacje świadków są też podstawą opracowania poświęconego ewakuacji więzień sowieckich z Kresów Wschodnich I I RP w czerwcu i lipcu 1941 r. (Krzysztof Popiński, t. 2). Uwagę autorów przyciąga także kwestia liczebności ludności polskiej m.in. w dystrykcie Galicji i na Wołyniu w latach 1942-1943 (art. G . Hryciuka, 1.1) oraz na Litwie - według danych spisu z 27 maja 1942r. (art. Aleksandra Srebrakowskiego, t. 1). W „Studiach" znajdziemy również materiały na temat religijności. Walce duchowieństwa 0 granicę wschodnią poświęcony jest artykuł Michała Pieli (t. 2). W tym samym tomie Roman Dzwonkowski omawia losy hierarchii i administracji kościelnej w ZSRR w latach 1917-1937. Poznajemy ponadto nieznane dotąd odsłony biografii postaci na trwałe związanych ze Wschodem: Rufina Piotrowskiego - autora najgłośniejszych polskich pamiętników syberyjskich z X I X w. (art. Wiktorii Śliwowskiej, 1.1) i Ewy z Wendroffów Felińskiej - autorki wspomnień z zesłania oraz pamiętników z okresu dzieciństwa i młodości spędzonych na Litwie i Wołyniu (W. Śliwowska, t. 2). A. Kuczyński przypomina sylwetkę Bronisława Piłsudskiego, „wielkiego eksploratora Sacbalinu i kraju Nadamurskiego", omawiając działalność Instytutu Dziedzictwa B. Piłsudskiego przy Sachalińskim Okręgowym Muzeum Krajowym. Ten sam autor, wspólnie ze Zbigniewem Wójcikiem, przybliża Czytelnikom postać Jana Michała Witorta - działacza socjalistycznej orga­ nizacji antycarskiej działającej w Wilnie i w Warszawie, zesłanego do Archangielska, badacza, korespondenta wielu czasopism „z prowincji litewskiej". Zebrana przez autorów bibliografia prac Witorta liczy ponad 200 pozycji. W tekście zamieszczono także wybór publikacji o tym badaczu 1 działaczu w jednej osobie. Artykuł Marcina Samsonowicza-Gorskiego poświęcony jest działalności W.K. Arsieniewa - pisarza i badacza dalekowschodnich terenów Rosji, m.in. Kraju Ussuryjskiego i Amurskiego. W trakcie badań Arsieniew spotykał się ze Stanisławem Poniatowskim. Omawiane materiały są też przyczynkiem do biografii tego - tak rzadko dziś wspominanego w Polsce - badacza (t. 2). �RECENZJE I OMÓWIENIA 231 Poszukiwania archiwalne, zapisy wspomnień osób, które stały się świadkami, uczestnikami i ofiarami wydarzeń i procesów historycznych pozwalają ocalić od zapomnienia wiele postaci. Niektóre z nich, jak np. Jarosław Tyszyński - rzeźbiarz i malarz tworzący na początku X X w., nauczyciel rysunku J. Czapskiego, związany z Mińskiem, Lwowem, Krakowem, Paryżem i War­ szawą, Sybirak - mają udział w rozwoju kultury kilku narodów. Są jednocześnie przykładem losów kształtowanych i przeżywanych w warunkach dramatycznych wydarzeń historycznych. Stanowią również znakomity przykład ksystalizowania się tożsamości narodowej w zmieniającej się rzeczywistości (art. Iwony Kabzińskiej, t. 1). W każdym numerze „Studiów" znajduje się rozbudowany dział Recenzji, w którym prezen­ towane są wybrane prace dotyczące problematyki wschodniej. Na szczególną uwagę zasługują omówienia książek wydawanych na Litwie i Ukrainie, jak też na Zachodzie, trudno dostępnych na naszym rynku. W tomie 2 znajduje się też Kronika, w której omówiono ważniejsze wydarzenia naukowe i wystawiennicze łączące się tematycznie z badaniami wschodnimi. Ten przegląd zawartości 2 numerów „Wrocławskich Studiów Wschodnich" informuje o tzw. profilu pisma, pozwala określić obszar zainteresowań Redakcji i autorów, poruszaną problema­ tykę. Omawiane dotychczas zagadnienia z pewnością nie wyczerpują tematyki wschodniej. W do­ tychczas wydanych numerach nie poruszono np. problematyki stosunków polsko-białoruskich czy polsko-łotewskich, zasygnalizowana została zaledwie kwestia relacji między różnymi wyznaniami, niewiele miejsca poświęcono działalności kulturalnej. Z pewnością zakres tematów będzie stop­ niowo poszerzany wraz z ukazywaniem się na rynku kolejnych numerów „Studiów". Od kilku lat z różnych stron rozlegają się głosy wieszczące znaczny spadek zainteresowania problematyką wschodnią, losami Polaków na terenach byłego Związku Radzieckiego. Wiele wydawnictw odmawia druku pamiętników, literatury zesłańczej i tzw. tematów martyrologicznych obawiając się ryzyka finansowego. Tymczasem studia nad procesami obejmującymi kraje należące do niedawna do obozu socjalistycznego, intensywnie prowadzone poszukiwania archiwalne i ba­ dania terenowe wskazują, że czas badań zwanych popularnie „sowietologicznymi" nie przeminął. Mówienie o niewielkim zainteresowaniu tą tematyką wynika dziś raczej z układów koniunktu­ ralnych i pobudek ekonomicznych, a także politycznych i jest dalekie od prawdy. Historycy nie powiedzieli z pewnością ostatniego zdania. Świadczą o tym także materiały publikowane na łamach „Wrocławskich Studiów Wschodnich" ukazujące nieznane wcześniej fakty, otwierające nowe karty stosunków polsko-radzieckich, polsko-ukraińskich czy polsko-litewskich, przybli­ żające realia życia za naszą wschodnią granicą w różnych okresach historycznych. Autorami artykułów są w większości badacze o renomowanych nazwiskach, z ogromnym dorobkiem i do­ świadczeniem badawczym. Gwarantuje to wysoką jakość prac. Zdecydowana większość artykułów oparta jest na źródłach archiwalnych, publikowanych po raz pierwszy. Archiwa naszych wschodnich sąsiadów kryją jeszcze wiele tajemnic czekających na odkrycie i upowszechnienie. Na terenach byłego Związku Radzieckiego prowadzone są też badania etnologiczne, socjologiczne, muzealnicze, socjolingwistyczne. Obszar ten cieszy się również zainteresowaniem historyków sztuki. Efekty badań wywołują żywe dyskusje nie tylko w środowisku naukowym, lecz także wśród osób, które bezpośrednio doświadczyły skutków polityki naszych wschodnich sąsiadów. Stosunko niewielkie zainteresowanie nimi przejawiają natomiast władze. Można mieć nadzieję, że rezultatu badań wschodnich będą systematycznie publikowane na łamach „Wrocławskich Studiów". Mam nadzieję, że redaktorzy i wydawcy WSW pokonają bariery finansowe i - wbrew odczuwalnej niechęci wielu środowisk - doprowadzą do wydania kolejnych numerów, równie interesujących, bogatych źródłowo, utrzymanych na wysokim poziomie naukowym. „Wrocław­ skie Studia Wschodnie" nie są jedynym polskim pismem specjalizującym się w tematyce wschod­ niej. Od wielu lat ukazują się: „Przegląd Wschodni", „Rocznik Wschodni", „Rocznik Polonijny", „Studia Polonijne", problematyce tej poświęcono także wiele miejsca w „Etnografii Polskiej". Fakt, iż Redakcji „Studiów" udało się przyciągnąć wielu znakomitych autorów i wypełnić dotych­ czas wydane numery cennymi publikacjami, a także - jak mi wiadomo - zgromadzić materiały do kolejnych numerów - świadczy o tym, że nie wszystko jeszcze zostało powiedziane i że nie należy się obawiać rychłego końca badań wschodnich. �232 RECENZJE I OMÓWIENIA Z niecierpliwością czekam na kolejne numery pisma, życząc Redakcji konsekwencji, uporu, pokonania trudności i nawiązania stałej współpracy z najlepszymi badaczami, których prace pozwolą Czytelnikom zrozumieć m.in. przyczyny współczesnych napięć w stosunkach z wschod­ nimi sąsiadami, zapełnić istniejące jeszcze „białe plamy" w historii Polski i państw leżących za naszą wschodnią granicą, ukazać nieznane źródła, karty kultury, postacie, których działalność w znacznym stopniu kształtowała (i kształtuje nadal) sposób patrzenia na dzieje naszego kraju i państw, z którymi związały nas losy. Iwona Kabzińska Syberia w historii i kulturze narodu polskiego, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław 1998 Rola Syberii w rosyjskim systemie karnym i bilans ofiar jego represji stanowią od lat przed­ miot gruntownych analiz historyków. Indywidualne badania prowadzone przez uczonych pol­ skich i rosyjskich, coraz bardziej skuteczna współpraca między nimi oraz poszerzenie bazy źród­ łowej o niedostępne do niedawna dokumenty przechowywane we wschodnich archiwach za­ owocowały wieloma pracami charakteryzującymi poszczególne ogniwa systemu oraz obfitują­ cymi w przykłady represjonowania ludzi obwinionych o przestępstwa polityczne i kryminalne. Dzięki temu kluczowe problemy tematyki sybirackiej mogły zostać ujęte w postaci naukowych syntez. Taki właśnie charakteT mają podsumowania dokonane w ostatnich latach przez Wiktorię Śliwowską (Wprowadzenie do przewodnika biograficznego Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku, 1998), Elżbietę Kaczyńską {Syberia: największe więzienie świata, 1991) czy Antoniego Kuczyńskiego {Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory, 1993). Ostatni z wy­ mienionych tu autorów podjął się trudnego zadania omówienia całokształtu polsko-syberyjskich stosunków na przestrzeni dziejów. We wspomnianej pracy, po syntetyzującym zagadnienie obszer­ nym wstępie, zamieścił antologię tekstów, w których obok wątku martyrologicznego zawarte są relacje na temat polskich działań zbrojnych na Syberii oraz wkładu naszych zesłańców w poznanie i zagospodarowanie ziem zauralskich. Problematyce tej Antoni Kuczyński pozostał wierny. W 1997 roku dzięki jego inicjatywie miało miejsce ważne wydarzenie naukowe, jakim było spotkanie przedstawicieli różnych dziedzin wiedzy specjalizujących się w badaniach nad dziejami Polaków na Syberii. Ta międzynaro­ dowa konferencja, zorganizowana w dniach 30 czerwca - 3 lipca w Uniwersytecie Wrocławskim i Wyższym Seminarium Duchownym Salwatorianów w Bagnie, została poświęcona różnym aspek­ tom polsko-syberyjskich kontaktów na przestrzeni wieków. W niespełna rok później merytorycz­ na dokumentacja całego sympozjum ukazała się w formie publikacji książkowej. Cel i przebieg międzynarodowej konferencji zostały już wcześniej omówione w artykułach pisanych przez jej uczestników (opracowania A. Kuczyńskiego, O wieloletnich związkach Polski z Syberią; Z. Strzyżewskiej, Syberia w historii i kulturze narodu polskiego. Międzynarodowa kon­ ferencja naukowa, Wroclaw-Bagno 1997, [w:] „Niepodległość i Pamięć" 1998, nr 2/11). Autorzy relacji w swoich sprawozdaniach sporo uwagi poświęcili wiodącym tematom sympozjum oraz referatom, które ich zdaniem szczególnie ciekawie ujmowały różne zagadnienia. Nie chcąc tu powtarzać treści owych profesjonalnie napisanych tekstów, dodam jedynie, że ze względu na szeroki zakres poruszanych w czasie spotkania spraw, jak też znaczący wkład naukowych wy­ stąpień do rozwoju wiedzy o stosunkach polsko-syberyjskich, trudno przecenić znaczenie faktu, iż w dobie ogromnych trudności wydawniczych dorobek tej konferencji udało się w krótkim czasie zaprezentować szerokiemu gronu czytelników. Książka Syberia w historii i kulturze narodu polskiego ukazuje złożony i rzetelny obraz doświadczeń Polaków na Wschodzie. Z tego też względu jest ona znaczącą pozycją wśród syberianów. Tom ten zawiera najnowsze ustalenia badawcze dokonane m.in. przez wybitnych znaw­ ców problematyki syberyjskiej, zarówno polskich, jak i zagranicznych, głównie rosyjskich. Obok opracowań o charakterze naukowym, zostały tu włączone materiały dokumentujące wystąpienia �RECENZJE I OMÓWIENIA 233 organizatorów i zaproszonych gości, dzięki czemu czytelnicy mogą się zapoznać z ciekawymi refleksjami reprezentantów różnych środowisk na temat historii i obecnej sytuacji Polaków prze­ bywających za Uralem. W całość prezentowanych zagadnień wprowadza we wstępie Antoni Kuczyński, kończąc artykuł podsumowaniem wyników czterodniowej konferencji. Zamieszczone w książce referaty, posiadające charakter opracowań studialnych, są najważ­ niejszą i najobszerniejszą częścią pokaźnego tomu. Zdaniem redaktora naukowego stanowią one reprezentatywny przegląd aktualnego stanu badań nad wieloaspektowym zagadnieniem polsko-syberyjskich kontaktów. Uzupełnieniem sporej ilości tekstów są ciekawe i często jeszcze nie publikowane w kraju fotografie. Zakres omawianych w książce problemów jest bardzo szeroki. Pod względem chronologicz­ nym obejmuje on wydarzenia mające miejsce między XVII wiekiem a końcem nas2:ego stulecia, zaś tematycznie łączy się z zagadnieniami martyrologii na Wschodzie, dobrowolnego i przymuso­ wego osadnictwa za Uralem, wkładu Polaków w poznanie i zagospodarowanie tych ziem, ich działań zbrojnych przeciw władzy sowieckiej, recepcji problematyki syberyjskiej w kraju. Omawia­ ne są tu również losy indywidualnych osób oraz dawnych i współczesnych ośrodków polonijnych na Syberii. Niewątpliwą zaletą tego wydawnictwa jest jego interdyscyplinarny charakter. Literatura przedmiotu, bazująca do niedawna na źródłach pamiętnikarskich i historycznych, została tu wzbogacona o opracowania omawiające tematykę syberyjską z punktu widzenia geologów, etno­ logów, politologów, literaturoznawców i badaczy dziejów kościoła, przez co opisywane fakty mogły zyskać pełniejsze naświetlenie. Ze względu na szeroki zakres chronologiczny poruszanych w książce tematów, ich wielowątkowość, jak też różnorodność spojrzeń na związki Polaków z Syberią (punkt widzenia history­ ków, etnologów, geologów, politologów, teologów i środowisk osób represjonowanych), nie sposób omówić wszystkich zawartych w tomie kwestii. Nie znaczy to jednak, że publikacja jest zbiorem nie powiązanych ze sobą artykułów. Większość z nich można bowiem połączyć w bloki tematyczne, których zakres i główne problemy badawcze wyznaczały na konferencji cztery refe­ raty wiodące. Pierwszy z nich to opracowanie Wiktorii Śliwowskiej, Dawne i nowe badania nad polskimi zesłańcami na Syberii - ich miejsce w historii i kulturze, poświęcone zagadnieniom metodologicz­ nym. Zawiera ono charakterystykę źródeł o Polakach na Syberii, ocenę ich wartości poznawczej, krytyczną analizę sposobu ujmowania problematyki zesłańczej w różnych okresach czasu, jak też omówienie specjalistycznych opracowań polskich i rosyjskich. Ogólnie rzecz biorąc, ten ważny artykuł stanowi kompendium wiedzy na temat materiałów źródłowych dokumentujących zesłania. Drugą wiodącą kwestię ujmował referat Elżbiety Kaczyńskiej, Polacy w społecznościach sybe­ ryjskich (1815-1914). Zagadnienia demograficzno-socjologiczne. Według autorki, „bohaterem tych rozważań jest cała zbiorowość", dlatego też obejmują one nie tylko różne kategorie repre­ sjonowanych, lecz również ich syberyjskie otoczenie. Tak jak w swoich poprzednich pracach Elżbieta Kaczyńska konsekwentnie rekonstruuje strukturę zesłańczej zbiorowości, wykazując tym samym nieprawdziwość pokutującego do dnia dzisiejszego spojrzenia na społeczność „więźniów Sybiru", utożsamianych na ogół jedynie z grupą ludzi ukaranych za sprawy polityczne. Artykuł ten przedstawia liczebność różnych kategorii zesłańców i wolnych mieszkańców Syberii w okresie blisko stuletnim oraz opisuje zmiany sytuacji skazańców związane z modernizacją prawa karnego i modyfikacją sposobów represjonowania. W trzecią grupę omawianych na konferencji tematów wprowadza artykuł Zbigniewa Wójcika i Antoniego Kuczyńskiego, Między oczekiwaniem a spełnieniem. Wkład Polaków w badania nauko­ we na Syberii. To syntetycznie ujęte opracowanie koncentruje się na zagadnieniu zróżnicowania sytuacji, w jakiej znaleźli się Polacy przebywający za Uralem na przestrzeni wieków i na tym tle ukazuje ich osiągnięcia badawcze. Ramy ostatniego bloku problemów wiodących, poświęconych martyrologii i działalności duszpasterskiej polskich księży na Syberii zakreśla artykuł Romana Dzwonkowskiego, Katolickie duchowieństwo polskie represjonowane na Syberii w latach 1920-1965. Podana w referacie cezura �234 RECENZJE I OMÓWIENIA czasowa nie była obligatoryjna i niektóre mieszczące się w tej grupie opracowania opisują losy i działalność duszpasterską polskich księży w latach wcześniejszych (artykuły W. Wernerowej, Relacje polskich misjonarzy z Syberii z początku XX wieku, B. Szostakowicza, Dzieje irkuckiej parafii rzymsko-katolickiej do początków wieku XX, J. Ziółka, Księża zesłani na Syberię po po­ wstaniu styczniowym). Z odrębną grupę problemów wiążą się referaty poświęcone losom Polaków na Wschodzie w czasach I I wojny światowej. Koncentrują się one na zagadnieniach deportacji ludności cywilnej, problematyce lagrowej i tzw. „wolnych osiedleń", sytuacji poszczególnych grup zesłańców, kwestii powrotów do kraju oraz represjach stalinowskich wobec polskiej diaspory za Uralem. Ostatni temat poszerzony został o rozważania dotyczące teraźniejszości i przyszłości mieszkańców Syberii o polskim rodowodzie. Omawiane tu fakty zamykają gorzki rozdział naszych stosunków z Rosją, który dopiero teraz jest rozliczany. Sprawy wiążące się z martyrologią Polaków na Wschodzie, do dziś bolesne dla wielu doświadczonych tam ludzi, są nadal żywo dyskutowane i wzbogacane o nowe świadectwa. Jednak problem zesłań, obłożony przez lata polityczną infamią, później zaś ukazywany przez pryzmat nieszczęść, jakich doznały ofiary represji, wymaga wielu jeszcze wyjaśnień. Autorzy zamieszczonych w tomie artykułów polemizują z dotychczasowymi ustaleniami i korygują fakty na podstawie nieznanych dotąd źródeł zgromadzonych w archiwach rosyjskich. Przeciwstawiając się popularnym i kształtującym opinię publiczną mitycznym wyobrażeniom wzmacniają podstawy wiedzy o czasach stalinowskich. Generalnie rzecz biorąc, zgromadzony w tomie materiał naukowy nie tylko wyjaśnia różne kwestie sporne, systematyzuje dotychczasową wiedzę o polskich doświadczeniach na Syberii, ale też przybliża szereg nowych zagadnień, zaledwie sygnalizowanych we wcześniejszych publikacjach lub w ogóle dotąd nie analizowanych (wymieniłabym tu artykuły: B. Jędrychowskiej, Życie muzyczne polskich środowisk zeslańczych na Syberii w XIX wieku, W. Sulei, Wpływ syberyjskich doświadczeń na polską myśl polityczną doby porozbiorowej, S. Leończyka, Polacy na południu guberni jenisiejskiej. Dzieje zesłań i kolonizacji, M . Iszczenko, Polacy na katordze sachalińskiej, W. Wołk owa, Polacy w dziejach Tomska w XVII wieku oraz teksty omawiające zaniedbywany do niedawna temat martyrologii polskich duchownych). Dzięki temu został poczyniony kolejny wielki krok w kierunku opracowania całościowej syntezy „Polskiego Sybiru". Uwag krytycznych o książce mam niewiele. Dla mnie, jako etnografa, istotnym błędem jest podpis pod fotografią Ajnuski z dzieckiem, który głosi, że zdjęcie przedstawia kobietę i mężczyz­ nę. Zastanawiam się również, czy niektórych referatów nie należałoby dla potrzeb wydawniczych wzbogacić o dodatkowe informacje. Pisali je bowiem naukowcy z myślą o profesjonalnym audy­ torium. Dlatego nie omawiano w nich spraw podstawowych, które temu środowisku mogą wydawać się zbyt znane, aby je poruszać w naukowych referatach. Nie sądzę jednak, by dla osób mniej wprowadzonych w tematykę syberyjską, a do takich zalicza się pewnie znaczna część czytelników książki, wszystko było równie oczywiste. Dla przykładu podam, że w artykule Jana Ziółka zawarte są informacje o Józefie Kalinowskim, zaś dokumentacja ikonograficzna przed­ stawia osoby o innych imionach: słuchacza rosyjskiej uczelni wojskowej, omyłkowo nazwanego tu Janem Kalinowskim i nieco dalej mało podobnego do poprzedniego karmelitę Rafała Kalinow­ skiego. W opracowaniu nie ma jednak wyjaśnienia, że chodzi o tę samą postać, co może do­ prowadzić czytelników do błędnych wniosków, iż zesłaniec Józef był jedynie autorem relacji o represjonowanych księżach, zaś portret świętego Rafała został zamieszczony chociażby dlatego, że artykuł dotyczy polskich duchownych. W książce zabrakło mi również omówienia, które ukazywałoby syberyjskie dokonania Pola­ ków w kontekście podobnych osiągnięć przedstawicieli innych narodowości. Pozwoliłoby ono bezstronnie ocenić nasz dorobek w dziedzinie poznania ziem zauralskich. Jest to jednak bardziej postulat na przyszłość niż zarzut, gdyż, o ile wiem, ten ogromny i wielowątkowy temat czeka dopiero na opracowanie. Anna Milewska-Młynik �235 RECENZJE I OMÓWIENIA Elena Niculi1,á-Voronca, Datinele si credinjele poporului román adúnale si asezate ín ordine mito­ lógica {Zwyczaje i wierzenia ludu rumuńskiego zebrane i ułożone w porządku mitologicznym), vol. I , P O L I R O M , łasi 1998, ss. 504, wyd. I , Tipografía Isidor Wiegler, Cernáuti 1903 Minęło już sporo czasu od kiedy etnografowie odkryli, iż tradycyjna ludowa wizja świata oparta była na strukturach myślenia wyznaczonych przez mit. Pochodzący z in illo tempore, z czasu działania bogów, mit rozumiany był w niej jako objawienie prawdy absolutnej, wyjaś­ niającej i uzasadniającej porządek świata. Z mitycznego czasu wywodziły się normy, wartości i reguły życia przestrzegane w danej społeczności, a obrzędy i zwyczaje kultywowane w ciągu roku były gwarancją zachowania równowagi świata oraz boskiego porządku na ziemi. Mit stanowił wzór, którego odtwarzanie gwarantowało trwanie świata, a przez to i ludzkie szczęście. Taki mityczny obraz ludowej kultury rumuńskiej, a w szczególności Mołdawii i Bukowiny, przed­ stawiony został w wydanym właśnie pierwszym tomie książki Eleny Niculijá-Voronca . Praca ta, opublikowana po raz pierwszy w początkach X X wieku, uznawana jest za „jedno z najbardziej reprezentatywnych dzieł etnologii rumuńskiej" (Berdan 1998, s. 9). Stanowi ona do dzisiaj ważne narzędzie pracy etnografów i antropologów kultury, bez którego współczesne badania dotyczące mitów i obrzędowości w Rumunii nie są właściwie możliwe. 1 2 Pierwszy tom książki dzieli się na trzy części: Stworzenie świata, Ziemia, Powietrze . Autorka przedstawiła w nim rumuńskie wierzenia i opowieści dotyczące powstania ziemi, człowieka i na­ tury. Zebrany materiał został uporządkowany w duchu mitologii i filozofii antyc2mej, według której wszechświat zbudowany jest z tzw. czterech elementów kosmicznych (ziemia, woda, powie­ trze, ogień). Taka koncepcja książki nie była oryginalnym pomysłem Eleny Niculitá-Voronca - wiele dzieł etnografii rumuńskiej pochodzących z przełomu X I X / X X wieku miało podobny układ wynikający głównie z popularnych w tym czasie w Rumunii duchowych koncepcji P. Hasdeu. Podział ten został jednocześnie związany z porządkiem wyznaczonym przez słońce, które w tradycyjnej kulturze ludowej stanowiło podstawowy czynnik orientacji w czasie i prze­ strzeni. Materiał przedstawiony w pracy powstał na podstawie wieloletnich badań autorki prowa­ dzonych pod koniec X I X wieku w wioskach północnej Rumunii. Metoda polegała na prowadze­ niu wywiadów z mieszkańcami wsi i na wiernym odnotowywaniu ich odpowiedzi. Autorka, jak sama przyznaje, zapisywała wszystko, co mówili jej rozmówcy nawet wówczas, gdy odpowiedzi wydawały jej się naiwne i bardzo uproszczone (s. 21). Z zebranego w ten sposób materiału powstała znakomita praca, odtwarzająca struktury mityczne i archaiczny sposób myślenia, który stanowił podstawę wielu wierzeń i obyczajów ludu rumuńskiego, nierzadko kultywowanych po dzień dzisiejszy. Walorem opracowania jest także fakt, iż zamieszczono w nim teksty w oryginal­ nym brzmieniu dialektu mołdawskiego z końca X I X wieku. W pierwszej części książki Elena Niculijá-Voronca zebrała istniejące w rumuńskiej mitologii ludowej wierzenia dotyczące stworzenia świata, czyli - jak to jest określane w etnografii - mity kosmogoniczne. Już z pierwszych opowieści mieszkańców mołdawskich i bukowińskich wiosek wyraźnie wyłania się dualny obraz świata. Kultura rumuńska, podobnie jak i słowiańska, budowana jest na zasadzie opozycji. Najważniejsza z nich widoczna jest w przekonaniu, iż 1 Elena Niculi{á-Voronca (1862-1939), pisarka i folklorystka, wywodziła się ze starej rumuń­ skiej rodziny osiadłej w Macedonii, której potomkowie w X V I I I wieku przybyli do Mołdawii i zamieszkali w Suczawie. Po studiach w Botocani i w Jassach, zajęła się pracą folklorystyczną, której efekty publikowała na łamach rumuńskich czasopism i książek. Tematyka prowadzo­ nych przez nią badań obejmowała głównie rumuńskie myślenie archaiczne i struktury mityczne, które stały się podstawą wielu wierzeń, obyczajów i zwyczajów praktykowanych w tradycyjnej ludowej kulturze. Wiele etnograficznych prac autorki powstało na podstawie bezpośrednich badań terenowych prowadzonych w rumuńskich wioskach Mołdawii i Bukowiny, zob. Z. Berdan 1998, s. 9-19. Kolejny tom książki E . Niculřtá-Voronca, Datinele si credinjele poporului román adúnate si asezate in ordine mitológica, poświęcony będzie zwyczajom i wierzeniom związanym z wodą i ogniem. 2 �236 RECENZJE I OMÓWIENIA w stworzeniu ziemi biorą udział dwie antagonistyczne siły - dobro, utożsamione z Bogiem (rum. Dumnezeu), znanym także pod imieniem Fártache i zło związane z Diabłem (rum. Drąc) wy­ stępującym także pod imieniem Nifártache czy Necuratul. Świat powstaje w wyniku walki między tymi dwoma siłami, którym, co stoi w sprzeczności z mitologią chrześcijańską, przypisuje się równie ważną rolę w jego stworzeniu. Większość rumuńskich mitów wykazuje silny związek z wierzeniami występującymi na Słowiańszczyżnie. Początek wszelkiego istnienia ma w nich charakter akwatyczny. Pomysł stworzenia ziemi w opowieściach ludu rumuńskiego najczęściej przypisywany jest Bogu. Z ziemi przyniesionej przez Diabła z dna wód, Bóg tworzy turtija , z którego z czasem wyrasta mała ziemia. Bóg kładzie ją na wodzie i wraz z Diabłem traktują ją jako miejsce odpoczynku. W innych wersjach mitów kosmogonicznych na początku istnieje woda (rum. apa) i ciemność (rum. intuneric). Na wodzie pływa piana, a w niej motyl i robak. Motyl składa skrzydła i powstaje z niego Bóg. Z robaka rodzi się inny twór - „On" (rum. El), Diabeł, Necuratul, z ogonem i widłami (s. 37). W niektórych opowieściach diabeł pojawia się w postaci ptaka, np. kaczki pływającej po wodzie. Aby uczcić jego pamięć istnieje zwyczaj powstrzymywania się w pewnych okresach od jedzenia kaczek. Stworzenie ziemi często w rumuńskich opowieściach jest związane z sakralizacją przestrzeni. Zachód to kierunek zła, ciemności, „dzisiejszego końca świata". Wschód - przeciwnie: w wartościowa­ niu przestrzeni nadaje mu się rangę kierunku dobrego, jasności, stworzonego przez Boga porządku. Powstanie ziemi łączy się z uporządkowaniem całego kosmosu. Z trójsferycznym porządkiem - niebo, ziemia, woda (znajdująca się pod ziemią, lub otaczająca ze wszystkich stron ziemię) - zostają związane wierzenia dotyczące jego genezy, mieszkańców poszczególnych sfer oraz postaci pełniących rolę ich opiekunów. Charakterystycznym motywem opowieści jest także opuszczenie ziemi po jej stworzeniu przez Boga i Diabła (Bóg wznosi się do siódmego nieba, Diabeł zostaje w pierwszym). Jednakże nie jest to koniec troski Boga o ziemię. Z wysokości Bóg, przy pomocy Diabła, nadaje porządek światu - powstają istoty boskie, ludzie, zwierzęta, rośliny, przedmioty - skrzypce, haft na koszuli rękawa bukowińskiej kobiety, młyn, żelazo, pieniądze, kościoły, chleb, kwiaty - jednym zdaniem, wszystko to, co ma związek z życiem ludzi. Ludowa świadomość potrafi odnaleźć w pierwotnym czasie świętym sens każdego istnienia, zarówno duchowego jaki i materialnego. Z nieprawdopodobną łatwością potrafi tworzyć także wytłumaczenie zarówno dla dobra, jak i zła istniejącego na świecie. Nierzadko, w rumuńskich opowieściach to sam Bóg nadaje sankcje istniejącemu na ziemi złu. O tym jak zło powstaje za jego przyzwoleniem opowiada między innymi historia o pojawieniu się wśród ludzi prostytucji. Według wierzeń podanych przez Ioana Pisarciuca z wioski Roja, Noe miał dwunastu synów i trzynaście córek, którzy, poza jedną, wszyscy ze sobą współżyli. Odmienność jednej budziła jednak nieporozumienie. Aby zażegnać konflikt rodzeństwo udało się do Noego. Ten rozstrzygnął - jeżeli jedna z córek nie chce współżyć ze swoim rodzeństwem, będzie odtąd służyła innym. Gdy Bóg przyszedł odwiedzić Noego i dowiedział się o jego pomyśle, powiedział: dlaczego nie, będzie odtąd przeznaczona dla żołnierzy (s. 37). 3 Warte podkreślenia jest to, iż w rumuńskich opowieściach ludowych postać Diabła ma charakter ambiwalentny. Można jednak powiedzieć, iż Necuratul zatraca w nich zło, tak silnie podkreślane przez religię chrześcijańską. U postaw stworzenia świata leży rzeczywiście walka złego Diabła i dobrego Boga. Diabeł już w pierwszych przytoczonych mitach stara się ze wszyst­ kich sił pokonać Boga i stworzyć ziemię w swoje imię. Jednak materia „odmawia mu posłuszeńs­ twa" - piasek znika, woda oddala się, wysycha itd. Podobnie dzieje się, gdy Diabeł usiłuje pozbyć się na zawsze Boga, topiąc go w wodzie. W wyniku walki i doznawanych wciąż na nowo porażek, Diabeł poznaje wreszcie jak wielka jest moc Boga i jak trudno jest odnieść nad nim zwycięstwo. W dalszych opowieściach Diabeł jawi się więc już właściwie jako dobroduszna istota, niespecjalnie mądra, ot, taki tam boży głupek. Wiele mitów i opowieści to właśnie jemu przypisuje moc 3 Turtá, turtija - rodzaj rumuńskiego kołacza sporządzonego z mąki, wody i soli (z dodatkiem miodu, cukru lub orzechów). Z zaczynu ugniata się i rozwałkowuje warstwę ciasta, którą następ­ nie wypieka się na płycie pieca lub na stole w żarze. Używany jest podczas wielu zwyczajów dorocznych, np. w dniu św. Barbary lub św. Andrzeja. �237 RECENZJE I OMÓWIENIA inicjatywną i wykonawczą ziemskiego porządku, podkreślając jednak zarazem twórczą moc Boga. Z lektury książki można właściwie wywnioskować, iż Diabeł jest pomysłodawcą powstania więk­ szości rzeczy na ziemi, ale nie umie do końca ich wykorzystać. Buduje dom, ale bez okien i światło słońca nie może dotrzeć do jego wnętrza, konstruuje wóz, ale w środku domu i nie potrafi go wyciągnąć na zewnątrz. Stwarza człowieka, ale ten nie odpowiada na jego pytania. Dlatego, jest Bóg, Siła, Wszechmoc, który musi mu pomóc. Bóg przybiera tu rolę ulepszyciela diablich pomy­ słów. Bogu wszystko się udaje, Diabeł tworzy świat „na opak", „bez ducha". Od Boga pochodzi to co żywe, ciepłe, jasne; od Diabła, to co martwe, chłodne, ciemne. Widać to w pięknej opowieści 0 stworzeniu świętych. Bóg po usadowieniu się w niebiosach odkrywa samotność Diabła i po­ stanawia stworzyć mu towarzyszy. Obydwaj myją ręce. Bóg czyni to dwanaście razy i za każdym razem ze spadających kropli wody powstaje jeden święty - Michał, Mikołaj (którego przeznacza na nauczyciela ludzi), Jerzy, Dymitr, Pokrowa (która przykrywa ziemię śniegiem i do której modlą się dziewczyny o zamążpójście), Eliasz, Wielka Niedziela . Na samym końcu, jako dwu­ nasty, pojawia się Jezus Chrystus. Także Diabeł idąc śladem Boga myje ręce, ale z kropli wody powstają jedynie... owoce i trawa (s. 28). Podobnie jest z człowiekiem, który w rumuńskich mitach jest pomysłem Diabła. Stworzony przez Diabła Adam, nie potrafi mówić, nie odpowiada na pytania Nifartache. Przychodzi Bóg i tchnie w niego ducha. I człowiek zaczyna mówić. Aby nie odczuwał na ziemi samotności, Bóg czyni mu kobietę, żonę - Ewę. 4 Wzajemny stosunek Boga i Diabła do siebie, podobnie jak stosunek Rumunów do Boga, jest zadziwiająco... ludzki. Brak tu tak charakterystycznego stosunku do „świętości", powodującego zarówno zachwyt, jak i przerażenie. Bóg jest w rumuńskich mitach przede wszystkim człowiekiem. Ludzie skarżą się Bogu na porządek ziemski, tak jak skarżą się swoim sąsiadom na trud życia, proszą Go o stworzenie brakujących im rzeczy, tak jak proszą siebie wzajemnie o pomoc. Także, współżycie Diabła i Boga jest w rumuńskich opowieściach jak współżycie ludzi - z czasem rodzi wzajemne nieporozumienia. Diabeł doświadcza ludzkich uczuć, zazdrości Bogu jego siły i umiejęt­ ności - chce niszczyć pracę Boga. Gdy Bóg tchnie ducha w człowieka i ten zaczyna mówić, Diabeł przeklina twór Boga i człowiek traci rozum. Ale dobry Bóg naprawia krzywdę Diabła, odwraca człowieka na druga stronę, wnętrzności daje na zewnątrz, a to co skalane przez diabła chowa do środka - dlatego człowiek na zewnątrz jest piękny, wewnątrz - „głupi" i ma skłonność do grzechu 1 zła (s. 26). Diabeł, jak mały chłopiec, często płata Bogu figle. Każe młynarzowi siedzieć pod drzewem w kożuchu odwróconym na drugą stronę i straszyć, gdy obok przechodzi Bóg. Dzięki swojej mocy Bóg potrafi jednak odwrócić przekleństwo Diabła - nie lęka się, błogosławi młynarza i z jego ciała powstaje niedźwiedź - ot, takie tam kosmate stworzenie Boże! Dualizm kultury rumuńskiej widoczny jest także w istnieniu dwóch pierwiastków w powstałym porządku ziemskim - męskiego (rum. bůrbátesc) i żeńskiego (rum. femeiesc). Każdej stworzonej przez Boga istocie zostaje przypisany jeden z tych rodzajów. Także człowiek rozpoznając porządek boski, odkrywa ten dualizm i nadaje go rzeczom czy zjawiskom tworzonym przez siebie. Męski jest ogień i powietrze, żeńska jest woda i ziemia. W jednej z opowieści mężczyzny z Rosa także dniom tygodnia zostaje nadana personifikacja i płeć. Pierwsi ludzie stworzeni przez Boga rodzą dzieci. W pierwszy dzień powstaje Niedziela - dziewczynka, w drugi poniedziałek - chłopiec, i kolejno wtorek - chłopiec, środa - kobieta, czwartek - chłopiec, piątek i sobota - dziewczynka (s. 38). Religijność ludowa z czasem przyporządkuje dniom tygodnia poszczególnych świętych - poniedziałek jest dniem św. Archaniołów, wtorek - św. Jana lub św. Eliasza, środa - Matki Bożej, czwartek - św. Mikołaja, piątek - św. Krzyża, sobota - św. Łazarza i zmarłych. Na marginesie tych wszystkich opowieści rumuńskich da się także wyróżnić jeszcze jeden dualizm - światło (rum. lumina) i ciemność (rum. intuneric). Pierwsi ludzie nie mają świadomości, iż może istnieć dzień, słońce, pory dnia. Narzekają, że jest ciemno, że mrok okrywa ziemię i nie mogą widzieć Boga. Umiejętność odróżniania dnia od nocy, światła od ciemności powstaje po stworzeniu przez Boga słońca. Po wyróżnieniu ciemności i jasności człowiek nadaje im 4 Niedzieli została nadana w kulturze rumuńskiej personifikacja i traktuje się ją jako świętą, nazywając Duminica Mare. �238 RECENZJE I OMÓWIENIA wartościowanie - odtąd noc, ciemność, kojarzona będzie ze złem, chaosem, nieuporządkowaniem ziemi, czasem działania wszelkich istot diabelskich; jasność to czas dobra, szczęścia, boskiego porządku. W dzień Bóg ze św. Piotrem chodzą po ziemi i odwiedzają ludzkie domy, w niedzielę Matka Boska zagląda do zagrody i przynosi jej szczęście. Nocą przychodzą diabelskie istoty, aby czynić ludziom zło, przybysze z innych światów. Ale zmrok i noc będą także czasem kontaktu z innym porządkiem. To wtedy przychodzą zmarli, którzy chcą posilić swe dusze pokarmem świątecznym, to wtedy młoda dziewczyna można zobaczyć cień swojego przyszłego męża. W części drugiej książki, najobszerniejszej, autorka zebrała wierzenia ludu rumuńskiego, których porządek wyznacza słońce. Rok obrzędowy wsi rumuńskiej toczy się kołem, powracając do punktu wyjścia. Autorka książki rozpoczyna ten rozdział od przytoczenia wierzeń związanych z okresem Bożego Narodzenia i Nowego Roku. W tzw. rytualnym kompleksie Dwunastu Dni zaczynających się od Wigilii Bożego Narodzenia i trwających aż do Boboteaza (6 stycznia), odprawia się w Rumunii szereg prastarych rytuałów i obrzędów, mających charakter agrarny, zapewniających odtworzenie cyklu wegetacji, obfite plony oraz zabezpieczających ludziom powo­ dzenie, bogactwo, szczęście i płodność. Wiele miejsca w tej części książki zajmuje opis wierzeń dotyczących Wigilii. Ludzi obowiązuje szereg nakazów i zakazów, których przestrzeganie gwarantować ma bezpieczeństwo i szczęśliwą przyszłość. Wśród nich mieszkańcy Bukowiny wymieniają najczęściej zakaz wynoszenia z domu ognia (aby nie było szkody w domu oraz nie brakowało go przez cały następny rok), pożyczania czegokolwiek z domu (związany z wiarą w wydawanie z domu szczęścia), zamykania drzwi i bram domu (bo młoda dziewczyna nie znajdzie męża lub „zamknie się szczęście"), wykonywania pewnych prac (np. motania i przędzenia). Zwraca także uwagę wiele opowieści nakazujących wykonywanie w tym czasie różnych czynności mających wpływać na urodzaj i obfitość plonów. Aby pobudzić nieowocujące drzewa do rodzenia, mężczyźni chodzą do sadu obijać je kijami lub łopatami chlebowymi. Istnieją także praktyki, które przepowiadać mają nadchodzący rok: np. z węgla położonego na pieczonym w piecu chlebie wróży się wygląd zboża i kukurydzy (s. 56-65). Szereg rozmówców podaje także informacje o zwyczajach związanych z pożywieniem wigilijnym, zaznaczając jednak, iż do zmroku obowiązuje post, który, według tradycji, „trzyma się" ku pamięci Matki Boskiej (będąc w tym dniu tuż przed rozwiązaniem bardzo cierpiała i nic nie jadła). Na wieczór wigilijny przygotowuje się uroczystą kolację, złożoną z dwunastu potraw (stosownie do liczby apostołów Chrystusa). Wśród potraw dozwolonych wymienia się głównie te, które rodzi ziemia - pszenicę, orzechy, mak, kapustę, bób, groch. Dozwolone jest także spożywanie klusek i kaszy oraz coliva czyli kołaczy (pieczonych z pszenicy, miodu, maku i tłuczonych orzechów). K u pamięci kobiet, które w ten dzień przyniosły cierpiącej Matce Boskiej pieluchy (rum. pelinci), przygotowuje się także specjalny rodzaj placka pszenicznego zwany pelincele Domnului (s. 60). Mieszkańcy Bukowiny wierzą także, iż wielu potraw nie wolno w ten dzień jeść, gdyż ich spożycie wiąże się z niebezpieczeństwem. U prawosławnych zakazane jest spożywanie potraw z krwią, np. ryby - w ten sposób oddaje się cześć Matce Boskiej, która w ten dzień „była pełna krwi". Specjalnie na ten dzień stół wyposażony jest w szereg akcesoriów, które według ludowych wierzeń mają zapewnić ludziom zdrowie i bezpieczeń­ stwo. Aby uchronić domowników od zła, na czterech rogach stołu kładzie się czosnek, uchodzący za najlepszy środek apotropeiczny. Pod stół daje się ostre, metalowe przedmioty - siekierki, toporki, nawet kosę, na których domownicy trzymają podczas wieczerzy wigilijnej nogi, aby zapewnić rodzinie przez cały nadchodzący rok zdrowie i siłę równą żelazu. Na pamiątkę narodzin Chrystusa w stajence kładzie się na stół siano, które po wieczerzy dawano bydłu, aby uchronić je od wszelkiej szkody. Także, sama noc wigilijna w opowieściach ludu rumuńskiego nabiera charakteru szczególne­ go i odbierana jest jako pora graniczna. W tym dniu decyduje się przyszłość ludzi i zwierząt oraz dzieją się rzeczy niezwykłe - zwierzęta mówią ludzkim głosem a żywi obcują ze zmarłymi. No i gdzieś tam, co może często pośród tych wszystkich zakazów i wierzeń umyka... rodzi się Jezus. To niejednorodność w pojmowaniu czasu w okresie świat Bożego Narodzenia przejawia się i w innych okresach świątecznych. Zwykle człowiek w specjalny sposób przygotowuje się do święta, np. powstrzymując się od jedzenia. W tradycji ludu bukowińskiego, posty odgrywają znaczącą rolę i wiążą się w szeregiem wierzeń mających w znacznej mierze charakter zabezpieczający - chronią �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 239 przed gniewem Boga i są gwarancją ochrony ludzi przed wszelkim niebezpieczeństwem. Według informatorów autorki, prawosławna tradycja na Bukowinie i w Mołdawii nakazuje pościć w dzień Matki Boskiej (tj. w środę) i w dzień św. Krzyża (tj. w piątek) każdego tygodnia. Poza tymi dniami istnieją także określone posty przygotowujące do świąt kalendarza chrześcijańskiego. Wśród nich wymienia się najczęściej dwanaście wielkich piątków w roku (przypadających przed największymi świętami prawosławia), dniem Ścięcia Głowy Jana Chrzciciela (29 sierpnia), Św. Paraskewy (14 paź­ dziernika), Św. Katarzyny (24 listopada). Najczęściej post polega na powstrzymywaniu się od wszelkiego rodzaju pożywienia, ale istniają dni, w których nie je się jedynie określonych potraw, np. w wigilię św. Andrzeja mieszkańcy Bukowiny nie jedzą niczego co ma głowę (czosnku, jabłek). Są także dni, w których post zachowuje się w szczególnej intencji - 1 października, w dzień Matki Boskiej Pokrowy, młode dziewczyny poszczą w intencji dobrego męża, a mężatki w intencji trwania świata. W wigilię św. Barbary (3 grudnia) kobiety poszczą w intencji pomocy i opieki przy narodzinach dziecka oraz w intencji ochrony przed bólem. O tym, iż świat miał sens, że cała rzeczywistość, która z pozoru wydawała się być nieznana, była spójna, możemy przekonać się w książce z informacji o obrzędach czy nawet codziennych zajęciach, podczas których chłopi, integrując się z całym kosmosem, symbolicznie wpływali na bieg świata. Na czas świąteczny, wyznaczony przez cerkiew prawosławną, nakładał się inny czas, czas rolniczy, zmierzający za porządkiem słońca (ku słonku), związany z ziemią, jej płodnością, wegetacją. Połączenie tych cyklów tworzyło swoistą harmonię. Przestrzeganie kalendarzowych tradycji i obrzędów wiązało się z gwarancjami trwania świata, urodzaju, obfitych plonów oraz zdrowia i pomyślności ludzi. Szczególne miejsce w opowieściach zebranych tu przez Elenę Niculi{á-Voronca zajmuje ziemia. Według rumuńskich wierzeń, ziemia powstała z wody i do dnia dzisiejszego woda otaczają z każdej strony. Z wody wyłania się wszystko to, co żyje. Ziemi przypisuje się w opowieściach funkcje kobiety, matki ludzi, świętej, żywicielki. Czasem w opowieściach ziemia ma charakter androginiczny - na górze jest mężczyzną, na dole kobietą. Istnieją także przekonania 0 pochodzeniu człowieka od ziemi, z których wynika, iż ziemia jest matką ludzi a Bóg na niebiosach jest jej mężem i naszym ojcem. Ludzie traktowani są tu więc jako owoc ich związku, jako dzieci ziemi 1 Boga (s. 131). Wyraźnie podkreśla się macierzyństwo ziemi - żywy charakter, który powoduje urodzaj. Na powszechne przekonanie, iż człowiek, aby żyć musi uprawiać ziemię i zbierać jej plony, nakłada się świadomość jednoczesnej konieczności pozyskania jej przychylności. Do określonego momentu obowiązuje więc zakaz jej orania, bo ziemia jest jak brzemienna kobieta. Nie wolno jej bić - bo nie będzie rodziła, a wszelkie zabiegi jak oranie czy siew traktowane są jak kaleczenie ziemi. Aby pozyskać jej przychylność i urodzaj oraz uzyskać przebaczenie, konieczne jest odprawianie szeregu rytuałów. Stare kobiety z bukowińskich wiosek twierdzą, że za ranienie ziemi (tj. oranie) należy kropić pole święconą wodą, modlić się przed rozpoczęciem prac polowych do Boga o urodzaj na chleb, czynić znaki krzyża lub nawet kłaść krzyże na oranej ziemi. Podczas orki i siewu należ;/ spożywać specjalny rodzaj kołacza, wypieczony i odłożony na ten dzień jeszcze ze świąt Bożego Narodzenia. W symbolicznym akcie zapładniającym ziemię dobrze jest także toczyć jaja przed wołami ciągnącymi po polu pług. Wszystkie te wierzenia unaoczniają nam, jak silne jest w rumuńskiej kulturze ludowej przekonanie, iż ponad potrzebę nie można ingerować w świat przyrody. Niepotrzebne naruszanie ziemi jest w potocznej świadomości ciężkim przewinieniem i musi zostać surowo ukarane. Takim sposobem nieuzasadnionego korzystania z ziemi jest nawet wbijanie kosy w ziemię podczas odpoczynku w czasie żniw. Karą, która za to ma spotkać chłopa jest śmierć członka jego rodziny. Podobnie, gdy młoda dziewczyna lub dzieci podczas zabawy niepotrzebnie kopią dołki w ziemi - następstwem tych czynów może być śmierć ich rodziców. Ziemi musi także odpoczywać. Obowiązują specjalnie wyznaczone pory, w których ziemi nie należy ruszać, np. gdy rodzi kilka lat z rzędu (bo jest wyjałowiona), w południe, po zachodzie słońca, nocą. Rumunii wierzą, że w tym czasie ziemia musi odpocząć, aby nabrać sił do większej płodności i urodzaju. Autorce pracy udało się także dotrzeć do informacji o charakterze eschatologicznym, dotyczą­ cych końca świata i ludzi. Grzechy, nieprzestrzeganie boskich przykazań, doprowadzić mogą do gniewu Boga, który otworzy ziemię, i woda pod nią znajdująca się spowoduje ogromny potop, w którym zginie cała ludzkość. Szereg wierzeń rumuńskich łączy także występowanie nienaturalnych �240 KRONIKA zjawisk atmosferycznych (trzęsienie ziemi) z wiarą w gniew Boga, który z niebos spogląda na nieprawość ludzką. Ratunkiem i częściowym zażegnaniem niebezpieczeństwa zatopienia może być ludzka dobroć i wierność boskiemu porządkowi oraz sprawcza moc obrzędów dorocznych. W materiale zebranym przez Elenę Niculi{á-Voronca na uwagę zasługują także fragmenty odnoszące się do świata zmarłych. Z ludowych opowieści wynika, iż otaczani byli oni szczególną opieką i modlitwą. Charakter żałobnych obrzędów ludu rumuńskiego przywołuje myśl, iż mamy do czynienia z rzeczywistością, w której świat żywych miesza się na co dzień ze światem zmarłych. Dusza zmarłego, odchodząc definitywnie po trzech dniach po śmierci na drugi świat, pozostaje jednak żywa w pamięci i czynach bliskich. Wyraża się to w specjalnym zachowaniu rodziny - do zmarłego przychodzi się na grób i robi stypę (szczególnie po 3,6, 9, 20 dniach, 6 tygodniach, 3 miesiącach, roku po śmierci), zostawia mu się w określone dni resztki z kolacji (np. w Wigilię), piecze się specjalne rodzaje kołaczy (zwane pomenele lub crestáfí), ofiarowuje jałmużnę, zakopuje jedzenie w ziemi w ogrodzie (pod jabłonią lub innym rodzącym drzewem). Wielu rozmówców dokładnie określa los czy nawet miejsca przebywania duszy człowieka po śmierci. Część z nich twierdzi, że gdy dusza człowieka zmarłego odchodzi z tego świata, ziemia otwiera się i aniołowie sprowadzają ją pod ziemię, „pod nas", gdzie jest Bóg i raj. Trzecia część jest najbardziej niejednorodna. Pojawiają się w niej rumuńskie opowieści, wierzenia i legendy dotyczące m.in. wiatru, smoków oraz atmosfery (słońce, księżyc, deszcz, mróz itd.). Szczególne miejsce w tej części zajmują także wierzenia dotyczące świata zwierzęcego (np. ptaków - kukułki, wrony), istot demonicznych oraz świętych ochraniających od poszczególnych żywiołów (np. św. Barbary, św. Dochia, św. Szymona Słupnika). Praca Eleny Nicuh^á-Voronca gromadzi znakomity materiał pozwalający etnografowi na poznanie ukrytych struktur mitycznych rumuńskiej ludowej kultury. Dla kultury rumuńskiej jej znaczenie może być porównane z rolą, jaką dla kultury słowiańskiej mają prace Kazimierza Moszyńskiego. Jednocześnie, książka pozwala na wysnucie szeregu analogii między kulturą słowiańs­ ką a rumuńską. Mimo, iż wywodzą się one z odmiennych korzeni, to jednak ich wielowiekowe sąsiedztwo i wzajemnie oddziaływanie stworzyły wiele podobieństw. Już pierwsza część pracy pozwala na odnalezienie szeregu analogii pomiędzy mitami o powstaniu świata znanymi na gruncie euroazja­ tyckim a podobnymi rumuńskimi. Podobnie, w dalszych częściach pracy wiele opowieści i wierzeń rumuńskich oraz schemat opartych na ich podstawie obrzędów wykazuje bardzo süne pokrewieństwo z kulturą słowiańską kręgu karpackiego. Podstawowe motywy opowieści (walka między Bogiem a Diabłem), popularność świętych (św. Eliasz, św. Jerzy, św. Mikołaj), przebieg rytuałów (kolęda, pierwsza orka, pierwszy siew) są identyczne w swej strukturze. I chociaż praca ma w główniej mierze już charakter historyczny, z rozmaitych źródeł etnograficznych oraz własnych obserwacji i informacji zbieranych na terenie Rumunii wynika, iż wiele elementów opisywanych w książce ma kontynuacje we współczesnej kulturze rumuńskiej (choć w zmienionej formie). Przetrwała obrzędowość związana z Bożym Narodzeniem i Nowym Rokiem. Podobnie, zwyczaje Wielkanocne czy nawet stereotypy etniczne pojawiające się w książce występują do dnia dzisiejszego w Rumunii, w tym na wieloetnicznej Bukowinie (wierzenia dotyczące Romów, Polaków, Żydów, Rusinów). Po lekturze książki Eleny Niculřjá-Voronca ma się wrażenie, że ta mityczna rumuńska kultura, w której „zgromadziły się wszystkie przesądy świata" wcale nie jest już taka... obca. Ewa Kocój LITERATURA Berdan, L . 1998 Elena ШсиЩа-Voronca folklorista si scriitoare. Studiu introductiv, [w:] E . Niculitá-Voronca, Datinele si credinfele poporului román adúnate si asezate in ordine mito­ lógica, vol. I, POLIROM, Iasi. Eliade, M. 1995 Historia wierzeń i idei religijnych, t. 3, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af2bb6449a7d62cb877217d87232cf5.pdf 3fa5b5d0a94093d3ac162086cb13e6f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:480 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:436 Title A name given to the resource Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Łemkowszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.63-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f990e12c86846aaa9f40769f185e6295.pdf 08aef38338b592d089b4046159b8c0d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:345 Title A name given to the resource Z badań nad pasterstwem i hodowlą na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.357-360 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Z BADAŃ N A D PASTERSTWEM I HODOWLĄ N A PODHALU Badania na Podhalu prowadzone były przeze mnie od 1951 r. w ra­ mach planu badawczego i problematyki naczelnej Zakładu Etnografii U.Ł., dotyczącej badania pomocy wzajemnej i współdziałania w kulturach tradycyjnych. Jako przykład spółki gospodarczej została opracowana i opublikowana monografia pasterstwa w Beskidzie Śląskim (Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8—9: 1950/51). Pomimo żywych tradycji pasterskich szałaśnictwo na Śląsku w chwili obecnej odgrywa niewielką rolę gospodarczą. W badaniach nie zrealizowano jednego z podstawowych postulatów badawczych, a mianowicie zagadnienia wpływu pasterstwa na życie wsi podgórskiej w odniesieniu do uchwycenia wszystkich funkcji społecznych tej gospodarki. W dalszych planach badawczych postano­ wiono więc prowadzić badania na Podhalu, gdzie pasterstwo ze względu na naturalne tereny wypasu ma ciągle jeszcze możliwości rozwoju. W ciągu lat 1951—1953 zebrano podstawowe materiały w terenie, przy czym w pierwszej fazie przeprowadzono badania nad organiza­ cją pasterstwa w Tatrach i jego wpływem na życie gospodarcze wsi podha­ lańskiej (badania prowadzone w konkretnych wsiach w ramach badań U. Ł. i PTL), w drugiej fazie przeprowadzono poszerzone przestrzennie badania uwzględniające przebieg prac „na szałasach" oraz odmiany organizacyjne szałaśnictwa na poszczególnych halach (badania zespołowe Zakładu Etnografii U.Ł. w ciągu dwóch sezonów badawczych), wreszcie w trzeciej fazie prac tematykę poszerzono w ten sposób, że badaniami objęto całokształt zagadnień hodowli na Podhalu. W ramach prac Zespołu Etnograficznego I H K M P A N prace badawcze nad pasterstwem i hodowlą szły w trzech kierunkach: 1. Badania tere­ nowe, 2. Badania biblioteczne i archiwalne 3. Opracowanie materiałów. B a d a n i a t e r e n o w e . W okresie sprawozdawczym badania tere­ nowe objęły razem 6 tygodni prac badawczych w terenie, z czego połowa czasu poświęcona była na uzupełniające badania pasterstwa, a pozostały czas przeznaczono na badania monograficzne hodowli. B a d a n i a b i b l i o t e c z n e i a r c h i w a l n e . W okresie sprawo­ zdawczym przepracowano literaturę historyczno-gospodarczą wprowa­ dzającą w stosunki podhalańskie i na jej podstawie opracowano zarys �358 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA stosunków historyczno-gospodarczych Podhala od czasów najdawniejszych do końca X I X wieku. Opracowanie podjęte jako przygotowanie badacza do dalszej pracy objęło: historię osadnictwa, stosunki prawno-własnościowe w okresie feudalnym, zagadnienie zróżnicowania klasowego i walk klasowych na Podhalu oraz sytuacji gospodarczej Podhala na tle stosun­ ków galicyjskich w X I X wieku (ok. 33 ss. maszynopisu). W dalszym ciągu prac przerabiano literaturę podstawową oraz wzmianki o paster­ stwie w Tatrach. W wyniku tych prac zebrano materiał do rozumowanej bibliografii prac o pasterstwie w Tatrach (ok. 120 pozycji bibliograficz­ nych) oraz materiały porównawcze do wykorzystania w dalszych opra­ cowaniach. O p r a c o w a n i e m a t e r i a ł ó w . Jeżeli chodzi o opracowanie ma­ teriałów badawczych, pracę rozpoczęto od uporządkowania i posegrego­ wania materiałów terenowych w ten sposób, aby dostosować je do trzech odrębnych opracowań: 1. Zagadnienie organizacji pasterstwa w Tatrach; 2. Podstawy społeczno-gospodarcze pasterstwa tatrzańskiego; 3. Mono­ grafia hodowli na Podhalu wraz z historycznym zarysem stosunków gospodarczych na Podhalu. Prace powyższe znajdują się w różnym stadium opracowania. Opra­ cowanie pierwsze miało na celu krytyczne pokazanie metody pracy badawczej poprzez zestawienie dotychczasowych prac w zakresie orga­ nizacji pasterstwa tatrzańskiego z wynikami badań własnych. Organizacja wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu została pokazana poprzez omówienie stosunków własnościowych, charakteru eksploatacji terenów pastwiskowych, tradycyjną organizację szałasu owczego oraz pokazanie nowej organizacji wypasu. Centrum zainteresowań badawczych stanowiła istota wspólnej gospodarki pasterskiej (ryc. 38). W w y n i k u badań stwierdzono, że wypas oparty jest na wspólnej własności terenów wypasowych. Udziały przechodzą drogą dziedziczenia, mogą być jednak przedmiotem sprzedaży i kupna. Dla współwłaścicieli hali współdziałanie celem jej eksploatacji jest koniecznością. Nie zawsze jednak zespół tworzy spółkę pastwiskową, gdyż często nie jest zorga­ nizowany w celowy związek gospodarczy. Zrzeszenie celem wspólnego wypasu owiec (szałas) organizowane jest albo przez współwłaścicieli hali, albo przez bacę. Zagadnieniem, na które zwrócono specjalną uwagę, był indywidualny wkład pracy członków zespołu wypasowego; pokazano je na tle porównawczym z innych terenów. W związku z t y m ostatnim zagadnieniem zajęto się instytucją bacy-przedsiębiorcy, kierującego gogospodarką „na szałasie". Praca powyższa znajduje się w druku w B i ­ bliotece Etnografii Polskiej. Opracowanie drugie ma charakter monografii obejmującej całość zagadnień związanych z pasterstwem. Jest złożone do druku jako jedna �P A S T E R S T W O I H O D O W L A N A P O D H A L U 359 z wielu prac składają­ cych się na zbiorowe wydawnictwo poświęco­ ne organizacji paster­ stwa, redagowane przez prof. W. Antoniewicza. Praca składa się z trzech części: 1. Go­ spodarcze podstawy pa­ sterstwa (ilustrowane szeregiem tablic i ze­ stawień); 2. Tradycyjna organizacja pasterstwa. Opis życia na pastwi­ sku z rozbiciem na za­ jęcia sezonowe (siano­ kosy), z uwzględnie­ niem działu i organi­ zacji pracy; 3. Społecz­ ne podstawy paster­ stwa. W części pierwszej, omawiającej pasterstwo jako zajęcie główne lub dodatkowe, zwrócono uwagę na pasterstwo wśród innych zajęć za­ robkowych, w związku z tym na pochodzenie społeczne juhasów i ba­ ców, podział pracy w rodzinie pasterskiej, wdrażanie do zawodu pasterskiego i rody ba 'Cl Ryc. 38. Sprzęt bacowski: kotły, garnek żelazny i r3'nka używana „na szałasie". Ciche, pow. Nowy Targ Fot. W. Tomaszkiewicz cowskie. W części drugiej, dotyczącej pasterstwa w życiu wsi, omówio­ no stosunek do zawodu pasterza, rolę i związek terenów wypasu z ży­ ciem wsi, wpływ pasterstwa na życie rodziny. Praca powyższa jest na ukończeniu. Na marginesie pracy monograficznej przy opracowywaniu zagadnie­ nia serów owczych zwrócono uwagę na typy foremek na sery, zwłaszcza w kształcie zwierząt i motywów zdobniczych z parzenic. Zagadnienie to opracowano w oparciu o własne badania i zbiory Muzeum Tatrzańskiego w formie krótkiego artykułu (10 ss. maszynopisu). �360 Ryc. 39. BRONISŁAWA KOPCZYSSKA-JAWORSKA Owczarnia — budynek do zimowania owiec we wsi Targ Ciche, pow. Nowy Fot. W. Tomaszkiewicz Trzecia z referowanych prac opartych na badaniach podhalańskich ma być materiałową monografią hodowli na Podhalu. W chwili obecnej zebrano już około 75% materiałów terenowych (ryc. 39). Dokonano pracy wstępnej, polegającej na podziale tematycznym materiału terenowego. Ponadto zebrano dane statystyczne do rozwoju hodowli na Podhalu w przeszłości, w okresie międzywojennym i powojennym (z publikacji i archiwum Głównego Urzędu Statystycznego). �MARIA MISINSKA Z BADAN NAD TKACTWEM WE WSI RZECZYCY W POW. RAWSKO-MAZOWIECKLM Badania nad tkactwem ludowym w Rzeczycy prowadzone były w la­ tach 1954—1955 i trwały łącznie około 2 miesięcy. Jako punkty kontrolne uwzględniono kilkanaście wsi w okolicy Rzeczycy. Na badanym terenie tkactwo ludowe do I I wojny światowej zaspo­ kajało prawie całkowicie zapotrzebowanie miejscowej ludności, toteż prace związane z tkaniem i obróbką surowców były bardzo absorbujące i zajmowały kobietom wiejskim wiele czasu. Umiejętność przędzenia i tkania była uważana w t y m czasie za niezbędną i rzadko zdarzało się, żeby kobieta wiejska jej nie posiadała. Poza znaczeniem gospodarczym tkactwo wiejskie odgrywało również poważną rolę w życiu społecznym wsi, gdyż większość prac z nim zwią­ zanych wykonywały kobiety zespołowo. Do takich prac prócz pielenia, rwania, międlenia i tarcia lnu należało jako praca o charakterze wybitnie towarzyskim również przędzenie, dla którego gromadziły się kobiety w zimowe wieczory, uprzyjemniając sobie czas pogawędką i śpiewem. Do dziewcząt przychodzili chłopcy i pracy towarzyszyły często zaloty i zabawa. Len i wełna, stanowiące główne surowce w tkactwie ludowym, są uzyskiwane i obrabiane na miejscu. Obróbka lnu polega na moczeniu lub roszeniu, międleniu, tarciu i czesaniu; obróbka wełny na zgręplowaniu w gręplarni. Do przędzenia używano dawniej wrzeciona i przęślicy, w ostatnich dziesiątkach X I X w. wprowadzono kołowrotek, który obecnie znajduje się w powszechnym użyciu. Tkanie na warsztacie odbywa się przy użyciu 2 lub 4 nicielnic, zwykle jednak druga para nicielnic za­ stępowana jest tkaniem pod deskę lub iglicowaniem. Najczęściej sto­ sowany jest splot płócienny i splot rypsu płóciennego, a na tkaniny de­ koracyjne, nieubraniowe — przetykania. Z innych technik tkackich występowała tu do I wojny światowej technika tkania pasów siatkowych, w której splot uzyskuje się przez przeplatanie nici palcami, oraz tech­ nika tkania na deseczkach tkackich, stosowana do dzisiaj. �362 MARIA MISIN/SKA W tkaninach ubraniowych występuje obecnie wyłącznie kompozycja pasowa. W ciągu kilkudziesięciu lat podlegała ona kilkakrotnym zmianom, przechodząc do coraz większego bogactwa kolorów i coraz większego urozmaicenia. Obecnie kompozycja charakterystyczna dla Rzeczycy w y ­ stępuje w sąsiednich wsiach w promieniu kilkunastu kilometrów i wy­ kazuje tendencję do zwiększania swego zasięgu, przyjmując się we wsiach, gdzie strój ludowy jeszcze się zachował. Po I I wojnie światowej tkactwo ludowe traci swoje dawne znaczenie. Wpływają na to przyczyny zarówno gospodarczej, jak i społecznej na­ tury. Uprzemysłowienie kraju i odpływ ludności wiejskiej do miasta powoduje konieczność porzucania zajęć wymagających dużo czasu a mało dochodowych, z drugiej strony dążenie do zacierania różnic społecznych prowadzi do zarzucania tradycyjnego stroju, a wraz z tym zanika potrze­ ba wykonywania tkanin własnej roboty. W Rzeczycy, podobnie jak w kilku innych wsiach woj. łódzkiego, powstał w 1952 r. Zespół Tkactwa Regionalnego, który wykorzystuje wysokie walory artystyczne tkactwa ludowego, opierając swą pracę na tradycyjnych miejscowych wzorach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c0b5e4d87c3c381533a1f5fdb308fab.pdf 9396847e50e28fda33c48b5e24c77092 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:431 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.433-450 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N D E K S Y* wykonała Zofia Szromba INDEKS OSOBOWY Abadżiewa Cwetana 3,56, 356 Accum P. 94 Adamus J. 84 Adamus Krystyna 422 Adrianów B. W. 407, 409 Ajdulis 128, 129 Aleksiejew W. P. 407 Andrásfalvy Bertalan 397 Andrusow D. 339 Angełowa Rosica 354 Annakłyczew Sz. 417 Antoniewicz W. 154, 218-220 Anuczin D. W. 408 Aptiekman O. W. 142 Armon Witold 141, 141, 152 Arnott M. 226, 227 Astachov I . В. 369 Aztek-Anonim 349 Babirecka B. 301 Babirecki W. 301 Bactf^A. 25 Bako Ferenc 397 Bałaś Emanuel 360, 361 Balassa Iván 397, 401 Bálint Sándor 397 Balogh István 397 Bandelier A. 202 Banovió S. 379, 379, 380, 380 Barabás Jeno 158, 399, 402, 403 Barabasz S. 79 Baran Ludvík 361 Baranowski B. 341 Bárbulescu-Dacu G. 394 Bárdosí János 397 Bartolomé de los Casas 349, 349 Baskakow N . A. 411 Baszarin G. P. 150, 151 Battaillard J. 95 Baudet F. 95 Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa zob. Ehrenkreutzowa C. Baumgarten Karol 386 Bazińska B. 61, 341 Beckmann Paweł 386, 388, 389 Behrens Hermann 392, 393 Bel Mátyás 400 Belényesy Marta 398, 398, 400 Bennet Wendell С. 350 Bentzien Ulrich 389 Béres András 397 Berger Dieter 392 Bernabé Cobo 202 Berque J. 427-429 Berze Nagy János 399, 399, 402 Beszewljew W. 357, 357 Biały Z. 169 Bielicer W. N . 405 Bielz J. 371 Bieńkowski W. 79 Biernacka Maria 261 Bilut Piotr 261 Binder Gottlieb 213 Blajda Czesław 70, 82 Błaszczyk S. 159 Bocheński Z. 61 . * Liczby podane kursywą wskazują, iż wzmianka znajduje się w przypisie. Etnografia Polska, t. I V 28 �434 Bodglár Ferenc .3.97 Bodrogi Tibor 402 Boglár Lajos 402 Bogoraz-Tan V. G. 144 Bohnsack D. 292 Bojko Jakub 35, 35, 44, 44, 71 Bonifacio Roźin Nikola 380, 380 Boranie Dragutin 379 Bory P. 94 Bosch Hieronim 388 Boskovic-Stulli M. .37,5 Boucherie M. 94 Boudreau L . 94, 94 Boźikow Bożidar 353, 355 Bozková E. 341 Brandenstein W. 395, 395 Bratanic Branimir 158, 378, 392, 393 Brillat-Savarin A. 95, 95 Brodziński Kazimierz 347, 347 Bronicz Stanisław 44, 301, 394 Bruk S. I . 409 Bruckner A l . 70, 96, 114, 123, 130, 130, 131, 132 Brykczyński A. 138 Brzega W. 79 Bujak F. 18 Bujas S. 379, 379 Bulanda (baca z Lubomierza) 64 Bunak W. W. 408 Buratyński S. 279-281, 283 Burchardówna H . 97 Burlas L . 371 Burszta J. 84 Butkovió S. 367 Buturac Josip 382, 382 Bystroń Jan Stanisław 68, 76, 136, 336 Bytnarówna M. 153 Calas Nicolas 424, 424, 425 Casaneuve P. 95 Cercha S. 137 Chajtow Nikołaj 356, 356 Chałasiński J. 35 Chamska H . 137 Chapman Guy 25 Chloupek Drago 380, 380 Chodzidło T. 148, 150 Chorasiński Jan 349, 349 Chotek K. 335, 370, 370 Chruszczow N . S. 404, 404 Chybiński A. 79 Cieza de Leon Pedro 181, 187, 200-201, 200-201 Ciszewski S. 138 Colombia A. 95 Cook S. A. 25 Csilléry К. 371, 402 Cvitanovic Vladislav 380, 380 Czaja S. 136 Czapkiewicz В. 287 Czekanowski J. 141, 141, 146, 148, 157, 162, 166, 339 Czernecki S. 104 Czerniawski Karol 347, 347 Czerniecow W. N . 405, 405 Czernik S. 78 Czerny A. 137 Czerska В. 279 Cziczerow W. I . 362, 369, 411 Czitaja G. S. 392, 415 Czubiński P. P. 124, 127 Czyżewicz S. 736 Cajánková E. 369, 369 Cicerov V. I . zob. Cziczerow W. I . Ćit.aja zob. Czitaja G. S. Cubrilovic V. 375 Dam Hans 392 Damborsky J. 361 Damrosz Anna 429 Danczew Georgi 354, 355, 356, 358 Dankó Imre 397 Darenne E. 95 Dąbczewski Z. 99 Dąbrowski K. 287 Debec G. F. 411 < Decev D. 395-396, 395-396 Dégh Linda 391, 402 Delorko Olinko 379, 379 Dembińska Maria 93, 97 Dembowski B. 79 : Demków Władysław 304 Densusianu N . 394 Deutschmann E. (Dncman) 385, 385 Dikarew M. 210 Dimitrow Zacharia 358 Diószegi Vilmos 399, 401, 402, 403 Djordjevic Т. 375 Długosz, J. 99 �435 Dmitrijewa L . W. 151 Dobrowolska D. 361 Dobrowolska M. 154, 164 Dobrowolski Kazimierz 15, 17, 28, 49, 50, 57, 64, 69, 77, 160, 165, 339, 340, 343 Domnjak Bożo 379 Domokos Ottó 397 Domorázek Г. 124 Doroszewski W. 79, 154 Drexel W. 294 Dubarry A. 95 Dubiel L . 63, 301 Dubois E. 96 Dunáre Nieolae 396 Dunin-Wąsowicz K. 266 Durkheim E. 45, 46 Dusburg 68 Diirer Albrecht 388 Dynowski W. 154, 160, 340, 341, 343 Dzięgiel Leszek 425 Dzur E. A. P. 295 Ebbo 59 Efimow A. W. 406 Ehrenkreutzowa C. 128, 336 Eliade M. 150 Elsner P. 95 Emsheimer Ernest 389, 390 Erdész Sándor 397 Erixon S. 158 Esparcel Г. 96 Ewtimow Wasił 354, 355, 358 Faber J. 267 Favre J. 96 Federowski M. 114-119, 122-124, 127 — 130, 132 Feilberg H . F. 115 Fel Edit 401, 402 Fick A. 395, 395 Fiedler Wilfried 389 Fiedorów G. B. 406 Filas (baca z Jasionowa-Olszówki) 64 Filep Antal 397 Filip J. 381, 382 Filipovié Milenko 381, 381 Filová В. 341, 343 Firth К. 45 Fischer А. 115 Fojtík Kareł 335, 361, 363 Forbes D. 202, 204 Forbes R . J . 96 Fdldes László 88, 340, 403 Franklin A. 95 Frankowska Maria 154, 154, 173 Frankowski Eugeniusz 336 Frazer J. G. 112 Fránger Wilhelm 387, 387, 388 Freuchen P. 34 Fritzsch Karol Edward 387, 387 Fryś-Pietraszkowa E. 301 Fuzes Endre 397 Gajek J. 84, 153-158, 154-156, 160, 160 — 162, 162, 164, 167, 167, 169, 170, 392, 393 Gall-Anonim 99 Ganckaja Olga 410, 418 Ganczew Rusi 354 Gandew Christo 355 Garyga B. 392 Gavazzi Milovan 375, 378, 379, 383 Gawełek F. 136, 137, 219, 222 Gąsina Stanisław (rzeźbiarz lud.) 77 Geiger P. 158 Gennep A. van 25, 112, 119, 122, 128, 129, 132 Georgiev V. 395, 395 Georgiewa Bagra 355, 355 Georgiewa-Stojkowa Stafana 354, 355, 357 Gibson G. G. 423 Giżbert W. 99, 101 Glapa A. 344, 366 Gliński M. 348, 348 Gloger Z. 96, 127, 138, 347, 347 Gładysz Mieczysław 44, 75, 79, 299, 299, 316, 323, 336, 341, 341, 343 Gniewczyk H . 325 Godłowski K. 295 Gogolew Z. W. 407 Goleń Jan 266 Gołąbek J. 115, 136 Gołębiowski Łukasz 96, 347, 347 Gomme G. L . 25, 26 Goszczyński S. 79 Gottschalk A. 95 Górnicki Łukasz 103 Gótze A. 294 Grandjean E. 95 �436 Grćić Stjepan 379 Gregor J. 226 Grempler 289, 290, 292, 293 Gribanowskij N . N . 151 Grimm J. 395, 395 Gródecki R. 97 Grskovic I . 381, 381 Grzegorczyk W. 245, 247 Guarnan Poma de Ayala Felipe 173, 174-203, 177-179, 181-185, 191, 192, 194, 196, 197, 202, 205 Gunda Béla 340, 367, 367, 370, 397, 399, 400-403, 402 Gurwicz I . S. 407 Gustawicz В. 136, 138 Gut-Stapińska Aniela (art. lud.) 80 Guttówna T. 137 Gwagnin Aleksander 104 Halmos I . 402 Hankeová W. 365 Hanuśin J. 371 Harasymczuk R. W. 348, 348 Harpestraeng H . 93 Harrison 424 Hasalová V. 364 Hasdeu В. P. 395, 395 Heidrich Joachim 392, 394 Helmold 59 Hensel W. 97, 105, 282, 282-283, 393 . Henssen Gottfried 389, 389 Herbert J. 126 Herbord 59 Herbst S. 154 Herseni T. 59 Herskovits M. J. 26 Herzog Rolf 392 Hirt H . 395, 395 Hodgen M. T. 25 Hodoly L . 138 Hoebbel E. A. 425, 425 Hofer Tamas 401, 402 Hoffmann Tamas 402 Hoffmann-Krayer E. 122 Hogarth D. G. 25 Holy L . 365 Horák Jifí 345, 385, 385 Hoyle R. 350 Hóltker 393 296, Hrbek J. 364 Hrozenćik J. .367 Hrynková H . 360 Hsu F. L . 46 Hukan Karol (rzeźbiarz lud.) 26 Huska J. 341 Husson C. 94, 95 Húscava A. 369 Hyckel G. 324 Hymes D. H . 423 Itman L . 293 Iwanow Mina 358 Iwanow S. W. 416, 416 Jaberg K. 158 J.[ackowski] A. 343 Jacob 95 Jacobeit Wolfgang 386, 387, 392 Jagodic M . 213, 222, 223, 229, 375 Jahn M. 277, 278, 284, 287, 288, 290, 292 Jakubowska H . 301 Jakubski A. W. 226 Jamka R. 282, 283 Janas (rzeźbiarz lud.) 80 Janko z Czarnkowa 99 Jankovié M . 378 Janó Ákos 397 Janota E. 117-119, 122, 132 Jardas Ivo 383, 383 Jaskulanka S. A. 137 Jastrzębski Sergiusz 144, 145 Jaworski E. 301 Jaworski K. 301 Jaworski Z. 99 Jefimow A. W. 411 Jeleńska E. 213 Jennings J. D. 425, 425 Jefábek Richard 336, 339 Jessup 144 Jeż-Jarecki Władysław 138, 235 Jochelson W. 144 Jokl N . 395, 395 Jonów W. M. 144 Jordan Jorgu 394 Jovanovié M. 373 Jud J. 158 Judenko K . 46 Jurkovic M . 370 �437 Kacić-MioSić Andrija 379, 380 Kaja I . 99 Kałojew В. А. 405 Kalojewá J. A. 361 Kamiński J. 266 Kamiński L . 79 Kania Cz. 61 Kantor J. 79, 137 Kapała Jan 269 Karadzic Vuk 379 Karbusicky V. 360, 361, 361 Karłowicz .1. 26, 70 Karmyszewa В. Ch. 406 Karoly S. 213 Karwasińska J. 99 Kaźmierczyk J. 287 Kerecsényi Edit 397 Keremidcziew Ganczo 364, 356 Kern Г. 82 Kibort J. 138 Kiersnowski R. 97 Kietlicz-Rayski К. 79 Kirkpatrick Г. A. 350 Kislakow N . A. 406, 408, 411 Kitowicz Jędrzej 103 Kleczyński J. 79 Klemenc D. A. 144 Klich E. 79 Klichowska J. 99 Klimaszewska Jadwiga 109, 111, 140, 153, 155, 169, 305 Klimek J. 157 Klinger W. 115, 124 Kluk К. 252, 252, 253 Knezevió S. 373 Knie J. G. 316, 316, 317, 322 Knoop O. 137 Knotel P. 325 Koch-Grunberg Th. 195 Kodály Zoltan 401 Kodolányi János 402 Kojew I . 355, 357, 357, 358 Kolańczyk К. 84 Kolberg О. 112, 117-119, 122-124, 128, 130, 132, 133, 137, 138, 220, 221, 222, 225, 227, 347, 347, Kołczyn В. 283 Kołodziejczyk Е. 136 Komorovsky J. 371 Kon Feliks 144, 145 122, 127, 219, 348 Konik E. 292, 296 Kopczyńska-Jaw orska Bronisława 341, 367, 370, 370, 396 Kopernicki I . 138, 213, 220, 224 Kopitar Bartłomiej 379, 395, 395 Korbę O. A. 411, 416 Korbecka 141 Korduba 219, 226 Korolenko W. G. 142 Kosiński W. 79, 137, 139 Kostrzewski J. 97, 105, 277, 277-282, 284, 287, 292, 293, 295, 206 Kosven zob. Koswien M. O. Koswien M. O. 362, 411, 413 Kotarbiński T. 46 Kothe 393 Kotlarewski A. 115 Kotoński Włodzimierz 79, 348, 348 Kotschy M. 325 Kovács Ágnes 399, 399 Kovács László 400 Kovaóevicová 8. 362, 368, 368 Kowalska-Lewicka Anna 353 Kowalski A. 344 Kowalewskij M. M. 147, 149, 408 Konig R. 49 Kramaźik Jaroslav 360, 361, 363 Krásteva-Nozarowa Gina 355, 356, 356 Krause 118 Krawc E. 385, 385 Kresz Maria 401, 402 Kresevljakivic H . 381, 381 Kretschmer P. 395; 395 Kretzenbacher L . 213, 216, 229 Kreuzberg Claus 388 Kroeber A. L . 423, 424 Krotow M. A. 151 Krupianska W. J. 405, 415, 417 Kruśina-Ćerny J. 365 Krysiak K . 99 Krzywicki L . 24, 26, 109, 126, 126 Krzyżanowski J. 79, 399 Ksir J. 363 Kubalska Halina 345 Kubasiewicz M. 99, 100 Kube Zygfryd 387, 387 Kuchta Stanisław 75 Kudlácek J. 370 Kulach W. (rzeźbiarz lud.) 26, 77 Kulczycki L . 142 �438 Kunz L . 369, 369 Kusznier P. I. 158, 161, 362, 364, 361, 411, 413, 413, 419, 419 Kutrzeba S. 97 Kutrzeba-Pojnarowa Anna, 46, 79, 81, 153, 154, 155, 165, 166, 168, 341, 341, 360, 361 Kwaśnicowa Z. 348, 348 Kwaśniewicz W. 301, 304 Kwaśniewiczowa K. 301, 304. Kwaśniewski K. 169, 359 La Barre W. 202, 204, 205, 423 Labuda G. 154, 154, 156, 157, 164, 167 Lagarde P. de 395, 395 Leakey .L. S. B. 423 Lebault A. 95 Lebiediewa N. I . 417 Lechnicki P. 99 Le Con te J. 94 Leser 391, 392 Levy-Brühl 424 Lewicki T. 161 Lewin M. G. 158, 406, 407, 413 Lichnowski 325, 325 Lichtenfeldt I I . 94, 94 Ligęza J. 44 Lipiarz Z. 301 Lips E. 350 Lissowski L . 137 Liungman Waldemar 391 Loeschke A. 295 Loukotka Ć. 365, 365 Lowie R. H . 25 Lugon C. 350 Lutman R. 300 Lutyński J. 26 Lucking Wolf 391, 391 Lüko Gabor 397 Łapczyński K . 79 Łaptiew A. I . 407 Ławrow P. L . 147 Łęga W. 97, 114, 118, 119, 123, 130 Łętowski A. 137, 213 Łopaciński H . 138 Maciejewski W. A. 96 Macpherson 378 Madalski J. 99 Magiera J. F. 138, 209 Maitland F. W. 25 Majewiczowa Zofia 348, 348 Majewski E. 137, 138 Majewski Kazimierz 277, 295 Majnow 1. I. 141, 142, 144, 144, 147, 147, 149, 151 Malinka A. N . 223 Malinowski B. 25, 25, 45, 45, 46, 46, 424 Małecki K. 339 Małkowska Krystyna 427 Manga J. 370, 370, 371 Mannhardt Wilhelm 390 Marek V. 365 Marinow Wasił 358 Marková E. 370, 370 Markovié-Boreli R. 378 Markus M. 340, 367 Marolt F. 375 Martinów Aleksandr P. 356 Martykowa Helena 304 Marx К. 45 Masłowa G. S. 405, 417 Mateescu G. G. 395, 395 Matić Tomo 379, 379, 381, 381 Matlakowski W. 79 Matlakówna M. 99 Matyas K. 136 Maurizio A. 97 Mead Margaret 424, 424, 425 Meertens P. J. 213, 214, 225, 226, 229 Melicherćik Andrej 361, 369 Melville Herman 424 Mercier A. L . 95 Merton R. K . 46 Meyer C. 130 Meyer G. 395, 395 Mickiewicz S. I. 150 Middendorf E. 202 Mierczyński S. 79 Mierzyński A. 68, 69 Mika E. 79 Miklavec P. 136 Miklosich F. 395, 395 Milcetić Ivan 376 Milewski Tadeusz 349 Miller W. F. 408 Minarik J. 367, 371, 371 Mishkin B. 202, 204, 205 Mitowa-Dżonowa D. 357, 357 �439 Mitterpacher 381 Mjartan Jan 341, 361, 366, 371, 392 Mladenov S. 395, 395 Mleczko T. 136 Mole Wojsław 336 Molenda D. 341, 341 Moravková M. 370, 379 Morgan 424 Morvay Judit 399 Moskowa Detelina 355 Moszyńska 141 Moszyński Kazimierz 97, 105, 112, 115, 117, 127, 127-129, 131-132, 131132, 137, 147, 147, 153, 154, 156, 156, 157, 158, 159, 160, 161-164, 162, 163, 184, 218, 222, 223, 235, 235, 237, 237, 240, 241, 241, 282, 282, 293, 294, 305, 336, 336, 340 Mucńenberg B. 349, 349 Mulkiewicz O. 301 Muromcew S. A. 147 Muroń J. 268 Murzański (baca z Grronia) 64 Musioł A. 348, 348 Muszyński J. 97 Muller Ingeborga 389 Nadel S. F. 46, 424 Nadmorski 119, 130, 131, 137 Nahodil Otokar 340, 361, 361, 364, 364-366 Nakonieczny J. 138 Navratil J. 361 Nawka B. 384, 385 Nedo Pavol 384, 385 Nehring A. 395, 395 Neubauer H . 375 Neumann Zygfryd 388 Nickel Joanna 211, 213, 214, 222, 229, 390 Nikiforowskij 122, 128, 134 Nilsson M. 123 Nizińska Irena 301, 360, 383 Nitsch K. 154, 339 Niżnansky J. 370 Nocoń Rudolf 350 — 352 Nordenskiold E. 195 Nosalová V. 370 Nosek S. 105, 278, 278, 284, 287, 287, 296 Nowacka-Łukasiewicz W. 36 Nowak M, 384 Obradovié Dostije 379 Obrębski J. 117 Oczykowski R. 137 Ogorzałek G. 301 Okruszko 141 Olcha A. 35 Olderogge D. A. 106, 409, 113 Oliveira E. V. de 213, 219 Ombriaux M. 96 Oppersdorf 317, 318 Orłowski 266 Ortutay Gyula 397, 400, 402, 402 Ośtrić Olga 382, 382 Palicková-Pátková J. 340, 341, 342, 370 Palosija Djurdjica 376 Paprocka W. 341 Parczewska M. 138 Parisius Ludolf 389 Parmentier A. 96 Parvan V. 395, 395 Patera J. 363 Pauli Żegota 79 Pawiński A. 99 Pawłowska Jadwiga 251 Pazdur J. 341 Péczely Attila 397 Peesch Reihard 386, 386, 392, 393 Pelc J. 97 Pescheck C. 278, 278, 280, 284, 289, ' 290-292, 297 Pesovár Ferenc 397 Peszewa Rajna 354, 355, 355 Perszyc A. I . 406, 412, 414 Pertold Otokar 361, 365, 365 Perusini G. 216, 218, 229 Petersen E, 292 Petrán 360 Petrow A. 138 Petrow Petar 355, 357, 357 Peuckert Will-Erich 391 Pęgiel S. 301 Pęgierska R. 361 Pfützenreiter E. 292 Philippide A. 396, 396 Piątkowska I . 137 Pichón J. 96 Piekarski Edward 141, 144-146, 150 �440 Pieńkowska H. 65, 84 Pieszczerewa E. M. 408 Pieters M. J. 213 Pietkiewicz C. 124, 126, 126, 129, 131, 132 Pietraszek Edward 83, 419 Pietschmann Robert 173 Piller 381 Piłsudski B. 141 Piotrowicz S. 136 Piotrowski A. 79 Pleszczyński 116, 117, 134 Plezia M. 296 Pliniusz 295 Płachcińska A. 341 Podbereski A. 13.8 Podolák Jan 340, 341, 361, 361, 366, 367, 368, 368, 370, 370 Pokorny J. 61 Polenakovic H . 379, 379 Poloczek P. 369, 369 Polo de Ondegardo 181 Polonec A. 371 Poniatowski Stanisław 45, 109, 336 Popovié С, D. 372 Portacalá R. 394 Porteus S. 45 Posadowscy 306 Potapow Ł. P. 362, 406, 406, 411 Potiechin I . I . 406, 411, 413, 413 Potów A. A. 415, 415 Pranda A. 370, 371 Prazák Vilém 335, 361, 363, 367, 370 Primowski Anastas 354, 356, 357, 357 Prokopec M. 365 Radcliffe-Brown A. R. 46, 424 Radió A. 376, 377, 377 Rafacz J. 68 Ramirez Baltazar 199, 200, 200 Rasmussen Holger 392 Ratgeb Jórg 388 Ratzel F. 148 Ravlic J. 380, 380 Rawita-Gawroński F. 138 Rawp Jan (Raupp) 384, 385, 385 Rank G. 213, 214, 216, 222, 223 Reinfuss R. 79, 235, 235, 237, 241, 248, 248, 340, 341 Rej Mikołaj 103, 130, 130, 131 Ribarić Jelka 382, 382 Richards A. 1. 26 Rivers W. H . R. 25 Rivet Paul 173 Robek A. 364, 305 Roesler R. 395, 395 Roger J. 44 Rogiński J. J. 411, 413 Rojówna Helena (art. lud.) 80 Rokossowska Z. 138 Romanow E. 124, 128, 129 Ronisz W. 137 Rowe J. H . 350 Ruben Walter 392, 394 Rubić I . 383 Rudolph Wolfgang 386 Rulikowski E. 138 Rumelówna A. 138 Rusiecki A. 301 Russu I . I . 394, 395, 396 Rylski M. V. 411 Rzepecki W. 79 Sábados Dimitrije 382, 382 Sacchetti L . 95 Sachas F. 348, 348 Sadownik J. 79, 341 Sadowski I . 138 Saloni A. 137 Sałamanowicz M. J. 406 Sandor B. 210, 211, 213, 220-222, 225 Sándor I . 210, 213, 220-222, 225, 399, 402 Sarmiento de Gamboa 173 Sartori P. 109, 117-119, 122, 126, 128 Sągajłło-Kaczanowska Maria 207 Scheybal J. V. 363 Scheufler V. 360, 364 Schirmunski Wiktor 391 Schlossar A. 95 Schmidt Leopold 390 Schmidt W. 157 Schnaider J. 136 Schneeweis E. 113, 114, 117, 119, 122, 123, 213, 223, 227 Schneidewind Gizela 388 Schnek R. 367, 370 Schrader O. 395, 395 Schuchardt H . 395, 395 Schulenburg W. 117, 127, 213, 223 �441 Schulz W. 278 Schurtz H . 126 Seler E. 196 Semkowicz W. 31, 136, 138 Seure G. 395, 395 Seweryn T. 75, 79, 235, 235, 336, 341 Shapiro H . L . 426, 426 Siarkowski W. 138 Sibiriakow I . M. 144, 144, 145 Sieber Fryderyk 386, 387, 387 Siemieński L . 79 Sieroszewski Wacław 141, 141, 149, 150 Siewiński A. 136 Sikora A. 79 Simon Syrenniusz D. 104 Sirovátka O. 363, 364 Skalníková O. 363 Skrzyńska K. 137 Slátineau B. 210, 218 Slizowski S. 70 Słowińska D. 301 Smirnowa J. S. 405 Smith E. R. 425, 425 Sniersariew G. P. 405 Sobiescy M . i J. 343, 348, 348, 349 Sobieska Jadwiga 344, 349 Sobieski Marian 341, 343, 344, 344 Sokalski B. 114, 115, 117, 118, 122, 130 Sokołowa W. K. 411 Solmsen F. 395, 395 Solymos Ede 397 Soukup J. 213, 214, 216 Soyers A. 95 Spamer Adolf 385, 390, 390 Spencer Herbert 147 Staff B. 95 Staich T. 65, 84 Staniszewska Z. 138 Staniukowicz T. W. 405 Stañková J. 341, 367, 370 Stano P. 367 Stapiński J. 266 Starowolski S. 104 Staszczakówna Z. 154, 160, 340 Stecki K. 79 Steinen K. von den 195 Steinitz Wolfgang 385, 386, 388, 388, 389, 389, 392 Stelmachowska B. 117, 118, 118, 119, 122, 123 Sterian H . 394 Stiepanow N . N . 411 Stockmann Doris 386, 389, 391 Stockmann Erich 389, 389, 390 Stoin Elena 354 Stojak Antoni 431 Stojałowski Stanisław 266 Stojkovié M. 380, 380 Stokar W. 95 Stołyhwo K. 138 Stołyhwowa E. 125 Stopka A. 79 Stránská Drahomira 158, 360, 361 StratanowicZ G. G. 411 Strobach Hermann 389 Struwe W. W. 413 Sturycz J. 127 Sumcow N . 219, 226 Sydorowicz S. 213, 216, 222, 223, 231 Szachnowicz M. I . 415 Szafran H . 24 Szarenska B. 415 Szarow Boris 356, 358 Szczepański J. 419 Szendrey Ákos 402 Szejn P. 115 Szentmihályi Imre 397 Szolnoky Judyta 390 Szolnoky Lajos 399, 401 Szromba Zofia 301, 316, 366, 385 Szuchiewicz W. 113, 1.15-119, 122, 124, 126-132 Szukiewicz W. 114, 124, 128, 138 Szucs Sandor 397 Szwengrub L . M. 397 Szyfelbejn Z. 154, 155, 165, 166, 340 Świętek J. 115, 117, 119, 123, 130, 136 Sach F. 363 Seselja Matija 379 Setka J. 379, 379 Skerlj B. 375 Stefanie V. 381, 381 Śtiess B. 363 Sustar M . 375 Svecová S. 363 Tabori Gyorgy 367, 397 Tacina Jan 347, 347 �442 Tackenberg К. 278, 278, 279 Takács Gyula 397 Takács Lajos 401 Tálasi István 397, 400 Talko-H ryncewicz J. 339 Tax Sol 422 Tellier Ch. 94 Tełbizow M. i K. 356, 350 Tetmajer W. 137 Thiele E. 213 Thunmann J. 395, 395 Tichomirow M. N . 413 Tierentiewa Ł. N . 405, 406, 415 Tirel di Taillevent G. 94, 94 Tłoczek I . 366 Todorow Cwetan 353 Todorow Ljuben 354 Toeppen M . 137 Tokariew S. A. 167, 392, 393, 405, 405, 406, 411, 416 Tołstow S. P. 406, 406, 410-414, 412, 413 Tomaschek W. 395, 395 Tomasik Jacek 301, 349 Tóth János 397 Tretiakow P. N . 413 Trnka J. 370 Trofimowa T. A. 407 Tschopik H . J. 202, 350 Tschudi J. 202 Tugołukow W. A. 405 Tupac Inca Yupanqui 174 Turnau B. 301 ' Tylor E.'B. 24, 25, 26 Tymieniecki K. 84, 97 Vielrose E. 102 Vincze István 401 Vladutiu I . 341 Vrabcová E. 364 Ubysz A. 237 Udalcow A. D. 411, 413 Udziela-S. 136-138 Ulanoweka S. 137, 213 Ulanowski B. 70 Urbancová V. 367 Wajsilow Georgi 355 Wakarelski Christo 126, 229, 353-355, 356, 358, 358, 359, 369, 369, 392 Waligórski Andrzej 423 Warner R. 95 Wasilewski Z. 130, 137 Wasiliewa G. P. 406 Weber-Kellermann Ingeborga 386, 389, 390, 390 W einhold Rudolf 386, 387, 387 Weiss R. 158 Welewa Maria 354, 356-358, 357, 358 Wenedikowa Wera 356, 357 Wesołowska-Przała К. 301 Węgrzynowicz L . Ill, 117, 129 Wieland I . W. 316 Wielowiejski Jerzy 277, 279, 282, 295 Wiener R. 327 Wierzchowski Z. 138 Willibald 64 Wincza H. 116 Wiśniewski A. 137 Wiśniowski F. 261, 270 Witano wski M. R. 139 Witaszewskaja N . 151 Witaszewski Aleksy 141 Witaszewski Mikołaj 141-150, 142, 144, 146, 147, 148, 150 Witkiewicz Stanisław 79, 79 Witort J. 137, 138 Witów M. W. 407 Witowt. 138 Wolkris E. 213 Wołonczewski M. 128 Worobiew N . I . 414, 414 Wossidlo Ryszard 388 Wyczański A. 97 Václavík Antonin 210, 213, 219, 222, 223, 225, 229, 333-336, 335 Vajda László 392 Vajkai Aurél 397, 402 Valonen Nulo 392, 393 Vargyas Lajos 402 Vicaire G. 93, 93 Zábranová E. 364 Zając R. 301 Zambrzycka-Kunachowicz Anna 301, 303, 323, 341, 371 Zawiliński R. 79, 137, 139 Zawistowicz-Adamska K. 160, 166, 261, 262, 341 T �443 Zborowski J. 79 Zejszner L . 79 Zelenin D. 210 Zeman J. 278, 278, 290-292, 291, 294 Zender M. 158 Zgórniak M. 84 Zibrt C. 130, 134 Zilynskyj O. 367, 371 Zimmerman F. A. 318 Znamienowska-Priifferowa M. 336 Zólyomi József 397 Zotz L . 278, 279, 291 Zozula Franciszek 348, 348 Zygler Tadensz 343, 344, 348, 348 Żaki A. 339 Zdanko T. A. 158, 406, 415 Żatko R. 341, 370, 370, 371 INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH I ETNICZNYCH Albania 389 Ameryka Południowa 195, 402 Andesuyu (prow. Peru) 192, 194, 195 Anglia 126, 231, 232 Antowie 296 Arnhem (kr., pin. Australia) 16, 18 Augustów — pow. 210, 222 Austria 44, 213, 214, 216, 229 Aztekowie 196 Ażewicze (raj. Wilno, ZSRR) 129 Backa (Jugosławia) 373 Bakszta (raj. Mołodeczno, ZSRR) 129 Bałkany 86, 90, 381 Bałkański Półwysep 89, 396 Bańska (pow. Nowy Targ) 53 Barania 373 Bartodzieje (pow. Góra Śląska) 280, 281 Belgia 213 Berlin 307, 329, 391 Beskid Niski i Wysoki 86 . — Śląski 43, 89, 340 — Wschodni 90 — Wyspowy 37, 52 — Zachodni 2 9 - 3 1 , 31, 59, -61-63, 66, 88 Białoruś 118, 119, 122, 128, 128, 130, 132, 134, 213, 215, 216, 218, 219, 222, 225, 231 Biały Dunajec (pow. Nowy Targ) 43, 53 Bielanka (pow. Nowy Targ) 23 Bielsk Podlaski — pow. 211 Bieszczady 86 Biłgoraj — okolice 238 — pow. 210, 223 Biskupin 110, 287, 291, 295, 296 Błażejowice (pow. Prudnik) 317 Błotnica Strzelecka (pow. Strzelce Opol­ skie) 300, 304, 304-308 Błoto (osada w Puszczy Niepołomickiej) 84 Bochnia — pow. 70 Bodzów (pod Krakowem) 42 Bogomice (pow. Głogów) 292 Bogusławice (pow. Piotrków) 211 Bojkowie 210 Bojkowszczyzna 226 Bolesławiec (pow_ Racibórz) 325 Boliwia 195 Boljun (Jugosławia) 373 Bororo (pl., Ameryka Płd.) 195 Bredynki (pow. Reszel) 117, 131 Brytania 294 Brodla (pow. Kraków) 39 Browiniec (pow. Prudnik) 318 Brożec (pow. Krapkowice) 318 Brzozówka (pow. Jasło) 269 Budapeszt 265, 397, 401 Budzicz (pow. Trzebnica) 279 Budziszyn (NRD) 384, 385 Bug — dorzecze 88, 90 Bukowa (pow. Biłgoraj) 238 Bułgaria 126, 127, 214, 229, 231, 355, 356, 358 Busko - pow. 40, 226 Bydgoszcz — woj. 225 Bytom 329 Celtowie 281, 291 Cełujki (pow. Biała Podlaska) 230 Centawa (pow. Strzelce Opolskie) 304, 305, 307-310, 309 �444 Dolina - okolice (ZSRR) 222 Charków - okolice, (ZSRR) 219 Dragojewo (okr. Preslaw, Bułgaria) 358 Chimbóle'(Ameryka Phi.) 189 Chinchaysuyu (prow. Peru) 174, 177, Drezno 386, 387 Dropła (pow. Tołbuchin, Bułgaria) 354 184, 193 Chmielów Piaskowy (pow. Opatów) 282, Dubrownik — okolice (Jugosławia) 380 Duża Wólka (pow. Głogów) 241 283 Dys (pow. Lublin) 208 Chochołów (pow. Nowy Targ) 61 Chocianowice (pow. Olesno) 128, 216, 29У Dziadowa Kłoda (pow. Syców) 300 Dzierążnia (pow. Kazimierza W.) 118, Chorula (pow. Strzelce Opolskie) 280 119, 123 Chorvátski Grob (CSRS) 333 Dzierżysławice (pow. Prudnik) 300, 310Chorwacja 373 320, 316, 317, 322 Chróścioe (pow. Opole) 320 Ciche (pow. Nowy Targ) 68 Egipt 428 Ciemnice (pow. Ścinawa) 292, 291 Eskimosi 34 Cieszyn — pow. 219 Cięcina (pow. Żywiec) 124, 120 Estonia 213, 214, 214, 216, 217, 222, Cluj (Rumunia) 394 223, 225, 231, 232, 407 Cmolas (pow. Kolbuszowa) 18, 38 Europa 50, 52, 64, 93, 98, 113, 117, 119, 123, 127, 158, 210, 213, 214, Collasuyo (prow., Peru) 189 232, 291, 294, 295, 378, 386, 390 Condesuyu (prow., Peru) 191 Cusco ( т . , Peru) 182, 184, 196 Eweni (ZSRR) 144 Czarna Góra (pow. Nowy Targ) 62 Czarnków — pow. .210, 223 Finlandia 393, 402 Czechosłowacja 213, 214, 216, 219, 222, Francja 93, 94, 122, 129, 268 225, 229, 325, 329, 360, 369, 380 Czechy 98, 126, 130, 132, 134, 213, 291 Gagauzi 132 Gdańsk 102, 102 Częstochowa 211 Głogowiec (pow. Prudnik) 316, 318 Czukcze 144 Głogów — okolice 238 Czukotka 407 Głogówek 317, 320, 322 Dacja 396 Gorlice - pow. 210, 223 Dagestan 126 Górale karpaccy 237 Dalmacja 372, 373, 381 Góry Świętokrzyskie 245, 245 Dania 34, 93, 291 Grabice (pow. Gubin) 279, 283 Darzlubie (pow. morski) 296 Grabina (pow. Prudnik) 316 Dąbrówka Łubniańska (pow. Opole) 300 Grabownica (pow. Ostrów Mazowiecka) Dąbrówka Wielka (pow. Tarnowskie Gó­ 248 ry) 300 Grabowo (pow. Starogard) 296 Debreczyn 397 Grecja 214, 226, 227, 231, 294 Dębica — okolice 238, 243 Grocholub (pow. Krapkowice) 318 Dimitrowo ( т . , Bułgaria) 355 Grodno — okolice (ZSRR) 225 Djedina Rijeka (Jugosławia) 382 Grodzieńskie 213 Długopole (pow. Nowy Targ) 51 Groszowice (pow. Opole) 287 Dniestr — dorzecze 88 Gródek — okolice (ZSRR) 222, 223 Dobra (pow. Limanowa) 117, 129 — pow. 216 Dobrodzień (pow. Lubliniec) 279, 292 Grydynia Mała (pow. Koźle) 292 Dobrota (Jugosławia) 373 Gryźliny (pow. Olsztyn) 117 Dobrudza (Bułgaria) 358 Grzawa (pow. Pszczyna) 300 Dobrzejowice (pow. Toruń) 245 Guzianka (pow. Mrągowo) 247 Dobrzeń Wielki (pow. Opole) 116, 123 Gwoździany (pow. Lubliniec) 128 �445 Нас (pow. Racibórz) 323 Halozy (Jugosławia) 372 Hamburg 329 Hiszpania 174, 176, 186- 188, 194, 199 Hiszpanie 199, 203 Holandia 213, 214, 225, 226, 229, 232 Horsovskotynsko (CSRS) 364 Hostynne (pow. Hrubieszów) 209 Hrubieszów — okolice 247 — pow. 210 Huculszczyzna 86, 116, 122, 126, 210, 221, 226, 231 Ilvar (Jugosławia) 373 Indianie Aymara 202 -205 — Huanca 184—186, 185 — Keczua 202-204 — Mojo 195 — Peru 174-178, 180, 181, 183, 184, 186-189, 192-203, 205 zob. też I n ­ dianie Aymara, Huanca, Keczua, Yunga — Yunga 184, 185 Inkowie 174-178, 180-182, 184, 189-191, 193, 194, 196, 197, 202, 205, 350, 353 Ipuriná (pl., Ameryka Płd.) 195 Irokezi 185 Istebna (pow. Cieszyn) 63, 113, 119, 122, 134 Italia 98, 380 Iwanowo (Bułgaria) 354 Iż (Jugosławia) 380 Jabłonna (pow. Nowy Dwór Maz.) 245 Jagłowo (pow. Mońki) 240, 248 Jaksonów (pow. Wrocław) 290 Jakuci 143-145, 148-150 Jakutia 142, 145, 407 Jankowice (pow. Oława) 284 Jarmenovci (Jugosławia) 373 Jasło 268, 272 Jastkowice (pow. Tarnobrzeg) 218, 218 Jatutów (pow. Zamość) 214 Jaworów — pow. (ZSRR) 216 Jaworzyna (Podhale) 62 Jaworzynka (pow. Cieszyn) 63 Jedlicze (pow. Krosno) 268, 272 Jeleń (pod. Jaworznem) 73 Jemielnica (pow. Strzelce Opolskie) 307 Jędrzejów 245 Józefów (pow. Biłgoraj) 247 Jugosławia 158, 372, 372, 373, 374, 370, 376, 378-380, 393 Jukagirzy 144 Jurgów (pow. Nowy Targ) 50, 85 Kacice (Mazowsze) 70 Kakonin (pow. Kielce) 245, 247 Kalisz 248, 287 - okolice 240 Kamienica (pow. Limanowa) 52 — 54 Kanada 268 Kaniów (pow. Opole) 128 Karakaczanie 358 Kardżali (Bułgaria) 355 Karelia 405 Karyntia 373 Karpaty 28, 29, 32, 41, 69, 86-88, 90, 241, 339-343, 340, 396 Kasina Wielka (pow. Limanowa) 53, 55 Kastov (Jugosławia) 383 Kaszów (pow. Kraków) 39 Kaszuby 131 Katowice 329 Kaukaz 405 Kazachstan 405 Kielce — pow. 211 - woj. 220 Kieleckie 211, 222, 223, 253, 348 Kisalfold (Węgry) 400 Klenina (przys. Kamienicy, pow. Lima­ nowa) 37, 54 Klępina (pow. Kożuchów) 279 Kobryń - pow. (ZSRR) 212 Kocianowice zob. Cho.cianowice Komorowice (pow. Prudnik) 318 Komorówek (pow. Trzebnica) 291 Koniaków (pow. Cieszyn) 63 Konin (Podhale) 53 Koriacy 185 Kosmacz (pow. Kosów) 226 Kostrze (pow. Kraków) 42 Koszarawa (pow. Żywiec) 38 Kościeliska (pow. Olesno) 288 Kościelisko (pow. Nowy Targ) 63 Kotkowice Stare i Nowe (pow. Krapko­ wice) 318 Kotla (pow. Głogów) 292 Kozienice — pow. 211, 226 �446 Kónigstein (Niemcy) 387 Krakowskie 109, 124, 208, 348 Kraków 340 - woj. 222, 226 Krasnystaw - pow. 210, 222, 223, 226 Krauszów (pow. Nowy Targ) 50, 51, 85 Krosno 272 Krzeniszów (ролу. Myszków) 240 Krzyżanowice (pow. Racibórz) 325 Kujawy 41, 131, 348 Kumiałka (ролу. Sokółka) 117 Kurpie 111 Kurpiowska puszcza 41 Kutno — okolice 240 — pow. 211 Lapończycy 402 Laski (pow. Pruszków) 245 Lepenica (Jugosławia) 373 Lesko — pow. 222, 223 Leśnica (pow. Lubliniec) 279, 281, 286, 288 Leśniki (pow. Prudnik) 317 Leżajsk 243 - okolice 237 Libiąż (pow. Chrzanów) 73 Ligota (pow. Olesno) 285, 286, 288 Lijewo (pow. Włocławek) 210, 211 Lima (Peru) 188 Lipnica Mała i Wielka (pow. Nowy Targ) 31 Lipno — pow. 210, 223 Liszki (pow. Kraków) 39 Litwa 59, 69, 210, 213, 214, 215, 228, 229 Lopud (Jugos^via) 382 ЕиЬасголу — pow. 210, 218 Lubartów 240, 243 — okolice 238 Lubelskie 127, 131, 208, 210, 218, 223, 253, 255, 258, 348 Lubelszczyzna zob. Lubelskie Lubiana (Jugosławia) 372, 373 Lublin — woj. 220 Lubliniec — pow. 211 Lubomierz (pow. Limanowa) 53 Lubycza Królewska (pow. Tomaszów Lub.) 238, 241 Lwowskie 215, 216, 218, 222, 225 Lwów — okolice 210, 224, 231 Lada (pow. Janów) 211 Łańcut — pow. 210 Łemkowszczyzna 53, 235 Łęczyckie 348 Łodygowice (ролу. Żywiec) 124, 126 Łopiennik (pow. Krasnystaw) 240 Łopuszna (pow. Nowy Targ) 37 Łotwa 213 Łotysze 218 Łowickie 208, 225 Łowicz — pow. 211, 219 Łowkowice (pow. Krapkowice) 318 Łódzkie 253 Łódź 329 - woj. 220 Ługi (pow. Góra Śląska) 292 Łuniniec — pow. (ZSRR) 212 Łuntupy (raj. Święciany, ZSRR) 128 Łużyczanie 127 Łużyce 211, 213, 214, 222, 223, 227-229, 232, 383, 384 Maków Podhalański (ролу. Sucha) 124 Majowie 196 Małopolska 15, 27, 3 8 - 4 1 , 70, 72, 73, 76, 82, 84, 253, 255, 282, 283 Mazowsze 127, 131, 255 Mazury 113, 128, 131, 258 Meksyk 173, 349 Męcinka (pow. Jasło) 268 Miechów — ролу. 219, 226 Miedźna (pow. Pszczyna) 237, 300 Mierczyce (pow. Legnica) 285, 288 Miętustwo (Ciche, pow . Nowy Targ) 43 Mińsk Mazowiecki — pow. 210 Mljet (Jugosławia) 373 Mników (pow. Kraków) 78 Mochó w (pow. Prudnik) 316 — 319 Montania (Peru) 195 Morawy 126, 213, 219, 221-223, 225, 231, 291, 328, 334, 335 Mostar (Jugosławia) 381, 382 Mosz (Węgry) 390 Myzja 396 r Nadrenia 295 Nasca (Peru) 196 Niedźwiedź (pow. Limanowa) 53 Niemcy 28, 31, 94, 98, 126, 128, 213, 268, 282, 291, 325, 328 �447 Niżny Tagił (ZSRR) 405 Norwegia 429, 430 Nosocice (pow. Głogów) 290 Nowa Huta — Mogiła 281, 281 Nowa Wieś Legnicka (pow. Legnica) 292 Nowa Wieś Wrocławska- (pow. Wrocław) 290 Nowoć (Orawa) 31 Nowogród Wołyński — okolice 220, 223 Nowogródzkie 210, 213, 216—219, 229 Nowy Browiniec (pow. Prudnik) 316 Nowy Dwór (pow. Krapkowice) 318 Obrocz (pow. Zamość) 208 Obrowice (pow. Strzelce Opolskie) 287, 288 Ochotnica (pow. Nowy Targ) 53, 54, 67, 88 Olbrachcice (pow. Prudnik) 316 Olkusz — pow. 219 Olszówka (pow. Limanowa) 42 Olza (pow. Wodzisław) 124, 130, 248, 300 Opawa (CSRS) 325 Opole — pow. 226 Opolszczyzna 216, 329 Orawa 31, 39, 43 Ostoja (pow. Piotrków) 214 Ostromecko (pow. Świecie) 245 Oświęcim — okolice 89 Owsiszcze (pow. Racibórz) 300, 303, 3 2 3 330, 331 Pardołówka (Podhale) 62 Pawłowice (pow. Trzebnica) 287, 289 Pecz (Węgry) 397 Peru 174, 176, 178, 180, 181, 185-188, 193-195, 199, 202, 204, 205' Piekary (pow. Kraków) 85 Pieniny 63 Pietraki (raj. Postawy, ZSRR) 127 Piotrkowskie 225 Piotrków - pow. 210, 211, 222, 225, 226 Pisarzowice (pow. Krapkowice) 318 Piszcz (CSRS) 325, 326 Piwniczna (pow. Nowy Sącz) 209 Piwonice (pow. Kalisz) 287 Podegrodzie (pow. Nowy Sącz) 43 Podhale 23, 2 8 - 3 1 , 37, 50, 5 0 - 5 2 , 57-59, 61-63, 66, 73,.85, 340, 342 Podkarpacie 88 Podlasie 111, 127, 225, 253, 255 Podole 220, 224, 226 Pogórze 52 Pokucie 221, 222, 225 Polesie 126, 212, 213, 216, 218, 222, 226, 229, 231 Poljice (Jugosławia) 373 Polska 74, 83, 96, 98, 100, 102, 103, 106, 111, 111, 116-119, 122-124, 123, 128, 130, 131, 131, 132, 135, 159, 162, 166, 168, 170, 207, 208, 210, 211, 213-216, 218-227, 229, 231, 232, 237, 251, 253, 258, 274, 279, 291, 294, 295, 308, 314, 340, 349, 350 Pomorze 118, 208, 255, 258, 344, 344 Porażyn (pow. Nowy Tomyśl) 248 Portugalia 213, 214, 219, 231,.232 Potakówka (pow. Jasło) 261, 261 — 268, 266, 270, 271, 274 Powiśle 349 Pozlovice (CSRS) 333 Poznań — woj. 225 Poznańskie 219-222, 224, 226 Pożege (Jugosławia) 381 Półhora (Orawa) 31 Praga (CSRS) 340, 345, 366, 367 Prekomurje (Jugosławia) 372 Prężyna (pow. Prudnik) 316 Proszowice — pow. 40 Przemyskie 348 Przemyśl — pow. 210 Przeworsk — pow. 211, 218 Przyborów (pow. Żywiec) 38 Przylep (pow. Zielona Góra) 279, 292 Pszczyna — pow. 223 Punat (Jugosławia) 380 „ Puńców (pow. Cieszyn) 122 Rabcza (Orawa) 31 Rabczyce (Orawa) 31 Rabka 73 Racibórz 325, 325, 329 — pow. 210, 226, 324 Racławice Śląskie (pow. Prudnik) 316, 317 Rajkowo (Bułgaria) 358 Ratyń (pow. Środa Śląska) 292 Rażewo Konare (Bułgaria) 355 Rękoraj (pow. Piotrków) 214 Rosja 210 �448 Rosjanie 144 Rostok (NRD) 386 Rozdzielę (pow. Bochnia) 70, 83 Roztoka (Podhale) 62 Ruda (pow. Łosice) 117 Rudzica (pow. Bielsko) 300 Rugia (NRD) 386 Rumunia 98, 210, 218, 225, 231 Rumunowie 132, 394, 396 Rusinowa Polana (Podhale) 62 Ruś 98, 117, 118 Rusevo (Jugosławia) 382 Rybna (pow. Kraków) 39 Rybna Kolonia (pow. Tarnowskie Góry) 285, 287, 288 Rzepce (pow. Prudnik) 318 Rzeszowskie 237, 258 Rzeszów — pow. 210 - woj. 218, 220, 222, 225, 226 Rzym 294 Rzymianie 295 Sambor - okolice (ZSRR) 214 Samsonów (pow. Kielce) 238, 248 Sandomierska puszcza 41, 89 Sanok — pow. 210 Sejny — okolice 238 Senj (Jugosławia) 380 Serbia 210, 211 Serbowie łużyccy 384 Sidzina (pow. Sucha) 52 Siedlisko (pow. Głogów) 284, 285, 288 Siedmiogród 31, 59, 75, 86, 87, 89 Siepietnica (n. Wisłokiem) 85 Sieradz — pow. 211 Sieradzkie 225 Sierakowice (pow. Gliwice) 300 Siołkowice Stare (pow. Opole) 299 Sirs al Layyan (Egipt) 428 Sitaniec (pow. Zamość) 214 Skalite (pow. Cieszyn) 124 Skandynawia 392 Sklawinowie 296 Skole — okolice (ZSRR) 222 Skomielna (pow. Myślenice) 72, 73 Skotniki (Kraków) 42, 70, 83 Słatina (Bułgaria) 354 Sławjanowo (Bułgaria) 354 Słowacja 33, 87, 213, 333, 334, 341, 342, 364, 370 Słowaczyzna zob. Słowacja Słowenia 213, 214, 222, 223, 229, 231 Słoweńcy 127 Słowianie 64, 126, 296, 340, 378, 379, 382 — pomorscy 59, 59 Słowiańszczyzna 113, 116, 117, 122, 123, 126, 128, 131, 132, 376 Sobocisko (pow. Oława) 290, 291 Sofia 353 Sovski Doi (Jugosławia) 382 Sokal — okolice (ZSRR) 218 Solarnia (pow. Lubliniec) 112, 113, 115, 124, 126, 128, 241, 300 Sól (pow. Żywiec) 122 Spisz 29, 30, 39, 50, 61, 57, 62, 85 Srednogorie (Bułgaria) 368 Sromowce (pow. Nowy Targ) 63 Stanisławowskie 222, 225 Stanisławów — okolice 224, 231 Stany Zjednoczone 64, 265, 307, 392 Stare Bystre (pow. Nowy Targ) 42, 53 Stopnica - pow. 210; 222, 223, 226 Styria 127, 213, 216, 229, 373 Sucha — pow. 223 Sulechów — pow. 216 Sułków (pow. Głubczyce) 124, 300 Syberia 144, 146, 401, 402, 405, 407 Szaflary (pow. Nowy Targ) 23, 51, 60, 65 Szamotuły — pow. 211 Szczecin 100 Szegedyn (Węgry) 397 Sztum — pow. 295 Szwajcaria 213, 214, 232 Śląsk 18, 41, 111, 216, 226, 235, 277-279, 282, 283, 284, 287, 288, 290-292, 294 — 297, 299, 301-303 — Cieszyński 63 — Dolny 265 — Górny 39, 44, 237, 291, 300 Śnicz (pow. Prudnik) 316 Świdnik (pow. Lublin) 244 — okolice 240 Tarnopolskie 212, 216, 220, 222, 225, 231, 317 Tarnowiec (pow. Jasło) 262, 264, 266, 273 Tarnów 287 — pow. 226 V �449 Titicaca (jezioro) 203, 205 Tomaszów Lubelski -- pow. 210, 226 Tracja 357, 396 Trakowie 394, 396 Transkaukazja 132 Trzasków (pow. Racibórz) 329 Tunguzi 144, 145 Turek 244 - okolice 240, 241 Turka - okolice (ZSRR) 222 Turyngia 390 Tylmanowa (pow. Nowy Targ) 53 Tyniec (pow. Kraków) 42, 83 Tyrol 44 Wileńskie 213, 216, 217, 219, 223, 231 Wileńszczyzna zob. Wileńskie Wilno - okolice 129 Wiriatino (ZSRR) 419, 420, 421 Wisła-Głębce (pow. Cieszyn) 42 Wisła-Malinka (pow. Cieszyn) 379 Witebskie 125 Włochy 213, 216, 218, 229, 231, 373 Włocławek - pow. 211, 219, 223 Wola Grzybowska (pow. W-wa) - oko­ lice 238 Wolin 100 Wołosi 88 Wołoszczyzna Morawska 86 Wołowiee (pow. Ктакол\ ) 85 Wołyń 210, 212, 215, 216, 216, 219, 220, 222 -226, 225, 231, 317 Woziwoda (pow. Tuchola) 243 Wracanka (pow. Jasło) 273 Wrocław 329 — Oporów 280 — Partynice 290 Wróblin (pow. Prudnik) 318 Wyciąże (pow. Kraków) 280. 283 Wywłoczka (ролл . Zamość) 230 т Uelena (ZSRR) 407 Ugrofinowie 218 Ukraina 118, 119, 122, 128, 213, 215, 216, 219, 222, 223, 228, 229, 231 Ukraińcy 123, 127, 128, 128, 131, 132 Umieszcz (pow. Jasło) 36 Ural 405 Uraz (pow. Wołów) 291 Ustroń (pow. Cieszyn) 243, 248 — okolice 240 Wach (pow. Ostrołęka) 111 Wadowice — okolice 89 Warmia 258 Warszawa 236, 329, 340, 341 Wąrinątowice (pow. Strzelce Opolskie.) 304, 307, 308 313 Wąwolnica, (pow. Puławy) 2 I 4 Wejkszlelańce (raj. Wilno. ZSRR) 128. 129 Wesołe (Orawa) 31 Westfalia 307, 328, 329 Węglowice (pow. Kłobuck) 240 Węgry 33, 67, 210, 211, 213, 211. 220, 221, 222, 225, 228, 229, 231. 265, 369, 380, 397-401 Wicie (pow. Łowicz) 225 Wichrów (pow. Olemo) 300 Widowo (pow. Bielsk Podlaski) / / / Wielkopolska 41, 258, 344. 344 Wielkorusini 218, 222. 223 Wielkorus 127, 210 Wieliczka 210 Wierzch (pow. Prudnik) 316 — 317, 316 — 317 Etnografia Polska, t. I V г Zabłocie (pow. Żywiec) 121 Zagłębie, Bonieckie (ZSRR) 421 — Kładeńskie (CSRS) 363 Rosicko-Oslawiańskie (CSRS) 363 Zakopane 31, 340, 342 Zakrzewo (ролу. Kłobuck) 248 Zakrzów (pod Wrocławiem) 289, 290, 292, 293 Zalesie (ролу. Garwolin) 230 Zamagórze 39 Zamość — pow. 210, 211, 220, 223, 226 Zaryte (ролу. Nowy Targ) 42 Zaлл'oja (pow. Sucha) 38, 42, 43 Zbierak (pow. Kalisz) 248 Zielina (pow. Krapkowice) 300 Zielonki (pow. Кгаколл ) 225 Ziemia Lubuska 255 Ziemie Zachodnie 35, 254, 271 ZłataT (Bułgaria) 358 Zubrzyca Dolna (ролу. Nowy Targ) 31 — Górna (pow. Nowy Targ) 31, 84 Związek Radziecki 392, 293, 401, 405 г Żarki (ролу. Chrzanów) 73 29 �450 Żary (pow. Chrzanów) 124 Żary — pow. 216 Żeraiki Wielkie (pow. Wrocław) 279 Żmudź 69, 128 Żmudzini 128 Żółkwią - okolice (ZSRR) 218, 220 tti, ¿1-7 7«e/ ?4 Żywiec 208 — okolice 218 - pow. 219, 226 Żywiecczyzna zob. Żywieckie Żywieckie 30, 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/304924f6598438b356f8e0f3711756f1.pdf e9bcf90a501da97075072f2f9c3da2f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:473 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:430 Title A name given to the resource Kronika i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.333-432 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K B O N I K A I PROF. DR ANTONIN B E C E N Z J E VÁCLAVÍK (12 V I I 1 8 9 1 - 4 X I I 1959) Dnia 4 grudnia 1959 r. nagle i nieoczekiwanie odszedł jeden ze znanych przed­ stawicieli etnografii słowiańskiej, dr Antonin Vaciavík, profesor zwyczajny, kierownik katedry etnografii w Brnie. Prof. Václavik urodził się w biednej rodzinie chłopskiej we wschodniomorawskiej wsi Pozlovicach, położonej niedaleko uzdrowiska Luhacovice, a więc w miejscu sty­ kania się trzech wielkich regionów etnograficznych W o ł o s z c z y z n y (Valaüska), Sło­ wacji i Hany. "Warunki materialne, w jakich znajdowała się rodzina, nie pozwoliły mu na normalne studia w szkole średniej i w y ż s z e j . Studia w y ż s z e ukończył dopiero mając 34 lata. W t y m czasie b y ł już jednak wybitnym z n a w c ą kultury ludowej swego rodzinnego kraju, gdzie też pracował z d u ż y m powodzeniem, zakładając tam m. in. regionalne muzeum etnograficzne. Oprócz znajomości rodzinnych stron zapoznaje się dokładnie ze sposobem życia ludu w południowowschodniej Słowacji, poświęcając temu obszarowi kilka lat intensywnych studiów. Z tego okresu pochodzi jego obszerna i znakomita monografia wsi Chorvátského G-robu, Podunajská dedina v Ceskoslovensku, w której miał możność, czerpiąc z bogactwa miejscowej kultury ludowej, w y d o b y ć jej odrębność s p o w o d o w a n ą w p ł y w a m i chorwackiej kolonizacji. W okresie przygo­ towania następnej monumentalnej monografii Luhaiovské Zalesi, w której złożył hołd swemu rodzinnemu krajowi, prof. Václavik zajął się także zagadnieniami teo­ retycznymi, nie wahając się już w 1928 r. bronić rodzimości ludowej kultury prze­ ciwko w ó w c z a s modnym i politycznie intratnym poglądom szkoły kulturowo-histo­ rycznej. A kiedy go zwiódł kilkakrotnie na bezdroża ówczesny chaos teoretyczny, na przykład w skądinąd metodycznie i materiałowo cennej pracy Slovenské paliee, pamiętał zawsze o w ł a ś c i w y m pochodzeniu ludowej kultury i sztuki ludowej. Nigdy też nie zniżył się do tego, aby uważać ją jako całość za w pełni zależną od kultury warstw panujących, choć nie wykluczał wzajemnego oddziaływania twórczości lu­ dowej i sztuki profesjonalnej. P r z y p u ś ć m y , ż e prof. Václavik popełniał tu i ówdzie, w swoich starszych i ostat­ nich pracach, pomyłki. Mylił się dlatego, że poszukiwał. Nie mylił się jednak zasadniczo w tym, co było p o d s t a w ą jego prac, gdyż nieustannie kładł nacisk na fakt zasadniczy, iż twórcą swej kultury i sztuki jest sam lud, że lud w ciągu stuleci w y t w a r z a ł nieprze­ brany zasób artystycznych m o t y w ó w , technik itp., nie będąc zmuszonym czekać na wywar sztuki oficjalnej. Za podstawowy, twórczy element uważał prof. Václavik wytwory artystyczne pełne treści, mające swój sens, zrodzone z pracy i życia, słu­ żące jego zabezpieczeniu i ugruntowaniu. Praca stwarzała obrzędy, które lud wy­ w y ż s z y ł do najprzedniejszej godności społecznej, podniósł je, a w nich i dla nich dojrzewały liczne artystyczne wartości. Według Václavíka przełomowe, graniczne �334 KRONIKA I RECENZJE momenty w życiu człowieka: narodzenie, wesele, wiek dojrzały, śmierć, w y w o ł y w a ł y bezlik zjawisk estetycznych. Václavík dzieli twórczość l u d o w ą na dwie kategorie. Do pierwszej zalicza a k t y w n ą , rodzimą sztukę ludową, obejmującą wytwory związane z ludowym obrzędem i obyczajem, t k w i ą c ą w najżywotniejszych materialnych wa­ runkach życia ludu. Działały w nich pierwiastki pozaestetyczne, przerastające w p ł y w c z y n n i k ó w estetycznych; one też w końcu stały się reprezentatywnymi. T a właśnie sztuka, która zanikła dopiero po stracie funkcji społecznych pierwotnie z nią zwią­ zanych, jest jedynym punktem w y j ś c i o w y m przy studiowaniu genezy sztuki ludowej. Do jej zakresu należą na przykład pisanki, zdobione pieczywo, nove Metka (figurki z ciasta), d o ż y n k o w e wisiorki i wieńce ze słomy, obrzędowe części ludowego stroju, wyszywki itp. Drugą kategorię sztuki cechują elementy pasywne, odbierane, nie posiadające powiązań. T a kategoria nie była nigdy niezbędną częścią ludowych zainteresowań materialnych czy kulturalnych. B y w a ł a wnoszona do środowiska ludowego przez ugrupowania społecznie, a często i etnicznie obce. Jej przedstawicielami na przykład są krajki, malowane sprzęty, miejska ceramika, zdobione szkło, obrazy na szkle itp. Taką to koncepcję wysuwa Václavík w swych ostatnich pracach o sztuce ludowej. W e d ł u g jego poglądu u kolebki najstarszej sztuki ludowej stała praca. W dziele sztuki pragnął człowiek ucieleśnić swój obraz świata. Chodziło mu przede wszystkim 0 ochronę życia, a więc rodzącą się sztukę włączył do walki o dostateczną ilość poży­ wienia, do służby magicznego, nierealnego zabezpieczenia pomyślności w życiu i w pra­ cy. W swej bezradności przed niewyświetlonymi siłami przyrody uciekał się do magii, kultu i wróżby. Cykl obrzędów związany jest przede wszystkim z początkami rol­ niczych, pasterskich i innych zajęć. Te to początki w y t w o r z y ł y pojęcia przyrodzo­ nego, wiosennego, nowego roku. W e d ł u g mniemania ludu w t y m ż e okresie musiało b y ć wszystko dobrze zabezpieczone w gospodarstwie, w rodzinie czy grupie społecz­ nej. A sztuka na początku służyła w pełni zabezpieczeniu tej pomyślności. Przy studiowaniu genezy sztuki ludowej trzeba brać pod u w a g ę wzajemną zależność i uwa­ runkowanie przejawów twórczości ludowej z pozostałymi elementami ludowej kultury, mianowicie z ludowymi obrzędami i zwyczajami. To pojęcie, bardzo dalekie koncep­ cjom badaczy o nastawieniu ahistorycznym w odniesieniu do w y t w o r ó w kultury ludowej, przypisującym ludowi wyłącznie prymitywizm, k o n s e r w a t y w n o ś ć i brak autentyzmu, jest niewątpliwie sprzeczne ze stosowanymi dotąd z powodzeniem me­ todami opracowywania sztuki ludowej. Niedowierzanie Václavíka w możliwość roz­ wiązywania zagadnienia przy pomocy jednej z metod okresn międzywojennego prze­ jawiło się na przykład w tym, że stosował znane mu sposoby równocześnie tam, gdzie jeden z nich nie dawał w y n i k ó w . Nigdy mu nie szło wyłącznie o metodę, lecz przede wszystkim o rzecz. Jest przecież jasne, że najlepsza, precyzyjna metoda nie jest jeszcze rękojmią słuszności naukowych wniosków. W zamęcie, międzywojennego okresu, jaki się u nas w y t w o r z y ł , nie było łatwo dojrzeć pozytywne, optymistyczne i demokratyczne cechy charakteryzujące ludową kulturę i sztukę. Váélavíkovi pomogła w tym głęboka znajomość życia ludu, długo­ letnie wysiłki i mozolne prace terenowe. Sam z ludu wyszedł i zawsze się życzliwie do niego odnosił. U c z y ł swoich uniwersyteckich słuchaczy, że lud, jego kulturę i sztukę trzeba nie tylko znać, ale i kochać, i bronić przed fałszywymi poglądami o ich po­ chodzeniu i charakterze. Wkrótce po uzyskaniu doktoratu Václavík habilitował się. Jednakże w t y m okresie nie było możliwości utworzenia Instytutu Etnografii przy uniwersytecie w Brnie. Dlatego też wykładał jako prywatny docent, a swoje bogate doświadczenie 1 wiedzę wykorzystał zakładając kilka m u z e ó w na Morawach i w Słowacji. Dopiero po 1945 r. było mu dane założenie Seminarium Etnograficznego na uniwersytecie �335 KRONIKA I RECENZJE w Brnie, gdzie działał do ostatnich chwil i w y c h o w a ł jako pierwszy na Morawach całą generację młodych, oddanych nauce i ludowi e t n o g r a f ó w . W czasie działalności uniwersyteckiej opublikował prof. Vaclavik kilkanaście prac, z których wielkiego rozgłosu doczekała się okazała publikacja o ludowych artystycznych tkaninach, wydana w trzech ś w i a t o w y c h językach. W ostatnich dniach życia oczekiwał, niestety na próżno, ukazania się już całkowicie wydrukowanej pracy, nad którą pracował całe życie, tj. Yyroeni obyćeje a lidove umeni, pierwotnie ogło1 Prof. dr Antonin Václavík szonej pod t y t u ł e m Ko feny lidoveho umeni. W tym bardzo odkrywczym i odważnie skoncypowanym dziele zebrał wiele swych oryginalnych studiów nad pochodzeniem sztuki ludowej. Książka zawiera 19 rozdziałów, z czego dwa pierwsze poświęcone są 1 0 działalności naukowej i dydaktycznej prof. Vaclavika pisano niejednokrot­ nie z d u ż y m uznaniem. Pozytywne recenzje o jego pracy publikowali: prof. K . Chotek, doc. V. Prażak i in. Ostatnio jego n a u k o w ą działalność wysoko ocenił kandydat nauk dr K . F o j t i k w artykule Sedesdt let profesora Antonina VdclaviTca, „ N a ś e V a laśsko", Brno R. 14: 1951, s. 161 — 165. Przegląd prac od 1945 r. podał A . V a c l a v i k w rozprawce 10 let etnografickeho semAnafe university v Brnę, „Sbornik prąci filosofickś fakulty brnenske university", V I I I , Brno 1959, Bada arch.-klas., nr 4, s. 101 — 107. �336 KRONIKA I RECENZJE teorii sztuki i estetyki ludowej, zaś następne literaturze, plastyce i ruchom tanecz­ nym. Najobszerniejszą część zajmują zwyczaje doroczne, rodzinne i inne, świeckie kolędy oraz obrzędy, w których w y s t ę p u j ą artystyczne zjawiska plastyczne i gra­ ficzne, jak pieczywo, pisanki itp. Zebrany materiał odnosi się do wszystkich krajów słowiańskich. Przez całe swoje życie, jak już w s p o m n i a ł e m , czerpał prof. Vaclavik ze znajo­ mości życia ludu i bogactwa f a k t ó w swojego rodzinnego kraju, k t ó r y też stanowił dla niego punkt wyjścia i oparcia naukowych koncepcji. Głęboka i wszechstronna znajomość kultury ludowej w luhaczowskim Zalesiu dawała mu również orientację w najbardziej zawiłych próbach wyświetlenia stosunków p o m i ę d z y poszczególnymi składnikami kultury ludowej wielu krajów słowiańskich, których większość poznał w czasie swoich naukowych podróży. . Szczególny stosunek w y t w o r z y ł sobie i k u l t y w o w a ł prof. Vaclav£k dla Polski. B y ł jej zawsze wdzięczny za fachowe przygotowanie. Otrzymał je na p o c z ą t k u lat trzydziestych w Warszawie, głównie studiując u profesora Stanisława Poniatowskiego, którego ludzkie i naukowe przymioty bardzo cenił i stawiał je za wzór swoim uni­ wersyteckim, uczniom. Z tego wielkiego i szczerego szacunku wynikło poświęcenie książki VyroSni obyóeje a lidove um&ni właśnie „Szlachetnemu profesorowi D r Sta­ nisławowi Poniatowskiemu, który zginął w 1945 r. w obozie w Litomierzycach". Z wdzięcznością wspominał drugiego swojego znakomitego nauczyciela, profesora Jana Stanisława Bystronia . B y ł dumny i z tego, że przeszedł fachową edukację u profesora Kazimierza Moszyńskiego, którego uważał za największego współczesnego słowiańskiego i europejskiego etnografa . Nie jest przypadkiem, że pierwsza powojenna naukowa podróż prof. Vaclavika przywiodła go do Polski, z którą b y ł tak blisko związany, zarówno osobistymi kontaktami, jak i pracą. Także w swoich uniwersy­ teckich wykładach poświęcał wiele uwagi polskiej kulturze ludowej i polskiej wiedzy etnograficznej. Na seminariach regularnie w y z n a c z a ł referaty o pracach J . S. B y ­ stronia, M. Gładysza, K . Moszyńskiego, T . Seweryna, M. Znamierowskiej-Prufferowej i innych polskich etnografów. Jego nie spełnionym zamierzeniem pozostało utworzenie czasopisma na wzór „Polskiej Sztuki Ludowej". Z odejściem prof. Vaclavika zamyka się w a ż n y rozdział w dziejach czechosło­ wackiej etnografii, a etnografia słowiańska traci w nim pełną wyrazu charaktery­ s t y c z n ą indywidualność, zapisaną na zawsze głęboko w historii rzetelnego pozna­ wania życia i kultury ludu pracującego. 2 3 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie JRicliard Jefdbek (Brno) Tłum. z czeskiego I . Nizińska W y k a z publikowanych prac Antoniego Vâclavika 1. O lidovych obrazech malovanych na skie, ,,Nââ smér", Praha R . 7: 1920—1921, s. 59 - 65. 2. Siisky, „ D r o b n e nmeni", Praha R . 5: 1924, s. 192. 2 W czasie swojego pobytu w Polsce w latach 1936—1937 uczęszczał t a k ż e na w y k ł a d y i seminaria prof. dra Wojsława Molègo (Historia sztuki Słowian), prof. dr Eugeniusza Frankowskiego (Sztuka ludowa i muzeologia), prof. dr Cezarii Bau­ douin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Etnografia Polski, Folklor) [przypis redakcji]. Przypominam sobie, jak chciwie słuchał wiadomości o prof. dr K . Moszyńskim po moich odwiedzinach u niego w Krakowie w 1954 r. A jakże głęboko b y ł wzruszony wiadomością o śmierci prof. Moszyńskiego, któremu uniwersytet brneński nadał honorowy doktorat nauk, a którego niestety już się nie doczekał. 3 �KTtONIKA T R E C E N Z J E 337 3. Podunajska dedina v (Vskoslovensku (monografia). Bratislava 1925. as. 240, ¡1. 129. 4. Narodopis Luhacovska. |\v:| 1,,'izne Luhacovice 1902 — 1927, Luhacovice 1927. s. . 5 - 7 . 5. Vyvoj hmotnyc-h vytvaru lidoveho umeni v Ceskoslovensku, „Prridy", Bratislava R. 12: 1928 nr 10, s. 6 2 0 - 6 2 8 . 6. Luhaeovske Zalcd (monografia). Luhacovice 1930, ss. 672, il. 419. 7. Otazka jihoslovanske kolonisaee v ceskoslovenskem narodopise, fw:] Zbornik '•adova na 111 kongresu slovenskih geografa i etnografa u Jugoslavii 1930, s. 2 9 0 - 2 9 4 (i odb., Btograd 1932). 8. ,.Vykladana robota" ako doklad sucasneho l'udoveho umenia na Slovensku, „Slovenske pohl'ady", R . 46: 1930 nr 2, s. 1 1 8 - 1 2 1 , il. s. 4 (i odb. ss. 4). 9. Pfispevky k v y v j j i malovanyeh ohniśt, [w:] Prfspevky k praveku, dejinam a naTodopisa Slovenska, Sbornik arckeologickeho a narodopisneho odborn Slovenskeho Vlastivediieho Muzea za rok 1924-1931, Bratislava 1931, s. 190-192, il. 4. 10. Otazka julioslovanskej kolonizacie v ee&koslovens*kom narodopise, ,,SlovenRke, pohl'ady". R. 47: 19.31 nr 6 - 8 , s. 4 9 0 - 4 9 8 . 11. Jvigoslavenske uaseobine vi Cechoslovackoj, fw.] Slovacka, ,,Slovanska beseda u Bratislavi", Bratislava 1932, s. 50 — 54. 12. O narodnoj umetnosti u Slovaekoj, [w:] Slovacka, ..Slovanska beseda u Brati­ slavi", Bratislava 1932, n. 1 1 5 - 1 2 1 . 13. Pavel Sochań 70-roćny, ,,Slovenske pohl'ady", R . 48: 1932, s. 3 8 3 - 3 8 7 . 14. J . Husek, Hranice mezi zemi Moravskoslezskou a Slovenskem (recenzja), ,,0asopis Matice moravske", Brno 57: 1933, s. 329 —355 (i odb. ss. 27). 15. Zdroje l'udovej vytvarnosti v bratislavskom Zahori, Studia ethnograficko-psychologicka, [w:] Roeenka vedeckych listavov mesta Bratislavy na rok 1934, Bratislava 1934, s. 3 2 1 - 3 3 6 , tabl. I X (i odb. s. 5 - 1 8 , tabl. I X ) . 16. Sprievodca sbierkami piestanskeho muzea, Bratislava 1934, ss. 32, il. ss. 8. 17. Tradicic l'udovej drevorezby, Bratislava 1936, ss. 136, tabl. 14. 18. Slovenske palice, Turć. Sv. Martin 1936 (1937), ss. 124, w tym tabl. X I X (część od s. 1—49 drukowana w: „Narodopisny sbornik Matice slovenskej", Turc. Sv. Martin 1936). 19. G-enezia l'udoveho umenia, fw:] Umeni na Slovensku, odkaź zeme a lidu, Praha 1938, s. 7 1 - 7 6 . 20. Slovenske palice hvak,ula a. Iculaga ako pastierske etnologiki, fw:] Sbornik na I V kongres na slavjanskite gcografi i etnografi v Sofija 1936, Sofia 1938, s. 252 — 264. 21. Sprievodca sbierkami muzea, N a k ł a d o m Muzealnej slovenskej spoloćnosti, Turć. Sv Martin 1938, ss. 65. 22. Podstata moravskeho narodopisu, ,,Luhacovsky lazeńsky zpravodaj", Luhacovice R. 13: 1940 nr 19, s. 3 - 4 ; nr 20, s. 2 - 4 . Przedruk: "Uprkuv kraj" 1942/1945. 23. Narodopisne aktuality, ,,Luhaćovsky lazeńsky zpravodaj", Luhacovice, R . 13: 1940 nr 19, s. 1 - 2 . 24. Vybudovani velkyeh Luhacovio v duchn domacich tradic, ,,Luhacovsky la­ zeńsky zpravodaj", Luhacovice, R. 13: 1940 nr 22. 25. Zrnko k zrnećku, Navod, jak shromazd'ovati Aoklady lidove kultury v oblasti jiżnl a vychodni Moravy, Uherske Hradiśte 1941, ss. 27. 26. I] hrncifu na Zalesi, ,,Luhaeovske listy", Luhacovice —Uherske Hradiśte, R . 14: 1941 nr 13, s. 2 - 4 (i odb. ss. 7). 27. Me Luhacovice, ,,Luhaeovske listy", Luhacovice —Uherske Hradiśte, R . 15: 1942 nr 8 - 9 , s. 7 - 8 . Etnografia Polska, t. I V 22 �338 KRONIKA I RECENZJE 28. Známe lid a jebo kulturu?, „Moravskoslezska osvéta", Brno R . 1: 1946 — 1947, s. 2 2 9 - 2 3 2 , 2 6 3 - 2 6 6 , 2 9 3 - 2 9 4 . 29. Slovanskó prvky v ceské lidové k u l t u í e , [w:] Slovanství v ceském národním zivoté, Brno 1947, s. 1 9 0 - 2 2 3 (i odb. ss. 34). 30. Národopisná práce na Moravé, „ V l a s t i v e d n y véstník moravsky", Brno R. 2: 1947, s. 2 - 1 5 (i odb. ss. 15). 31. Zachrañme valasské kraslice, „ N a s e Valassko", Brno R . 10: 1947, s. 33 — 35. 32. P o z n á m k y k o b n o v é lidového kroje na Valassku, „ N a ś e Valassko", Brno R . 10: 1947, 8. 1 2 5 - 1 3 0 . 33. Za Vladimiren! Úlehlou, národopiscem, „ S v o b o d n e noviny", R . 3: 1947 nr 157. 34. K studiu tvorby lidové, Masarykovou stopou I I , Hodonin 1948 nr 7 —8, s. 103 — 104; n r 9 - 1 0 , s. 1 2 4 - 1 2 6 (i odb. ss. 6). 35. Na okraj ú v a h o l i d o v é m projevu, ,,Tvar", Praha R . 1: 1948, s. 21 — 25. 36. P f í s p é v k y k studiu vyrocních obycejú, „Narodopisny véstník éeskoslovansky", Praha 1950 R . 3 1 : 1949-1950, s. 1 4 - 2 6 . 37. V. Vozar, Sobúlky (sprawozdanie), „Narodopisny véstník óeskoslovansky", R. 31 : 1949 — 1950, Praha 1950, s. 92 — 93. 38. „ S v a t y Juri, t r á v u aj hady b ú í í " , „ N a s e Valassko", Brno R . 13: 1950, s. 32 — 36. 39. Za Aloisem J a ś k e m , „ N a s e Valassko", Brno R. 13: 1950, s. 182 — 183. 40. Pfehlídka l i d o v é tvofivosti ve Valasském Mezirići, „ N a ś e Valassko", Brno R. 14: 1951, s. 1 5 6 - 1 6 0 . 41. Nékolik poznámek k problemático lidového kroje, „Veci a lidé", Praha R. 3: 1951, s. 3 - 2 8 . 42. J . A. Komensky a lidová tradice, „Zpravy Anthropologické spolecnosti", Brno R. 4: 1951 nr 2, s. 2 7 - 3 0 . 43. Pfíspévek k diskusi o nékterych otázkách nasi ethnografie, „Cesky lid", Praha R. 39: 1952 n r 5 - 6 , s. 137 —143. 44. D v é jubilea na P o d í e v n i c k u , „Valassko", Brno R . 2: 1953, s. 104—105. 45. 75 let hudebního skladatele Josefa Cerníka, „Valassko", Brno R . 4: 1955, s. 64 — 65. 46. Volkskunst und G-ewebe, Stickereien des tschechischen Volkes, Praha 1956 [wspólnie z J . Orlem], ss. 51, iL 300 czarno-białych i 59 barwnych. (Praca ukazała się również w j ę z y k a c h : francuskim — L'art populaire du textile, oraz angiel­ skim - Textile Folk Art.) 47. Dalsi p f í s p é v k y k studiu lidovych kroju, Dodatek do „ R a d o s t n ó zemé", Opava R . 6: 1956 nr 4, s. 1 - 4 . 48. L i d o v á vyroba dneśku, „ U m e n i a femesla", Praha R. 1: 1956 nr 3, s. 121 — 124. 49. S e d m d s s á t i n y prof. dra Kazimierza Moszyńskeho, „Ceskoslovenska ethnografie", Praha R . 5: 1957 nr 3, s. 2 9 2 - 2 9 9 (i odb.). 50. Genese obfadních plachet, koutnice a úvodnice (Pfíspévky k lidovym o b f a d ú m rodinnym, l i d o v é m u uméní a kroji), [w:] Franku Wollmanovi k s e d m d e s á t i n á m , Praha 1958, s. 4 8 2 - 5 2 9 (i odb. ss. 50). 51. Odesla ethnografka Velkopolsky a P o m o f í (Vzpomínka na B o ż e n u Stelmachowskou), „Ceskoslovenska ethnografie", Praha R . 6: 1958 nr 1, s. 100 — 102. 52. 10 let ethnografického semináfe university v Brné, „Sbornik prací filosolické fakulty brnénské university", V I I I , Brno 1959, Rada archeologicko-klasická, nr 4, s. 101 — 107. 53. V . Machek, Etymologicky slovník jazyka ceského a slovenského (recenzja), „Ceskoslovenska etnografie", Praha R . 7: 1959 nr 2, s. 217 —218. 54. V. Machek, Slavjanskaja klet i jeje nazvanije (sprawozdanie), „Ceskoslovenska etnografie", Praha R . 7: 1959 nr 2, s. 216. �339 KRONIKA I RECENZJE 55. Odesel prof. D r Kazimierz Moszyński, „Ćeskoslovenska etnografie", Praha, R. 7: 1959 nr 4, s. 4 1 2 - 4 1 4 . 56. Vyrocni obyćeje a lidove umeni, Praha 1959, ss. 584, il. 153, tabl. 95. 57. K problematice lidoveho umeni (Metodicke i vecne pfispevky k poznani autochton niho a recipovaneho umeni), ,,Slovacko", R . 1:1959 nr 2 s. 3 — 26, il. 5. 58. Za Vincencem Vozarem, „Slovacko", R . 1: 1959 nr 3, s. 26. 59. Od prace k lidovemu obfadu a lidovemu umeni, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 3 8 6 - 4 0 7 , il. 10. 60. Jarni obyćeje na Moravskem Valaśsku, „ L i d o v a kultura vychodni Moravy", t. 1: 1960 s. 1 1 - 3 7 , il. 10, tabl. 6. Zestawił Richard Jefdbek PolsTca KONFERENCJA W SPRAWIE UTWORZENIA MIĘDZYNARODOWEJ KOMISJI BADAN K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH Dla badaczy historii kultury w Karpatach jest oczywiste, iż ogromna ilość jej w y t w o r ó w , jak również elementów j ę z y k o w y c h , antropologicznych i in. od wielu stuleci aż po czasy obecne wiąże się z tym terenem bez względu na granice etniczne i polityczne. Równocześnie zwrócono uwagę, że mimo odmiennych cech, jakie w y s t ę ­ pują w poszczególnych regionach Karpat, w y w o ł a n y c h głównie różnymi falami osad­ niczymi, zaistniały warunki, które w y t w o r z y ł y swoisty obraz życia i kultury, w s p ó l n y dla całości tego obszaru, określany pojęciem g ó r a l s z c z y z n y . Rozpracowanie i ujęcie tego typu kultury pasjonuje nie od dziś u m y s ł y w wielu krajach, podnosząc rozwią­ zanie omawianego problemu do rangi zadań istotnych, i to nie tylko u tych narodów, które posiadają w swych granicach większe masywy górskie. W następstwie wzmo­ ż o n y c h zainteresowań poczęto w y s u w a ć projekty zorganizowania akcji badawczej, opartej na jak najbardziej konkretnej współpracy międzynarodowej. P o d s t a w ą ta­ kiego działania stała się konieczność porozumienia i ujednolicenia t e m a t ó w , a nawet metod pracy, przy daleko posuniętej koordynacji badań terenowych, prowadzonych dotąd indywidualnie przez poszczególne kraje. Dodajmy, że zagadnienie między­ narodowej współpracy, stwierdzane i dyskutowane wielekroć tak w polskich, jak i obcych środowiskach naukowych, było podejmowane nie tylko przez etnografów, ale również archeologów, językoznawców, historyków i i n . Niemniej tej ważnej sprawy — bo poza pogłębieniem współżycia sąsiadujących narodów, d a j ą c y m przede wszystkim wspaniałe perspektywy osiągnięć badawczych, naświetlających m. in. znaczenie tego obszaru w przebiegu procesów historyczno-kulturowych zachodnich 1 2 3 4 1 Zob. np. M. M a ł e c k i i K . N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, cz. 2, Kraków 1934, s. 9; K . D o b r o w o l s k i , Studia nad pochodzeniem ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, „Sprawozdanie P A U " j t. 52: 1951 nr 6, s. 478 i in. J . C z e k a n o w s k i , Zarys antropologii Polski, L w ó w 1930, s. 85n.; J . T a l k o H r y n c e w i c z , Materiały do antropologii górali polskich, Kraków 1934, s. 8 n. Por. K . D o b r o w o l s k i , Dwa studia nad powstawaniem kultury ludowej w Kar­ patach Zachodnich, Kraków 1938, s. 26 n. Zob. np. A. Ż a k i , O archeologii karpackiej, „ A c t a Archaeologica Carpathica" , Kraków t. 1: 1958 z. 1, s. 5; D . A n d r u s o v , Pracovnd konferencia o geologii Vysokych Tatier, „Yestnik S A V " , Bratislava R. 1: 1959 z. 3 - 4 , s. 2 1 3 - 2 J 4 . 2 3 4 �340 KRONIKA I RECENZJE Słowian — nie rozwiązała dotąd pomyślnie żadna z zainteresowanych dyscyplin naukowych . Zagadnienie etnograficznych m i ę d z y n a r o d o w y c h zespołowych badań w Karpa­ tach zaczęło się, w Polsce pomyślniej układać dopiero w ostatnich dwóch latach, chociaż myśl zorganizowania takiej pracy była wysuwana już nieco w c z e ś n i e j . Jednak­ że możliwości realnej kooperacji zaistniały dopiero pod koniec 1958 r. W ó w c z a s to prof. dr W. Dynowski, kierownik Działu Etnografii 1 H K M P A N , nawiązał oficjalne kontakty z Instytutami Etnograficznymi w Czechosłowacji, przeprowadzając w Pra­ dze i Bratysławie,wstępne, ale wiążące rozmowy w sprawie wspólnego badania Karpat. Uzgodniono wówczas, iż przede wszystkim Słowacja, jako mająca z nami największe terytorialne powiązania na interesującym obszarze, podejmie wraz z Polską zorga­ nizowanie międzynarodowej akcji badawczej, w której w przyszłości w e z m ą udział wszystkie narody zainteresowane problemem pochodzenia kultury ludowej i w ogóle etnogenezy w Karpatach. Rezultatem porozumienia p o m i ę d z y Działem Etnograficznym I H K M P A N a Słowackim Instytutem Etnograficznym (Narodopisny Ustav S A V ) w Bratysławie było zorganizowanie trzech konferencji informacyjno-planujących. a. K o n f e r e n c j a w K r a k o w i e (25 I I — 26 11 1959 r.). Pierwsza z nich, po­ przedzona w s t ę p n y m i rozmowani w Warszawie i Zakopanem, odbyła się w Krako­ wie'. Podsumowano na niej dotychczasowe osiągnięcia polskie i słowackie w zakresie badań, kultury ludowej Karpat. W referacie w s t ę p n y m prof. K . Dobrowolski scharakteryzował dorobek nauki polskiej, przedstawiając równocześnie całokształt problematyki historycznej i etno5 6 6 Węgrzy (bodaj pierwsi) w okresie powojennym częściowo realizują postulat międzynarodowej współpracy przez wydawanie w Debreczynie zbiorowej publikacji, pt. Ethnographica Oarpatica, zredagowanej przez prof. Gunda Belę, a która ma na celu podsumowanie dotychczasowych w y n i k ó w badań oraz omówienie podstawowych problemów etnografii Karpat. Równocześnie w Budapeszcie zapowiedziane jest ukazanie się zbiorowej pracy pod redakcją dra Póldes Laszló, poświęconej zagadnie­ niu pasterstwa karpackiego i nizinnego. W związku z przeprowadzanymi badaniami terenowymi na Podhalu i Bes­ kidzie Śląskim Zakład Etnografii I H K M P A N w Krakowie (po nawiązaniu k o n t a k t ó w z pokrewnymi instytucjami .obcymi, zajmującymi się kulturą ludową Karpat) prze­ słał w 1955 r. Dyrekcji I H K M P A N w Warszawie projekt, poparty przez prof. Moszyń­ skiego, nawiązania współpracy z odpowiednimi placówkami Czechosłowacji, Węgier i krajów bałkańskich. W roku n a s t ę p n y m , w czasie narady sprawozdawczo-planującej Działu I V I H K M P A N i innych placówek etnograficznych, która odbyła się w Warszawie w dniach 20 — 23 I I I 1956 r., prof. R . Reinfuss zgłosił wniosek zorga­ nizowania konferencji międzynarodowej w sprawie badań Karpat (Z. S z y f e 1 b e j n, Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu IV (Etnografii) Instytutu Historii Kul­ tury Materialnej PAN i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 410; por. także R. R « i n f u s s , Problem Karpat w ba­ daniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 13: 1959 nr 1 — 2, s. 10). Wniosek ten autor szerzej rozwinął na Zjeździe P T L w Zakopanem w referacie W sprawie międzynarodowych badań w Karpatach. Na t y m ż e Zjeździe stwierdzono wielokrotnie potrzebę takiej współpracy, a doc. O. Nahodil z Pragi zaproponował utworzenie międzynarodowego pisma „Carpatica", poświęconego wyłącznie proble­ matyce karpackiej. Zob. Z. S t a s z c z a k ó w n a, Protokół z XXXI Walnego Zgroma­ dzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopa­ nem, „Lud", t. 44: 1957 (1959), s. 519. W Konferencji wzięli udział delegaci Słowackiego Instytutu Etnograficznego (dr M. Markus, dr J . Patkoya, dr J . Podolak) oraz pracownicy Działów Etnogra­ ficznego i Historycznego I H K M P A N , zainteresowani p r o b l e m a t y k ą karpacką, jak również przedstawiciele P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, Muzeum Etnograficznego w Krakowie i Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 6 7 �KRONIKA I RECENZJE 341 graficznej, związanej z tym obszarem. Uzupełnieniem szeroko zarysowanego referatu b y ł y wypowiedzi prof. M. G-ładysza, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, prof. E . Reinfussa, obrazujące szczegółowe wyniki badań etnograficznych w poszczególnych re­ gionach Karpat polskich. P r o b l e m a t y k ę prac podejmowanych na tym obszarze przez Dział Historyczny I H K M P A N omówił prof, dr J . Pazdur, a referaty szczegółowe w y g ł o s i ł y : dr A. Płacheińska [Stan badań nad historią osadnictwa Sądeczyzny) i mgr D. Molenda (Eksploracja kruszców w' Karpatach). W imietiiu delegacji słowackie/ przemawiał dr J . Podolak, podając w zwięzłym zarysie rozwój etnograficznych badań na obszarze karpackim, który jest równo­ znaczny z całym prawie terytorium Słowacji. Ożywiona dyskusja, w której brali udział poza referentami prof. B . Baranowski, prof. W. Dynowski, dr B . Kopczyńska- Jaworska, prof, dr T . Seweryn, prof, dr K . Zawistowicz-Adamska i in., wniosła wiele materiału wskazującego m. in. na powiązania kulturowe omawianych obszarów z terenami nizinnymi, nieraz znacznie oddalonymi od Karpat. W konferencji kra­ kowskiej nie tylko podsumowano dotychczasowe osiągnięcia naukowe, ale także wymieniono poglądy na formy organizacyjne przyszłej międzynarodowej akcji ba­ dawczej. b. K o n f e r e n c j a w B r a t y s ł a w i e (17 V I - 2 9 V I 1959 r.). W Bratysławie od­ było się ponowne spotkanie p o m i ę d z y grupą etnografów i historyków polskich a pracownikami Słowackiego Instytutu Etnograficznego. Konferencja, której prze­ wodniczyła dyrektor tego Instytutu, dr B . Filova, połączona została z kilkudniowym objazdem ważniejszych aktualnie badanych terenów, a zakończona dalszymi rozmo­ wami organizacyjnymi w Instytucie Etnograficznym w Pradze (Ustav pro Ethnografii a Folkloristiku ĆSAV). Konferencja bratysławska, poza zapoznaniem się z metodami pracy terenowej etnografów słowackich oraz bogactwem różnorodnych w y t w o r ó w ludowej kultury tego bliskiego nam narodu, ustaliła wytyczne działalności organizacyjnej i naukowej na najbliższy okres. c. K o n f e r e n c j a w W a r s z a w i e (23 V I I —24 V I I 1959 r.). Trzecia konfe­ rencja w Warszawie, poświęcona została przedstawieniu bieżących prac badawczych różnych instytucji .etnograficznych, a częściowo także nauk pokrewnych obu naro­ d ó w , oraz przedyskutowaniu zakresu i kierunku dalszych prac organizacyjnych i naukowych. Na temat stanu badań kultury ludowej Karpat słowackich dr J . Huska i dyr. dr J . Mjartan wygłosili referaty uzupełnione wypowiedziami dr E . Bozkovej, dr J . Palickovej-Patkovej i dr R. Żatko z B r a t y s ł a w y oraz dr J . Stankovej jako przedstawicielki Instytutu Etnografii i Folklorystyki C S A V . Aktualne badania nad kulturą ludową Karpat polskich omówił prof. M. Gładysz,* a referaty uzupełniające wygłosili mgr B . Bazińska, prof. J . Pazdur, prof. R . Reinfuss, mgr J . Sadownik i doc. M. Sobieski. Propozycje planu badań ze strony słowac­ kiej zreferował dr J . Mjartan. Ramowy plan prac ze strony polskiej przedstawił prof. M. Gładysz, proponując: 1) opracowanie bibliografii etnograficznej i stanu badań nad kulturą ludową Karpat; 2) sporządzenie wykazu muzealiów etnograficz­ nych i rozpoczęcie serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w ; 3) opracowanie prze­ glądu etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem materiałów zawartych w publi­ kowanych źródłach historycznych; 4) opracowanie historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględnieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach. 8 9 8 Skład delegacji polskiej : prof. M. Gładysz, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, mgr W. Molenda, mgr W . Paprocka, mgr A. Zambrzycka-Kunachowicz. W końcowej fazie obrad brał t a k ż e udział prof. I . Vladutiu, delegat Sekcji Etnograficznej I n s t y t u t u Archeologii Rumuńskiej Akademii Nauk w Bukareszcie. 9 �342 KRONIKA I RECENZJE Omawiając plan badań terenowych referent podkreślił, iż w aktualnie przepro­ wadzanych badaniach należy dążyć do ujednolicenia tematyki, metod badawczych i pomocniczych środków technicznych, celem uzyskania jak najbardziej porówny­ walnych materiałów terenowych. Jednym z w a ż n y c h m o m e n t ó w procederu badaw­ czego winno b y ć — poza s t a ł y m korygowaniem w y n i k ó w w czasie postępujących b a d a ń i w y m i a n ą doświadczeń — wspólne przeprowadzanie badań we wszystkich aktualnie opracowywanych punktach. Przy samym typowaniu synchronicznie ba­ danych miejscowości winno się przede wszystkim uwzględnić podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji Karpat w opar­ ciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno-fizjograficzne, gospodarcze i językowe. Jako najpilniejszą t e m a t y k ę badawczą, naświetlającą pochodzenie kultury ludo­ wej i etnogenezę w Karpatach, referent uważa podjęcie opracowania zagadnień zwią­ zanych z rolą pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym. W tym celu należałoby rozpocząć poszukiwania terenowe od inwentaryzacji wszelkich re­ l i k t ó w i archaizmów kulturowych. Pod tym k ą t e m widzenia trzeba by opracować: 1) zajęcia pasterskie z położeniem nacisku na różnice regionalne, występujące w ter­ minologii, formach organizacyjnych, technikach i w y p o s a ż e n i u ; 2) formy ustroju gruntowego z uwzględnieniem zasięgu ich odmian; 3) instytucję wielkiej rodziny na Słowacji oraz związki rodowe na Podhalu; 4) typy osad letniskowych; 5) systemy wyrabiania nowin wraz z techniką, a także pierwotne formy uprawy (np. koszarowa­ nie p ó l ) ; 6) rzemiosło ludowe, a właściwie wytwórczość d o m o w ą opartą o miejscowy surowiec ze szczególnym uwzględnieniem produktów uzyskanych z pasterstwa (np. w garbarstwie, sukiennictwie); 7) sztukę tradycyjną (folklor, m u z y k ę , zdobnictwo); 8) wiedzę tradycyjną, wierzenia i magię, związaną w pierwszym rzędzie z wyżej wy­ mienionymi działami k u l t u r y . Na wszystkich konferencjach wysuwano jako warunek współpracy w realizacji planu badawczego konieczność ujednolicenia tematyki, ustalenia zakresu prac i ko­ lejności zadań. W myśl tych zasad uzgodniono, iż opracowanie pasterstwa będzie c z o ł o w y m zagadnieniem na najbliższe lata. W tym celu zostanie zwołana wiosną 1960 r. w Zakopanem konferencja robocza polsko-słowacka, na której będzie prze­ dyskutowany szczegółowy plan badań i kwestionariusze przygotowane przez etno­ grafów polskich. Nadto zostanie ustalona organizacja badań oraz sposób opracowy­ wania i publikowania wyników. W dyskusji nad celowością monograficznego ujęcia kultury ludowej regionów czy reprezentatywnych wsi uzgodniono, że w obecnej sytuacji i w stadium zaawanso­ wania badań należy ograniczyć się do kontynuowania prac rozpoczętych w latach ubiegłych. Innym zagadnieniem, wielokrotnie już omawianym, jest sprawa kompleksowości b a d a ń . Poza etnografami i historykami nie brali dotąd udziału w naradach pracownicy innych pokrewnych dyscyplin, bez których pomocy nie można sobie wyobrazić uzyskania p e ł n y c h osiągnięć naukowych. W związku z tym postanowiono nawiązać ścisłe kontakty z antropologami, archeologami, ekonomistami, geografami, histo­ rykami osadnictwa, językoznawcami, socjologami i przyrodnikami. Spotkania uzgad­ niające plany badawcze winny b y ć przeprowadzone w najbliższym czasie z zaintereso10 io Wyniki konferencji w Bratysławie i Warszawie omówiła także dr Jarmila Patkova, członek słowackiej delegacji organizującej międzynarodową akcję badawczą w Karpatach. Zob. Pokracovanie spoluprdce polskach a slovenskych etnografov, „Slovensky Narodopis", Bratislava B . 8: 1960 nr 1, s. 159—162. �343 KRONIKA I RECENZJE 11 wanymi dyscyplinami . Zapoczątkowaniem tych niezbędnych k o n t a k t ó w jest uzyska­ nie od niektórych placówek badawczych wymienionych dyscyplin sprawozdań z ich działalności i osiągnięć naukowych odnośnie do regionu karpackiego, które zostaną opublikowane w n a s t ę p n y m tomie „Etnografii Polskiej". W wyniku dotychczasowych rozmów i konferencji, odbytych w 1958 i 1959 r„ podpisano u m o w ę , konkretyzującą formy przyszłej współpracy międzynarodowej pomiędzy Instytutem Etnografii i Folklorystyki ĆAN, reprezentowanym przez prof. dr J . Horaka, Instytutem Etnografii S A V , reprezentowanym przez dr B . Filovą, a Instytutem Historii Kultury Materialnej P A N w osobie prof. dr W . Dynowskiego. W umowie podkreślono, że członkowie założyciele podejmą inicjatywę zorganizo­ wania międzynarodowej Komisji, koordynującej prace w zakresie badań kultury ludowej Karpat, w której reprezentowane b y ł y b y wszystkie zainteresowane narody. P o d s t a w ą działania zorganizowanej Komisji b y ł b y właściwy statut, a jej organem wykonawczym Sekretariat, złożony z przedstawicieli etnografii polskiej i słowackiej, jako członków założycieli. Komisja powinna dysponować w ł a s n y m Biuletynem, wydawanym w językach kongresowych , a w miarę rozwoju działalności także innymi publikacjami naukowymi. Nadto przewiduje się w umowie organizowanie wspólnych narad, seminariów roboczych, prac badawczych, w y m i a n ę pracowników nauko­ wych itd. Zgodnie z założeniami zorganizowania międzynarodowej akcji badawczej Za­ kład Etnografii I H K M P A N wKrakowie nawiązał kontakty z uczonymi różnych narodów, zapraszając ich do publikowania na łamach „Etnografii Polskiej" arty­ kułów, p r z y c z y n k ó w i informacji o stanie badań kultury ludowej w Karpatach oraz innych obszarach górskich. 12 Mieczysław Gładysz Z DZIAŁALNOŚCI N A U K O W O - B A D A W C Z E J I D Y D A K T Y C Z N E J W Z A K R E S I E T A Ń C A L U D O W E G O W P O L S C E W L A T A C H 1945-1959 Działalność naukowo-badawczą Badania nad t a ń c e m ludowym w okresie powojennym wiążą się ściśle z ogólno­ krajową akcją zbierania folkloru muzycznego, zorganizowaną przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki w Warszawie w 1950 roku, chociaż już parę lat wcześniej w ramach P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej organizuje Sekcję Tańca Tadeusz Zygler . W tym czasie oprócz Sekcji Tańca zaczyna na wielką skalę, nie n o t o w a n ą dotychczas w Polsce, działać Sekcja Muzyki kierowana przez doc. Mariana Sobies1 2 11 Dwudniowa konferencja porozumiewawcza p o m i ę d z y wymienionymi dyscy­ plinami odbyła się w Krakowie w dniach 11—12 I I I 1960 r. Pierwszy numer Biuletynu pt. Oarpatica ukazał się w Bratysławie w 1960 r.; zawiera poza komunikatami i informacjami Sekretariatu także artykuł prof. K . D o ­ b r o w o l s k i e g o , Kultura pasterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina mię­ dzynarodowej współpracy naukowej (w tłumaczeniu angielskim). Tenże artykuł ukazał się w „Wierchach", R . 28: 1959, s. 2 1 7 - 2 2 1 . Zob. A. J.[ackowski], Zbieramy folklor muzyczny, „Muzyka", R. 1: 1950 nr 2, s. 29 — 30; M. i J . S o b i e s c y , Instrukcja w sprawie zbierania pieśni i muzyki ludowej, t a m ż e , s. 30 — 49. Sekcja Tańca rozpoczęła swoją działalność już w 1946 r. jako jedno z ogniw organizacyjnych ówczesnego P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Zob. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu­ dowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . 1: 1947 nr 1 — 2, s. 60 — 61. 1 2 1 2 �344 KRONIKA I RECENZJE kiego, która w ciągu paru lat obok kilkudziesięciu tysięcy pieśni zebrała w terenie t a k ż e wiele melodii tanecznych, utrwalanych na taśmie magnetofonowej lub za­ pisem o ł ó w k o w y m . Doc. Marian Sobieski najpierw przy pomocy żony, mgr Jadwigi Sobieskiej, a później całej ekipy badawczej prowadzi już od lipca 1945 r. badania terenowe z ramienia Zachodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. W czasie tych pierwszych poszukiwań obok zbierania pieśni ludowych dokonuje całego szeregu nagrań melodii tanecznych. Liczba nagranych wówczas tańców ludowych wynosi 130 z terenów Wielkopolski i 7 z Pomorza . W tym mniej więcej czasie (1945 — 1948) Sekcja Tańca P I S przy pomocy dra A. G-lapy i dyr. A. Kowalskiego zebrała również w Wielkopolsce ogółem 57 tańców. Tańce te, opisane, opatrzone rysunkami i nutami, znajdują się obecnie w Archiwum P I S w Warszawie . W związku z przeprowadzanymi badaniami terenowymi, mając na uwadze dalsze poszukiwania i dokładniejszą niż dotychczas dokumentację, zaprowadzono w Zakładzie kartotekę informatorów, opracowano instrukcję dla pracowników i zbie­ raczy terenowych oraz sporządzono kartotekę najważniejszych pozycji bibliogra­ ficznych z zakresu tańca. Opublikowano też do tego roku 6 artykułów w fachowej prasie krajowej oraz jeden w „Tanećnich Listach" w Czechosłowacji . N a w i ą z a n y został również kontakt z wydziałem tanecznym Konserwatorium w Pradze oraz z badaczami folkloru. W 1949 r.. z okazji przeprowadzania badań nad p l a s t y k ą w powiecie ojjoczyńskim. zajmowano się także tamtejszym tańcem ludowym. W tym też roku na życzenie Biura Współpracy z Zagranicą rozpoczęto przygotowania obszer­ nej pracy informacyjnej o polskich tańcach ludowych dla Bułgarii i . Z S R R . W ramach popularyzacji wiedzy Sekcja Tańca udzielała szeregu porad zespołom świetlicowym, które o p r a c o w y w a ł y programy taneczne . Niestety, na tym k o ń c z y się jej działal­ ność, g d y ż zostaje rozwiązana. Dalsze badania nad t a ń c e m przejmuje Sekcja Muzyki, prowadząc je w m a ł y m zakresie, a właściwie na marginesie dotychczasowych p r a c . Jednakże badając m u z y k ę ludową, uzupełnia stopniowo zbiory muzyczne melodiami t a ń c ó w ludowych. Poza działalnością naukowo-badawczą P I S , zbieraniem materiału w terenie zajmują się niektórzy choreografowie, prowadząc poszukiwania w interesujących ich regionach. Zebrany materiał w y z y s k u j ą przede wszystkim w swej pracy dy­ daktycznej, głównie przy tworzeniu układów tanecznych w zespołach przez nich 3 4 5 6 7 3 Zanotowano tam przede wszystkim tzw. wiwaty, jako tańce najbardziej cha­ rakterystyczne dla Wielkopolski, następnie zaś oberki, walcerki oraz t a ń c e korowo­ dowe. W szczególności nagrano: w i w a t ó w -»- 51, oberków — 34, polek — 14, walcerków — 11, r ó w n y c h — 6, przodków — 4, chodzonych — 4, polonezów — 1, szoczów — 1, ceglarzy — 1, mietlarzy — 1, trojaków śl. — 1, służb do czepca — 1. T a ń c ó w kaszubskich z terenów Pomorza: szewców kasz. — 2, trojaków kasz. — 1, kosesów — 1, kozyder — 3. Zob. M. S o b i e s k i , Działalność Zachodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu, „Polska Sztuka Ludowa", R. 2: 1948 nr 1, s. 38 — 40. Zob. Sprawozdania z działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu­ dowej za rok 1948, „Polska Sztuka Ludowa", R. 3: 1949 nr 1 — 2, s. 63. „Taneeni Listy", dwumiesięcznik poświęcony kulturze tanecznej, wychodzi od 1947 r. w Pradze pod redakcją Jana Reya, nakładem Athosu. Czasopismo obej­ muje wszelkie zagadnienia dotyczące sztuki tanecznej i zawiera dużo interesującego materiału z zakresu tańca ludowego różnych narodów. M. in. artykuł T . Z y g l e r a , Polskie tańce ludowe i ich badanie. Zob. rec. T . Z.fygler] „Polska Sztuka Ludowa", R. 2: 1948 nr 9 - 1 0 , s. 6—11; R . 3: 1949 nr 3 — 4, s. 127. Sprawozdanie z działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej za rok 1949, „Polska Sztuka Ludowa", R. 3: 1949 nr 1 1 - 1 2 , s. 367 — 368. Zob. Reorganizacja Zakładu Badania Sztuki Ludowej w Państwowym Instytucie Sztuki, „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 1, s. 59. 4 5 6 7 �345 KllONIKA 1 RECENZJE prowadzonych. Zebrany materiał nie jest na ogół publikowany; pozostaje w notat­ kach zbieracza. Niekiedy tylko jest udostępniany instruktorom tańca w formie opra­ cowań, które są powielane w domach kultury lub ogniskach choreograficznych. Działalność dydaktyczna i a r t y s t y c z n a Po 1945 r. zaczyna p o w s t a w a ć cały szereg zespołów tanecznych przy domach kultury i świetlicach. Nad nimi to Departament D o m ó w Kultury i Świetlic Mini­ sterstwa Kultury i Sztuki roztoczył od pierwszej chwili szczególną opiekę, dążąc do wydobycia zapomnianych wartościowych form tanecznych i ich upowszechnie­ nia. W związku z ogromnym zapotrzebowaniem' materiałowym do pracy instruk­ tora tanecznego, przeważnie niezbyt przygotowanego w tym kierunku nauczyciela prowadzącego świetlicę, zaczyna się u k a z y w a ć na łamach czasopism szereg drobnych opracowań t a ń c ó w narodowych i regionalnych w formie małych układów ilustrowa­ nych rysunkami schematycznymi i przykładami nutowymi. P o d a w a ł y je liczne cza­ sopisma, a między innymi: „Polska Sztuka Ludowa", „Praca Świetlicowa", „Świe­ tlica Krakowska", „ P r a c u j e m y w świetlicy", „Scena Świetlicowa", „Świetlica Dzie­ cięca", „Teatr Ludowy" i inne. W zakresie dydaktycznym tańcem ludowym zajmują się takie ośrodki, j a k : W y ż s z a Szkoła Wychowania Fizycznego, wojewódzkie i powiatowe domy kultury, Centralna Poradnia E u c h u Amatorskiego w Warszawie, ogniska choreograficzne, częściowo szkoły baletowe itd. Postaram się omówić pokrótce działalność tych pla­ cówek. W y ż s z a Szkoła Wychowania Fizycznego zajmując się wychowaniem mło­ dzieży, która ma stanowić kadrę nauczycielską lub przyszłych instruktorów sporto­ wych, zwraca też u w a g ę na wyszkolenie muzyczne i taneczne. Istniejąca na tej uczelni Katedra Ćwiczeń Muzyczno-Euchowych i Tańców Ludowych prowadzi zajęcia z ogó­ łem studentów, mając za zadanie przerobienie materiału nauczania w zakresie szkoły podstawowej i średniej. Celem tych zajęć jest: usprawnienie studenta pod względem praktycznym, przygotowanie metodyczne oraz przygotowanie dydaktyczne. Stu­ denci tej uczelni zapoznają się z tańcami narodowymi: polonezem, mazurem, ober­ kiem, kujawiakiem, krakowiakiem oraz z szeregiem t a ń c ó w regionalnych, np.: śląskich, wielkopolskich, rzeszowskich. Są oni obowiązani do tworzenia układów z poznanych e l e m e n t ó w danego tańca, opierając się ściśle na autentycznych formach. Mają oni prawo wprowadzania t a ń c ó w ludowych w lekcjach W F w szkołach. D l a I I I roku studiów zaczyna się specjalizacja i student, który obiera ten kie­ runek, uczęszcza na odpowiednie seminaria. Wspomniana Katedra podejmuje też prace magisterskie z zakresu tańca ludowego i ćwiczeń muzyczno-ruchowych . Na seminariach zostaje pogłębiona wiedza o tańcach narodowych i regionalnych, co oczywiście zwiększa ich znajomość wśród studentów. Poza tym opracowuje się zagadnięcia z dziedziny: kostiumologii, etnografii, historii tańca, podstawowych wia­ domości o pieśni i muzyce ludowej, a także próbuje się zapisu (notacji) melodii, przy czym uwzględniany jest zapis samego tańca. Specjalizacja ma na celu doprowadzenie do tworzenia dużych masowych układów i lepszego zrozumienia połączenia ruchu z m u z y k ą oraz zwiększanie umiejętności prowadzenia lekcji o typie muzyczno-ruchowym i tworzenia układów tanecznych, o ile w pracy pedagoga są one potrzebne. Zakład Ćwiczeń Muzyczno-Euchowych i Tańców Ludowych przy krakowskiej W S W F podejmował jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą prace magisterskie z zakresu t a ń c ó w ludowych. W okresie powojennym dopiero od 1958 r. wznowiono takie ma9 Kierownikiem Zakładu od 1950 r. jest mgr Halina Kubalska. �346 KRONIKA I RECENZJE gisteria. Maszynopisy tych prac są do wglądu w bibliotece W S W F . Tak samo podjęli prace z tego zakresu, ale już znacznie wcześniej, studenci w Poznaniu. Z t y t u ł a m i rozpraw magisterskich oraz z krótkim omówieniem ich treści czytelnik może się za­ poznać w Kronikach W y ż s z e j Szkoły Wychowania Fizycznego w Poznaniu. Popularne obecnie w Polsce instytucje zwane domami kultury również w dość d u ż y m stopniu przyczyniają się do poznania t a ń c ó w ludowych, tak przez ich naucza­ nie na kursach instruktorskich, jak też przez w y s t ę p y swych zespołów. W ten sposób za p o m o c ą dobrze opracowanych programów tanecznych dostarcza się widzowi nie tylko wrażeń estetycznych, ale także możliwości zapoznania się z ruchami i figurami t a ń c ó w regionalnych. T a k na przykład przy Krakowskim Domu Kultury, którego działalność jest mi najlepiej znana, istnieje Poradnia Kulturalno-Oświatowa, której celem jest dokształcanie etatowych pracowników placówek kulturalno-oświatowych, organizowanych przy powiatowych i zakładowych domach kultury. Pracownicy ci mogą korzystać z porad fachowych na miejscu w K D K lub sprowadzić odpowiedniego pracownika Poradni do swego zespołu. Oprócz tego Poradnia udostępnia kolportaż wydawnictw własnych i obcych lub rozprowadza wydawnictwa Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego w Warszawie. Poradnia także nawiązała kontakt ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej, któremu pomaga w organizowaniu i prowadzeniu zespołów na wsi. Pierwsze zajęcia dydaktyczne Poradni zostały zorganizowane na przełpmie 1950 i 1951 roku. Kurs dla k a n d y d a t ó w i kierowników terenowych zespołów świetli­ cowych trwał osiem miesięcy. B y ł to w ogóle pierwszj kurs tego rodzaju w Polsce. Po zakończeniu kursu zawiązał się kolektyw instruktorów artystycznych, który dalej rozwijał działalność choreograficzną. Od 1957 r. po zjeździe choreografów polskich wprowadzono na tego rodzaju kolektywach systematyczne dokształcanie. Początko­ wo zajęcia b y ł y prowadzone sposobem seminaryjnym, wprowadzając trzystopniowy system nauczania , m. in. prowadzono w y k ł a d y z dziedziny folkloru i etnografii, uwzględniające t a ń c e narodowe i regionalne. Nadto omawiane są zagadnienia ukła­ dów scenicznych t a ń c ó w obrzędowych i ich stylizacji. Po 3 latach studiów ma nastąpić specjalizacja, przewidująca m. in. dział t a ń c ó w ludowych i narodowych, w których będą uwzględniane zainteresowania regionalne. Krakowski Dom Kultury prowadzi ewidencję prawie wszystkich zespołów ta­ necznych, istniejących w Krakowie i w całym województwie. J a k dotychczas, dzia­ łalność kursów tylko w niewielkim stopniu w p ł y w a na poznanie tradycyjnych tań­ ców polskich, niemniej jednak przyczynia się do rozpowszechniania repertuaru pol­ skiego folkloru, który jest niejednokrotnie, z braku fachowców prowadzących zespoły taneczne, wypaczany i podawany widzowi w nietypowych formach tanecznych. P o d o b n ą pracę upowszechniania folkloru tanecznego, ale na skalę ogólnokra­ jową, prowadzi Centralna Poradnia Ruchu Amatorskiego w Warszawie, skupiając na swych seminariach choreografów z miast wojewódzkich. Nie można tego powie­ dzieć o działalności ognisk i szkół baletowych, kształcących swych w y c h o w a n k ó w jedynie pod względem praktycznym. W zajęciach tych szkół jedynie w m a ł y m stopniu uwzględniane są tańce polskie, są one wykładane w d u ż y m dziale t a ń c ó w charakte­ rystycznych. Do upowszechniania i popularyzowania folkloru polskiego, a między innymi t a ń c ó w narodowych i regionalnych, przyczyniają się w dużej mierze zespoły taneczne. Wiele z nich spełnia to zadanie, pokazując widzowi w dobrze opracowanym progra­ mie szereg ciekawych i dobrze (wiernie) oddanych utworów (kompozycji) tanecz9 9 Obecnie prowadzi taki kurs Krakowski Dom Kultury. �347 KRONIKA I RECENZJE nych. Biorę tu pod uwagę takie zespoły, j a k : P a ń s t w o w y Zespół Pieśni i Tańca „Ma­ zowsze", P a ń s t w o w y Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk", istniejący w Krakowie zespół „ K r a k o w i a c y " , Regionalny Zespól z Bukowiny Tatrzańskiej i inne. Niemniej jednak często do pracy niektórych zespołów musimy odnosić się z pewną rezerwą, ponie­ waż w niektóre tańce wkradają się nieścisłości. Taniec u k ł a d a n y przez choreografa czasem jest oddany bardzo wiernie, ale są też wplatane w układ wstawki czysto ba­ letowe. Nie zawsze też dobrze dzieje się z zastosowaniem odpowiedniego stroju do danego tańca. Mogę to zilustrować przykładem w y s t ę p u zespołu „Śląsk", jaki miał miejsce w 1959 r. w Krakowie. Szczególnie zwróciłem uwagę na opracowanie kra­ kowiaka, który t a ń c z o n y b y ł w brokatowych spódnicach, nietypowych dla stroju krakowskiego. Ten właśnie przykład wydaje mi się uderzający szczególnie, bo jeżeli zespół podaje widzowi pewien obraz, utrwalający się w pamięci, to powinien on b y ć wierny w zakresie etnograficznym i historycznym. Mówię o tym dlatego, że właśnie w ostatnim programie zespołu „Śląska", k t ó r y podał nam cały szereg tańców regio­ nalnych i narodowych, wkradło się dość dużo wstawek czysto baletowych. Nie zna­ czy to jednak, bym uważał, że tego typu rzeczy decydują o nieprzydatności zespołów tanecznych, takich jak „Śląsk". Przeciwnie, szkoda, że Polska nie posiada ich więcej, przecież są one doskonałymi krzewicielami tańca ludowego, chodzi tylko o wierne oddanie tak formy ruchowej, jak i muzyki, i pieśni. Publikacje Jak można zorientować się z tego krótkiego przeglądu osiągnięć naszych pla­ cówek z a j m u j ą c y c h się choreografią, zagadnieniami teoretycznymi zajmowano się stosunkowo niewiele. Ogromna przewaga strony praktycznej zaciążyła nad działal­ nością naukową. Również rezultaty badawcze prac terenowych w porównaniu do zebranych materiałów z dziedziny pieśni i muzyki są znikome. Większe rezultaty mają zapewne zbieracze prywatni, jak np. znany badacz śląskiego folkloru muzycznego J a n Tacina z B i e l s k a . , Polskie t a ń c e ludowe stanowią jedną z w a ż n y c h części naszej kultury narodowej, w porównaniu jednak z innymi działami kultury ludowej są one w znikomej części zebrane i opracowane. Bibliografia taneczna (tańców ludowych) ogranicza się do podania kilkudziesięciu pozycji, uwzględniających materiały w formie krótkich no­ tatek drukowanych w czasopismach, tak przed I w o j n ą światową, jak i obecnie. Nie mamy oczywiście opracowań systematycznych, omawiających wszystkie zagadnienia związane z t a ń c e m czy rejestrujących wszystkie polskie tańce. Czymże m o ż e m y się w y k a z a ć poza opracowaniami najstarszymi, do których zaliczamy zbiory Oskara K o l b e r g a , Łukasza G o ł ę b i o w s k i e g o , Karola Czerniawskiego , Zygmunta Glogera , Kazimierza B r o d z i ń s k i e g o . Najcenniejszym źródłem pozostają nadal 10 11 14 1 0 12 18 15 Śląski Instytut Naukowy w Katowicach przygotowuje do wydania tańce śląskie, zebrane przez J . Tacinę. O. K o l b e r g , Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, t. 1 — 36: 1865—1890; t e n ż e , Słówko o tańcach ludowych, [w:] Kalendarz Jaworskiego, 1860, s. 143—145; t e n ż e , Korespon­ dencja z Wiednia, „ R u c h Muzyczny", 1857, s. 203 — 206. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy różnych stanów, Warszawa 1831, Tańce, s. 3 0 4 - 3 3 0 . K . C z e r n i a w s k i , O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, ss. 119. Z. G l o g e r , Tańce, [w:] Encyklopedia staropolska, t. 4: 1903,8. 354—358 i inne. K . B r o d z i ń s k i , O tańcach polskich (1. Polonez, 2. Krakowiak, 3. Mazurek, 4. Kozak), „Melitele", Warszawa 1828, ss. 85. 1 1 1 2 1 3 14 1 6 �348 KRONIKA I RECENZJE prace O. Kolberga, dające w łącznej sumie około 66t) stron materiału dotyczącego tańca naszego ludu z okolic: Krakowskiego, Lubelskiego, Kujaw, Kieleckiego, Łę­ czyckiego, Mazowsza, Przemyskiego. Daje również krótkie podsumowanie dotyczące ludowych pieśni i t a ń c ó w w Polsce. Materiał opisowy ilustrowany jest całym szere­ giem przykładów nutowych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m obserwujemy nadal w nauce zainteresowania tańcem ludowym. Wśród całego szeregu przyczynków, dorzucających materiał z różnych regionów, zwracają uwagę szczególnie 2 prace: monografia zbiorowa pod redakcją M. G l i ń s k i e g o i praca Z. K w a ś n i c o w e j , które zajmują się zagadnieniem od strony teoretycznej (w wypadku pracy Glińskiego) lub podają bogaty i różnorodny materiał opisowy z różnych regionów Polski (praca Z. Kwaśnicowej). Wspomniane wyżej opracowania dotyczą o b s z a T u całej Polski, poza nimi zainteresowania badaczy kie­ rują się w stronę regionów. Poszukują oni i opracowują tańce charakterystyczne dla poszczególnych polskich grup etnicznych. Pracą tego typu są np. Tańce hucul­ skie R. H a r a s y m c z u k a , gdzie zebrano 287 melodii tanecznych. W a g ę wydawnictwa podnoszą liczne zapisy nutowe, mapy i doskonałe ryciny. Dla przykładu t e g o typu opracowań w s p o m n ę jeszcze Tańce śląskie z powiatu rybnickiego A. Musioła i F . S a c h s a . W niewielkiej tej pracy autorzy skupiają u w a g ę na jednym powiecie śląskim gromadząc dość bogaty materiał. Poza opracowaniami samodzielnymi szereg czasopism, jak „Zaranie Śląskie", „Wisła", „ L u d " , „Życie Polskie", umieszcza artykuły o tematyce dotyczącej tańca ludowego. Są to na ogół tylko krótkie zapisy notujące jeden lub kilka t a ń c ó w re­ gionalnych. Nieliczne publikacje taneczne okresu powojennego można podzielić na pozycje mówiące o historii tańca lub jego rozwoju, próby notacji oraz na zagadnienia badaw­ cze opisujące poszczególne tańce lub całe wiązanki taneczne, recenzje. Do większych opracowań wydanych oddzielnie, m ó w i ą c y c h o historii polskich t a ń c ó w ludowych, zajmujących się genezą lub przedstawiających autentyczny opis kroków i figur, m o ż e m y zaliczyć prace: Zofii Majewiczowej , Franciszki Z o z u l i , Tadeusza Zygl e r a , Zofii K w a ś n i c o w e j oraz prace Włodzimierza K o t o ń s k i e g o . Poza tymi pu­ blikacjami posiadamy prace muzykologiczne, omawiające i opisujące tańce. Są nimi Jadwigi i Mariana Sobieskich Wiwaty wielkopolskie , Szlakiem Kozła lubelskiego™ 16 17 18 19 20 22 21 23 24 25 1 6 Monografia zbiorowa pod redakcją M. G l i ń s k i e g o , Taniec, Warszawa 1930, 91-100. Z. K w a ś n i c o w a , Zbiór pląsów, Warszawa 1937 — 1938, t. 1, ss. 470; t. 2, ss. 272. R . W . H a r a s y m c z u k , Tańce huculskie, L w ó w 1939, ss. V I I I , 303, 1 nłb„ tablic nutowych 56. A. M u s i o ł , F . S a c h a s , Tańce śląskie z powiatu rybnickiego, Katowice 1937, ss. 69. Z. M a j e w i c z o w a , Krakowiak, Warszawa 1951, ss. 116. F . Z o z u l a , Tańce ludowe, Warszawa 1952, s. 7 — 62. T . Z y g l e r , Polskie tańce ludowe. Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie, Kraków 1952, ss. 42 i 11 tablic. Z. K w a ś n i c o w a , Mazur. Polskie tańce ludoiee. Podręcznik tańca ludowego', Warszawa 1953. W . K o t o ń s k i , Taniec zbójnicki (na powielaczu), Warszawa 1954; W . K o ­ t o ń s k i , Góralski i zbójnicki, Kraków 1956. J . i M. S o b i e s c y , Wiwaty wielkopolskie, [w:] Księga pamiątkowa ku czci prof. A. Chybińskiego, Kraków 1950. J . i M. S o b i e s c y , Szlakiem Kozła lubelskiego, Kraków 1954, ss. 110. s. 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 4 4 25 2 6 �349 KRONIKA I RECENZJE 27 28 oraz pieśni ziemi wielkopolskiej, lubuskiej , warmijskiej i mazurskiej . Jest też opracowanie Jana Chorasińskiego, dotyczące melodii P o w i ś l a , oraz Pogadanki o muzyce '' B . Muchonberga. W czasopiśmie „Polska Sztuka L u d o w a " mamy ciekawy artykuł podsumo­ w u j ą c y osiągnięcia filmografii sztuki ludowej i folkloru w latach 1945—1956. W dzie­ dzinie tańca ludowego sfilmowano w tym okresie festiwal zespołów świetlicowych, tańce zespołu „Mazowsze", „Śląsk" oraz wesele krakowskie, wykonane przez Polski Zespół Tańca. Jest również film kolorowy o tańcach ziemi wrocławskiej oraz zbój­ nicki w wykonaniu P a ń s t w o w e g o Zespołu Tańca. Ten krótki artykuł sprawozdawczy nie omawia oczywiście całej literatury do­ tyczącej tańca ludowego. Ma on na celu pobieżne zorientowanie czytelnika w tym, co na polu teoretycznym i praktycznym zrobiono w dziedzinie tańca. 28 3 31 Jacek R U D O L F H . NOCOŃ, Dzieje, kultura i upadek Inków, t. V , Wrocław 1958, ss. 377 Tomasik Prace Etnologiczne P T L , Po ostatniej wojnie światowej obserwujemy w Polsce w y r a ź n y wzrost zainte­ resowania Indianami Ameryki Łacińskiej. Znajduje ono swój wyraz w pracach etno­ logów, socjologów i językoznawców polskich, którzy na razie ubocznie, na margi­ nesie swych zasadniczych zajęć, pracują nad problematyką amerykanistyczną. W ślad za zainteresowaniami idą publikacje, częściowo o charakterze ściśle nauko­ wym, w większości jednak popularnonaukowe . Obok licznych a r t y k u ł ó w ukazało się również kilka książek, jak np. tłumaczenie, i wydanie z obszernym w s t ę p e m i ko­ mentarzami, kroniki Bartolome de los Casas , czy też przekład z oryginału azteckiego opisu zdobycia Meksyku dokonany przez prof. Tadeusza Milewskiego , który po­ przedził go obszernym w s t ę p e m szkicującym tło historyczne i kulturowe, na jakim powstało tłumaczone przez niego dzieło. Zainteresowanie A m e r y k ą Łacińską wyraża 1 2 3 4 2 7 J . i M. S o b i e s c y , Pieśni i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań, „Polska Sztuka Ludowa", R. 4: 1950 nr 1 — 6, s. 3 3 - 3 5 . J . i M. S o b i e s c y , Pieśni ludowe Warmii i Mazur, Kraków 1955, ss. 236. J . C h o r a s i ń s k i , Melodie taneczne Powiśla, Kraków 1949, ss. 127. Rec. J . S o b i e s k a , Pecenzja „Melodii tanecznych Powiśla" Chorasińskiego, „Polska Sztuka Ludowa", R. 5: 1951 nr 1 - 2 , s. 6 3 - 6 4 . B . M u c h e n b e r g , Pogadanki o muzyce, [w:] Podręcznik dla szkól i ognisk mu­ zycznych, cz. 1, Kraków 1959, s. 35 — 43. Filmografia Sztuki Ludowej i Folkloru za lala 1945 — 1956, „Polska Sztuka Ludowa", R. 11: 1957 nr 2, s. 1 2 1 - 1 2 3 . Pomijam tu celowo literaturę podróżniczą, często eiekawą także dla etnografa, oraz beletrystykę osnutą na tematach indiańskich, choć i one są niewątpliwie wyra­ zicielami zainteresowań społeczeństwa. Publikowanych zwłaszcza na ł a m a c h popularnego miesięcznika „Poznaj Świat". B a r t o l o m e de los C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian; tłumaczenie K . N i k l e w i c z ó w n y , przedmowa i komentarze M. Ż y w c z y ń s k i e g o , Warszawa 1956, ss. 243. A z t e k - A n o n i m , Zdobycie Meksyku. Przetłumaczył i opracował T . M i l e w s k i , Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków—Wrocław 1959, Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116, ss. X C I X , 160. 2 8 2 9 3(1 3 1 1 2 3 4 �350 KRONIKA I RECENZJE się również w ukazaniu się na pólkach księgarskich książek amerykanistycznych t ł u m a c z o n y c h z j ę z y k ó w obcych . Odrębne miejsce w polskiej literaturze amerykanistycznej zajmuje książka R. H . Noconia, Dzieje, kultura i upadek Inków. Jest to pierwsze u nas opracowanie imperium Inków, gdzie autor dał pełny obraz stosunków p a n u j ą c y c h w centralnych Andach i na wybrzeżu Pacyfiku przed przybyciem Hiszpanów. Naczelne zagadnienie przedstawia na szerokim tle historycznym, sięgając do czasów zasiedlenia obu Ameryk i ewentualnych późniejszych k o n t a k t ó w p o m i ę d z y Starym i Nowym Światem. Autor omawia następnie kultury poprzedzające pojawienie się Inków, wreszcie daje mono­ graficzny opis ich państwa, począwszy od dziejów mitycznych i historycznych, po­ przez opis stosunków politycznych, struktury społecznej, gospodarczej oraz cało­ kształtu kultury materialnej aż po konkwistę i ustanowienie nowego porządku przez z d o b y w c ó w hiszpańskich, oraz jeden rozdział poświęca przeglądowi hiszpańskich źródeł pisanych, z których to (poza materiałem archeologicznym) czerpiemy wiado­ mości o tym, jak wyglądało życie w państwie Inków w pierwszych dziesięcioleciach panowania hiszpańskiego. Tekst uzupełnia obszerna literatura, objaśnienia w y r a z ó w obcych, indeks imion własnych i nazw geograficznych, wreszcie spis rycin i mapek. Przed przystąpieniem do właściwej oceny książki R. H . Noconia musimy zasta­ nowić się nad jej charakterem — inaczej bowiem oceniamy dzieło ściśle naukowe, inaczej podręcznikowe, a inaczej jeszcze popularnonaukowe. Otóż, jak to autor za­ znacza we wstępie, książka jego ma b y ć zarówno popularna, jak i przeznaczona dla grona specjalistów. Połączenie to trudne, ale skoro książka nosi już taki p o d w ó j n y charakter, musimy ją oceniać z dwu p u n k t ó w widzenia. Przyjrzyjmy się jej najpierw jako „przeznaczonej dla grona specjalistów" (w tym wypadku archeologów i etnografów). P o m y ś l a n a jest ona jako rodzaj podręcznika i niewątpliwie spełnia swoje zadanie. Jeśli w e ź m i e m y pod uwagę słabą w Polsce zna­ jomość języków obcych, a więc utrudniony dostęp do literatury światowej, książka Noconia jest w tej chwili jedyną, z której polski czytelnik może się w sposób d o s t ę p n y dowiedzieć o dziejach i kulturze Inków. D u ż a ilość nagromadzonych w niej wiadomości jest na ogół zgodna z nauką, choćby dzięki temu, że w opisie kultur przedinkaskich i kultury Inków autor oparł się na doskonałym dziele wydanym przez Smithsonian Institution w Waszyngtonie, sześciotomowym podręczniku Handbook of South Ame­ rican Indians, a w szczególności jego drugim tomie n o s z ą c y m t y t u ł The Andean civilizations, opracowanym przez tak wybitnych amerykanistów, jak W. C. Bennett, R. Hoyle, J . H . Rowe, H . J . Tschopik i inni. T u jednak napotykamy zagadnienie nader aktualne dla wielu polskich książek z pogranicza nauki i popularyzacji, a mianowicie, jak dalece autorowi wolno korzy­ stać z literatury obcej i w jakiej formie może podawać ją polskiemu czytelnikowi. Nie można w y m a g a ć od autora podręcznika, a tym bardziej popularyzatora, ż e b y wszystko, o czym pisze, było jego w ł a s n y m osiągnięciem, naukowym.. Natomiast wskazane jest, żeby autor przestudiował szerszą literaturę z zakresu, który sam. za­ mierza opracować, i ż e b y na jej podstawie stworzył własny obraz zagadnienia. Nie musi nawet podawać, na jakich pracach się oparł, pod warunkiem, że nie daje mniej lub bardziej wiernego tłumaczenia swych pierwowzorów; w przeciwnym razie ma już niewątpliwy obowiązek zacytowania źródła. 6 5 Np. powojenne wydanie polskiego przekładu P . A. K i r k p a t r i c k a , Zdobywcy Ameryki, Warszawa 1957, ss. 377; przekład C. L u g o n a , Chrześcijańska komunistyczna republika Ouaranów, Warszawa 1956, ss. 357; czy E . L i p s , Księga Indian, War­ szawa 1960, ss. 486. �KItO N I K A I R E C E N Z J E 351 Autor Dziejów i kultury Inków rozwiązał tę sprawę połowicznie. T a m gdzie cy­ tuje czyjś punkt widzenia, cytuje również autora, natomiast tam, gdzie podaje częśó opisową, nie wspomina, skąd ją zaczerpnął. Żeby nie b y ć gołosłowną, pozwolę sobie zestawić tekst książki Noconia z d o s ł o w n y m tłumaczeniem wspomnianego już dzieła Handbook of S. A. Indians. A oto kilka wybranych u s t ę p ó w : N o c o ń na s. 30 — 31 pisze: „ R u i n y Chavin de Huántar leżą na wschód od Białych Kordylierów (Cordillera Blanca) nad m a ł y m d o p ł y w e m rzeki Marañou i zajmują dosyć duży obszar. Zachodnią część ruin tworzą trzy budowle o łącznej długości 150 m. W południowej części znajduje się duży budynek, zwany Castillo, długości około 75, szerokości 72 i wysokości około 13 m ..." Ten sam ustęp w Handbook (s. 81 — 82) brzmi: „Stanowisko [w sensie archeologicznym — przyp. mój] Chavin de H u á n t a r leży na północnej w y ż y n i e Peru na wschód od Cordillera Blanca nad m a ł y m d o p ł y w e m rzeki Marañon ... Ruiny pokrywają duży obszar. Trzy konstrukcje 0 łącznej długości około 490 stóp (150 m) ogradzają zachodnią stronę grupy [do­ m y ś l n e : d o m ó w , o czym była mowa w poprzednim p o m i n i ę t y m przez Noconia zdaniu — przyp. m ó j ] . D u ż y budynek na południu, zwany Castillo liczy około 245 stóp (75 m) długości, 235 stóp (72 m) szerokości i 45 stóp (13- m) wyso­ kości ..." itd. A oto inny urywek: N o c o ń na s. 249 podaje: „ N a j w y ż s z ą I s t o t ą b y ł Stwórca nie mający początku ni końca, który stworzył pozostałych bogów, ludzi, zwierzęta 1 cały świat materialny i zarządzał nim w ten sposób, w jaki władca Inków zarządzał swoim p a ń s t w e m . Stwórca nie posiadał specjalnej nazwy, obdarzano go natomiast szeregiem t y t u ł ó w , z których najczęściej u ż y w a n y b y ł Viracocha. Nazwa ta u ż y w a n a jest przez większość kronikarzy hiszpańskich i tylko jeden Garcilaso używa nazwy Pachacamac (Stwórca Świata)". W Handbook (s. 293) brzmi to: „ N a j w i ę k s z y m bo­ giem b y ł Stwórca, istota bez początku i końca, który stworzył wszystkie inne nad­ przyrodzone istoty, zwierzęta i ludzi i zarządzał nimi w sposób bardzo podobny, jak cesarz Inków rządził swoim imperium ... Stwórca nie miał imienia, tylko długą listę t y t u ł ó w , z k t ó r y c h najczęściej u ż y w a n e b y ł y : starodawny fundament, władca, na­ uczyciel świata (Ilya-Tiqsi, Wiraqocq, Pácayacaciq). Kronikarze powszechnie nazy­ wają go Viracocha, co jest zhiszpanizowaną formą środkowego z p o w y ż s z y c h tytu­ łów". W tym miejscu następuje przypis 27: „G-arcilaso jest jedynym kronikarzem, który nazywa Stwórcę Pachacamac (twórca świata) ..." Wreszcie na zakończenie inny cytat. N o c o ń (s. 183) pisze: „ W o j o w n i c y masze­ rowali w regularnych szeregach i ż a d n e m u z nich, jak podają Cobo (1890—1895) i Molina z Santiago (1916), nie wolno było pod karą śmierci wystąpić z szeregu, po­ zostać na drodze, kraść żywność lub dokuczać ludności ... Anonimowy Zdobywca (1929) podaje, że Atahuallpa skazał na śmierć dwóch wojowników, ponieważ uciekli w przestrachu z szeregu, gdy jeden z konkwistadorów, de Soto, prezentował w ł a d c y jazdę konną". A teraz Handbook (s. 278): „Armia Inków maszerowała w regular­ nych szeregach, pod ścisłą dyscypliną. Żadnemu żołnierzowi nie wolno było zejść z drogi, kraść żywności lub napastować ludności cywilnej pod karą śmierci (Cobo, 1890—1895, Molina z Santiago, 1916). Atahuallpa ukarał śmiercią kilku ze swej straży przybocznej za przerwanie szeregu, kiedy przestraszyli się hiszpańskiego konia w cza­ sie oficjalnych odwiedzin (Anonimowy Zdobywca, 1929)". Podobnych zgodności jak trzy wyżej podane jest wiele. W związku z ostatnim przytoczonym urywkiem pojawia się jeszcze jedno zagadnienie — mianowicie przy­ jęte jest, że jeśli cytujemy jakiegoś autora z drugiej ręki, co w tym wypadku ma miejsce (kronikarze Cobo, Molina de Santiago i Anonimowy Zdobywca), podajemy, za jakim autorem cytujemy. �352 KRONIKA I RECENZJE Skoro już mowa o literaturze, "wspomnę, że przy układariiu jej wykazu autor, obeznany z literaturą anglosaską, wprowadził za jej przykładem nowy dla nas system cytowania i zestawiania pozycji bibliograficznych. Polega on na podawaniu: nazwiska autora, roku wydania i strony, gdzie o odnośnej sprawie mowa. Przy czym biblio­ grafia znajdująca się na końcu każdej pracy ułożona jest w ten sam sposób, tzn. pierwsze mamy nazwisko autora, następnie rok wydania dzieła, jego t y t u ł i wreszcie dalsze dane bibliograficzne. W ten sposób k a ż d y odnośnik można, z p o m o c ą załą­ czonego wykazu literatury, natychmiast rozszyfrować. System ten, od dawna po­ wszechny w świecie anglosaskim i przyjęty już u nas w wielu pracach przyrodniczych i technicznych, wciąż jeszcze nie znalazł zastosowania w naukach humanistycznych. Autorowi przypada więc w tej dziedzinie zasługa pionierstwa. Natomiast można by w y s u n ą ć pewne zastrzeżenia odnośnie do zestawu literatury. Autor powinien b y ł , moim zdaniem, pisząc dzieło o charakterze podręcznikowym, a więc takie, które ma wprowadzić czytelnika w nowe dla niego zagadnienie, dać zestaw dzieł bardziej ogólnych, jakich w literaturze anglosaskiej, niemieckiej i francuskiej mamy wielką ilość. Natomiast nie wydaje mi się słuszne zamieszczenie tu opisów poszczególnych stanowisk archeologicznych, małych kolekcji, opracowań któregoś z dialektów itp. szczegółowych a drobnych opracowań materiałowych. I jeszcze jedna uwaga: w rozdziałach 15 i 17, mówiąc między innymi o kulturze materialnej państwa Inków, używa autor terminów niefachowych, które m o g ą spo­ wodować nieporozumienie. Czytamy tam np. o mężczyznach „orzących żerdzią", „oraczach", „zaoraniu" itd. (s. 208), podczas gdy chodzi o kopanie kopaczką kijow a t ą ; o tym, że „ogień krzesano" przez pocieranie dwu kawałków drzewa (s. 218), chodzi oczywiście o tarcie ognia; o noszeniu „ w narzucie na plecach" (s. 243) zamiast w chuście itd. Tyle na temat książki-podręcznika; a teraz z a s t a n ó w m y się nad pracą Noconia jako książką popularnonaukową dla „szerokich rzesz czytelników". Wszyscy na ogół jesteśmy zgodni co do tego, jakie wymagania należy stawiać podręcznikowi przeznaczonemu dla specjalistów. Natomiast trudniej jest uzgodnić poglądy na charakter książki popularnonaukowej, gdyż ta niemal że nie istnieje w polskiej literaturze humanistycznej. Równocześnie w innych krajach ten typ lite­ ratury jest bardzo rozwinięty i uprawiają go najlepsi specjaliści. Na czym więc po­ lega popularnonaukowe ujęcie? (Oczywiście pomijam tu książki popularne na po­ ziomie świetlicowo-młodzieżowym, pragnę natomiast m ó w i ć o pracach przeznaczo­ nych dla szerokich warstw inteligentnych czytelników o pewnym o g ó l n y m przygo­ towaniu teoretycznym). Celem jego jest zaznajomienie niespecjalistów z jakimś no­ wym dla nich zagadnieniem z punktu widzenia jego najbardziej specyficznych pro­ blemów i faktów, w oświetleniu najnowszych zdobyczy nauki i w formie przystępnej, sugestywnej, literacko dobrze opracowanej. Dlatego też np. w krajach anglosaskich (mówię o nich, bo tam literatura tego typu stoi niewątpliwie najwyżej) autorami książek popularnonaukowych są często wybitni specjaliści w tej dziedzinie. U w a ż a j ą oni t a k ą pracę za rodzaj działalności pedagogicznej. Poza tym dla naukowca, zaj­ mującego się jakimś problemem, kulturą czy ludem, niewątpliwie kusząca jest per­ spektywa całościowego opracowania tego zagadnienia, naszkicowania w y r a ź n y c h jego konturów, bez obciążeń dokumentacji i drobiazgowego materiału dowodowego, jakich wymaga się od dzieła ściśle naukowego. Samemu autorowi daje to niejako możność przeglądu i ustawienia zagadnienia, nad k t ó r y m (a zazwyczaj nad którego wycinkiem) pracuje. Książka Noconia spełnia w dużej mierze te postulaty. Autor wybrał sobie temat pasjonujący, w Polsce prawie zupełnie nie znany, przedstawił go w r ó ż n y c h jego �353 KRONIKA I RECENZJE aspektach, przemawiając do czytelnika językiem prostym i łatwo zrozumiałym. Z a ­ strzeżenia m o g l i b y ś m y tylko w y s u n ą ć w odniesieniu do pierwszych ośmiu rozdzia­ łów, gdzie mowa o kulturach poprzedzających hegemonię kulturową Inków. Nie­ stety, zamiast ogólnego zarysu tych kultur mamy szczegółowe opisy różnych sta­ nowisk archeologicznych z ich inwentarzem zabytkowym. Nie przygotowany czy­ telnik gubi się w mnogości po raz pierwszy słyszanych i egzotycznie brzmiących nazw i aby wyrobić sobie jasny obraz o tym, co działo się w Peru przed Inkami, musi sam, na podstawie nagromadzonych w książce faktów, przeprowadzić syntezę, czyli zrobić to, co zasadniczo należy do autora-popularyzatora. Sytuacja zmienia się do­ piero w rozdziale dziewiątym, gdzie już w s t ę p u j e m y w okres Inków. D u ż y m walorem popularyzacyjnym książki jest jej materiał ilustracyjny, bogaty i trafnie dobrany. Mapki, w większości opracowane przez samego autora, są przejrzysto i dobrze graficznie ujęte. Autor wprowadził tu bardzo korzystną inno­ wację, zaczerpniętą również z literatury anglosaskiej, a polegającą na tym, że obok każdej mapy umieścił małą konturową mapkę kontynentu z zaznaczeniem wycinka, który mapa szczegółowa obejmuje, co doskonale orientuje w usytuowaniu omawianego terenu. Anna Kowalska-Iiewióka Bułgaria DZIAŁALNOŚĆ I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O I MUZEUM P R Z Y B U Ł G A R S K I E J A K A D E M I I N A U K W S O F I I W 1958 i 1959 r. Organizacja prac y Instytut Etnograficzny przy Bułgarskiej Akademii Nauk, założony w 1947 r. jako Instytut Kultury Materialnej, od 1949 r. posiada w swoim składzie byłe samo­ dzielne Muzeum Etnograficzne w Sofii. Stąd też nosi nazwę Instytutu Etnograficz­ nego i Muzeum pTzy B A N . Kierownictwo tej dość rozbudowanej instytucji składa się z dyrektora oraz jego zastępcy, który jest równocześnie dyrektorem Muzeum. Status zatrudnienia jest taki sam dla' Muzeum, jak i dla Instytutu. Prawie k a ż d y pracownik jest zatrudniony w tych dwu połączonych placówkach. Wspólna jest biblioteka i archiwum materiałów etnograficznych oraz organ naukowy „Izwestija na Etnografskija institut s muzej". W ten sposób i wszystkie osiągnięcia są wspólne dla obu instytucji. W ciągu ostatnich dwu lat w Instytucie i Muzeum prócz dyrektorów pracuje jeszcze dwóch starszych pracowników naukowych, siedmiu młodszych oraz trzynastu technicznych pracowników naukowych, czyli łącznie 22 osoby. Pracownicy podzieleni są na trzy sekcje: 1) Kultura materialna i sztuka ludowa (kierownik — st. pracownik naukowy Christo Wakarelski); 2) Etnografia historyczna i kultura społeczna (kie­ rownik — dyrektor Muzeum Bożidar B o ż i k o w ) ; 3) Folklor (kierownik — prof. Cwetan Todorow). Planowanie jest coroczne, zarówno w zakresie prac naukowych, jak t e ż zbierania materiałów dla Muzeum. Główne problemy i metody pracy W ciągu ostatnich dwu lat wytyczne pracy naukowej w Instytucie Etnograficz­ nym i Muzeum ujmowane są następująco: 1) badanie przemian w kulturze i ż y c i u Etnografia Polska, t. I V 23 �354 KRONIKA I RECENZJE wsi przy całkowitej kolektywizacji ziemi i zwierząt; 2) wyczerpująca rejestracja kultury i życia osiedli likwidowanych w związku z b u d o w ą zapór wodnych; 3) ba­ danie zmian i poziomu życia w nowo p o w s t a ł y c h osiedlach socjalistycznych, głównie rozwijających się w kierunku p r z e m y s ł o w y m ; 4) szczegółowe badanie zagadnień związanych z nowym, socjalistycznym stylem życia oraz nowym folklorem wsi; 5) ba­ danie zasadniczych problemów tradycyjnej kultury ludowej Bułgarów; 6) studia nad współczesnym życiem i kulturą bułgarską ze szczególnym zwróceniem uwagi na uświadomienie ateistyczne. P o d s t a w ą wszelkiej działalności Instytutu jest praca kolektywna. Wysuwa się ją na pierwsze miejsce i stosuje jako zasadę w badaniach terenowych. Tematy są rozdzielane p o m i ę d z y poszczególnych autorów, ze zwróceniem uwagi na ich kompe­ tencje; obowiązuje wspólna dyskusja w czasie pracy i po jej wykonaniu. Dyskusje takie o d b y w a j ą się zwykle w odpowiednich sekcjach. Tylko niektóre, bardziej szcze­ gółowe zagadnienia są badane indywidualnie, ale i przy nich na pierwszym miejscu stawiana jest współpraca między dwoma lub trzema kolegami. Osiągnięcia Na podstawie powyżej zarysowanych głównych kierunków i form organizacyj­ nych Instytut Etnograficzny i Muzeum z a k o ń c z y ł y w ostatnich dwu latach roz­ poczęte jeszcze w 1951 r. badania terenowe w dwu punktach kraju, posiadających gospodarkę k o l e k t y w n ą . Tymi punktami są wsie: Iwanowo i Sławjanowo w powiecie charmanlijskim (południowa Bułgaria) oraz Słatina w powiecie łoweszskim (środkowa część północnej Bułgarii). Pierwsze badania terenowe zostały przeprowadzone przez zespół kierowany przez Chr. Wakarelskiego . W n a s t ę p n y c h badaniach pod t y m ż e kierownictwem wziął udział powiększony, bo dziewięcioosobowy kolektyw . W pracach terenowych notowane jest nasilenie tradycyjnych sposobów życia i tradycyjnych form kultury w g ł ó w n y c h kategoriach wieku mieszkańców wsi. O ile dawne wytwory kulturowe w y s z ł y już z użycia zupełnie, a pozostały jedynie w świa­ domości najstarszego pokolenia, przeprowadza się dodatkowe badania przy pomocy szczegółowo opracowanych ankiet. Równocześnie rejestrowane są retrospektywnie wszystkie przemiany, jakie zaszły po 1944 r., t j . po założeniu rolniczych spółdzielni pracy ( T K Z S ) . Uzyskane materiały sygnalizują o zmianach zachodzących w poszcze­ g ó l n y c h dziedzinach życia i środowiskach ludności rolniczej. Na ich podstawie można się zorientować, w k t ó r y c h okolicach kraju życie ulega n a j w i ę k s z y m zmianom, w j a ­ kich warunkach i jakie są tego przyczyny. Celem tego kompleksu badań jest więc wykrycie z jednej strony tempa i norm formowania się nowego życia, a łącznie z t y m i „nowego człowieka", a z drugiej znów dostarczenie wartościowych danych, które by p o s ł u ż y ł y odpowiednim czynnikom dla przedsięwzięcia koniecznych kroków celem zapewnienia pełnego wykształcenia człowiekowi w ustroju socjalistycznym. Zgodnie z p o w y ż s z y m i założeniami pierwszym zadaniem w ciągu 1959 r. było przeprowadzenie dwutygodniowych badań życia i kultury wsi Dropła w powiecie tołbuchińskim (Dobrudza), która w 1958 r. zajęła pierwsze miejsce w naszej republice 1 2 1 W badaniach brali udział: pracownicy naukowi — Rosica Angełowa, Rajna Peszewa, Elena Stoin, oraz pracownicy techniczno-naukowi — architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Rusi Ganczew. W skład tego zespołu weszli: młodsi pracownicy naukowi — Maria Welewa, Stefana Georgiewa-Stojkowa, Genezo Keremidcziew, Anastas Primowski, Ljuben Todorow, Rajna Peszewa, oraz pracownicy techniczno-naukowi — architekt Georgi Danczew i artyści plastycy Wasił Ewtimow i Rusi Ganczew. 2 �355 KRONIKA I RECENZJE pod. względem wydajności pracy i wysokości wynagrodzenia. D z i e w i ę c i o o s o b o w y zespół, pozostający pod kierownictwem Chr. Wakarelskiego , przeprowadził w tej wsi badania według sposobów podanych przez etnografów radzieckich, opublikowa­ nych w pracy Ce.no BupsimuHo . Metody badaczy radzieckich przeszczepione na grunt bułgarski będą d o s k o n a ł y m sprawdzianem ich szerszej użyteczności. Materiały z tej ekspedycji, po sprawdzeniu, będą opracowane w 1960 r. W ciągu 1959 r. B . Bożikow wraz z małą grupą p r a c o w n i k ó w zakończył zbie­ ranie materiałów do socjalistycznego rozwoju górniczo-przemysłowego miasta K a r dżali we wschodniej części okręgu rodopskiego. Miasto to w ciągu 15 lat rozrosło się z dziesięciu do trzydziestu t y s i ę c y mieszkańców. Inny zespół rozpoczął w 1959 r. zbieranie materiałów w drugim górniczo-przemysłowym mieście, Dimitrowo, poło­ ż o n y m na zachód od Sofii. Szczegółowe badania nad socjalistycznym stylem życia współczesnej rodziny przeprowadziła zgodnie z programem (punkt 4) B a j n a Peszewa, m ł o d s z y pracownik naukowy. Z materiałów zebranych we wsi R a ż e w o Konare autorka p r z y g o t o w a ł a rozprawę k a n d y d a c k ą , pt. Zycie socjalistyczne i współczesna rodzina we wsi Bażewo Konare, okręg płowdiwski (CouuaAucmuHecKunm óum u c-hepeMennomo ceMeucmeo e cejio 3 i 6 PhMceeo KoHape, IT.ioeduecKo). Dodajmy, że w ramach naszych prac, zgodnie z punktem s z ó s t y m programu naukowego, zostały podjęte badania kolektywne pod kierunkiem dyrektora Insty­ tutu i Muzeum, prof. dr Christo Gandewa, z zakresu działalności ateistycznej. W akcji tej mają b y ć przeprowadzone badania w zakresie obrzędów i z w y c z a j ó w dorocznych oraz rodzinnych, przesądów itp., które ze względu na swój charakter tradycyjny m o g ą szkodliwie w p ł y w a ć na rozwój społeczeństwa socjalistycznego. Poszukiwania terenowe w związku z punktem p i ą t y m o m ó w i o n e g o programu nie b y ł y przeprowadzane w ciągu ostatnich dwu lat. Zamiast tego Instytut brał udział w ekspedycjach innych i n s t y t u t ó w przeprowadzających badania nad historią, sposobem życia, kulturą i spuścizną a r t y s t y c z n ą kilku regionów zachodniej Bułgarii: okręgu piryńskiego i rodopskiego. Ekspedycje te miały raczej charakter penetracji terenu, zapoznania się ze stanem tradycyjnej kultury, ze zwróceniem uwagi na bar­ dziej specjalistyczne badania, jak np. w zakresie architektury cerkiewnej, budownictwa ludowego, muzyki ludowej, sztuki ludowej i in. Takie same specjalistyczne badania zostały przeprowadzone w 1959 r. samodzielnie przez Instytut Etnografii nad ludowym budownictwem w północnej Bułgarii oraz w okręgu sofijskim. Badania przeprowadzili pracownicy Instytutu Etnograficznego, Georgi Danczew i Bagra Georgiewa. W nakreślonych ramach sześciu zasadniczych problemów u k o ń c z o n y c h zostało kilka prac (czekają na wydanie). Na pierwszym miejscu znajdują się dwie prace zbio­ rowe: Zycie i kultura wsi Iwanowo i Sławjanowo w okręgu charmanlijskim (Bum 6 u nyjimypa na wsi w Słatina cejiama okręgu Meanoeo u C/iae.iHoeo, łoweszskim (Bum u XapMaHMiucKo) Kyjimypa oraz HU cejio Życie Cjiamuna, i kultura JIoeeiUKo). Z wcześniejszych badań nad l u ź n y m i osiedlami, znajdującymi się na terenach prze­ znaczonych pod zapory wodne, zakończona została w 1959 r. zbiorowa praca Życie i kultura wsi Górni Pasareł, Sziszmanowo i Kałkowo [Bum u nyjimypa na cejiama 3 Skład zespołu: st. pracownik naukowy I . Kojew, mł. pracownik naukowy Stefana .Georgiewa-Stojkowa, pracownicy techniczno-naukowi — Giną Krastewa-Nożarowa, Cwetana Abadżiewa, Georgi Wajsilow, Detelina Moskowa, Petar Petrow, architekt Bagra Georgiewa i artysta plastyk Wasił Ewtimow. 4 Cejio BupnmuHO e npouuioM u HacmomąeM, „TpyHH HHCTHTyTa 3THorpa$HH HM. MHKJiyxo-MaKJiaH", Moskwa t. 41: 1958, ss. 277, nlb. 2. Zespół tworzyli: I . Kojew, S. Georgiewa-Stojkowa i G . Wajsilow. Do pracy tej zostali włączeni: C. Abadżiewa, I . Kojew, R. Peszewa i P. Petrow. 5 6 �356 KRONIKA I RECENZJE ropnu Ilacapeji, IlluiuMaiwso u KajiKoeo)''. Praca zawiera artykuły opisujące tra­ dycyjne formy życia i kultury tych wsi, które przed zniszczeniem nie posiadały jeszcze form gospodarki kolektywnej. Z zakresu nowego folkloru ukończona została i czeka na wydanie praca zmarłego już, młodszego pracownika naukowego, Genezo Keremidcziewa, Jak się tworzy i roz­ przestrzenia nama współczesna napogna pieśń ludowa (KUK ce meopu u paonpocmpaii.iea ciepeMeu- necen). Wyniki badań nad kulturą tradycyjną Badania terenowe i archiwalne, przeprowadzone w ostatnich dwóch latach w za­ kresie ludowej kultury tradycyjnej, przyniosły niewątpliwie etnografii bułgarskiej największe osiągnięcia. Nie wszystkie co prawda publikacje i opracowania posiadają charakter reprezentacyjny, ale za to przynoszą nowe i cenne materiały przyczyniające się do głębszego poznania kultury ludu bułgarskiego. Poza mozolnym gromadzeniem rzeczowych f a k t ó w autorzy bułgarscy w ostatnich latach starają się o wniesienie podbudowy społeczno-ekonomicznej, wyjaśniającej zasadnicze przeobrażenia zacho­ dzące w ż y c i u ludu bułgarskiego i w jego kulturze. a. P r a c e o p u b l i k o w a n e w 1958 r. Nie wszystkie oczywiście dziedziny ludo­ wej kultury bułgarskiej mogły b y ć w r ó w n y m stopniu opracowywane. Ogłoszono w ostatnich latach parę cennych prac o charakterze o g ó l n y m , pomocniczym, a przede wszystkim faktograficznym, poszerzającym znacznie naszą bazę materiałową. Do cenniejszych i p o ż y t e c z n y c h wydawnictw Instytutu Etnograficznego i Muzeum niewątpliwie należy Giny Krastewej-Nożarowej Indeks przedmiotów przedstawionych na zabytkach antycznych w Bułgarii' , spełniający właściwie w Bułgarii rolę skorowidza czy podręcznika etnografii porównawczej i historycznej. Jednym z naszych najbogatszych zasobów jest folklor, a zwłaszcza pieśń i mu­ zyka. Badacze bułgarscy czerpali pełną dłonią z tej skarbnicy. Ostatnio Genezo Keremidcziew opracował Współczesną bułgarską pieśń łudową*. W t y m samym czasie ukazał się w druku obszerny, z kolei 49 tom „Sbornika za narodni umotworenija i narodopis" , zawierający ogromny materiał folklorystyczny, a szczególnie cenne różnorodne pieśni i opowiadania. Zebrał je i opracował Aleksandr P . Martinów z „Graowskiego K r a j u " , położonego w zachodniej części Bułgarii. Coraz bardziej pogłębiane monograficzne badania wsi przyniosły nam n o w ą publikację z tego zakresu, a mianowicie Nikołaja Chajtowa, Wieś Jawrowo, okręg asenowgradzki. Monografia osiedla . Do równie bogatej i różnorodnej dziedziny kultury należą nasze pełne m o t y w ó w zdobniczych stroje ludowe. W tym dziale mamy do zanotowania M. i K . Tełbizowów n o w ą pracę o strojach ludowych banackich B u ł g a r ó w . ** 1 10 11 12 7 Zespół autorów s t a n o w i ą : Christo Wakarelski (redaktor), Maria Welewa, Anastas Primowski, Wera Wenedikowa, Gina Krastewa-Nożarowa, Cwetana Abadżiewa, architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Boris Szarow. T. K p i C T e B a - H o a t a p o B a , y>ta3ameji na npedMemu, uao6pa3enu 8hpxy 8 aumunnu naMemnuąu e E-bJieapuH, Sofia 1958, ss. 171. . r . K e p e M H f l l H e f l , C^epeMennama 6&jiaapcKa 9 napodna neceu. IIpoyHeaHUH u o6pa3ąu, Sofia 1958, ss. 191. ,,C6opHHK 3a HapoflHH yMOTBopemm u HapoaonHC", HapoflonncHii MaTepnann OT PpaoBo A . I I . MapTiiHOB, noa peji. aKaA. C T . PoMaaCKH, Sofia t. 49: 1958, ss. 24, 840, nlb. 2. ) 0 1 1 H. XattTOB, Cejio Hepoeo, AcenoeepadcKo. Cejiutąna Monoepadiua, Sofia 1958, ss. 246, i l . 54. 1 2 M. H K . T e j i 6 H 3 0 B H , ss. 174. Hapodna HOCUH na óanamcKume Stjisapu, Sofia 1958, �357 KRONIKA I RECENZJE Ciekawe studium, i już nieco egzotyczne dla polskiego czytelnika, stanowi sumienna rozprawa Anastasa Priinowskiego, poświęcona hodowli wielbłądów w Tracji Egejskiej *. W ciągu 1958 r. wydano również I I I tom „ I z w i e s t i j " , które są w ł a ś c i w y m organem Instytutu Etnograficznego i Muzeum. Czasopismo, chociaż cierpi na brak k o m u n i k a t ó w , działu recenzji i bibliografii i nie ilustruje w właściwy sposób życia Instytutu i Muzeum, to przecież zawsze przynosi p o ż y t e c z n e prace zasługujące na uwagę nie tylko Bułgarów. Do takich należy artykuł W. Beszewljewa, Bizantyjskie obrzędy triumfalne , dający przegląd ceremonii i form protokolarnych na bułgar­ skich dworach książęcych i cesarskich w I X w. Tak samo cenny jest przyczynek D . Milowej-Dżonowej, pt. Dane archeologiczne stroju wiejskiego północno-zachodniej Bułgarii w XIV w.", wyjaśniający na podstawie materiału historycznego niektóre elementy stroju ludowego. Podobnie wartościowy materiał wnosi rozprawka I . K o jewa, Przyczynek do zbadania haftowanej i tkanej ornamentyki tureckiej w Ludogoriu . Taki sam charakter źródłowy posiada artykuł znanego nam już badacza Anastasa Primowskiego, 0 rzemiośle i prawie zwyczajowym w rejonie strandżanskim (w po­ łudniowo-wschodniej Bułgarii). Uwaga etnografa skupia się na ciekawym temacie opracowanym porównawczo przez Petra Petrowa, a mianowicie Przyczynek do zagadnienia zaprzęgania za karę w Bułgarii i u ludów sąsiednich . Autor zwraca uwagę na magiczne postępowanie w związku z ułatwianiem zgonu w ciężkiej agonii. Męczących się przed śmiercią wprzęga się do jarzma wolego. Ciekawy ten zwyczaj jest oparty na przypuszczeniu, że umierający zgrzeszył w stosunku do zaprzęganego dobytku. Zabieg posiada w za­ sadzie charakter nie kary, lecz odkupienia. Autor nie zawsze dość obiektywnie na­ świetla przytaczane fakty i niezbyt jasno interpretuje niektóre stadia zabiegu ma­ gicznego. Studium Marii Welewej, Przegląd badań nad bułgarskim strojem ludowym , po­ siada charakter historyczno-bibliograficzny; podsumowuje dotychczasowe osiągnię­ cia w zakresie tak efektownego, a w związku z tym często opracowywanego tematu zarówno u nas, jak też w wielu krajach Europy. b. P r a c e r ę k o p i ś m i e n n e . Niecała oczywiście działalność naukowa pracowni­ ków Instytutu i Muzeum mogła b y ć opublikowana. Sporo prac z różnych p o w o d ó w pozostaje w maszynopisach. Wśród nich znajdują się nawet prace kandydackie, oparte nie tylko na materiale bułgarskim, ale poważnej literaturze obcej, podkreśla­ jące wkład naszego narodu w ogólnoeuropejską kulturę ludową. Do takich właśnie należy rozprawa Stefany G-eorgiewej-Stojkowej o bułgarskich zagadkach ludowych (E-ajieapcKume napognu zamaHKu), Wery Wenedikowej o bułgarskim poziomym war1 14 15 17 w 19 20 1 3 A. I I p u M O B C K H , KaMujiapcmeomo e EejioMopcna Tpanun, Sofia 1958, ss. 164. 1 4 „HsBecTHH Ha -9THorpa$CKHH HHCTHTyT c Myaeft", Sofia t. 3: 1958, ss. 286, nlb. 3, tabl. barw. 15. 1 5 B . B e ui e B Ji H e B, BuaaHmuucnume mpuyMcfiaJinu oóunau, aKjiaMauuu u mumjiu y Bbjieapume e IX e., ,,H3BecTMH", t. 3: 1958, s. 3—38 (streszczenie niem.). JX- M H T O B a - f l j K O H O B a , ApxeojioeunecKU dannu aa cejicnama HOCUH e ceeepoaanadua Etjieapua npe3 XIV e., t a m ż e , s. 39 — 64 (streszczenie ros. i franc). 1 6 1 7 H . K o e B, Ilpunoc K-OM uayueaHe Ha rnypcKama napodna eea6ena u rmnanua opnaMeHmuKa e Jlydoeopuemo, t a m ż e , s. 65—117 (streszczenie ros. i franc). 1 9 A. I I p H M O B C K H , 3a nOMUWhna u oóunauHomo npaeo e CmpaHdwcaHćKiia npau, t a m ż e , s. 119—178 (streszczenie ros. i franc). dnu 1 9 y 6-ojizapume 2 0 napodnu I I . II e T p o B, KT>M e^npoca 3a Hamaamejmomo aanpmaHe TtiHM napodu, tamże,' s. 179 — 237. M. B e n e B a , Ilpezjied na npoyueaHuama Ha ónjisapcKume t a m ż e , s. 239 — 286 (streszczenie ros. i franc). u ctce- HOCUU, �358 KRONIKA I RECENZJE sztacie tkackim (Bi,jieapcKunm zopusonmajien rmnaneH cman) i Marii Welewej o dwufartuchowym stroju żeńskim w Bułgarii (fleynpecmujmeHama. otcencKa HOCUH y 6z>jiaapume). Ograniczony zasięg terytorialny i bardziej regionalny charakter posiadają prace Miny Iwanowa o wyrobach sztuki złotniczej w klasztorze baczkowskim (JJpouaeegenunma na ajiamapcKomo uanycmeo e BaHKoecKua Manacmup), Zachari Dimitrowa i Borisa Szarowa o elementach życia w cerkiewnych ornamentach zachodniej Bułgarii (Eumoeu ajieMenmu e u^pKoenume opnaMewnu ua 3an. B^Jieapun) oraz I . Kojewa i Zachari Dimitrowa o pasterskiej rzeźbie w drzewie w Srednogoriu (nacmupcKama gT>peopea6a e Cpegnosopuemo). W s p o m n i e ć również należy o d w ó c h pracach Wasiła Marinowa, a mianowicie 0 etnograficznej monografii wsi Złatar i Dragojewo w okręgu presławskim (npunoc aa upoyneane na ucmopusima u MamepuajiHama nyjimypa Ha cejiama 3jiamap u jlpa- soeeo, IIpecjiaecKo) oraz o grupie pasterzy niebułgarskich, zwanych Karakaczanami (KapaKananume e EhMsapua). Jednak obydwie prace nie są wyczerpujące i posia­ dają poważne braki merytoryczne. Poza wymienionymi opracowaniami monograficznymi przygotowana została w ciągu ostatnich dwu lat obszerna rozprawa Christo Wakarelskiego o życiu i kul­ turze D o b r u d ż y (Bum u nyjimypa na Jloópydwca), zawierająca bogaty materiał ilustracyjny. Praca obejmuje całość kultury ludności bułgarskiej w D o b r u d ż y . Materiał zebrał autor jeszcze w 1941 r., a w 1954 r. przeprowadził uzupełnienia 1 kontrolne b a d a n i a . Z w i ę k s z y c h prac również do druku został przygotowany jubileuszowy 50 tom ,Sbornika za narodni umotworenija i narodopis". 21 Działalność muzealna a. Z b i o r y . W zakresie prac muzealnych dokonano w 1959 r. penetracji terenu w celu zebrania e k s p o n a t ó w w południowej B u ł g a r i i . Rezultatem tej wyprawy było zebranie 704 przedmiotów. Dodajmy, że w ciągu ostatnich dwu lat p r z y b y ł y do mu­ zeum 1474 okazy, o g ó l n y stan zbiorów etnograficznych liczy 31 761 e k s p o n a t ó w . Są to okazy przede wszystkim z zakresu ubiorów, tkanin i haftów, następnie narzędzi pracy i przedmiotów u ż y t k u domowego. b. W y s t a w y . W 1958 i 1959 r. Instytut Etnograficzny i Muzeum przygoto­ wały etnograficzną część ogromnej wystawy narodowej w Neuchatel (Szwajcaria). Wystawa nosi t y t u ł 2500 lat sztuki na, ziemi bułgarskiej. T a sama wystawa została urządzona w Lipsku ( N R D ) . Druga poważna wystawa pt. Wystawa tkanin ludowych z okręgu środkoworodopskiego została zorganizowana w grudniu 1959 r. Instytut Etnograficzny i Muzeum w chwili obecnej nie biorą udziału w akcjach badawczych prowadzonych poza granicami kraju. W tym zakresie pozostaje wiele do zrobienia. Również zagadnienie atlasu etnograficznego nie jest jeszcze wprowa22 23 2 1 Christo Wakarelski p r z y g o t o w a ł do druku obszerną pracę O kulturze ludowej Bułgarii. J e j pierwsze wydanie ukaże się w najbliższym czasie w t ł u m a c z e n i u pol­ skim w wydawnictwach P T L we Wrocławiu. Praca będzie wydana t a k ż e w j ę z y k u niemieckim [przyp. Red.]. W ekspozycji wzięli udział: młodszy pracownik naukowy Maria Welewa (kierownik), architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Wasił Ewtimow. W zorganizowaniu wystawy współdziałało Ministerstwo Kultury i Oświaty oraz Rada Okręgowa w mieście Smoljan. Materiały do wystawy zostały zebrane głównie we wsi Rajkowo, okręg smoljański, i przeznaczone dla Rodopskiego Muzeum Etnograficznego. 2 2 2 3 �KRONIKA I RECENZJE 359 dzone do programu naukowo-badawczego. Nadszeoił czas, ż e b y te słabe punkty pracy naszego Instytutu wzmocnić, a braki uzupełnić. Środki na te cele na pewno się znajdą w Ludowej Republice Bułgarii. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Cliristo WalcarelsM (Sofia) Tłum. z bułgarskiego Z. Wagner Czechosłowacja POCZĄTKI K A R T O G R A F I C Z N E G O OPRACOWANIA K U L T U R Y LUDOWEJ W CZECHACH 1 Prace nad mapami etnograficznymi rozpoczęliśmy niedawno, bo dopiero w 1957 r . Zbieranie konkretnego materiału i kartografowanie postępuje częściowo określonymi działami. Zaczęliśmy od mapowania ludowej odzieży, wnętrza i sprzętów, krocząc systematycznie po ziemiach Czech, Moraw i Śląska. Prócz tego indywidualni badacze studiują inne zagadnienia łączące się z badanymi zagadnieniami, przeprowadzając je w ten sposób, aby w przyszłości poszerzyć terytorialnie swoje studia. Tak na przy­ kład postępuje się przy badaniu narzędzi do orki. Zbieranie materiałów odbywa się w k a ż d y m kraju zależnie od miejscowych stosunków i możliwości. W naszych warunkach wszędzie zachodzi konieczność uzu­ pełniania posiadanych materiałów oraz ich precyzowanie pod względem chronolo­ gicznym itp. Poza tym w terenie w y s t ę p u j ą gdzieniegdzie i nowe nie znane nam formy, nazwy, ba, nawet obiekty. Dlatego też mapowanie wybranych zjawisk może b y ć dokonywane jedynie na podstawie nowych skrupulatnych poszukiwań terenowych, przy czym d ą ż y m y do przebadania jak największej liczby miejscowości, czyli opero­ wania gęstą siatką p u n k t ó w . Nie dysponując jednak większą liczbą przygotowanych pracowników, ani odpowiednimi środkami, zmuszeni j e s t e ś m y posługiwać się zarówno fachowcami, przeprowadzającymi badania w terenie, jak i m e t o d ą ankietową. W tym celu stworzyliśmy stale powiększaną i rozszerzaną sieć korespondentów, do której zgłosiła się zdumiewająca ilość chętnych. Są to laicy, rekrutujący się z rolników, robotników, inteligencji, mężczyźni i kobiety, a wielu z nich przesyła informacje z n i e z w y k ł y m przejęciem i radością. Wnoszone na robocze mapy informacje korespon­ dentów są i będą kontrolowane przez fachowców, a w miarę potrzeby uzupełniane ich wiadomościami. Wytypowane działy kultury, jak już w s p o m n i a ł e m , opracowujemy etapami, i to w zależności od posiadanego materiału i przygotowania pracowników do opra­ cowania kwestionariuszy. Mapowanie w y t w o r ó w nie jest p o m y ś l a n e jako g ł ó w n y cel naszej akcji, ale jako wprowadzenie do s t u d i ó w nad najważniejszymi zjawiskami kulturowymi, naświetlanymi wielostronnie. Rozmieszczenie terytorialne interesu­ jących nas w y t w o r ó w oraz zmiany zachodzące w tym rozmieszczeniu mogą b y ć wów­ czas cennymi kryteriami. Zmierzamy do tego, aby mapki odpowiadały na pytania przy tych zjawiskach, które właśnie z punktu widzenia terytorialnego rozmieszczenia mają największe znaczenie czy to dla naszych krajów i ich regionów, czy też dla roz­ woju życia naszej ludowej kultury, bądź też ze względu na zależność od sąsiednich 1 Autorka omawia- założenia i cele atlasu etnograficznego w Czechosłowacji w artykule: Historicko-ndrodopisny atlas OesTcoslovenska, „Narodopisny Vestnik Ćeskoslovensky", Praha R. 33: 1956, s. 300 — 321. Rec. K . Kwaśniewski, „ L u d " , Wrocław t. 44: 1959, s. 250 —253 [przyp. red.]. �360 KRONIKA 1 RECENZJE czy dalszych narodów. Sądzimy, poznanie stosunków panujących w Czechosło­ wacji, leżącej, jak to się mówi, w środku Europy, w punkcie stycznym w a ż n y c h ugrupowań kulturowych, między zachodem i wschodem, północą a południem, między ż y w i o ł e m germańskim i słowiańskim, może dopomóc do wyświetlenia niektórych m i ę d z y n a r o d o w y c h problemów. Zaczęto od systematycznego zbierania materiałów do naukowego opracowania map t y p ó w ludowej odzieży, sprzętu i wnętrza mieszkania. Instytut Etnografii i Folklorystyki ÖSAV prowadził w 1959 r. badania przy pomocy fachowych sił, pra­ c o w n i k ó w naukowych spoza Instytutu; akcję korespondentów prowadzimy w Cze­ chosłowackim Towarzystwie Etnograficznym (N.S.Ć.). Obecnie gromadzi się materiały z archiwów, aby przygotować p o d s t a w ę do ujęć chronologicznych i historycznych tych opracowań. Materiał gromadzony jest w Instytucie Etnografii i Folklorystyki t a k ż e przez pracowników spoza Instytutu. P o m i ę d z y tematami przeznaczonymi do bezpośrednich badań terenowych bądź przy pomocy korespondentów znajdują się na przykład następujące: rozmieszczenie i rozwój nie zszytej spódnicy (kasanky) i spódnic zszytych z żywotkiem (łeknie, kanduHii), dalej różne przybrania kobiecej g ł o w y , rańtuchy, chusty i wełniaki, rozwój długich męskich nogawic i krótkich spodni, męskich wierzchnich kabatów, drewnianego obuwia, kierpców, wysokich b u t ó w itp. W obrębie sprzętów śledzimy rozmieszczenie różnego rodzaju skrzyń, kadłubów, kołysek, prymitywnych łóżek i in. W elementach mieszkania interesują nas sposoby ogrzewania i gotowania, budowanie komór i przyścianków, domy mieszkalne z w y ż k ą itp. Kwestionariusze do wymienionych działów kultury opracowała dr D . Stranskä. Również w badaniach nad rolnictwem, które z ramienia Instytutu prowadzi dr J . Kramarik, mamy do zanotowania pewne sukcesy. W dziale tym w ostatnich latach przedstawiono rozwój i rozprzestrzenienie się w południowo-zachodnich Cze­ chach różnych t y p ó w narzędzi orackich. Praca została wydatnie podbudowana ma­ teriałem historycznym, który zgromadził i opracował historyk dr Petran, oraz uzu­ pełniona mapkami. Studia nad narzędziami orackimi będą kontynuowane i posze­ rzone o materiały z innych ziem czeskich. Na innych odcinkach w Instytucie Etnografii i Folklorystyki ĆSAV w Pradze przygotowuje się kartograficzne opracowania. D r H . H r y k o v ä opracowuje studium 0 odrębności pod względem ubiorów społeczeństwa czesko-niemieckiego spod Orfic­ kich Gór, dr V . Scheufler przygotowuje materiał do map w dziale garncarstwa i fli­ sactwa, a dr E . Bałaś w dziedzinie sideł i paści. O tychże przygotowaniach, tematach 1 w ogóle o planach naukowej pracy w Instytucie Etnografii C S A V informuje dr V . K a r busicky w artykule Der Stand der Arbeit an dem Volkskunde-Atlas in der ÖSB . 2 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie „ÖESKOSLOVENSKÄ E T H N O G R A F I E " , Czechosłowackiej Akademii N a u k Drahomira Strdnskd (Praga) Tłum. z czeskiego I . Nizińska R . 1 — 7: 1953-1959 Praga, wyd. 1 Etnografia czechosłowacka w 1952 r. została ujęta w nowe ramy organizacyjne w związku z otwarciem Czechosłowackiej Akademii Nauk, a w jej obrębie Instytutu 2 V. K a r b u s i c k y , Der Stand der Arbeit an dem Volkskunde-Atlas in der CSE. Konferenz für volkskundliche Kartographie in Linz a. d. Donau, Linz 1959, s. 76—81. Pierwsze roczniki „Ceskoslovenskiej Ethnografie" b y ł y kilkakrotnie recenzo­ wane w czasopismach polskich, tak np. R. 1: 1953 nr 1 rec. A. K u t r z e b a - P o j n a 1 �361 KRONIKA I RECENZJE Etnografii. Powstanie jego poprzedziła 11 ogólnokrajowa konferencja etnograficzna (1952) , na której ustalono podstawy dalszej pracy w oparciu o zasady marksizmuleninizmu. Stwierdzono wówczas, że i ta dziedzina wiedzy nie może w dobie współ­ czesnej poprzestawać na gromadzeniu materiału metodami tradycyjnego zbieractwa, ale zmierzać do powiązania w y t w o r ó w kulturowych z całokształtem warunków spo­ łeczno-gospodarczych danego okresu oraz historycznego ich traktowania przy odtwa­ rzaniu przeszłości, jak też w ujmowaniu współczesnej rzeczywistości, co pozwoli na zrozumienie jej znaczenia w życiu całego narodu. Wspomniana konferencja była wynikiem przełomu metodologicznego, jaki w tym czasie dokonał się w nauce czecho­ słowackiej. Z uchwał jej wyłonił się wówczas konkretny program nowego czasopisma, które będąc podstawowym organem etnografii czechosłowackiej dawałoby obraz jej naukowych dążeń w obecnej dobie. Czasopismo korzystając z doświadczeń uczonych radzieckich miało poruszać wszystkie nurtujące obecnie w etnografii pro­ blemy, a * W 1953 r. ukazał się pierwszy numer tego czasopisma pt. ,,Ceskoslovenskâ Ethnografie", nakładem Czechosłowackiej Akademii Nauk, jako organ Pracowni Etnografii i Badania Pieśni Ludowej ĆAN oraz Pracowni Etnografii S A N . I o d t ą d jako kwar­ talnik wychodzi w Pradze pod kierownictwem Otokara Nahodila przy współudziale Bady Redakcyjnej złożonej z czołowych etnografów Czechosłowacji (Ludvik Baran, Kareł Fojtik, Jaroslav Kramarik, Andrej Melicherôfk, Jân Mjartan — zastępca re­ daktora oraz Otokar Pertold). W latach n a s t ę p n y c h w skład Rady Redakcyjnej weszli jeszcze Emanuel Balai, Vilém Prażak, Drahomira Strânskâ, a w miejsce J â n a Mjartana, wówczas dyrektora Instytutu Etnografii w Bratysławie, redaktor „Slovenskiego Nârodopisu" Jân Podolâk. Czasopismo to wzięło sobie za wzór czołowe wydawnictwo etnografów radziec­ kich — „Sowietskaja Etnografija". Doświadczenia i osiągnięcia etnografii radzieckiej, zwłaszcza w dziedzinie zagadnień teoretycznych, będą o d t ą d w ,,ĆE" wielokrotnie w centrum zainteresowania. Przejawia się to m. in. w przedrukowywaniu prac etno2 3 r o w a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", Warszawa R. 3: 1955 nr 2, s. 467 —470; R. 1: 1953 nr 2 —3 rec. A'. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , R. P ę g i e r s k a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 3: 1955 nr 4, s. 799 — 800; R. 1 - 2 : 1953-1954 rec. J . D a m b o r s k y i J . N a v r a t i l , [w:] „ L u d " , t. 42: 1956 cz. 2, s. 6 7 9 - 6 8 8 ; R. 2: 1954 nr 1, 2, 3 rec. D . D o b r o w o l s k a i A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 3: 1955 nr 4, s. 80Ó—802. Również recenzja rocznika 1 ukazała się w „Sowietskaja Etnografija", Moskwa 1954, nr 3, s. 176—182 ( J . A. Kałojewa), oraz recenzja R. 1: 1953 nr 1, 2 — 3, w „Slovenskym Národopisie", R . 2: 1954 nr 1 — 2, s. 210 — 212 i R. 2: 1954 nr 1 — 4 w „Slovenskym Národopisie", R. 3: 1955 nr 4, s. 411 —415 ( J . Podolák). I ogólnokrajowa etnograficzna konferencja w Pradze w 1949 r. wykazała niski poziom metodologiczny dotychczasowej etnografii w Czechosłowacji, który nie odpo­ wiadał wymaganiom stawianym etnografii w obecnej dobie. Konferencja ta była punktem w y j ś c i o w y m dla etnografów czechosłowackich, była początkiem długich naukowych dyskusji poddających krytyce dotychczasowe osiągnięcia i założenia teoretyczne etnografii. Kabinet pro národopis a Kabinet pro lidovou pisen Ceskoslovenské akademie ved spolecné s Kabinetem pro národopis Slovenské akademie ved. Od nr 1 R. 4: 1956 ,,ĆE" wydaje Instytut Etnografii i Folklorystyki w Pradze oraz Pracownia Etnografii i Folklorystyki w Brnie Czechosłowackiej Akademii Nauk wspólnie z Insty­ tutem Etnografii Słowackiej Akademii Nauk ( Ú s t a v pro ethnografii a folkloristiku w Prazes poboćkou v Brné s N á r o d o p i s n y m ú s t a v e m Slovenské akademie ved v Bratislavé). 2 3 �362 KK0N1KA I RECENZJE 4 grafów radzieckich . Na łączną ilość 9 artykułów umieszczonych w dziale „Zagadnień teoretycznych" zaledwie 3 pochodzą od uczonych czechosłowackich . W pierwszym numerze „ C E " redaktor naczelny O. Nahodil nakreślił program czasopisma , którego powstanie było wynikiem nowego materialistycznego poglądu na świat i konieczności zastosowania w etnografii podstaw marksistowskich. W opar­ ciu o n o w ą metodologię winni etnografowie czechosłowaccy dążyć do rozwiązywania zaniedbanych dziedzin, zwrócić baczną uwagę na aktualne zagadnienia w y p ł y w a ­ jące z ujmowania konkretnej rzeczywistości, walczyć z przeżytkami nauki okresu międzywojennego, a przede wszystkim z tendencjami ahistorycznymi. „ C E " jako czołowe etnograficzne czasopismo Czechosłowacji ma niełatwe za­ dania. Musi reprezentować główne kierunki badawcze, informować o zasadniczych, poruszanych we współczesnej etnografii problemach, a nade wszystko w y t y c z a ć drogi rozwoju własnej dyscypliny naukowej. Tę dużą rozpiętość t e m a t y c z n ą ilustruje bogattwo działów wprowadzonych do czasopisma, reprezentowanych jednak nie­ równomiernie, co nie zawsze odpowiada nasileniu zainteresowania daną dziedziną wiedzy we współczesnej etnografii . Za podstawowe zadanie obecnej etnografii zostało w ó w c z a s uznane badanie kultury ludu czeskiego i słowackiego oraz przemian, które współcześnie w jej obrębie się dokonują. Dlatego też dział pt. „Etnografia czechosłowacka" skupił Bzczególną u w a g ę redakcji. Celem było przedstawienie pełnego obrazu życia i kultury wsi cze­ chosłowackiej. Niestety, nie w całej pełni redakcja wywiązała się z powziętego zadania. Uderza stosunkowo mała ilość artykułów z zakresu słowackiej kultury ludowej, eo t ł u m a c z y ć można istnieniem na Słowacji odrębnego czasopisma „ S l o v e n s k y Nârodopis". Nie prowadzi to jednak do objęcia całokształtu zjawisk kulturowych istot5 6 7 4 Anthropologie. Pfeklad stali M. F. NestureJia z Velké sovètské encyklopedie s pfedmluvou Vojtëeha Fettera, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 296 — 302; I I . K y m Hep, DmHozpafpunecKoe U3ynenue coepejn-enHoeo cejibCKoeo ôuma e CCCP, „ C E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 14 — 25; V. I . Cieerov, Otdzky studia eposu narodu 8SSB, „ C E " , R. 3: 1955 nr 3, s. 219 — 235; M. O. K o s v e n , O vyvoji prvobytné spolecnosti, „ Ć E " , R. 5: 1957 nr 1, s. 3—17; L . P. P o t a p o v , Samanismus u ndrodnosti Sajansko-Altajské vysoéiny jako historycky pramen, „ C E " , R. 5: 1957 nr 2, s. 134—145. O. N a h o d i l , Ke kritiee nëkterych idealisticki/ch teorii o pûvodu ndbozenstvi, „ĆE", R . 1: 1953 nr 2 —3, s. 116—135; t e n ż e , Matefské kulty, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 3 - 1 3 ; nr 3, s. 2 3 3 - 2 4 3 ; nr 4, s. 3 4 8 - 3 6 5 ; S. K o v a c e v i c o v â , Teoretické problemy vyskumu a spracovania Tudového odevu, „ Ć E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 5—13. O. N a h o d i l , O programu nového ethnografického êasopisu, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 1 - 3 . D l a orientacji podaję zestawienie ilościowe artykułów umieszczonych w poszcze­ gólnych działach czasopisma. W nawiasach podany jest numer rocznika, w k t ó r y m po raz pierwszy dział się pojawił: [ A r t y k u ł y w s t ę p n e ] (nie wydzielone w osobny dział) ( R . l , nr 1) — 20; Zagad­ nienia teoretyczne — Theoretické problemy ( R . l , nr 2 —3) — 9; Etnografia cze­ chosłowacka — Ethnografie Ceskoslovenskâ (R. 1, nr 1) — 24; Czeski i słowacki folklor —' Ćesky a slovensky folklor (R. 2, nr 2) — 10; Etnografia słowiańska — Slovanskâ ethnografie (R. 2, nr 2) — 2; Etnografia i folklor Z S R R — Ethnografie a folklor S S S R (R. 2, nr 1) — 1; Etnografia krajów obcych — Otâzky cizokrajné ethnografie (R. 1, nr 1) — 26; Obcy folklor — Cizokrajny folklor (R. 7, nr 1) — 1; Historia nauki — D ë j i n y v ë d y (R. 1, nr 4) — 7; Materiały — Materiały (R. 3, nr 1) — 20; Terminologia — Terminologie (R. 4, nr 1) — 3; Zagadnienia metodyczne — Otâzky methodiky (R. 1, nr 1) — 5; Dyskusje — Diskuse (R. 1, nr 2 —3) — 7; Spra­ wozdania z badań terenowych Zprâvy z t o T é n n i c h vyzkumft (R. 1, nr 2 —3) — 12; Przegląd etnograficznych prac zagranicznych — Pfehledy nârodopisné prâce v zahraniëi (R. 5, nr 4) — 6; Kronika, K r y t y k a i bibliografie, Drobne sprawy — Kronika, Kritika a bibliografio, Strućnó zprâvy. 5 6 7 �363 KRONIKA I RECENZJE nycli dla ludu zamieszkującego ziemie wchodzące w obręb Czechosłowacji. 1 nie tylko to. Problematyka artykułów we wspomnianym dziale jest z jednej strony zawężona w przeważającej części do kultury materialnej, i to głównie do budownictwa , rol­ nictwa , a z drugiej do kultury klasy robotniczej, stanowiąc połowę liczby wszystkich drukowariych w dziale „Etnografii czechosłowackiej" artykułów. Trzeba jednak przyznać, że artykuły te są potraktowane na ogół szeroko, nie mają charakteru wy­ łącznie opisowego, a często problemowy. Podniesienie problemowości tego działu udało się redakcji w d u ż y m stopniu przez przerzucanie artykułów materiałowych do odrębnego działu „Materiały", co nie zawsze było dosyć konsekwentnie przestrze­ gane we wszystkich numerach czasopisma. Część materiałów z czechosłowackiej kultury ludowej znajdujemy również w dziale „Sprawozdań z badań terenowych". Wielokrotnie podkreślona w etnografii czechosłowackiej konieczność badania zmian zachodzących we współczesnym życiu i kulturze wsi, związanych z przemia­ nami społeczno-gospodarczymi, znalazła wyraz jednak tylko w jednym — jak do­ tychczas — artykule z terenu środkowej części W y ż y n y Czesko-Morawskiej . W du­ ż y m z w i ą z k u z tym pozostaje zagadnienie — zupełnie nowe w etnografii czechosło­ wackiej — kultury klasy robotniczej. Po pierwszym na ten temat artykule o charak­ terze programowym , który omówił zadania etnografii w badaniu kultury robotni­ czej, przytaczając kwestionariusz stanowiący podstawę do przeprowadzania badań, ukazało się kilka artykułów d o t y c z ą c y c h zwłaszcza życia i kultury górników Zagłębia Kładeńskiego i Rosicko-Oslawiańskiego. W y k a z a ł y one duże zainteresowanie etno­ grafów czechosłowackich w y ż e j omawianym zagadnieniem, a d o t y c z y ł y bądź jednego wycinka kultury, jak na przykład: problem mieszkań robotniczych , p o ż y w i e n i e , stosunki s p o ł e c z n e , bądź w ogóle kształtowania się kultury klasy robotniczej . Do w a ż n y c h zagadnień współczesnej etnografii czechosłowackiej zaliczono ba­ danie kultury i sposobu życia wsi spółdzielczej. P o m o c n ą tutaj w d u ż y m stopniu była dyskusja radzieckich etnografów na temat etnograficznych badań w kołchozach. Te właśnie problemy b y ł y m. in. poruszane na I I I ogólnokrajowej konferencji etno8 9 10 11 12 14 8 13 15 J . K s i r , Lidove stavebnictvi na Hane, „ C E " , l i . 4: 1956 nr 4, s. 325 —366; R. 6: 1958 nr 4, s. 361 —380; V . P r a ż a k , K problematice zdkladnick pudorysnych typu lidorych staveb v 6eskoslovensku, „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 3, s. 219 —236; nr 4,6 s. 331 —360; S. S v e c o v a , Vyvoj bynania v Trnave pri Laborci, „ Ć E " , R. 4: 1957 nr 3, s. 219 —237; t e j ż e , Vl)voj ohnlsk v oblasti pod Yihorlatom, „ Ć E " , R. 5: 195, nr 2, s. 105—119; ,T. V . S c h e y b a l , Lidove stavby ve stfednim Pojizefi a v Podjeśtedi „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 2, s. 113—144 (ponadto szereg artykułów w dziale „Sprawozdania z badań terenowych", np. R . 1: 1953 nr 2 — 3, 4; _R. 2: 1954 nr 3; R. 5: 1957 nr 1). V. S a c h , Vyvoj pluhu a ćeske ruchadlo, „ Ć E " , R. 3: 1955 nr 1, s. 37 — 45; J . K r a m a f i k , Nektere otdzky studia ćeskych oradel, „ Ć E " , R. 6:^1958 nr 2, s. 113 — 124; t e n ż e , Dfevene ryce se Seleznym okutim v ćeskych zemich, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 3, s. 2 4 4 - 2 6 1 . O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k studni soucasneho zpusobu sivota na Źdarsku, „CE", R . 4: 1956 nr 1, s. 5 - 2 4 . O. S k a l n i k o v a , K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych korniku, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 2 —3, s. 153—162. O. S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu delnickeho obydli na Kladensku, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 3, s. 2 1 9 - 2 3 4 . O. S k a l n i k o v a , Horniekd strava na Kladensku v devadesdt$ch letech minuleho stoleti, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 4, s. 3 9 1 - 4 0 0 . J . P a t e r a , Spolecensky źwot v obci Brandysek od 90. let 19. stoi. do r. 1938, „ C E " , R . 4:^1956 nr 2, s. 1 3 5 - 1 5 3 ; B . S t i e s s , K otdzce socidlnich pomeru skldfskeho delnictva v Cechach v 18. stoleti, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 4, s.'383 —390. K . P o j t i k , Formovdni delnictva a jeho vztah k vytvdfeni delninke kultury, „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 1, s. 1 — 19; K . E o j t i k — O. S i r o v a t k ą , Vyvoj horniclvi a £ivot korniku na Bosicku a Oslavansku vprvnipolovine 19. stoleti, „ĆE", R . 3 : 1955 nr 1, s. 3 — 36. 9 10 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �364 KRONIKA 1 RECENZJE graficznej w 1953 r. '•, a referat I ' . 1. Kuszniera na temat etnograficznych badań nad życiem współczesnej wsi w Z S R R , zamieszczony w „ C E " ", dał wytyczne badaczom czechosłowackim. Świadczy o tym zamieszczone m. in. w czasopiśmie sprawozdanie z wyżej wspomnianych badań na Horsovskotynskn . Jednak, jak później podkreś­ lono , problematyka ta jako bardzo złożona wymaga znacznego pogłębienia meto­ dycznych podstaw prac terenowych, a przede wszystkim głębszej znajomości ekonomii politycznej okresu przejścia kapitalizmu w socjalizm. Jednym z ostatnich w a ż n y c h zagadnień w obecnej etnografii czechosłowackiej jest badanie mniejszości narodowych na terenie kraju. „ C E " poświęciła nieco miejsca temu zagadnieniu, umieszczając artykuły na temat wielkorodziny ukraińskiej na te­ renie wschodniej S ł o w a c j i oraz ludności c y g a ń s k i e j . T a k mniej więcej przedsta­ wiałaby się problematyka poruszana w „ Ć E " z zakresu czechosłowackiej kultury ludowej. Zanim scharakteryzuję zagadnienia rozpracowywane w , , Ć E " z dziedziny etno­ grafii obcej, należy wspomnieć o ścisłej współpracy etnografii czechosłowackiej z fol­ klorystyką, połączonych w Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Współpraca ta znalazła odbicie w czasopiśmie w dziale „Czeski i słowacki folklor". Wcześniej jednak, bo już w 1953 r . , omówiono w „ C E " nowe perspektywy czechosłowackiej folklorystyki. Zagadnieniom tym poświęcona była I ogólnokrajowa konferencja folklorystyczna w 1953 r., na której podkreślono ko­ nieczność oparcia czechosłowackiej folklorystyki o doświadczenia folklorystyki ra­ dzieckiej oraz zwrócono szczególną uwagę na badanie folkloru robotniczego, któ­ remu też w dalszych numerach czasopisma poświęcono szereg a r t y k u ł ó w . „ĆE", jak już wyżej wspomniano, dążąc do objęcia szerokiej problematyki nie ogranicza się tylko do zagadnień związanych z własną kulturą ludową. Według arty­ kułu wstępnego O. Nahodila miała również o b e j m o w a ć prace z zakresu etnografii słowiańskiej. Jeszcze raz podkreślono konieczność zajęcia się w w i ę k s z y m stopniu t ą dziedziną w artykule p o d s u m o w u j ą c y m 10-lecie etnografii c z e c h o s ł o w a c k i e j . Dwa a r t y k u ł y , które umieszczono dotychczas w dziale „Etnografia słowiańska", nie m o g ą niestety świadczyć o w i ę k s z y m zainteresowaniu w tej dziedzinie ', mimo 18 19 20 21 2 2 23 24 26 26 2 16 Besoluce III. celostdtni pracovni conference ceskoslovenskyeh ethnografú, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 2 9 4 - 2 9 5 . K y u í H e p , op. cit. (przypis 4). O. N a h o d i l — V . S c h e u f l e r , Zpráva o ethnografickém vyzkumu na Hor­ sovskotynskn u ćeskych, pfesídlencú z Volyné, „ C E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 90—100. O. N a h o d i l , Beset let Seskoslovenské ethnografie (1945 — 1955), „ Ć E " , R . 3: 1955 nr 2, s. 1 1 7 - 1 1 8 . O. N a h o d i l , K otdzce o velkorodiné a jejím rozkładu u vychodoslovenskych Ukrajincú, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 303 — 329. E . Z á b r a n o v á , K otdzce ethnografického studia cikdnského obyvatelstva v óeskoslovensku, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 2 7 6 - 3 0 6 . Zob. też „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 4, s. 436 — 439; R . 7: 1959 nr 1, s. 9 9 - 1 0 2 . Nové perspektivy Seskoslovenské folkloristiky, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 2 —3, s. 97. E . V r a b c o v á , Sovétská folkloristika — nás vzor, „ Ć E " , R . 1: 1953, nr 2 — 3, s. 1 0 1 - 1 1 5 . A. R o b e k , Pisné a vyprávéni kladenskych horni'kú a hutniku jako historycky pramen, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 238 — 251; O. S i r o v á t k a , Nejstarsi homické pisné na Bosicko-Oslavansku, „ Ć E " , R. 5: 1957, nr 1, s. 43 — 56; V. K a r b u s i c k y , Tradiiní homické pisné na Kladensku, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 14—28. N a h o d i l , Beset let..., s. 120. J . H r b e k , Novy arabsky pramen o vychodni a stfedni Europe (Abü Hámid al-Andalusi), „ Ć E " , R . 2: 1954 nr 2, s. 1 5 7 - 1 7 5 ; V . H a s a l o v a , Studie Václava Fialy k ethnografii Bojkú v Zakarpatské Vkrajiní, „ĆE", R . 2: 1954 nr 4, s. 338 — 365. Por. przypis 7. 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 22 2 3 24 25 2 6 2 7 �KRONIKA 1 RECENZJE 365 tak dużego dorobku uczonych poprzednich okresów, zwłaszcza w z i ą w s z y jeszcze pod uwagę, iż jeden z wymienionych artykułów jest orientalistyczny. Drugim zaniedbanym zagadnieniem w etnografii czechosłowackiej była etno­ grafia ludów pozaeuropejskich i niesłowiańskich, zamieszkujących Europę. Redakcja „ C E " chcąc naprawić dawne błędy, w których wyniku czechosłowaccy badacze, jak na przykład O. Pertold i Ć. Loukotka, zmuszeni byli drukować swoje prace poza granicami kraju, wprowadziła dział „Etnografia krajów obcych". I trzeba przyznać, iż rzeczywiście dział ten jest bogato reprezentowany w „ C E " , a nawet najliczniej ze wszystkich. Tutaj w y r ó ż n i a m y artykuły dotyczące niesłowiańskich ludów Europy, zwłaszcza poświęcone L a p o ń c z y k o m . Często omawiane są również ludy pozaeuro­ pejskie. W obrębie tego działu mamy prace oparte bądź na materiale z literatury obcej, który starano się przewartościować w świetle metodologii marksistowskiej , bądź oparte na w ł a s n y c h obserwacjach i studiach . W dziale tym osobne miejsce zajmują artykuły dotyczące zagadnień pochodzenia religii, teorii wysuwanych na ten temat, oraz wkładu i znaczenia etnografii przy rozwiązywaniu wspomnianych problemów. I w tym wypadku pomocne b y ł y doświad­ czenia etnografii radzieckiej, poświęcającej dużo miejsca tym zagadnieniom. W tym zakresie umieszczony w „ Ć E " artykuł programowy daje postulaty przyszłych etno­ graficznych b a d a ń . Do całości zagadnienia podchodzi się ze stanowiska materia­ lizmu historycznego, poddając krytyce idealistyczne teorie o pochodzeniu religii i podkreślając dużą ilość materiału etnograficznego zebranego na ten temat, jednak — jak dotąd — słabo opracowanego . Etnografowie czechosłowaccy słusznie zwracają uwagę na osiągnięcia etnografii poprzednich okresów, starając się w y d o b y ć z nich wszystkie momenty p o s t ę p o w e , a krytyce poddając błędne ujęcia. D ą ż y się przy tym do poznania historii etnografii, metod pracy stosowanych w minionych okresach, aby w ten sposób p o d s u m o w a ć dotychczasowy dorobek poszczególnych badaczy i ich wkład do poznania kultury ludowej. Istnienie w „ Ć E " odrębnego działu „Historia nauki" ma częściowo spełniać wyżej wspomnianą rolę . 28 29 30 3 1 32 33 2 8 V. M a r e k , Obydli a stavby u Laponeu, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 2, s. 1 7 6 - 199; t e n ż e , O ddvnychndboźenskychpfedstavdch Laponcii, „CE", R. 3: 1955 nr 4, s. 352 — 374; t e n ż e , K otdzce pfeźitkii totemistickych pfedstay u Laponeu, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 1, s. 38 —54; t e n ż e , Żena v ddvnem laponskem ndboźensM, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 3, s. 262 — 274; t e n ż e , Biśe saivu, Jabmeaimo a ndzory ddvnych Laponeu o źivote a smrti, „ĆE", R. 7: 1959 nr 4, s. 3 8 6 - 3 9 9 . Np. 0. N a h o d . i l , Pfe&itky totemismu u^tunguzo-m.andźurskych ndrodnosti, „ĆE", R . 1: 1953 nr 1, s. 27 —58; J . K r u ś i n a - Ć e r n y , Spoleeensky puvod zobrazo­ wani vicehlavych, boźstev, „ Ć E " , R . 3: 1955 nr^l, s. 46—71; L . H o l y , Ziskdvani a zpracovdvdni Seleza u vyehodoafrickych Bantu, ,,ĆE", R . 5: 1957 nr 3, s. 273 —288; nr 4, s. 3 4 8 - 3 6 7 ; R. 6: 1958 nr 2, s. 1 4 4 - 1 6 2 ; nr 3, s. 2 7 0 - 2 8 0 ; nr 4, s. 3 8 1 - 3 9 5 . Np. O. P e r t o l d , JJmelecko-femeslne zpracovdni kovu na Ceyloni, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 59 — 69; Ć. L o u k o t k a , Jihoamerickd keramika, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 3, s. 245 —281; nr 4, s. 366 —391; W . H a n k e o v a , Nezndmy indiański) kmen na jezefe Jord v Bolimi, „ Ć E " , R. 7: 1959, nr 2, s. 1 4 6 - 1 5 6 . O. N a h o d i l , Aktualni ukoly ethnografie v badani o dejindch ndbo£enstvi, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 2 1 7 - 2 1 8 . ^ O. N a h o d i l , Ke kritice nekterych idealistickjjch theorii o puvodu ndboźenstvi, „ĆE", R. 1: 1953 nr 2 —3, s. 116—135; t e h ż e , Preiitky totemismu u tunguzo-mandźurskych ndrodnosti, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 27 — 58; t e n ż e , Matefske kulty, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 1, s. 3 - 1 2 ; nr 3, s. 2 3 3 - 2 4 3 ; nr 4, s. 348 —365. Por. też przypis 28. Tutaj znajdujemy takie na przykład a r t y k u ł y : O. P e r t o l d , Bfedbiźnd zprdva o źivoti a ethnografieke prąci MU Dr Vdclava 8vobody, „ĆE", R. 1: 1953 nr 4, s. 3 5 1 - 3 5 3 ; M. P r o k o p e ć , Pośledni leta Aleśe Hrdlićky, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 4, s. 353 - 3 6 1 ; A. R o b e k , Vdelav Krolmus, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 1, s. 59 —72. 2 8 3 0 3 1 3 2 3 3 �366 KRONIKA I RECENZJE W jednym z numerów „ C E " czytamy: „Redakcja „Ćeskoslovenskiej E t h n o grafie" zamierza dać czytelnikowi możność zapoznania się z pracami zagranicznych badaczy i naukowych instytucji, aby otworzyć okno na świat i zyskać jak największe doświadczenie i umiejętność, co jest jednym z koniecznych warunków skutecznego rozwoju naszej n a u k i " . Temu więc zadaniu służy dział „Przegląd etnograficznych prac zagranicznych", w k t ó r y m zamieszczono m. in. dwa artykuły polskich a u t o r ó w , oraz stałe, reprezentowane w k a ż d y m na ogół numerze czasopisma działy: „Kronika", „ K r y t y k a i bibliografia" oraz „ D r o b n e sprawy". Informują nas one o przeprowadza­ nych za granicą etnograficznych badaniach terenowych, działalności muzeów, kon­ ferencjach itp., w stosunkowo d u ż y m stopniu z terenu Polski. Niestety mało mamy wiadomości z dziedziny działalności poszczególnych insty­ tucji etnograficznych w samej Czechosłowacji. I tu nie wystarczą same notatki w „ K r o ­ nice", recenzje wystaw itp. „ C E " jako podstawowe czasopismo etnografów czecho­ słowackich powinno dać czytelnikowi, zwłaszcza obcemu, obraz całego etnograficz­ nego ruchu w Czechosłowacji, wszystkich metod i kierunków badawczych. Trzeba na zakończenie podkreślić, iż czasopismo to jest w a ż n ą pozycją i d u ż y m osiągnięciem w zespole czasopism na obszarze słowiańskim. Dlatego też — co trzeba stwierdzić z przykrością — istniejące trudności w uzyskaniu „ C E " w Polsce unie­ możliwiają szersze zapoznanie się u nas z rozwojem etnografii czechosłowackiej. 34 35 Zofia Szromba „ S L O V E N S K Y N A R O D O P I S " , R . 17: 1953-1959. Organ Instytutu Etnograficznego w Bratysławie, wyd. Słowackiej Akademii Nauk „ S l o v e n s k y Narodopis" — reprezentacyjne czasopismo etnografów słowackich zaczęło u k a z y w a ć się jako rocznik w 1953 r. pod redakcją J,ana Mjartana, organi­ zatora i późniejszego dyrektora Instytutu Etnograficznego w Bratysławie. Decyzja wydawania „Slovenskeho Narodopisu" wyrosła w specjalnej atmosferze, jaka panowała wówczas w etnografii słowackiej. Likwidacja etnograficznego czaso­ pisma, jakim b y ł „Narodopisny Sbornik". wytworzyła sytuację dla rozwoju etnografii słowackiej kłopotliwą i niekorzystną. Poza tym był to okres dyskusji teoretycznych, kształtowania się nowej postawy ideologicznej, co oczywiście w y m a g a ł o czasopisma o nowym profilu, t o r u j ą c y m drogę metodom marksistowskim. N a l e ż y jeszcze do­ rzucić kilka faktów z tego okresu, który poprzedza wyjście pierwszego zeszytu ,,Slovenskeho Narodopisu". W 1949 r. odbyła się w Pradze konferencja etnografów, w której obok Czechów uczestniczyli Słowacy. Konferencja ta miała na celu ustalenie na drodze dyskusji postawy metodologicznej etnografii czechosłowackiej. J a n Podolak, w 1956 r. na­ czelny redaktor ,,Slovenskóho Narodopisu'.', w artykule Dziesięć lat etnografii sło­ wackiej (1945 — 1955), charakteryzuje ją w sposób n a s t ę p u j ą c y : „ V y z n a m tejto konferencie spoćiva p r e d o v ś e t k y m v tom, że vaćśina nadopisnych pracovnikov tu jasne proklamovala, że ćeskoslovensky narodopis ne-może stat' izolovane od żivota, że ne-może byt' vedou pre vedou, odtrhnutou od konkretnych potrieb a ułok spojonych 3 4 N a h o d i l , Deset let..., s. 218. ^. A. G l a p a , Badania odzieży ludowej w Polsce w latach 1945 — 1955, „ Ć E " , R . 5: 1957 nr 4, s. 368 —383; I . T ł o c z e k , Polska chałupa na polsko-czechosłowackim po­ graniczu, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 8 7 - 9 8 . 3 5 �367 KRONIKA I RECENZJE 1 z budovanim socjalistickej ylasti" . P o w z i ę t a w Pradze decyzja oparcia przyszłych badań etnograficznych na zasadach metodologicznych marksizmu miała zdecydo­ wany w p ł y w na rozwój przyszłej etnografii słowackiej. W trzy lata później, bo w 1952 r., odbyła się druga konferencja w Pradze, której celem była dyskusja nad zakresem i metodą badań terenowych. Ustalono, że celem badań ma b y ć poznanie kultury ludowej czeskiej i słowackiej w dobie przejścia do socjalizmu oraz odszukanie foTm narodowych, które powinny przetrwać w nowej sytuacji społeczno-gospodarczej. W tej to właśnie atmosferze dyskusji zaczęto wy­ dawać w 1953 r. „ S N " . Do 1959 r. ukazało się 7 roczników. Przez dwa pierwsze lata „ S N " wychodzi jako kwartalnik, a następnie dwumiesięcznik. System wydawania 6 z e s z y t ó w w ciągu roku, jak to czyni w ostatnich latach redakcja „Sowietskiej Etno­ grafii", nie zdał w Słowacji egzaminu. Zbyt mała ilość stron ścieśnionego numeru uniemożliwiała publikowanie większych prac. Dlatego też w 1959 r. powrócono do dawnej koncepcji wydawania kwartalnika. Jakież b y ł y założenia i jaka linia rozwojowa tego regularnie ukazującego się czasopisma w ciągu siedmiu lat jego istnienia. Poszukując odpowiedzi na pierwsze z tych p y t a ń , należałoby sięgnąć do artykułu wstępnego, który zazwyczaj zawiera założenia teoretyczne i cele redakcji, a następnie dopiero śledzić realizację tych za­ mierzeń. Niestety programowego artykułu nie zamieszczono. Kierując się jednak treścią zamieszczonych artykułów, sądzić można, że czasopismo postawiło sobie jako główne zadanie przedstawienie mechanizmu rozwoju słowackiej kultury ludowej na tle warunków, które je determinują. Zarysowuje się wyraźnie tendencja wykazania swoistości kultury słowackiej, ukształtowanej w odrębnych warunkach historycznych. Zależenia te realizuje się przede wszystkim poprzez publikowanie w y n i k ó w szcze­ gółowych badań terenowych, w wielu wypadkach z dosyć wąskiego wycinka rzeczy­ wistości. Charakterystyczne jest zatem dla tego pisma umieszczanie artykułów materiałowych, które z natury rzeczy nie stanowią podstawy do dyskusji. Odczuwa się brak podejmowania szerszej problematyki, a nawet wyniki badań terenowych w wielu wypadkach nie są popierane materiałem p o r ó w n a w c z y m chociażby z obszaru Słowacji czy najbliższych Czech, co nie pozwala na wyrobienie sobie poglądu chociażby co do częstotliwości w y s t ę p o w a n i a opisanego wytworu . Korzystnie na tym tle od­ bija artykuł "Beli Guuda, dotyczący transportu w 2akavo v c a c h , w . k t ó r y m autor przenosi zagadnienie na szersze tło porównawcze. Dopiero w ostatnich latach widać wyraźniej tendencje nadania „ S N " charakteru czasopisma zajmującego się szerszą problematyką, co oczywiście jest zapowiedzią jego dalszego rozwoju . 2 s 4 1 J . P o d o ł a l i , Denat rokov slocenskeho ndrodopisu (1945 — 1955), „ S N " , Braty­ sława R. 3: 1955 z. 4, s. 4 2 1 - 4 5 0 . Podaję dla przykładu kilka artykułów: R. S c h n e k , Łapanie vtdkov v oblasti horneho Ipla, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 167 — 178; S. B u t k o v i c , JJvod do studia solnobanskeho iipkarstva, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 135—166; J . S t a n k o v a , Pozndmky k papucdfstvi v Sucavske dolinę, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 45 — 64; M. M a r k u s , Ozdobne rohy na vychodnym Slovensku, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 12 — 34; V . U r ­ b a n co v a, K vyvoju dvoj&tranneho pluhu v Gemeri, „ S N " , R. 5: 1957 z. 5, s. 491; P. S t a n o , L'udove stavitelstvo v Bejdovej, „ S N " , R. 5: 1957 z. 2, s. 135—173; G . T a ­ b o r i , Micky slovenskyeli, Sien v Tótkomlóśi, „ S N " , R . 5: 1957 z. 6, s. 609 — 627. B . G u n d a , Dudovy transport v Zakaroveiach, „ S N " , R . 3: 1955 z. 2, s. 150 —212. V . P r a ż a k , Pfispevky k studiu lidovych staveb v by"vale nemecke jazykove oblasti pfi Kremnici,. „ S N " , R. 7: 1959 z. 1, s. 3 — 54; J . M i n a r i k , Folklórne prvky v starsej slovenskej literature s osohitnym zretelom na kdzeri, Joachima Kalinku z r. 1684, „ S N " , R 7: 1959 z. 2, s. 201 — 222; J . H r o z e n Ć i k , K otdzke vzniku turćanskeho olejkdrstva, „ S N " , R . 7: 1959 z. 3, s. 3 4 2 - 3 5 5 ; O. Z i l y n s k y j , Piseń o hofiei lipce, „ S N " , R . 7: 1959 z. 3, s. 356 —376; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiale k studiu pastierstva na Slovensku, „ S N " , R. 7: 1959 z. 3, s. 3 8 7 - 4 3 3 . 2 3 4 �368 K R O N I K A 1 KK(.'KNZ.Itó Z dotychczasowym charakterem opisowym „ S N " wiąże się druga jego uderza­ jąca cecha, a mianowicie brak artykułów teoretycznych. L u k ę t ę zapełnia redakcja przez umieszczanie tłumaczeń z j ę z y k ó w obcych . Unikanie tego typu o p r a c o w a ń , niewiadomo, czy aby słuszne, jest t ł u m a c z o n e przez ,1. Podolaka brakiem teoretycz­ nego przygotowania u badaczy słowackich. J e d y n ą próbą zabrania głosu w dyskusji nad zagadnieniami teoretycznymi jest artykuł S. K o v a ć e v i ć o v e j Yyznam Marxovho „Kapitału" pre skumanie ludovej kultury na Slovensku' , gdzie słuszność sformułowań teoretycznych Marksa rozpatruje autorka na tle konkretnego materiału etnograficz­ nego. Warto zwrócić uwagę, że w pierwszych rocznikach „ S N " w artykułach referu­ jących materiał terenowy daje się w formie krótkiego podsumowania c h a r a k t e r y s t y k ę stosunków ekonomicznych badanego regionu. Mają one t ł u m a c z y ć zmiany z a c h o d z ą c e w wytworach głównie kultury materialnej. Zbyt wąskie i nierozpracowane potrakto­ wanie tego zagadnienia stwarza wrażenie „ e k o n o m i z m u " i budzi wątpliwości co do wyczerpania wszystkich możliwych przyczyn warunkujących badaną sytuację. I jeszcze jedna cecha charakteryzująca omawiane czasopismo, a mianowicie zestaw tematyczny zamieszczonych artykułów. Szczegółowo omawiam to zagadnienie w dalszej części lecenzji, tutaj chciałabym jedynie stwierdzić, że przeważającą część stanowią artykuły z zakresu kultury materialnej. Dla zilustrowania podaję, że w siedmiu rocznikach „ S N " ukazało się na około sto innych zaledwie 28 artykułów o tematyce nie dotyczącej kultury materialnej. Oczywiście zdaję sobie sprawę, ż e cyfra nie świadczy o szerokości potraktowania tematu ani o jego wyczerpaniu, niemniej jednak dowodzi małego zainteresowania tym, co nie wchodzi w zakres materialnej kultury ludowej. N a l e ż y spodziewać się, że zakres ten będzie poszerzony, chociażby tylko w kierunku roboczego podania w y n i k ó w badań nad postawami ludności wobec ostatnich przemian w dziedzinie gospodarczej. Proces kolektywizacji, który na te­ renie słowackim przybrał tak powszechny charakter, powinien b y ć koniecznie zano­ towany w etnografii. Nie chodzi tu nawet o badanie kolektywu, które, jak mi wiadomo, jest zaplanowane przez etnografów słowackich, ale Taczej o zarejestrowanie niepowta­ rzalnego procesu zmian, odbywającego się w świadomości ludzkiej w momencie wpro­ wadzenia nowej formy gospodarki. Warto by też przebadać postawy ludności zależnie od zróżnicowania płci, wieku i majątku. Dostosowanie się do nowych warunków zatrze szybko te początkowe żywiołowe reakcje. Oczywiście poza tym p r z y k ł a d o w y m tematem nasuwa się szereg innych zagad­ nień, które warto by poruszyć na łamach „Sloyenskeho Narodopisu". „ S l o v e n s k y Narodopis" jest pismem ż y w o t n y m , czego dowodem jest m. in. jego stałe szukanie nowych rozwiązań w układzie treści. Do 1957 r. szeregowano opracowania wg sche­ matu: artykuły, muzeologia etnograficzna, materiały i archiwa, „sprawy" i recenzje. Układ ten zmienił się korzystnie przez dodanie osobnego działu, w k t ó r y m umieszcza się artykuły dyskusyjne („Diskusie"). W 1959 r. pojawia się dalszy dział: „ D r o b n e sprawy", gdzie zamieszcza się wiadomości z życia naukowego (badania terenowe, przyjazdy badaczy obcych, notatki informacyjne itd.). Szczególnie cenne jest wpro­ wadzenie przeglądu bibliograficznego, który orientuje o nowych wydawnictwach słowackich. 5 8 ! 5 A r t y k u ł y teoretyczne omawiane są w części dotyczącej szczegółowej za­ wartości pisma. P o d o l a k , op. cit., s. 1. S. K o v a c e v i ó o v a , Vyznam Marxovho „Kapitału" pre skumanie Iudovej kultury na Slovensku, „ S N " , R . 4: 1956 z. 6, s. 597 — 601. 6 7 �369 KRONIKA I RECENZJE Jak już wyżej wspomniałam, przeważającą ilość stanowią tu a r t y k u ł y o charak­ terze materiałowym, a nieliczne prace teoretyczne są tłumaczeniami autorów obcych, przeważnie radzieckich, podających m. in. znaczenie metodologii marksistowskiej dla badań nad folklorem . * Bardzo ciekawe zagadnienie z punktu widzenia metodycznego porusza C. W a karelski w artykule d o t y c z ą c y m przeżytków kulturowych . Autor stwierdza, że ba­ dane we współczesności przeżytki kulturowe, powstałe w konkretnych sytuacjach społeczno-gospodarczych muszą b y ć rozpatrywane w ścisłym powiązaniu z ó w c z e s n y m podłożem. Wskazane b y ł o b y również przebadanie całej drogi, jaką przeszło to zja­ wisko, nim zaczęliśmy rejestrować jego obecną postać. Tylko przy takich założeniach b ę d z i e m y mogli zrozumieć to, co zmienione w ciągu lat przetrwało do czasów naszych. Zawsze aktualne zagadnienie wypracowywania jak najbardziej precyzyjnej metody badań terenowych jest treścią artykułu F . Poloczka i L . K u n z a . Poloczek podaje na u ż y t e k folklorystyki schemat oraz kwestionariusz, który jednak w sposób bardzo ogólny nakreśla ten rodzaj badań. Drugą dużą grupę stanowią artykuły, których treścią jest usystematyzowany materiał zebrany w terenie. Stąd g ł ó w n ą p o d s t a w ą źródłową tych prac są przekazy tradycji ustnej lub obserwacje notowane na miejscu, poparte danymi z literatury, a w mniejszym stopniu archiwaliami. Zakres opracowywanej tematyki wydaje się b y ć tu stosunkowo wąski. Z dziedziny gospodarki interesuje Słowaków przede wszyst­ kim rolnictwo, a w mniejszym już stopniu hodowla. Natomiast d u ż y m zaintereso­ waniem u,badaczy słowackich cieszy się rzemiosło, zagadnienia stroju i budownictwa. Poza artykułami o tematyce gospodarczej mamy szereg innych, zawierających przyczynki z zakresu łowiectwa, medycyny ludowej, obrzędów dorocznych, wierzeń, literatury i muzyki ludowej. Tematyka społeczna jest w „ S l o v e n s k y m Narodopisie" bardzo ubogo repre­ zentowana. Jeśli nawet w y s t ę p u j e , jak np. w artykułach na temat badań nad klasą robotniczą, to raczej ujawnia się to ód strony planowania, a nie analizy konkretnych sytuacji. Bardziej interesujące są 2 artykuły dotyczące zbójnictwa, gdzie g ł ó w n ą tezą jest uwarunkowanie tego zjawiska stosunkami e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m i . Stosunkowo szeroko podejmowany i referowany jest problem specyficzny dla sytuacji słowackiej, a mianowicie zagadnienie badań nad słowackimi mniejszościami narodowymi na terenie Węgier oraz grupami węgierskimi w granicach Czechosłowacji. Dotychczasowe badania idą w kierunku poszukiwań zachowanych odrębności, ana­ lizy przyczyn, które warunkują ich przetrwanie, oraz śledzenia procesu asymilacji. Wyniki tych ciekawych badań opublikowane zostaną w osobnym wydawnictwie. Na zakończenie przeglądu tematyki warto by wspomnieć o próbie monogra­ ficznego opracowania kultury grupy Cyganów, której podjęła się E . Ć a j a n k o v a . Na ogół większość artykułów w ,,Slovenskym Narodopisie" ogranicza się do podania materiału z jednej miejscowości lub regionu, natomiast rzadziej, jak o tym 8 9 10 1 11 12 8 I . B . A s t a c h o v, ZvySky Marrovskej „teorie" ii rozpracovani otazok o vzniku umenia, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 3 — 21; V. I . C i c e r o v , Proti antimarxistickej koneepeii N. J. Marra n otdzkach Tudovej slomsnosti, „SN*', R. 3: 1955 z. 3, s. 289 — 309. Ch. V a k a r e l s k i , Kulturne preźltky, „ S N " , R. 6: 1958 z. 1 — 2, s. 154—167. F . P o l o c z e k , K metodickijm zasadom zbierania hudobneho folkloru, „ S N " , R. 5: 1957 z. 2, s. 191 — 213; L . K u n z , Ndstin dokumentaóni prane v etnografii a folkloristice, „ S N " , R. 1: 1953 z. ] , s. 2 0 1 - 2 6 5 . ' A. M e l i c h e r e i k , K otdzke vzniku zbojnietva v Karpatoch, „ S N " , R . 4: 1956 z. 2, s. 163—194; A. H u ś ć a v a , Zbojnicke druziny na se serovyehodnom Slovensku do r. 1526, „ S N " , R. 4: 1956 z. 4 —5, s. 458 —478. E . Ć a j a n k o v a , Źivot a kultiira roźkovianskych Gigdńov, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 - 2 , s. 1 4 9 - 1 7 5 ; R. 2: 1954 z. 3 - 4 , s. 2 8 5 - 3 0 8 . 9 1 0 1 1 1 2 Etnografia Polska, t. I V 24 �370 KRONIKA I RECENZJE była już mowa, spotyka się uogólnienia w stosunku do całej Słowacji. Do tych ostat­ nich należą np. artykuły M. Moravkovej , E . Markovej , K . Chotka , B . K o p c z y ń ­ skiej-Jaworskiej , c z y ' t e ż J . Podokika , J . Mangi , R. Z a t k o . Z kolei chciałabym w sposób możliwie zwięzły przeprowadzić analizę t e m a t ó w podejmowanych przez etnografów słowackich. Tak więc w dziedzinie rolnictwa poza pracami czysto opisowymi, których celem jest zasygnalizowanie w y s t ę p o w a n i a okreś­ lonych w y t w o r ó w kulturowych , są prace zajmujące się rodowodem narzędzi oraz możliwością ich powstania w kilku niezależnych punktach . Zagadnienie hodowli porusza jedynie artykuł polskiej etnografki, poświęcony organizacji pasterstwa . Autorka stara się w y k r y ć dawne, ogólnokarpackie elementy tej organizacji paster­ skiej oraz stwierdzić, które z nich są jej odmianami lokalnymi. Drobnym przyczyn­ kiem do poznania sposobów łowieckich jest czysto opisowe podanie techniki łapania p t a k ó w na terenie Górnego Ipla. Jednym z najciekawszych artykułów z zamieszczonych w ,,Slovenskym Narodopisie" jest praca o ludowym transporcie we wsi Ź"akarovce . Autor na przykładzie narzędzi transportu analizuje zmiany, jakie wnosi na wieś tworząca się nowa grupa społeczna — robotnicy, oraz jak na tym tle zmienia się rola gospodarcza kobiet. Cie­ kawie zarysowuje się zagadnienie przechowywania przez kobiety tradycyjnych form kultury ludowej jako wyraz sytuacji społecznej kobiety wiejskiej, przywiązanej do wsi i pozbawionej bliższych k o n t a k t ó w z miastem. Autorowi chodzi o podkreś­ lenie konserwatyzmu kobiet z a a n g a ż o w a n y c h w pracy na roli, w odróżnieniu od męż­ czyzn, którzy stanowiąc element ruchliwszy są nosicielami zmian. A r t y k u ł y dotyczące budownictwa słowackiego poza materiałem opisowym zaj­ mują się zagadnieniami zależności form budownictwa od sytuacji rodziny oraz specy­ ficznego dla Słowacji w p ł y w u niemieckiego, zaznaczającego się w powstawaniu okreś­ lonych form budownictwa mieszkalnego . Rzemiosło ludowe jest tematem dużej ilości artykułów. W większości d o t y c z ą one procesów technologicznych . Rzadziej spotykamy się z monograficznym ujmo­ waniem ośrodków rzemieślniczych oraz analizą przyczyn rozwoju i u p a d k u . Są 13 1S 17 14 16 18 19 20 21 22 23 24 26 20 1 3 M. M o r a v k o v a , A. P r a n d a , Prispevek k studiu slovenskych Tudovych ko£uchov, „ S N " , R. 3: 1955 z. 2, s. 2 1 3 - 2 5 6 . • E . M a r k o v a , Po stopach krosienok, „ S N " R . 5: 1957 z. 1, s. 4 7 - 8 6 . K . C h o t e k , Pletane stavby na Slovensku, „ S N " , R. 2: 1954 z. 3 — 4, s. 237 —284. B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op.cit., s. 1. J . P o d o l a k , Prispevok k śtńdiu oracich ndstrojov na 8lovensku. „ S N " , R. 4: 1956 z. 1, s. 45. J . M a n g a , Morena a jej madarske obmeny, „ S N " , R . 4: 1956 z. 4 — 5, s. 421 — 457. R. Ź a t k o , Prispevok k śtńdiu slovenskych betlehemskych hier, „ S N " , R . 4: 1956 z. 1, s. 17 — 44. V. U r b a n c o v a , Sposoby uskladńovania obilia v Gaćove, „ S N " , R. 7: 1959 z. 1, s. 105—114; M. J u r k o v i ć , Stare oradld v zbierkach Slovenskeho muzea v Bratislave, „ S N " , R . 4: 1956 z. 3, s. 306 — 312; J . N i i n a n s k y , Brestovianske źatvy a mlatby v minulosti, „ S N " , R . 6: 1958 z. 3, s. 238 —278; U r b a n c o v a , op.cit., s. 1. J . K u d l a ć e k , Prispevok k studiu vzniku staroslovanskeho orneho pofnohospoddrstva, „ S N " , R. 5: 1957 z. 1, s. 3 — 46; J . P o d o l a k , op.cit., s. 10; t e n ż e , Nomen­ klatura pluhu na uzemi slovenskeho etnika, „ S N " , R . 5: 1957 z. 3 — 4, s. 307 — 333. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op.cit., s. 9; S c h n e k , op.cit., s. 9. G u n d a , op. cit., s. 9. P r a ż a k , op.cit., s. 9. J . P a t k o v a , Vplyv tovdrenskej vyroby na ludovy odev trnavskeho okolia, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 94—122; V . N o s a l o v a , Eudovd vyśivka v Helpie, „ S N " , R. 4: 1956 z. 6, s. 5 3 8 - 5 7 9 . J . T r n k a , Zdriećska a p4chovskd farbiareń modrotlace, „ S N " , R. 7: 1959 z. l', s. 55 — 88; J . S t a ń k o v a , Pozndmky k papućafsM v Su6avske dolini, „ S N " R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 45 — 64; M. M o r a v k o v a , A. P r a n d a , op. cit., 8. 10. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 2 5 2 0 �371 KRONIKA I RECENZJE jednak wśród nich prace omawiające zagadnienie organizacji rzemiosła, np. orga­ nizacji zbytu, zróżnicowania socjalnego w obrębie jednej branży czy prawo konku­ rencji działające w r z e m i o ś l e . Przy opracowaniach stroju brane są pod u w a g ę zagadnienia zmian w czasie oraz skutki inwazji wyrobów fabrycznych na wieś. Wiąże się to z szerszym zagadnieniem urbanizacji w s i . Przeglądając artykuły związane tematycznie z tzw. kulturą d u c h o w ą m o ż n a prześledzić kilka problemów, które autorzy starają się rozwiązać względnie tylko zasygnalizować. Jednym z nich jest oddziaływanie Kościoła na obyczajowość ludową oraz wykrywanie tych zwyczajów, które przetrwały z czasów przedchrześcijańskich w formie mniej lub więcej zmienionej . Drugim problemem interesującym badaczy słowackich jest przetrwanie do dzisiaj pewnych przeżytków w świadomości chłopów i poszukiwanie przyczyn tego z j a w i s k a , Józef Minarik porusza w swoim artykule zagadnienie w p ł y w u utworów litera­ tury mieszczańskiej na twórczość ludową oraz kwestię ich wzajemnego na siebie o d d z i a ł y w a n i a . N a s t ę p n y m z kolei tematem jest zjawisko powszechnego w y s t ę p o ­ wania pewnych w ą t k ó w w literaturze ludowej i poszukiwanie ich na drodze analizy tekstu i chronologii . Do ciekawszych studiów należy analiza warunków sprzyjają­ cych rozkwitowi pieśni ludowej o określonej tematyce oraz szukanie przyczyn, które powodują jej zanikanie . Te same zresztą poszukiwania d o t y c z ą gier i zabaw dzie­ c i ę c y c h . Do tejże kategorii zainteresowań należą badania w zakresie sztuki ludowej oraz sprawa korzystania z jej w ą t k ó w w twórczości miejskiej . Poza pracami ustawionymi problemowo jest wiele artykułów o charakterze opi­ sowym, w których wkład autorów ogranicza się do zebrania i uporządkowania ma­ teriałów. Na zakończenie należy zwrócić uwagę, że , , S N " jest z wielu względów czasopismem cennym dla etnografa polskiego. Można w nim znaleźć nie tylko bogaty materiał porównawczy dla ogólnych studiów nad kulturą ludową Słowian, ale przede wszyst­ kim cenne źródło porównawcze dla wielu w y t w o r ó w ludowych znajdujących się na terenie Polski. Również poruszane są ogólne zagadnienia znane i szczególnie bliskie badaczowi polskiemu. Należałoby także wspomnieć o starannej szacie graficznej oraz o w y j ą t k o w o bogatym i przejrzystym materiale ilustracyjnym. 27 28 29 30 31 32 33 34 36 Anna 2 7 Zambrzycka-Kunachowicz J . H a n u s i n , Varechárstvo v Selci, „ S N " , R. 3: 1955 z. 1, s. 10 — 48; J . B i e l z , Habdnska osada v Sedmohradsku, ,,SN", R. 6: 1958 z. 3, s. 225 — 237. A. P o l o n e c , Organizada obchodného zivota hornooravskych plátennikov, ,,SN", R. 3: 1955 z. 1, s. 49 — 82; K . C s i l l é r y , Predbezné pozndmky k spracovaniu ludovélio drevárstva na slovenskej dedine Szuhahuta (Madarsko), R. 3: 1955 z. 3, s. 353 — 372. M a n g a , op. cit., s. 10. J . M j a r t a n , Vampírske povery w Zemplíne, ,,SN", R. 1: 1953 z. 1, s. 107 — 134. M i n á r i k , op. cit., s. 9. Z i l y n s k y j , op. cit., s. 9. J . K o m o r o v s k y , Kedy vznikla Tudová tradicia o královi Matejovi Korvinovi, „ S N " , R. 3: 1955 z. 3, s. 3 0 9 - 3 1 6 . Z a t k o , op. cit., s. 10. L . B u r l a s , Béla Bartók, ,,SN", R . 4: 1956 z. 6, s. 5 8 0 - 5 9 6 ; A. P r a n d a , Figurálna tvorba Igndca Bizmajera, ,,SN", R. 4: 1956 z. 3, s. 237 — 289. 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �372 KRONIKA I RECENZJE J ugosławia E T N O L O G I A W JUGOSŁAWII W L A T A C H 1958 i 1959 1 Działalność na polu etnologii w Jugosławii w ostatnich dwu latach nie zazna­ czyła się przeprowadzeniem jakiejś poważniejszej akcji. Rozwijała się niezależnie, wszędzie zaś była przystosowana do chwilowych potrzeb i możliwości. Ośrodkami tej działalności b y ł y instytuty, katedry i muzea. Prace naukowo-badawcze i terenowo M u z e a . Praca, która miała w znacznej części charakter etnograficzny, zbieracki, o d b y w a ł a się w ramach normalnej działalności muzeów w Belgradzie, Zagrzebiu, Lublanie, Sarajewie, Skopju oraz w licznych większych i mniejszych placówkach muzealnych' i zbiorach mieszczących się w innych miastach. Swoją działalnością o b e j m o w a ł y one poszczególne obszary tak, że muzea etnograficzne w stolicach po­ szczególnych republik miały p o d ' s w o j ą opieką całe terytorium republiki, muzea krajowe i miejskie w mniejszych miejscowościach zwykle najbliższe i m terytorium. Podział oraz organizacja pracy, opracowywane tematy i metody były zazwyczaj zależne- od specjalnych warunków, a także od zakorzenionych tradycji oraz zainte­ resowań jednostek. T u i ówdzie grupa złożona z kilku pracowników w ciągu kilkunastu dni prowadziła badania w paru wsiach, to znów jeden fachowiec w y k o n y w a ł szereg krótszych, jednodniowych badań itp. Również tematyka badań była różnorodna. Z tego t e ż powodu trudno w tej chwili zebrać potrzebne dane, aby wyrobić sobie pogląd na całość osiągnięć terenowych placówek. Muzeum Etnograficzne w Belgradzie opracowywało w 1958 r. następujące tematy: T o l n i c t w o , strój i architektura ze szczególnym zwróceniem uwagi na rzeźbę w drzewie. W Słowenii została opracowana w ramach prac badawczych tematyka wiejskiego umeblowania i tu p o w s t a ł y prace monograficzne o skrzyniach, k o ł y s k a c h i łóżkach, a następnie monografia wiejskiego umeblowania na obszarze Drawy i Mury oraz studium o rozwoju ornamentu tulipana na malowanym wschodniostyryjskim umeblo­ waniu. Również Muzeum Etnograficzne w Lublanie przewiduje w najbliższych latach poszukiwania w zakresie meblarstwa wiejskiego. W ramach działalności Muzeum w Sarajewie dokonane zostało na podstawie badań terenowych i danych z literatury syntetyczne opracowanie technik prymitywnego garncarstwa w J u g o s ł a w i i . W przeciwieństwie do podanych przykładów niektóre muzea na określonym i zwartym terenie badały równocześnie szereg elementów kultury materialnej, du­ chowej i społecznej, jak na przykład w Prekomurje i Halozach w Słowenii albo Neum w Dalmacji. Nadto pracownicy muzeum w Sarajewie zbierali materiały do pochodze2 1 W ciągu ostatnich dwóch lat kilkakrotnie w naukowych ośrodkach Jugosławii dyskutowano sprawę używania terminów „etnografia" i „etnologia". Podkreślano słuszność nazwy „etnologia", będącej także nazwą oficjalną na wszystkich uniwer­ sytetach jugosłowiańskich, w przeciwieństwie do nazwy „etnografia", używanej tu i ówdzie przez niefachowców dla całej tej nauki. Omawiano również n a z w ę i po­ jęcie folkloru, zwracając uwagę na częste nieporozumienia i nadużywanie tego ter­ minu. Etnolodzy uważają, że folklor jest częścią nauki etnologii. Folklorysta, po­ nieważ zajmuje się badaniem wycinka kultury ludowej, powinien znać i posługiwać się metodami etnologicznymi. W t y m ż e czasie poruszano zagadnienie „właściwej folklorystyki" i jej stosunek do etnologii. C. D . P o p o v i c , Tehnika primitivnog lonéarstva u Jugoslaviji, „Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Etnologija", Nova serija, Sarajevo t. 14: 1959, s. 25 — 59. 2 �373 KRONIKA I RECENZJE nia osadnictwa. B y ł y wreszcie wypadki, że pewne muzea o p r a c o w y w a ł y część ma­ teriału według tematyki, a część według krain. I n s t y t u t y . Naukowo-badawcze prace terenowe b y ł y również udziałem naszych i n s t y t u t ó w uniwersyteckich i akademickich. W grudniu 1958 r. dwie ekipy studentów Seminarium Etnologicznego Uniwersytetu w Zagrzebiu zbadały w Dalmacji, według podanego programu, kilka wybranych elementów kultury (ognisko, przęślica, kierunki ruchów w tańcu itd.). Równocześnie zbierano materiały do opracowania kilku tema­ t ó w próbnych przeznaczonych do ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego. Jedna grupa badała środkową Dalmację, a więc od Novigradu pod Zadarem do Metkovicia, a druga zaś zatrzymała się w kilku miejscowościach na wyspie Hvar. Otrzymany materiał dał możność uzyskania znaczniejszych porównań. Akcją prac terenowych, rozpoczętą w 1957 r., zajmował się Instytut Historyczny W y d z i a ł u Filozoficznego w Zadarze. Niestety tej tak bardzo wydajnej i potrzebnej pracy nie można było k o n t y n u o w a ć w 1959 r. Środkami Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Sztuk w Zagrzebiu (Komisja dla Życia i Zwyczajów Ludowych) przeprowadzone zostały w 1958 r. badania terenowe w Baranji, na wyspie Mljet, w Dobrocie (Boka Kotorska), Boljunie (Istria), wyspach zadarskich, Rabie i Pagu, Bacce oraz Poljicach (Dalmacja). W roku n a s t ę p n y m prze­ prowadzono badania w S ł a w o n i i i kontynuowano je w Dobrocie. Materiał etnograficzny zbierany był także na naukowych wycieczkach studenc­ kich. Studenci zagrzebscy gromadzili dane do pewnych t e m a t ó w , które niezależnie od tego b y ł y opracowywane w różnych częściach Chorwacji, jak na przykład sposoby pokrywania dachu słomą, zwyczaje zapustowe, pomoc sąsiedzka i inne. Katedra belgradzka zorganizowała pracę w ten sposób, że zgromadzony materiał dał ogólny obraz życia i kultury badanych wsi. W y m i e n i ć nam jeszcze należy systematyczne, badania terenowe, przeprowadzane m i ę d z y innymi w ramach Towarzystwa Nauko­ wego Bośni i Hercegowiny, chociaż miały one bardziej charakter antropogeograficzno-etnograficzny, jak np. w opracowaniu monografii Lepenicy (1958 i 1959 r.). Niektóre z prac etnograficznych w y w o ł a n e b y ł y koniecznością, jak np. b u d o w ą siłowni nad rzeką Cetiną w Dalmacji, w związku z czym cały obszar musiał b y ć za­ lany wodą. Rezultatem takiego systematycznego badania jest monografia wsi Jarmenovci w Serbii, która, objęta planem ONZ, została przeznaczona na międzynarodowy ośrodek doświadczalny dla elektryfikacji wsi i prac rolnych . Prócz wykonanych prac etnograficznych na terenie Jugosławii przeprowadzono również badania terenowe poza naszymi granicami p a ń s t w o w y m i . Mianowicie w 1958 r. dokonano próby zebrania materiałów w południowych Włoszech (prowincja Molise) u tamtejszych emigrantów Chorwatów. Jeszcze bardziej planowo pracowali nasi etnolodzy wśród słowiańskich mieszkańców austriackiej części Styrii i Karyntii. Oprócz wymienionych etnologicznych czy etnograficznych i n s t y t u t ó w i m u z e ó w gromadziły materiał terenowy (w szczególności z zakresu kultury duchowej, a zwłaszcza literatury ludowej, muzyki i tańca), przeprowadzając równocześnie układ syste­ matyczny, instytuty folklorystyczne w Zagrzebiu, Lublanie (Instytut Muzyczno-Ludoznawczy) i Sarajewie . P e w n ą działalność na tym polu w y k a z a ł Związek Folk­ lorystów Jugosławii, którego prace, wygłoszone na zjazdach, opublikowano 3 4 5 3 Przebadano tu S. K n e ż e v i ć , Beograd t. 73: 1958, Do 1958 r. był lorystyczny Muzeum 4 5 obrzęd ludowy „kraljice", związany z Zielonymi Świętami, M. J o V a n o v i ć , Jarmenovci, „Srpski etnografski zbornik", ss. 149. samodzielną instytucją, a obecnie istnieje jako Wydział Folk­ Krajowego w Sarajewie. �374 KRONIKA I RECENZJE 6 w osobnych wydawnictwach zbiorowych . W Sarajewie rozwija natomiast działalność Instytut Bałkanologiczny. Celem większości wymienionych prac opisowych było danie materiału dla dal­ szego opracowania i wysuwania wniosków o charakterze historycznym i ogólnokulturowym. Oprócz tego kierunku, do jakiego należy większa część etnologów J u ­ gosławii, istnieją także etnolodzy nastawieni na badanie współcześnie zachodzących w y d a r z e ń i procesów w życiu ludowym. W związku z t y m należy wspomnieć, iż w Bel­ gradzie w ostatnich czasach działa Instytut Nauk Społecznych z oddziałem socjolo­ gicznym, gdzie obok innych dyscyplin reprezentowana jest również etnologia. Z pozostałych prac naukowo-pomocniczych w y m i e ń m y opracowany w Komisji dla Życia i Zwyczajów Ludowych Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Sztuk w Za­ grzebiu indeks do 39 wydanych do tej pory t o m ó w „Zbornika za narodni żivot i obióaje juźnih Slavena". W Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie rozpoczęto groma­ dzenie materiałów do przyszłej jugosłowiańskiej bibliografii etnologicznej. Analo­ giczne prace prowadzone są w Muzeum Etnograficznym w Belgradzie i w Seminarium E t n o ł o g i c z n y m w Zagrzebiu. Mówiąc o tej ostatniej placówce n a l e ż y dodać, że jej pracownicy zebrali i przygotowali do druku materiał o tradycyjnych wiejskich „zadrugach". Wśród problemów dyskutowanych w omawianym okresie trzeba wymienić także próbę określenia terminologii i klasyfikacji jugosłowiańskich bajek ludowych i podań. 7 Działalność popularyzacyjna W ciągu ostatnich dwu lat nasi etnolodzy wykazali swoją aktywność także na innych płaszczyznach, pośrednio związanych z ich specjalnością, a mianowicie roz­ wijali współpracę z radiem, filmem, uniwersytetem robotniczym itp., co pośrednio przyczyniło się do spopularyzowania etnologii wśród społeczeństwa Jugosławii. Mó­ wiono o potrzebach i możliwościach wprowadzenia do nauki szkolnej zagadnień etnologicznych albo co najmniej literatury ludowej, muzyki, sztuki plastycznej, tańca itd. Osiągnięto to częściowo przez wprowadzenie cyklu audycji do „Szkolnego Radia" w Zagrzebiu pt. „Wyraz muzyczny naszych narodów". W y s t a w y . Do tejże działalności należy zaliczyć wszelkiego rodzaju wystawy. Jedna z nich to wystawa przygotowana w 1959 r. pt. „ W y r o b y tekstylne i ceramika Jugosławii". Materiał etnograficzny wystawiono bez komentarzy etnologicznych, mając wyłącznie na uwadze jego stronę artystyczną. W wystawach podkreślono walory estetyczne eksponatów etnograficznych, umieszczając je obok materiału archeologicznego i nowoczesnych w y r o b ó w artystyczno-przemysłowych. Z pozostałych większych wystaw etnograficznych zorganizowanych w ostatnich dwóch latach należy w y m i e n i ć : „Zabawki dziecięce" (Belgrad 1958), „Ozdoby ludowe X I X wieku" (Belgrad i inne miejscowości, 1958), „ T k a n i n y wełniane Sławonii i B a ranji" (Osijek 1958), „ P e ć a w Słowenii" (Lubiana 1959), „Życie naszej wsi w prze­ szłości" (Bjelovar 1959), „ L u d o w a rzeźba w drzewie" (Belgrad 1959). 8 0 Bad kongresa folklorista na Bjelaśnici 1955 i u Fuli 1952, Zagreb 1958, ss. 195; Treći kongres folklorista Jugoslavije drían od 1 — 9 IX 1956 g. u Grnoj Gori, Cetinje 1958, ss. 344; Bad kongresa folklorista Jugoslavije u Varazdinu 1957, Zagreb 1959, ss. 352. Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie posiada osobne wydawniotwa: „ R a d Vojvodjanskih muzeja" (t. 1 — 6: 1952—1957) i Posebna izdanja Vojvodjanskog muzeja, t. 1: Banatske Rere, Novi Sad 1958, ss. 426. Peća — zawój kobiecy, wielka chustka na głowę. 7 8 �KRONIKA I 375 RECENZJE Na u w a g ę zasługuje także wystawa nowszych publikacji etnologicznych tak krajowych, jak i obcych, która została urządzona w 1958 r. w Osijeku z okazji pierw­ szego Zjazdu Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii. Przewidziana była również wystawa współczesnych czechosłowackich publikacji z zakresu etnologii, która miała się opierać na wymianie takiego samego materiału jugosłowiańskiego, jednak do realizacji tego cennego p o m y s ł u niestety nie doszło. Prace organizacyjne 9 Krótki przegląd naszych osiągnięć ostatnich dwu lat w zakresie etnologii nasuwa nam zasadniczy wniosek, a mianowicie, że nie było w Jugosławii ściślejszej koordy­ nacji działania p o m i ę d z y poszczególnymi instytucjami etnologicznymi, co miało już miejsce i w dawniejszych czasach. B y ł to jeden z p o w o d ó w , że w czerwcu 1957 r. założono Towarzystwo Etnologiczne Jugosławii. Zasadnicza działalność tego Towarzy­ stwa, które liczy już około 250 członków, przypada akurat na okres minionych dwu lat i w zasadzie można ją zreasumować n a s t ę p u j ą c o : a) organizowanie pracy nad Atlasem Etnologicznym Jugosławii; b) rozbudowanie działalności wydawniczej (Biblioteka Towarzystwa Etnologicznego J u g o s ł a w i i ) ; c) zorganizowanie central­ nego czasopisma etnologów Jugosławii pt. „Etnolośki Pregled" ; d) próba skoordy­ nowania pracy nad bibliografią etnologiczną Jugosławii; e) nawiązywanie współ­ pracy z innymi dyscyplinami naukowymi, jak antropologia, farmacja i in.; f) próba rozwiązania różnych aktualnych fachowych z a g a d n i e ń ; g) dwie narady, w których uczestniczyła znaczna ilość członków z całej Jugosławii (Osijek 1958 i Banja L u k a 1959), oraz szereg mniejszych zjazdów na szczeblu republik. 10 11 9 Do ważniejszych prac wydanych w tym czasie należą m. in.: T . D j o r d j e v i é , Zivot i obiéaji narodni u Leskovaékoj Moravi, „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 70: 1958, ss. V I I 724; t e n ż e Priroda u verovanju i predanju naśega naroda, II, „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 72: 1958, ss. 272; M. S u ś t a r , Slovenski Ijudski piesi Primorske (Dodatek: H . N e u b a u e r , Kinetografija in njeni znaki), ,,Slo­ venski Ijudski piesi", Ljubljana t. 1: 1958, ss. 5 8 + 1 6 ; F . M a r o l t , M. S u S t a r , Slo­ venski Ijudski piesi Korośke, „Slovenski Ijudski piesi", Ljubljana, t. 2: 1958, ss. 68; M. J a g o d i ć , Narodopisna podoba Mengśa in okolice, Mengeś 1958, ss. 237; M. B o ­ sko v i ć - S t u l l i , Istarske narodne priée, „ N a r o d n o stvaralastvo Istre", Zagreb t. 1: 1959, ss. 288; V. C u b r i i o v i c , Terminologija plemenskog drustva u Gmoj Gori, ,,Posebna izdanja Srpske akademije nauka, C C C X X I , Etnografski institut", Beograd t. 9: 1959, ss. 59; Alpes orientales. Acta primi conventus de ethnographia Alpium orientalium tractantis, Slovenska akademija znanosti i umetnosti, Bazred za filolośke in literarne vede, Dela 12. Institut za slovensko narodopisje, t. 3, Ljubljana 1959, ss. 200. Ważniejsze czasopisma etnologiczne, ukazujące się w Jugosławii: „Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu", Sarajevo t. 1 — 55: 1889—1943, nova serija t'. 1 — 14: 1946—1959; „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 1 — 73: 1894—1958; „Zbójnik za narodni zivot i obićaje jużnih Slavena", Zagreb t. 1 — 39: 1896—1957; „Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", Beograd t. 1 — 20: 1926—1957; „Osjećki zbornik", Osijek t. 1 - 6 : 1942-1958; „Slovenski etnograf", Ljubljana t. 1 — 12: 1948—1959; „Glasnik Etnografskog instituta Srpske akademije nauka", Beograd t. 1 — 7: 1952—1958; „ R a d Vojvodjanskih muzeja", Novi Sad t. 1 — 6: 1952-1957; „Zbor­ nik Instituta za historijske naukę u Zadru", Zadar t. 1 — 2:^1955—1958; „Glasnik Muzeja Kosova i Metohije", Priśtine t. 1 — 2: 1956—1957; „Ćlanci i gradja za kulturnu istoriju istoćne Bosne", Tuzla t. 1: 1957. W serii wydawniczej Biblioteki Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii (Biblioteka E t n o l o ś k o g drustva Jugoslavije) ukazał się z. 1: B . S k e r l j , Antropologija i etnologija, Beograd 1959, ss. 40; z. 2: M. G a v a z z i , Sudbina stare slavenske baśtine kod juSniii Slavena, Beograd 1959, ss. 41. „Etnolośki Pregled" Beograd R . 1: 1959, ss. 91 (przyp. w korekoie). 1 0 1 1 �376 KRONIKA I RECENZJE Do tej pory najważniejszym osiągnięciem Towarzystwa Etnologicznego J u ­ gosławii jest pTaca przygotowawcza nad Atlasem Etnologicznym. Potrzebę opracowa­ nia Atlasu odczuwano już dawno. Jeszcze przed I I wojną światową w Seminarium Etnologicznym Uniwersytetu w Zagrzebiu zbierano materiał do pojedynczych te­ m a t ó w . Przy tym jako lokalni korespondenci współpracowali także chłopi wszyst­ kich krain chorwackich. Późniejsze działania wojenne uniemożliwiły rozpoczętą pracę i z a h a m o w a ł y ją na dłuższy okres. Dopiero teraz w ramach Towarzystwa Etnologicz­ nego Jugosławii ponownie przystąpiono do ich wznowienia. Jest to dyktowane za­ równo w a g ą metodologiczną Atlasu Etnologicznego, jak również przemianami zacho­ dzącymi w tradycyjnej kulturze ludowej pod w p ł y w e m industrializacji i urbanizacji Jugosławii. Projekt Atlasu, opracowany przez Towarzystwo Etnologiczne Jugosławii, uznany został przez Związkową R a d ę do Pracy Naukowej jako podstawowe zadanie na najbliższy okres działalności. Ośrodek dla prac Atlasu Etnologicznego w Jugo­ sławii znajduje się w Zagrzebiu, skupiając w specjalnej sekcji Towarzystwa, tzw. Społeczności Roboczej Atlasu Etnologicznego, zarówno etnologów, jak również i nie­ fachowych współpracowników — wolontariuszy. Obecnie jest opracowywany pierwszy kwestionariusz, który obejmie szereg p y t a ń zgrupowanych wokół 9 podstawowych t e m a t ó w . Przy pomocy tego kwestionariusza rozpoczną się wiosną 1960 r. pierwsze próbne prace terenowe. 1 2 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Djurdjica Palośija (Zagrzeb) Tłum. z chorw. Z. Wagner „ Z B O R N I K ZA N A R O D N 1 Z I V O T I O B I C A J E J U Ż N I H S L A V E N A " , Zagreb R. 35 —39: 1951 — 1957, wyd. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti u Zagrebu. „Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena", aczkolwiek ma za sobą ponad pół wieku istnienia, jest jednym z młodszych czasopism etnograficznych Sło­ w i a ń s z c z y z n y . Zanim chorwaccy etnografowie przystąpili do wydawania swojego „Zbornika", skrupulatnie przebadali wszystkie pozytywne i negatywne cechy — zarówno natury merytorycznej, jak i formalnej — fachowej słowiańskiej literatury etnograficznej, wyciągając z nich wnioski praktyczne. W referacie zamieszczonym w pierwszym roczniku .,Zbornika" dr A. Radić omawia dotychczasowe, najważniej­ sze jego zdaniem, pozycje słowiańskich wydawnictw periodycznych, analizuje działy i zawarte w nich artykuły, poddając krytyce charakter, cel, zakres i praktyczną przydatność poszczególnych czasopism . 1 2 1 2 Częściowo materiał ten był ogłoszony w publikacjach Seminarium. „Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena". Na svijest izdaje Jugo­ slavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti. Uredio Prof. I v a n Milćetić, Svezak I , Zagreb 1896, ss. 358. Jest to właściwie pierwsze chorwackie wydawnictwo etnogra­ ficzne. Przed „Zbornikiem" w Jugosławii wychodził już „Letopis Matice slovenske" i od 1894 r. „Srpski etnografski zbornik", wydawany przez Srpska Kraljevska Aka­ demija. Z czasopism, które posłużyły „Zbornikowi" za pierwowzór, najstarszym słowiańskim periodykiem etnograficznym jest polska „Wisła", miesięcznik geograficz­ no-etnograficzny, w y c h o d z ą c y od 1887 r. Po nim, w 1889 r., ukazał się bułgarski „ S b o r n i k t za narodni umotvorenija, nauka i kniżnine", a następnie od 1890 r. „Żivaja Starina", periodyk działu etnograficznego carskiego rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Tuż za nim, w 1891 r„ w y d a w a ć zaczęto w Czechach „Ćesky L i d " , zbiór poświęcony studiom czeskiego ludu, zawierający poza etnografią i inne działy. 1 2 �377 KRONIKA I RECENZJE W słowie w s t ę p n y m od redakcji, t o w a r z y s z ą c y m pierwszemu tomowi „Zbornika", czytamy, iż charakter, cel i zakres czasopisma zawarty jest zarówno w jego tytule, jak i nazwie wydającej go Akademii, „która r ó w n y m staraniem otacza język, historię, przyrodę, jak i inne dziedziny nauki i kultury swych południowosłowiańskich ziem". Przede wszystkim jednak „Zbornik" winien opracowywać wszelkie przejawy kultu­ rowe życia ludu serbskiego i chorwackiego, „tego dwuimiennego narodu" . Już wówczas Radić kładzie duży nacisk na powiązanie teorii z p r a k t y k ą oraz na taki charakter pisma, aby było dostępne i zrozumiałe nie tylko dla uczonych, ale i dla ludu. Pragnie, aby „Zbornik" otworzył swoje szpalty zarówno dla ściśle naukowych prac i artykułów, jak i materiałów n a d s y ł a n y c h przez prostych ludzi, biorąc wzór z polskiej „Wisły", zamieszczającej w dziale Poszukiwania materiały ludzi dobrej woli, interesujących się kulturą ludową. Według zapowiedzi Radića „Zbornik" ma b y ć czasopismem wyłącznie etnograficznym, a nie wielobranżowym, jak na przykład ówczesne czasopisma polskie czy czeskie . „Zbornik" nie zawsze wychodził regularnie. Do 1939 r. ukazały się 34 roczniki, a dopiero w parę lat po drugiej wojnie światowej Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki wznowiła to ciekawe wydawnictwo. Rocznik 35 został wydrukowany w 1951 r., ale i obecnie dalsza rytmiczność wydawania czasopisma nie jest bez zarzutu. W pierwszym roczniku „Zbornika" p o s t ę p o w y Radić wyraził pogląd, iż od ty­ sięcy lat istnieje sztuczny podział narodu na posiadającą warstwę oświeconą oraz warstwę uciśnioną i ciemną. Pierwsza warstwa, stanowiąca mniejszość w narodzie, przyjęła gotowe wzory cywilizacji grecko-rzymskiej oraz religię chrześcijańską, na­ tomiast ogromna większość narodu poprzez długie wieki k u l t y w o w a ł a własną kul­ turę i stare wierzenia. Jednakże dzięki z w y c i ę s t w u idei humanistycznych zaczyna następować niwelacja klasowych różnic w narodzie; czas więc, aby zebrać wszystkie skarby ludowej kultury, pokazać ludowi prawdę o nim samym, aby przyjął ją otwar­ tym sercem. Takiemu zadaniu ma służyć „Zbornik" . Czytelnik polski rad by dowiedzieć się, jaki b y ł dalszy kierunek rozwijającego się „Zbornika", a przede wszystkim, jak dalece powojenne, przełomowe na wielką skalę zmiany zarówno polityczne, jak i społeczno-gospodarcze odzwierciedlają się w etnografii jugosłowiańskiej, w jakim stopniu materialistyczny pogląd na świat kształtuje podejście jugosłowiańskich etnografów zarówno w wysuwanej na czoło problematyce, jak i metodach badawczych. Niestety, wbrew oczekiwaniom, 35 tom „Zbornika", który ukazał się jako pierwszy po długoletniej przerwie, nie przynosi ani jednego artykułu dyskusyjnego, ba, redakcja ani jednym zdaniem nie kwituje bądź co bądź doniosłego faktu wznowienia wydawnictwa, i to jednego z bardziej po­ czytnych czasopism jugosłowiańskich, a co gorsza, zlikwidowany został dział refe­ ratów dyskusyjno-krytycznych i bibliografii. Powojenny „Zbornik" zawiera większe lub mniejsze artykuły opisowe, analityczne opracowania wąskich tematycznie za­ gadnień, bez komentarzy, dyskusji i polemik, na skutek czego czytelnik nie jest w stanie zorientować się w celach i zadaniach jugosłowiańskiej etnografii. B y ć może, rolę informacyjną spełniają inne, tak liczne po wojnie, czasopisma etnograficzne , 3 4 5 6 3 „ Z b o r n i k . . . " , t. 1: 1896, s. V I I - V I I I . J a k wiadomo, na przykład „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (wychodzący od 1877 r.) posiadał działy: archeologieano-antropologiczny, antropolo­ giczny (w ściślejszym znaczeniu) i etnologiczny. „Wisła" była czasopismem geograficzno-etnograficznym, a „Cesky L i d " posiadał 2 działy: kulturowo-historyczny i etnograficzny oraz antropologiczny i archeologiczny. Ob. referat A. Radića, „ Z b o r n i k . . . " , t. 1: 1896, s. 3 2 1 - 3 2 2 . Bibliografię jugosłowiańskich czasopism etnograficznych, naukowych i po­ pularnonaukowych oraz samoistnych publikacji za okres 1945—1950 znajdzie czy4 5 6 �378 KRONIKA I RECENZJE jednakże ze względu na ich niedostępność a powagę „Zbornika" byłoby wskazane zaopatrywanie każdego tomu w bardziej syntetyczne artykuły, pozwalające na zorien­ towanie się w obecnie przyjętych kierunkach i w ogóle działalności etnograficznej P o ł u d n i o w y c h Słowian. Mamy nadzieję, iż nawiązane niedawno kontakty pomiędzy etnografami Jugosławii i Polski, czego dowodem jest zamieszczanie artykułów czo­ ł o w y c h uczonych jugosłowiańskich w „Etnografii Polskiej" , są dobrym zapoczątko­ waniem współpracy. Pięć t o m ó w powojennego „Zbornika" zawiera ogółem 25 publikacji (artykułów, przyczynków i monografii); są to prace zarówno z dziedziny etnografii, jak i nauk pokrewnych o różnym ciężarze gatunkowym, niemniej bardzo ciekawych i o dużej wartości materiałowej. Podział tych publikacji i zakwalifikowanie ich do różnych działów kultury ludowej napotyka duże trudności, szczególnie w pracach z pogra­ nicza etnografii i innych nauk. Z grubsza biorąc, można jednakże z ogólnej liczby 25 pozycji wyodrębnić 13 d o t y c z ą c y c h folkloru, 1 z kultury społecznej, 6 publikacji z dziedziny kultury materialnej, 1 pracę demograficzną oraz 4 monografie: etnografi­ czną, gospodarczą i dwie historyczne. Z owych 25 opracowań 10 opartych jest na współczesnych badaniach terenowych podbudowanych literaturą i źródłami archi­ walnymi, a pozostałych 15 stanowi opracowanie wcześniejszych, również średnio­ wiecznych materiałów. I tu z uznaniem należy podkreślić fakt tak częstego korzysta­ nia i opracowywania przez etnografów jugosłowiańskich źródeł historycznych, po­ przedzonego ż m u d n y m rozszyfrowywaniem rękopisów lub pierwodruków pisanych chorwacką głagolicą lub tłumaczeniem t e k s t ó w łacińskich, włoskich, greckich, nie­ mieckich i tureckich. Świadczy to o wielostronnym przygotowaniu naukowym auto­ rów, podnosząc dodatkowo- walor ich prac. Czytelnika polskiego może zdziwić stosunkowo duża ilość artykułów d o t y c z ą c y c h folkloru w porównaniu z opracowaniami kultury materialnej. Literatura ludowa w Jugosławii, ludowe pieśni liryczne, legendy, podania, a szczególnie eposy bohater­ skie są od 250 przeszło lat przedmiotem szczególnego zainteresowania zarówno histo­ ryków literatury, jak i etnografów. Ona to właśnie, otaczana troskliwą opieką, żyje do dzisiaj wśród ludu, choć często w zmodyfikowanej w stosunku do pierwszych wersji formie. W czasie kilkuwiekowej niewoli politycznej pod jarzmem tureckim, przy równoczesnym ucisku szowinizmu greckiego, bohaterskie pieśni o dawnej świetnej przeszłości Słowian P o ł u d n i o w y c h , śpiewane przez lud, pozwoliły przetrwać wszystkie poniżenia, wierzyć w przyszłość, a co najważniejsze, zachować własną osobowość i specyfikę narodową. Jugosłowiańska pieśń ludowa stała się ambasadorem uciśnio­ nych i zapomnianych na forum m i ę d z y n a r o d o w y m ludów bałkańskich, otwarła jej okna na szeroki świat. W okresie, kiedy w Europie dla pobudzenia ducha narodowego p o w s t a w a ł y liczne falsyfikaty, tworzone oczywiście z pobudek patriotycznych, jak na przykład „Pieśni Osjana" Macphersona , narody Jugosławii oszołomiły Europę autentyzmem licznych eposów, z których wiele przejęła literatura światowa. Nic więc dziwnego, że literatura ludowa przeszła do narodowego skarbca Jugosławii i stanowi przedmiot jej dumy. 7 8 telnik w artykule Rady M a r k o v i ć - B o r e l i , Prilog etnolośkog i folklornoj bibliografiji (1945 — 1950), „Glasnik etnografskog instituta Srpske akademije nauka", knj. I I — I I I : 1953-1954. Branimir B r a t a n i c , Nekoliko napomena o tehniókoj konstrukciji starog slavenskog pługa, „Etnografia Polska", t. 3: 1960; Miloyan G a v a z z i , Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini, „Etnografia Polska", t. 3: 1960. M. J a n k o v i ć , Ossian potióaj za sakupljanje narodnih pjesama kod juźnih Slavena, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954. 7 8 �KRONIKA I 379 RECENZJE Jugosławia otacza pietyzmem zarówno dawne pieśni ludowe i ich pierwszych zbieraczy i propagatorów, jak również współczesnych twórców ludowych, opiewają­ cych nowe czasy w poetyckich formach. Do tych zasłużonych pierwszych folklorystów-zbieraczy, których nazwiska nie zawsze są znane szerokiemu ogółowi etnografów, należą: Dositije Obradović (1739 — 1811), Andrija Kacić-Miośić (1704—1760), Bartło­ miej Kopitar (1780—1844) i Vuk Karadżić (1787 — 1864). Dodajmy, że duża zasługa w zbieraniu, kultywowaniu i opracowywaniu literatury ludowej Jugosławii przypada tamtejszemu duchowieństwu, a większość folklorystów wywodziła się z klasztorów. Właśnie w 250 rocznicę urodzin F r a Andrija Kaćića-Miośića ukazał się 38 tom ,obor­ nika" , który cały jest poświęcony działalności tej wybitnej postaci. O Kaćiću piszą trzej autorzy. F r a J . S e t k a w obszernym artykule zarysowuje ogólnie dzieje Jugo­ sławii do X V I I I w., po czym przechodzi do analizy jego dzieła, znanego pt. Bazgovor ugodni naroda slovinskoga, w k t ó r y m to znajdują się obok autentycznych pieśni lu­ dowych zebranych przez Kaćića jego własne utwory, przeważnie o bojach Dalmat y ń c ó w z Turkami, pisane na wzór ówczesnych pieśni ludowych.-Ta dosłownie „be­ n e d y k t y ń s k a " publikacja, zawierająca 802 przypisy, chyba wyczerpująco naświetla pracę i działalność jednego z pierwszych zbieraczy i twórcy ludowej poezji. Pieśni Kaćića rozpowszechniły się w całej Jugosławii (dotarły nawet do Macedonii), a hipo­ tezy na temat dróg, fakimi z Dalmacji przeszły aż na drugie kresy Jugosławii, przed­ stawia H . P o l e n a k o v i ć . Wreszcie T . M a t i ć daje pełne zestawienie wszystkich w y d a ń Bazgovora ugodnoga... P o c z ą w s z y od 1756 r. do chwili obecnej ukazało się ich ok. 40. W s p ó ł c z e s n y m zbieraczem, i d ą c y m w ślady Kaćića, równie jak on zakonnikiem, jest Stjepan G-rćić, o k t ó r y m pisze S. B u j a s , poświęcając również u w a g ę gęślarzowi B o ż o Domnjakovi, który „wyśpiewał" Grrćićovi f a n t a s t y c z n ą ilość tekstów, bo liczą­ cych ponad 30 000 wierszy epicznych, a nadto wiele opowieści p r o z ą . O innej śpie­ waczce (kazivaćića), Matiji Seśelji, pisze Olinko Delorko . W 1953 r. autor kilka zapisanych pieśni Seśelji porównał ze zbiorkiem Cuki, któremu Seśelja recytowała owe pieśni 67 lat temu. Otóż przy porównaniu okazało się, co jest tak charakterystyczne dla pieśniarzy P o ł u d n i o w y c h Słowian, że Seśelja nie powtarza wiernie swoich pieśni, lecz przetwarza je, wykazując przy tym duży talent poetycki. Zmiany zachodzą nie tylko w wersyfikacji, lecz i w charakterze pieśni. Podczas gdy dawniejsze jej pieśni, śpiewane w młodości, b y ł y dydaktyczno-ironizujące, po latach przybrały charakter aforystyczny. T y m wszystkim, którzy mogą wątpić w autentyczność postaci opiewanych w eposach, daje odpowiedź S. B a n o v i ć , udowadniając na podstawie metryk i za-. 9 10 11 12 13 14 15 16 9 „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, ss. 280. Wyd. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti. Redakcja: Akademik Dragutin Boranie i prof. dr Milovan Gavazzi, . O 250 godiśnjici rodenja Fra Andrije Kaćića-Miośića. J . Setka, dr fra, Fra Andrija Kaćić-Miośić i narodna pjesma, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954. H . P o l e n a k o v i ć , Kaćićere pesme u Makedoniji, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, T . M a t i ć , Izdanje Kaćićeva ,,Bazgovora ugodnoga", „ Z b o r n i k . . , " , t. 38: 1954, Gr. B u j a s , Sakupljac Orćić i guslar Boso Domnjak, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, J a k wielka jest zdolność odtwórcza pieśniarzy Jugosławii, podajemy dla po­ równania, iż jedna z najwybitniejszych polskich śpiewaczek ludowych, Anna Czyż z Wisły-Malinki w pow. cieszyńskim, posiadała w swoim repertuarze niewiele ponad 400 pieśni, t j . zawierających około 5000 wierszy. O. D e l o r k o , Matija Seśelja, kazivaćića narodne poezije na Bugom otoku, „Zbor­ n i k . . . " , t. 38: 1954. S. B a n o v i ć , ,,Olasovitiji" junaci, o kojima su se za Kaćićeva Sivota u Dalmaciji pjevale narodne pjesme, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954; t e n ż e , Dva priloga poznavanju historijskih lica naśe narodne pjesme, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 10 1 1 1 2 1 3 11 1 5 1 6 �380 KRONIKA I RECENZJE pisów archiwalnych, iż pieśni o junakach chorwackich walczących przeciw muzuł­ manom, powstałe za czasów Kaćića, d o t y c z ą żyjących wówczas bohaterów narodowych. Jak ż y w o t n a wśród ludu jest twórczość epicka, pisze S. Banovic '. Mianowicie opiewane są przez pieśniarzy jugosłowiańskich nawet przeżycia żołnierzy pierwszej wojny światowej, którzy po wielu latach tułaczki wracają wreszcie w-rodzinne strony. Autor porównuje przy tym Odyseją, Homera z pieśnią o Primorcu Iliji, znajdując analogie nie tylko w zestawieniu sylwetek bohaterów, lecz również kolei losów, jakie przechodzili, i sytuacji, w których się znajdowali. Podobnie dawność niektórych opowieści ludowych udowodnił Nikola Bonifaćió R o ż i n . Dokonał on mianowicie konfrontacji zebranych i zapisanych przez siebie w gwarze podań z miejscowości Punat na wyspie K r k z głagolickimi matrycami z lat 1594—1832, znajdującymi się w archiwum Akademii, stwierdzając, iż niektóre pokrywają się w zupełności z ż y w y m i jeszcze dziś podaniami, zawierającymi wątki znane odleglejszym epokom. W związku z tym należałoby wspomnieć o artykule DTago Chloupek , omawiającym na szerokim tle p o r ó w n a w c z y m podanie o ,,mogucie", znane „na posavskoj nizini", nie mające co prawda potwierdzenia w piśmiennych zabytkach głagolskich, ale należące niewątpliwie do grupy jednych z najdawniejszych w ą t k ó w wierzeniowych trzech k o n t y n e n t ó w . „Mogut" to stwór ludzki urodzony przez kobietę, której ciąża trwała 7 — 9 lat. W innej wersji „ m o g u t " jest dzieckiem martwej matki. Wierzenia analogiczne lub zbliżone, jak podaje Chloupek, odnajdujemy w po­ daniach albańskich, greckich, marokańskich i chińskich. Folkloryści jugosłowiańscy zajmują się nie tylko gromadzeniem i opracowywaniem ludowych pieśni, ale również „rewindykowaniem" bezprawnie przywłaszczonych skarbów ich kultury przez inne narody. J . R a v l i c po bardzo dokładnych poszuki­ waniach udowodnił, iż pieśń Sidila monia kraj mora, uważana w Italii za włoską, jest autentycznym wytworem ludowym z okolic Dubrownika i śpiewana jest po dziś dzień w okolicy Senj. W Jugosławii, podobnie jak i u nas, a także i gdzie indziej (na przykład w Z S R R , na Węgrzech, w Czechosłowacji) w okresie powojennym zaznaczyła się wśród histo­ ryków kultury silna tendencja do opracowywania i publikowania źródeł historycznych, charakteryzujących byt ludności odległych epok. Etnografowie jugosłowiańscy uwa­ żają, że wiele materiałów do kultury ludowej dostarczyć m o g ą dokumenty średnio­ wieczne i późniejszych epok. Liczne archiwalia i publikacje opisujące ludy i podróże, przepowiednie, zeznania, opisy cudów, przedziwnych zdarzeń, uroczystości itp. przy­ niosą niewątpliwie także materiał naświetlający kulturę współczesnego ludu. Na dowód może posłużyć artykuł M. Stójko v i ć a , w k t ó r y m autor ze znanej mu literatury z lat 1487—1847 przytacza teksty dotyczące czarów, uroków, leczenia ziołami itp. Również Vladislav C v i t a n o v i c na podstawie źródeł archiwalnych z 1640 r. opisuje zwyczaj wybierania na 1 rok wiejskiego króla na wyspie Iż, podając czas, miejsce i sposób elekcji, przebieg uroczystości i opis insygniów władzy i in. Podobny 1 18 19 20 21 22 1 7 S. B a n o v i c , Motivi iz Odiseje u narodnoj hrvatskoj pjesmi iz Makarskog primorja, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. N. B o n i f a ć i ć R o z i n , Puntarska predaja i puntarske glagoljske matice, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. D . C h l o u p e k , Mogut, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. J . R a v l i c , O hrvatskoj narodnoj pjesmi ,,Sidila moma kraj mora", „Zbornik . . . " , t. 38: 1954. M. S t o j k o v i c , Historijski prilozi etnografiji Hrvata, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. V . C v i t a n o v i c , Dva priloga o „biranju kraljeva" u Dalmaciji, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. 1 8 1 8 20 21 2 2 �KTtONTKA I R E C E N Z J E 381 zwyczaj w 1749 r. panował także w Dalmacji, gdzie wybierano „kneza" lub „ d u ż d a " (dożę). Podobnie ważnego materiału historycznego dostarczają nam opisy lustracyjne. Tomo M a t i ć daje własne tłumaczenie łacińskiego opisu regionu P o ź e g e , sporządzo­ nego w 1783 r. przez dwóch ówczesnych uczonych: Pillera i Mitterpachera. Na skutek klęsk żywiołowych, które nawiedziły ziemię pożeską w 1782 r., delegowani przez rząd Filier i Mitterpacher scharakteryzowali zarówno zniszczenia regionu (żupanija), jak i w y g l ą d oraz życie ówczesnych jego mieszkańców. Jest to właściwie krótka mono­ grafia, zawierająca sporo materiału etnograficznego. Autorzy opisują: ubiory, bu­ dynki mieszkalne (kuca) i gospodarcze, zadrugę i jej organizację, codzienne zajęcia jej członków, pożywienie, choroby i ich leczenie oraz uprawę roli (zboża, t y t o ń ) i ho­ dowlę zwierząt (woły, kozy, konie). • Również G-rśković i Stefanie publikują opatrzony licznymi komentarzami pamiętnik Josipa Antuna Petrisa, pana na Vrbniku, przeznaczony dla jego najstar­ szego syna. Pierwszy zeszyt zawiera pouczenia obyczajowe, moralne wskazówki. Dla etnografów ważniejszy jest zeszyt drugi pamiętnika, gdzie Petris, amator archeolog i ludoznawca, przekazuje synowi opis grodu i okolicy, jego mieszkańców, ich życia i obyczajów. Szczegółowy materiał d o t y c z ą c y dawnego pożywienia podaje Milenko S. Filip o v i ć . Autor stwierdza, iż owoce dębu zajmowały poczesne miejsce w jadłospisie ludności Bałkanów. L u d y bałkańskie, znając wartości o d ż y w c z e i lecznicze żołędzi, korzystały z nich od dawna. Powszechnie stosowane było wypiekanie chleba z żo­ łędzi; nadto spożywano żołędzie pieczone i gotowane, sporządzano z nich n a m i a s t k ę kawy; znajdowały one również zastosowanie w ludowym lecznictwie. Dalej autor przytacza podania mówiące o potrzebie spożywania żołędzi przez ludność oraz podaje przykłady w y s t ę p o w a n i a d ę b o w y c h żołędzi w obrzędach kultowych. Obok żołędzi spożywano również bukowe bukwie, te jednak miały daleko mniejsze zastosowanie i znaczenie u ludności bałkańskiej. Przy wydobywaniu danych historycznych do kultury wsi autorzy jugosłowiańscy nie zapominają również o podobnym materiale charakteryzującym stan ówczesnych miasteczek, a zwłaszcza zagadnienia rzemiosła i cechów oraz organizacji rynku handlo­ wego. Tak na przykład H . Kresevljaković opisuje życie Mostaru na przestrzeni lat 1463—1878 . Autor kreśli dzieje miasta, obdarzając szczególną uwagą jego centrum handlowe nad rzeką Neretwą, charakteryzuje warsztaty, sklepy i magazyny zgru­ powane w rynku, z podaniem rozplanowania i urządzenia wnętrza oraz sposobów konstrukcji. Nie pomija również nierozdzielnie z dzielnicą handlową z w i ą z a n y c h zajazdów i karczem. Kreśevljaković omawia ówczesne środki płatnicze, podaje ceny niektórych artykułów rolniczych, inwentarza oraz nieruchomości itd. W dalszej części pracy autor syntetycznie omawia rozwój rzemiosła i cechów mostarskich aż do X V I I I w. W 1762 r. szczególnie rozwinięty b y ł przemysł kowalski, zbrojeniowy (wyrób szabel, noży, strzelb), kożuszniczy, tekstylny oraz s p o ż y w c z y (młyny, pie23 24 25 26 2 3 T. M a t i ć , Narodni Sivot i obieaje u PoSeUkoj Supaniji krajem, osamnaestoga „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. I . G r s k o v i c , V. S t e f a n i o , „Nike uspomene starinske" Josipa Antuna Pe­ trisa (1787-1868), „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. M. S. F i l i p o v i ó , Źiru ishrani balkanskih naroda, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. H . K r e s e v l j a k o v i ć , Esnafi i obrti u Bośni i Hercegovini 1463 — 1878, I I : Mostar, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. Jest to druga część pracy, która pod tym samym t y t u ł e m publikowana była w „ Z b o r n i k u . . . " w 1939 r. vijeka, 24 25 2 6 �382 KRONIKA I RECENZJE karnie). Autor zwraca uwagę, że Mostar jako silny ośrodek rzemieślniczy zaspokajał rolniczo-hodowlaną okolicę. Poza wydobywaniem i komentowaniem materiałów archiwalnych, naświetlających byt ludności P o ł u d n i o w y c h Słowian w ubiegłych epokach, etnografowie jugosłowiań­ scy zajmują się również badaniami terenowymi. Typowymi tematami publikowa­ nymi w „Zborniku" to sprawy ubiorów i związanego z nimi tkactwa. Olga O ś t r i ć na podstawie swoich badań, przeprowadzanych na wyspie Lopud, przedstawia tkactwo i warsztaty tkackie u tamtejszej ludności. Do niedawna Lopud była bardzo d u ż y m ośrodkiem tkackim. W niektórych chatach spotkać można było i dwa warsztaty. T k a l i niemal wszyscy mieszkańcy. Dziś rzemiosłem tym zajmują się tylko 3 — 4 ko­ biety. Autorka wychodzi od współczesnego tkactwa na wyspie, opisując pełny proces technologiczny, do Polowania sukna włącznie, analizuje typowe sploty tkaniu, za­ łączając rysunki z opisem kolorów wełny. Na koniec O. Ośtrić opisując początki tkactwa w pobliskim Dubrowniku stwierdza, iż już w X V w. p o w s t a ł y na terenie miasta liczne manufaktury, zatrudniające chałupniczo ludność z pobliskich wsi i wysp. Prawdopodobnie Lopud był także takim ośrodkiem pracy chałupniczej, pra­ cującym dla manufaktur dubrownickich. Rozwijały się również wyroby usługowe dla tkaczy. Na przykład Josip B u t u r a c w artykule o w y t w ó r c a c h tkackich grzebieni (płoch) opisuje 3 wsie będące ośrodkami tego rzemiosła, a mianowicie R u ś e v o , Djedina Rijeka i Sovski Doi. W ubiegłym stu­ leciu, a nawet jeszcze po pierwszej wojnie światowej, rzemiosłem tym zajmowało się wielu mieszkańców wsi. Obecnie kontynuuje go zaledwie kilkunastu rękodziel­ ników. Rzemieślnicy sami sprzedawali swoje wyroby. Obecnie w związku z zanika­ niem tkactwa ginie również wyrób tkackich grzebieni. Autor bardzo sumiennie opi­ suje technologię wyrobu płoch, przytaczając liczne dobrze wykonane fotografie po­ szczególnych czynności. * Niejako uzupełnieniem dwóch poprzednich jest artykuł Jelki R i b a r i ć o fo­ luszach i folowaniu sukna w Tstrii. Autorka stwierdza, iż tkactwo w X I X w. odgrywało bardzo dużą rolę. Surowcem była wełna, odbiorców nie brakowało, bo ludność no­ siła ubiory wyłącznie rodzimego wyrobu. Z pięciu foluszy istniejących w X I X w. na Półwyspie Istryjskim zachowały się do dzisiaj tylko dwa. Autorka przedstawia dzieje wszystkich foluszy, a na kilku tabelach, fotografiach i rysunkach podaje nazwy poszczególnych części urządzenia do folowania oraz opis technologiczny. Dodajmy jeszcze, że również d u ż y m zainteresowaniem, podobnie jak i gdzie indziej, cieszy się pasterstwo. Dimitrije Sabados omawia hodowlane i mleczarskie budynki w górskich osiedlach doliny Vrata. Pisze o szałasach, szopach i serowniach, niektóre z nich pochodzą jeszcze z X V I I I i X I X w. (zniszczone w czasie wojny odbu­ dowywane są bez uwzględniania tradycyjnych wzorów). Poza d o k ł a d n y m opisem poszczególnych b u d y n k ó w autor zamieszcza plany (rzuty poziome), fotografie, uwzględ­ nia funkcje poszczególnych pomieszczeń, podaje nazwy gwarowe itd. Tak mniej więcej przedstawiałyby się zagadnienia i tematyka etnograficzna zamieszczona w „Zborniku". Nie sposób jednak nie wspomnieć o jednym jeszcze, i to w a ż n y m metodycznie, zagadnieniu, jakim jest niewątpliwie sposób ujęcia mo­ nografii wsi. Interesuje nas przede wszystkim ujęcie tego zagadnienia od strony 27 28 29 30 2 7 O. O ś t r i ć , Tkan,je i tkalaeke sprave na otoku Lopudu, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 2 8 J . B u t u r a c , Brdari Buśeva i okolice, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. J . R i b a r i ć , Stupę i stupanje sukna u Istri, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. D . S a b a d o s , Stoćarske i mljekarske zgrade planinskih stanova u dolini Vrata (Julijske Alpe), „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 2 9 3 0 �383 KRONIKA I RECENZJE etnograficznej, bo „Zbornik" publikuje również monografie typu geograficzno-ekonomicznego . Zamieszczona monografia etnograficzna J a r d a ś a , jako przykładowa, zdaje się nie spełniać swojej foli. Ivo Jardaś, autor monografii ziemi kastawszskiej, jest autochtonem, znającym dobrze tamtejsze stosunki. Materiały do monografii zbierał w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i oddał część do druku w 1939 r., jednakże wojna unie­ możliwiła ich wydanie. Po wojnie brał dwukrotnie udział w badaniach J . A . Z. i U . , prowadzonych przez prof. Gavazziego w rejonie Kastav, a materiały zebrane w tym czasie stanowią uzupełnienie materiałów przedwojennych. Cała praca pisana jest w narzeczu czakawskim, gwarą z regionu Kastav. Monografia posiada charakter opisowy, zawiera dużo ciekawych, choć bardzo nierównomiernie i nieproporcjonalnie (ilościowo) zebranych materiałów, przy czyni układ jest zaskakujący. Po wstępie, w którym autor umieszcza kilka charakterystycz­ nych anegdot (s. 9—16), przedstawione są zwyczaje doroczne związane ze świętami, ważniejszymi niedzielami itp. (s. 17 — 79), nazwy miesięcy i pór roku (s. 80 — 83), zwyczaje weselne (s. 84 —96), pogrzebowe (s. 99 —102), czary i wiara w demony (s. 102 — 115). Dalej autor przedstawia region jako jednostkę administracyjną, po­ daje statut z 1490 r., wylicza podregiony, wskazując ich cechy charakterystyczne i tradycje (s. 116—171), opisuje wiejskie budynki mieszkalne i ich wnętrza (s. 172—188), zróżnicowanie gleb i kultury rolne (s. 189—252), zwierzęta domowe, hodowlę, pro­ dukty zwierzęce i choroby bydła (s. 259 — 284), owoce (s. 284 — 291), zwierzęta dzikie i łowienie ich (s. 292 — 307), lasy (s. 308), kamienie i fosy (s. 309 — 310), warunki kli­ matyczne (s. 311 — 316). W dalszym ciągu autor pisze o rzemieślnikach, ich wytwo­ rach i tradycji (s. 317 — 353), emigracji z kraju do Ameryki (s. 354 —361), o stroju ludowym (s. 362 — 363), o cechach fizycznych mieszkańców (s. 364), tańcach ludowych (s. 365), pieśniach (s. 3 6 6 - 3 8 4 ) i przysłowiach (s. 3 8 5 - 3 8 6 ) . Na s. 387 —409 znaj­ duje się słownik mniej znanych wyrazów. Przytaczam w całości układ wymienionej monografii, gdyż zagadnienia prac tego typu są obecnie ż y w o omawiane w europejskiej literaturze etnograficznej. Po­ szukiwania i nowe rozwiązania są zapewne znane etnografom jugosłowiańskim, tym bardziej że jednym z redaktorów „Zbornika", a obecnie zdaje się jedynym, jest wybitny etnolog słowiański, prof. dr Milovan Gavazzi, tak wysoko ceniony w naszych kołach etnograficznych. 31 32 Irena Niemiecka Republika Nizińska Demokratyczna E T N O G R A F I A Ł U Ż Y C K A W 1959 R O K U Badania kultury ludowej na Łużycach, w porównaniu do etnograficznych badań przeprowadzanych w innych krajach, b y ł y nieznaczne. Przyczyna tego tkwiła w daw­ nych nie sprzyjających warunkach politycznych, które czyniły niemożliwym na tych terenach podejmowanie tego rodzaju systematycznej pracy naukowej. Dopiero w obec3 1 I . R u b i ć , Slavonski i Bosanslci Brod, „ Z b o r n i k . . . " , t. 36: 1953. Szczególną u w a g ę przywiązuje autor do bogactw naturalnych okolicy Brodu, do zajęć, ludności (rolnictwo na rozlewiskach Sawy, uprawa ryżu i hodowla), głównie zaś do prze­ mysłu. Na końcu swej pracy Rubić daje plan ekonomicznego zagospodarowania i rozwoju Brodu i jego okolicy. 1. J a r d a ś , Kastavśtina, „ Z b o r n i k . . . " , t. 39: 1957. 3 2 �384 KRONIKA I RECENZJE nym okresie powojennym po zniesieniu społecznego i narodowego ucisku Serbów łużyckich i wprowadzeniu demokratycznych reform oraz przy szerokiej pomocy, jak również poparciu całego serbskiego życia kulturalnego przez państwowo organy Niemieckiej Republiki Demokratycznej stan ten uległ zmianie. W 1951 r. założono w Budziszynie (Budyśin) Instytut Serbskiego Ludoznawstwa, który w n a s t ę p n y c h latach został przyłączony do Niemieckiej Akademii Nauk w Ber­ linie. W Instytucie tym po raz pierwszy zorganizowano ośrodek naukowej działal­ ności etnograficznej dla Ł u ż y c . Naturalnie pracę, musiano rozpocząć od podsumo­ wania dotychczasowego stanu rozwoju, tj. przystąpić do rzędu zadań, które w innych krajach już dawno zostały ukończone. Wykonanie lej pracy było oczywiście związane z wykształceniem młodych kadr naukowych. Gromadzenie materiałów Ponieważ w poprzednich dziesięcioleciach zbieranie dóbr kulturowych dokony­ wało się nierównomiernie i sporadycznie, przeto na pierwszym miejscu wśród naszych etnograficznych zadań postawiono zebranie brakujących materiałów. Braki te odno­ szą się przede wszystkim do kultury materialnej. Zadanie to było tym bardziej na­ glące, iż szybko postępujące współczesne uprzemysłowienie Ł u ż y c przynosi ze sobą głęboko sięgające zmiany w świadomości, sposobie życia i kulturze. Zbieraniem materiałów zajęła się specjalna Komisja utworzona w Instytucie Serbskiego Ludoznawstwa w Budziszynie. W 1959 r. znaleziono i zinwentaryzowano wiele cennych, starszych sprzętów domowych i narzędzi pracy. Przedmioty te nie mają jeszcze należytego zabezpieczenia i winny b y ć w niedalekiej przyszłości zgro­ madzone w centralnym muzeum serbskiej kultury ludowej. Z innych osiągnięć w za­ kresie kultury ludowej należy wymienić prace B . N a w k i , który utrwalił za p o m o c ą filmu i magnetofonu wiele tradycyjnych form życia, a głównie zwyczajów weselnych. Poza tym J . R a w p (Raupp) k o n t y n u o w a ł zbieranie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego. On to stworzył wartościowe archiwum poezji i muzyki ludowej, które zawiera obok licznych dawnych wariantów wiele nowych, d o t ą d nie notowanych pieśni łużyckich. Również w Instytucie Serbskim Uniwersytetu im. Karola Marksa w Lipsku zaczęto gromadzenie bogatych, ale dla zbieracza już ledwo uchwytnych powiedzeń, sentencji i przysłów. W t y m ż e Instytucie przeprowadzono systematyczne opisy dużej ilości bajek rozmaitych kategorii poszczególnych serbskich dialektów. Studia i publikacje W porównaniu z szeroko rozwiniętą pracą zbierawczą właściwa praca naukowa postępuje powoli. Jednakże za rok ubiegły (1959) m o ż e m y w y k a z a ć się kilkoma wy­ kończonymi lub nawet wydrukowanymi pozycjami. J a n R a w p , folklorysta z budziszyńskiego Instytutu, dokończył rozległe źródłowe studium o instrumentalnej muzyce ludowej (Beiträge zur QescMchte der polabischen und sorbischen Volksmusik). W pracy tej zostały zebrane i krytycznie omówione wszystkie znane dotychczas ma­ teriały dotyczące muzyki ludowej, instrumentów, sposobów gry oraz ich społecznych funkcji. Młody badacz uwzględnił cały dorobek, począwszy od notatek rozsypanych w średniowiecznych pismach aż do materiałów archiwalnych zebranych w X I X wieku. Trzeba się jednak liczyć z tym, iż praca zostanie wydrukowana dopiero w 1961 r. W zeszytach poświęconych monograficznym studiom o serbskich strojach lu­ dowych, pozostających pod redakcją P. Neda i M. Nowaka, ukazał się tom 3, w k t ó r y m �385 KRONIKA I RECENZJE 1 E . K r a w c opracował strój Wojerecy . W n a s t ę p n y c h latach szereg ten z a m k n ą dwa tomy: jeden obejmie stroje ludowe noszone na terenie Dolnych Ł u ż y c , a drugi zaś stroje już nie istniejące. Z końcem 1959 r. ukazała się nakładem Domowina w Budziszynie pierwsza, bardzo szczegółowo potraktowana ze stanowiska architekta, praca o ludowym bu­ downictwie E . Deutschmanna ( D u ć m a n ) ' . Jest to monografia najstarszej formy serbskiego drewnianego domu o konstrukcji węgłowej, powszechnej w lesistych oko­ licach Ł u ż y c jeszcze do pierwszych dziesięcioleci X I X wieku. W y d r u k o w a l i ś m y też trzeci tom etnograficznego rocznika Instytutu Serbskiego Ł u d o z n a w s t w a w Budziszynie („Letopis Instituta za serbski ludospyt", R j a d C ) . Zawiera on m. in. monograficzne studium B . Nawki o tradycyjnych serbskich zwy­ czajach weselnych w parafii Kulow w okręgu Wojerecy. Z innych opracowań tego tomu zasługuje na uwagę artykuł polemiczny J . Rawpa na temat reakcyjnych zachodnioniemieckich tzw. „badań wschodnich" (Ostforschung) w dziedzinie muzyki ludowej. Poza tym Instytut Badania Sztuki Ludowej w L i p s k u w y d a ł dwa nowe popu­ larne zbiorki pieśni ludowych z poszczególnych regionów. Tom opracowany przez J . R a w p a zawiera ok. 80 charakterystycznych, dobrze zanotowanych serbskich pieśni ludowych. Przy serbskich tekstach są dołączone niemieckie tłumaczenia, celem udostępnienia ich szerszemu kręgowi niemieckich miłośników folkloru. W uzupeł­ nieniu znajduje czytelnik interesujące komentarze do poszczególnych pieśni, ogólną charakterystykę serbskiej muzyki, pewien przekrój rozwoju gromadzenia materiałów i ich naukowych opracowań. Należy również wspomnieć, że znany folklorysta akademik Jiri Horak w y d a ł szeroko opracowaną dla czeskich czytelników antologię serbskiej poezji ludowej . Książka ta zawiera w doskonałym czeskim tłumaczeniu charakterystyczny w y b ó r serbskich bajek, opowiadań, pieśni, przysłów i zagadek ludowych. J . Horak daje na wstępie wprowadzenie w krajobraz, życie i kulturę ludu, a w poszczególnych roz­ działach charakteryzuje różne kategorie poezji ludowej na podstawie teraźniejszego stanu badań, wyjaśniając poszczególne teksty doskonałymi komentarzami. 3 4 5 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I . H K M P A N w Krakowie • Pavol Nedo (Lipsk) Tłum. z niem. Z. Szromba Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U N I E M I E C K I E J E T N O G R A F I I PRZY NIEMIECKIEJ AKADEMII NAUK W B E R L I N I E Założona w 1947 r. Komisja Etnograficzna, pod kierownictwem Adolfa Spa­ mera, przy Niemieckiej Akademii Nauk, została przekształcona w 1953 r. w Instytut Etnografii Niemieckiej, instytucję badawczą kultury ludowej w Niemieckiej Re­ publice Demokratycznej. Instytut ten, pod dyrekcją Wolfganga Steinitza, rozwinął 1 E . K r a w c , Drasta Serbów wokoło Wajeree, B u d y ś i n 1959, ss. 64, 80 fot. E . D e u t s c h m a n n , Lausitzer Holzbaukunst unter besonderer Berücksichtigung des sorbischen Anteiles, Bautzen 1959, ss. 184, fot. 170, tabl. 17, mapa 1. „Letopis Instituta za serbski ludospyt", Rjad C (Ludoweda), B u d y ś i n 1959, c. 3, ss. 168. J . R a u p p , Drehe mich im Reigen. Volkslieder Lausitzer Sorben, Bautzen 1959, ss. 240. J . H o r a k , Pohddky a pisne Lueickych Srbü, Praha 1959, ss. 369, nlb. 9. 2 3 4 5 Etnografia Polska, t. I V 25 �386 KRONIKA I RECENZJE się w ostatnich latach w p o w a ż n y ośrodek pracy badawczej w dziedzinie etnografii i folklorystyki . Razem z przydzielonymi ośrodkami badań w Dreźnie (kierownictwo Fryderyk Sieber) i w Rostoku (ośrodek badawczy im. Wossidly, kierownictwo P a w e ł Beckmann, od czerwca 1959 r. Karol Baumgarten) Instytut liczy obecnie 30 współpracowników naukowych. Najważniejszymi dziedzinami badań s ą : poezja ludowa i muzyka ludowa; ludowa twórczość malarska; zwyczaje, obyczaje i wierzenia ludowe; praca i gospodarka; dom; kultura górnicza. Zadania i cele pracy Instytutu sformułował Wolfgang Steinitz w następujący s p o s ó b : „ I n s t y t u t stawia sobie za cel zbadanie pracującego ludu niemieckiego, jego materialnej i duchowej kultury, przy czym szczególniejszy -nacisk kładzie się na ba­ danie tradycji demokratycznych oraz w k ł a d u mas pracujących do niemieckiej kul­ tury narodowej". W działalności etnograficznej chodziło przede wszystkim o stworzenie solidnych podstaw pracy naukowej. Dlatego rozpoczęto na wielką skalę inwentaryzację ma­ teriału, znajdującego się zwłaszcza w muzeach i archiwach. I tak jednym z najważ­ niejszych zadań do opracowania rozległego działu: praca i gospodarka — jest inwen­ taryzacja narzędzi pracy w muzeach N R D . Dzięki odpowiedziom na rozesłane ankiety uzyskano t y m c z a s o w ą orientację w rozmieszczeniu materiału po różnych zbiorach, po czym Wolfgang Jacobeit i Rudolf Weinhold rozpoczęli wyjazdy w celu robienia zdjęć fotograficznych. Do tej pory sfotografowano systematycznie narzędzia pracy w muzeach dawnych krajów Brandenburgii, Meklemburgii i Turyngii. W rezultacie powstało archiwum, a właściwie kartoteka narzędzi, która dzisiaj zawiera już prawie 3500 kart zaopatrzonych w dokładne teksty oraz blisko 5000 załączników ilustra­ cyjnych. Do roku 1961 utrwali się w ten sposób fotograficznie zasoby reszty m u z e ó w (Saksonia i Saksonia-Anhalt). W podobny sposób inwentaryzuje się sprzęt rybacki i łodzie na terenach przy­ brzeżnych N R D . Temu zadaniu poświęca się Reinhard Peesch , przy współpracy Wolfganga Rudolpha. Ponadto Peesch w mającej się zakończyć w 1960 r. pracy o tradycyjnych spółdzielniach rybackich na Rugii, przeradzających się obecnie w spółdzielnie specjalistyczne, bada stare formy pracy zespołowej. Meklemburskie typy d o m ó w i zagród są inwentaryzowane przez Karola Baumgartena, który już niejednokrotnie przeprowadzał badania nad dolnoniemieckim domem chłopskim i w 1959 r. zakończył pracę o meklemburskiej stodole dworskiej (ze szczególnym uwzględnieniem spojeń konstrukcyjnych) . Obszerną monografię o hodowli owiec w Europie środkowej (Schafhaltung und Schäfer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts) ukończył Wolfgang Jacobeit. Praca znajduje się w druku. Pewien wgląd w to zagadnienie dał już jego 1 2 3 1 Bliższe dane o rozwoju Instytutu znaleźć można w następujących artykułach: D . S t o c k m a n n , Aus der Arbeit des Instituts für deutsche Volkskunde, „ D e m o s " , Berlin 1960, z. 1; I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Zehn Jahre des Instituts für deutsche Volks­ kunde, [w:] Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 1946 — 1956, Berlin 1956, s. 4 3 5 - 4 4 7 . R . P e e s c h przedłożył ponadto ciekawe studium o współczesnych berlińskich zabawach dziecięcych (Das Berliner Kinderspiel der Gegenwart), wydane w 14. tomie serii wydawniczej — Publikacje Instytutu Niemieckiej Etnografii (Veröffentlichun­ gen des Instituts für deutsche Volkskunde), Berlin 1957, ss. 96. Praca ta, pt. Mecklenburgisches Zimmermannswerk. Die Scheune, ukaże się jako 26. tom serii wydawniczej — Veröff. d. Inst. f. dt. V k . 2 3 �KRONIKA I RECENZJE 387 4 artykuł: Hirt und Schäfer . N a l e ż y wspomnieć także o jego kwestionariuszu w sprawie owczarstwa ludowego w Niemczech . Rozwojem rzemiosła ceramicznego zajmował się Rudolf Weinhold w dysertacji pt. Töpferwerk in der Oberlausitz . Badaniom nad górnikami rudnymi, jako przedstawicielami tradycyjnie ustalonej grupy zawodowej, poświęca głównie swoje pTace drezdeński ośrodek badawczy pod kierownictwem Fryderyka Siebera. Po zbadaniu i przedstawieniu w kilku publi­ k a c j a c h pojedynczych zagadnień tego cyklu tematycznego jest obecnie w przy­ gotowaniu pierwsza część zakrojonej na szeroką skalę monografii. Wszczęto w y m i a n ę odnośnego materiału naukowego z czeskimi i słowackimi kolegami i poparto ją sku­ tecznie naradą roboczą, o d b y t ą w październiku 1958 r. w Dreźnie. Prace wstępne do tematu Der sächsische Erzbergmann in Familie, Gemeinde und Territorium znalazły swój wyraz w w y g ł o s z o n y m na drezdeńskiej naradzie roboczej referacie Zygfryda Kube pt. Siedeln und Wohnen des erzgebirgischen Bergmannes*. Poza kulturą górniczą współpracownicy drezdeńskiego ośrodka badawczego dostarczyli w a ż n y c h p r z y c z y n k ó w także do innych dziedzin etnografii. I tak Karol E w a l d Fritzsch jako kompetentny pracownik bierze udział w inwentaryzacji kra­ joznawczej N R D . Spoczywa ona w rękach Komisji Krajoznawczej Niemieckiej Aka­ demii Nauk w Berlinie (Heimatkundliche Kommission der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin). Już w 1957 r. ukazał się pierwszy tom serii wydawni­ czej Werte deutscher Heimat, który zajmuje się regionem Königsteinu (Saska Szwaj­ caria). W druku znajduje się obecnie praca Volk und volkstümliche Motivik im Fest­ werk des Barock Fryderyka Siebera, który już niejednokrotnie zajmował stanowisko w sprawach zagadnień badania obyczajów i sztuki ludowej i opublikował ciekawe wyniki b a d a ń . Pierwsza z prac zajmuje się etnograficzną interpretacją nie opubli­ kowanych dotychczas i przez etnografię pomijanych tzw. „drezdeńskich inwencji" (Dresdener Inventionen). Są to przedstawienia w obrazach elektorsko-saskich uro­ czystości dworskich i uroczystych korowodów. J a k wykazuje Sieber, w barokowych uroczystościach elementy i motywy w wysokim stopniu czerpane b y ł y ze skarbów tradycji ludowej. T a praca daje ciekawy wgląd szczególnie w starszą historię strojów i obyczajów. Etnograficzną interpretacją starszego malarstwa zajmuje się Wilhelm F r ä n g e r . Swoje główne zadanie widzi on w wyjaśnianiu związków m i ę d z y sztuką ludową 5 6 7 9 10 4 W . J a c o b e i t , Hirt und, Schäfer, Veröff. d. Inst. f. dt. V k . , t. 13: Agrarethnographie, Berlin 1957, s. 184—197. W . J a c o b e i t , Ein Fragebogen zur Schäfervolkskunde in Deutschland, „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 3: 1957, cz. 2, s. 485 — 487. R. W e i n h o l d , Töpferwerk in der Oberlausitz, Veröff. d. Inst. f. dt. V k . , t. 18, Berlin 1958, ss. 200. Zob. np. F . S i e b e r i K . E . F r i t z B c h , Bergmännische Trachten des 18. Jahr­ hunderts im Erzgebirge und, im Mansfeidischen, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 12, Berlin 1957, ss. 80; K . E . F r i t z s c h , Vom Bergmann zum Spielzeugmacher, „ D e u t s c h e s J a h r ­ buch für Volkskunde", Berlin t. 2: 1956, s. 179 —211; S. K u b e , Bergmännisches Familienleben im Genrebild des 19. Jahrhunderts, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volks­ kunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 2 7 - 3 6 5 . S. K u b e , Siedeln und Wohnen des erzgebirgischen Bergmannes, „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, cz. 2. F . S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wissenschaftliche Annalen", R. 5, s.497 — 503; t e n ż e , Begriff und Wesen der Volkskunst in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche Annalen", R. 4, s. 22 — 33; t e n ż e , Bunte Möbel der Oberlausitz, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 6, Berlin 1955, ss. 58. Wilhelm Fränger wstąpił do Instytutu w 1953 r. i w latach 1954 — 1958 b y ł zastępcą dyrektora. 5 6 7 8 9 10 �• 388 KRONIKA I RECENZJE i indywidualną, zwłaszcza w wykazywaniu oddziaływań sztuki i idei ludowych na „ w y s o k ą sztukę". Ujawniło się to w trzech p o w a ż n y c h artykułach o dziełach Albrechta Dürera i Hieronima B o s c h a . Obecnie zajmuje się w y k o ń c z e n i e m swojej na szeroką skalę zakrojonej pracy badawczej o Jorgu Katgebie, malarzu i męczenniku wojny chłopskiej. I s t o t n ą część składową tej pracy stanowią stosunki Ratgeba z ó w c z e s n y m demokratycznie opozycyjnym sekciarstwem, którego idee leżą u podstaw jego twór­ czości malarskiej. Wydawany przez Wilhelma Frängera, ukazujący się od 1955 r. rocznik „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", jest p o w a ż n y m odpowiednikiem ukazującego się w la­ tach dwudziestych, również pod jego redakcją, „Jahrbuch für historische Volkskunde". Pierwszy półtom za 1960 r. poświęcony W. Frängerowi jako księga p a m i ą t k o w a w 70 rocznicę urodzin, z a t y t u ł o w a n y Zwischen Kunstgeschichte und Volkskunde, za­ wiera wiele ciekawych artykułów jego uczniów i przyjaciół. A ż e b y lepiej niż dotychczas zbadać starsze źródła z zakresu malarstwa dla po­ trzeb etnografii, Claus Kreuzberg rozpoczął inwentaryzację znajdujących się w ga­ leriach obrazów i muzeach N R D materiałów ikonograficznych (szczególnie dotyczą­ cych zagadnień pracy i gospodarki, zwyczajów i obyczajów oraz ludowych instrumen­ t ó w muzycznych). W berlińskim Instytucie, jak również w* ośrodku badawczym im. Wossidly w Rostoku, g ł ó w n y ciężar pracy spoczywa na zagadnieniach d o t y c z ą c y c h folkloru. K i l k a prac p o ś w i ę c o n y c h jest badaniu tradycji demokratyczno-wolnościowych w pieśni i opowiadaniach ludowych, co niemal całkowicie było pomijane w dotychczasowych badaniach. Prócz pionierskiej pracy Wolfganga Steinitza, pt. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten , której tom 2 ukaże się wkrótce, oraz również programowego artykułu tegoż autora, pt. Lied und Märchen als Stimme des Volkes , przeprowadzone zostały przez Gizelę Schneidewind badania nad antyfeudalnymi podaniami meklemburskich robotników rolnych. Ponadto opracowanie nie wydanych materiałów Ryszarda Wossidlo dało w wyniku obfity zbiór podań z zakresu tej tematyki (800 pozycji), który pod t y t u ł e m Herr und Knecht ukaże się w, i960 r. jako tom 22 naszej serii wydawniczej. Dla uczczenia pamięci Ryszarda Wossidlo odbyła się w 1959 r. w Rostoku narada robocza, poświęcona zagadnieniom poezji ludowej, wyrażającej k r y t y k ę ustroju społecznego. Zjednoczyła ona w owocnej dyskusji wybitnych badaczy Wschodu i Zachodu. Na tejże naradzie Gizela Schnei­ dewind zreferowała zbiór podań i historyczne wydarzenia związane z osobą właści­ ciela dóbr Haberlanda, zamordowanego w 1839 r. przez swoich robotników folwarcz­ nych. Wraz z innymi przyczynkami z tej narady opublikowano to studium w „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde" . Także inna praca podjęta przez młodego współ­ pracownika w Rostoku, Zygfryda Neumanna, zajmuje się tematem krytyki ustroju społecznego (społeczne konflikty w meklemburskiej krotochwili ludowej). Ośrodek badawczy w Rostoku zajmuje się głównie jednak przeglądem, p o r z ą d k o w a n i e m i wy­ dawaniem etnograficznych zapisków, pozostałych po wielkim zbieraczu Ryszardzie Wossidlo (1859 — 1939). P a w e ł Beckmann opublikował w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für 11 12 13 14 1 1 A r t y k u ł y zostały opublikowane w serii wydawniczej Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 2, Berlin 1953, s. 126—140, oraz w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 1: 1955, s. 1 8 3 - 2 1 1 ; t. 3: 1957, s. 1 6 9 - 1 9 8 . W. S t e i n i t z , Deutsche Volkslieder demokratischen, Charakters aus sechs Jahr­ hunderten, t. 1, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk„ t. 4, Berlin 1954, ss. 499. W. S t e i n i t z , Lied und Märchen als Stimme des Volkes, „ D e u t s c h e s Jahr­ buch für Volkskunde", Berlin t. 2: 1956, s. 11 — 32. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, s. 8 — 43. 1 2 1 3 14 �389 KRONIKA I RECENZJE 15 Volkskunde" artykuł pt. Die Rethra-Sagen in Mecklenburg , a przygotowuje do druku Sagen des Landes^ Stargard. Już w 1957 r. Gottfried Henssen wydal w ramach prac Instytutu Mecklenburger erzählen . Ingeborga Müller i Ulrich Bentzien pracują nad swymi dysertacjami pt. Beziehungen zwischen Zwergensagen und vorgeschichtli­ chen Grabfunden in Mecklenburg oraz Die Technik in der Lebenswelt des mecklenburgischen Landvolkes. W Berlinie Hermann Strobach zajmuje się opozycyjnymi pieśniami i skargami chłopów, do których — jak również do antymilitarystycznej pieśni żołnierskiej — zebrał nowy w a ż n y materiał, wykraczający poza opublikowany w Deutsche Volks­ lieder demokratischen Charakters, t. 1. Jako pierwszy plon prac przygotowawczych do- drugiego tomu demokratycznych pieśni ludowych Wolfgang Steinitz opubliko­ wał gruntowne studium o historii i istocie pieśni ludowej r o b o t n i k ó w . Dalsze prace badawcze nad pieśnią i m u z y k ą ludową prowadzą muzykolodzy Instytutu, Doris i E r i c h Stockmann. Publikacja E r i c h a Stockmanna, pt. Des Knaben Wunderhorn in den Weisen seiner Zeit", przynosi melodie ludowe (spisane ok. 1800 r.) do ok. 110 tekstów pieśni ludowych o rogu obfitości. Pracę badawczą, pt. Volks­ gesang der Altmark von 18H0 bis zur Gegenwart, przedłożyła Doris Stockmann w 1958 r. jako dysertację. Rozprawa ta. przygotowana obecnie do druku, oparta jest na bo­ gatym zbiorze, nagrań magnetofonowych z 1955 r. oraz na wielu starszych zbiorach pieśni tego samego terenu i wykazuje zmiany w śpiewie ludowym jednego regionu w ciągu stulecia. N a l e ż y dodać, że już w 1957 r. Ingeborga Weber-Kellermann wydała zebrane w połowie X I X wieku w Starej Marchii przez Ludolfa Parisiusa pieśni ludowe . Specjalne przedsięwzięcie Instytutu stanowią prace mające na celu zbadanie albańskiej muzyki ludowej. W 1957 r. podjął E r i c h Stockmann razem z lingwistą naszego Instytutu Wilfriedem Fiedlerem trzymiesięczną podróż badawczą po po­ łudniowej Albanii, podczas której wspólnie z albańskimi folklorystami sporządzono ok. 620 t a ś m nagrań dźwiękowych, przeważnie wielogłosowej muzyki ludowej. Nie znany dotychczas w nauce tego rodzaju śpiew południowej Albanii przyczyni się zasadniczo do wyjaśnienia wezesnych form europejskiej wielogłosowości. Obecnie przygotowuje się w i e l o t o m o w e wydawnictwo zebranego • materiału. Krótkie spra­ wozdanie z ekspedycji i albańska bibliografia E r i c h a Stockmanna ukazały siew „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde" ". D o k ł a d n e przedstawienie poludniowoalbańskiej wielogłosowości (z w y b T a n y m i przykładami) opublikuje E r i c h Stockmann w 1960 T. w 3. tomie Colloques des Wćgimont. I n n ą dziedziną pracy E r i c h a Stockmanna są badania nad europejskimi instru­ mentami muzyki ludowej, do. czego w ostatnich latach przygotowano obszerną bi­ bliografię, zbiór nagrań dźwiękowych i archiwum ilustracji. Po opublikowaniu mniej­ szych artykułów z powyższego z a k r e s u E r i c h Stockmann rozpoczął w 1959 r. razem z Ernestem Emsheimerem (Sztokholm) prace przygotowawcze do Randbuch der 16 17 19 2 21 15 P. B e c k m a n n , Die Rethra-Sagen in Mecklenburg, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, s. 44—73. G. H e n s s e n , Mecklenburger erzählen, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 15, Berlin 1957, ss. 232. W. S t e i n i t z , Das Leunalied, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 - 5 2 . E . S t o c k m a n n , Des Knaben Wunderhorn in den Weisen seiner Zeit, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 16, Berlin 1958, ss. 167. Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 10, Berlin 1957, ss. 794. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 185 i n., 2 0 3 - 2 0 9 . E . S t o c k m a n n , Klarinettentypen in Albanien, „Journal of the International Folk Music Council", London 1960, s. 17 — 20. 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �390 KRONIKA I RECENZJE europäischen Volksmusihinstrumente. Dzieło to wydane zostanie wspólnie przez Insti­ tut für Deutsche Volkskunde i przez Musikhistoriska Museet Stockholm. Ma ono d o t y c z y ć instrumentów muzyki ludowej w Europie, w przeszłości i w teraźniejszości. K a ż d y kraj europejski będzie reprezentowany przez jeden własny artykuł, do którego opracowania zaproszony zostanie jeden lub kilku fachowców z danego kraju. O treści i układzie podręcznika informuje artykuł obu redaktorów, pt. Vorbemerkungen zu einem Handbuch der europäischen Volksmusikinstrumente . Dziedziną zwyczajów i obyczajów zajmuje się w Instytucie berlińskim Inge­ borga Weber-Kellermann. Przystąpiła ona do nowych opracowań różnych zagadnień związanych ze zwyczajami dorocznymi. W tej chwili sporządza się wyciągi dla studiów nad obyczajami żniwnymi z poważnej spuścizny rękopiśmiennej Wilhelma Mannhardta, znajdującej się w Niemieckiej Bibliotece P a ń s t w o w e j w Berlinie. Jako wynik b a d a ń nad historią i znaczeniem wegetatywnych zwyczajów zielonoświątecznych w Turyngii ukazał się artykuł pt. Laubkönig und Schössmeier *. Ingeborga Weber -Kellermann zgromadziła następnie materiały do maskarad ludowych na terenie N E D , których część, pod t y t u ł e m Maskenbräuehe und Maskenindustrie in Thüringen, ukazała się w wydanym przez Leopolda Schmidta dziele pt. Masken in Mitteleuropa. W ostatnich latach zaistniały możliwości zebrania obszernego archiwum ilustracii do z w y c z a j ó w i obyczajów, które zawiera m. in. ciekawe materiały ze spuścizny naukowej Adolfa Spamera. Przedsięwzięciem tradycyjnym Instytutu jest Corpus der deutschen Segen und Beschwörungsformeln, którego zasoby gromadzone od 1909 r. wzrosły obecnie do blisko 24 t y s i ę c y formułek. Historyczno-filologiczne, porównawcze studium 17 for­ mułek czarodziejskich daje Spamer w Bomanusbüehlein *, którego opracowanie w e d ł u g pozostawionego rękopisu Adolfa Spamera podjęła i doprowadziła do końca Joanna Nickel. Obecnie przystąpiła do opracowania katalogu Gorpusu, aby udostępnić ten i m p o n u j ą c y materiał szerszemu kręgowi zainteresowanych. Zagadnieniami wierzeń ludowych zajmowała się również Ingeborga Weber-Kellermann, publikując artykuł pt. Der Lucienstuhl in deutschen und ungarischen Volks­ glauben . Celem wyjaśnienia wielokierunkowego zagadnienia międzyetnicznych stosunków między Węgrami i Niemcami Ingeborga Weber-Kellermann wspólnie z węgierską etnografką J u d y t ą Szolnoky podjęła zbieranie materiałów w węgiersko-niemiecko-słowackiej wiosce Mosz (komitat Toina), przy czym zgromadziła obfity materiał szczególnie t y c z ą c y pożywienia. U ż y w a n y w czasie badań kwestionariusz ukazał się w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde" . Ponadto Ingeborga Weber-Kellermann opublikowała artykuł o podstawowych zagadnieniach stosunków międzyetnicz­ nych . 22 2 2 25 26 27 2 2 E . E m s h e i m e r i E . S t o c k m a n n , Vorbemerkungen zu einem Handbuch der europäischen Volksmusikinstrumente, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, cz. 2. I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Laubkönig und Schössmeier, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 6 6 - 3 8 5 . . A. S p a m e r , Bomanusbüehlein, Veröff. d. Inst. f. dt. V k „ t. 17, Berlin 1958, ss. 446. I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Der Lucienstuhl in .deutschen und ungarischen Volks­ glauben, „Hessische Blätter für Volkskunde", 1958/1959 — księga p a m i ą t k o w a ku czci Hugona Hepdinga, s. 295 — 316. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 190—197. „Österreichische Zeitschrift für Volkskunde", t. 62: 1959, z. 1, s. 19 — 47. 2 3 2 4 25 2 6 2 7 �391 KRONIKA I RECENZJE Należy jeszcze wymienić ukazujące się poza naszą serią w y d a w n i c z ą ilustrowane tomy Trachtenleben in Deutschland Wolfa L ü c k i n g a . W naszej serii wydawniczej, liczącej obecnie 18 t o m ó w , ukażą się wkrótce publikacje przygotowane przez nie należących do Instytutu n a u k o w c ó w : Will-Erich Peuckert, Die Volkssagen der Mark Brandenburg und der Altmark, i. 19; Waldemar Liungman, Die schwedischen Volks­ märchen, Herkunft und Geschichte, t. 20; L i n d a D é g h , Das Erzählen in einem ungari­ schen Dorf, t. 23; Wiktor Schirmunski, Vergleichende Epenforschung, t. 24. Bieżący organ naszego Instytutu, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", ukazuje się już p i ą t y rok. Tak samo, jak seria wydawnicza, przyczynił się do zapoznania etno­ grafów na Wschodzie i Zachodzie z pracami Instytutu Niemieckiej Etnografii. Od 1960 r. zacznie się u k a z y w a ć nasz organ „ D e m o s " , który będzie wydawany przez Niemiecką A k a d e m i ę Nauk przy współpracy odpowiednich instytucji zaprzyjaźnio­ nych krajów, w celu utrwalenia k o n t a k t ó w między naukowcami krajów socjalistycz­ nych. 28 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Doris Stockmann (Berlin) T ł u m . z niem. A . Nikiel A G - R A R E T H N O G - R A P H I E . Vorträge d e T Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie-Verlag Berlin 1957, ss. 252. Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie Wschodnim zorga­ nizował wiosną 1955 r. sesję międzynarodową, poświęconą tematowi: „Pieśń i baśń jako głos ludu". Jesienią tegoż roku, z inicjatywy Kopenhaskiego Komitetu B a d a ń nad Narzędziami Rolniczymi, tenże Instytut zwołał drugi, podobny kongres dla omówienia tematu równie specjalnego, a mianowicie „Etnografii rolnictwa", w ce­ lu zapoznania się ze stanem i dalszymi możliwościami badawczymi w tej dziedzinie. Znamienny jest udział w danym kongresie etnografów takich krajów, j a k : N R D i N R F , Z S R R i U S A , dalej Polski, Danii, Bułgarii, Finlandii, Jugosławii, Czecho­ słowacji i Węgier. Znamienne i prawie symboliczne jest także odbycie owych spot­ kań w tak eksponowanym punkcie, jak Berlin. Zdawali sobie z tego sprawę gospodarze kongresu, których przedstawiciel w słowach powitania szczególnie podkreślił obecność n a u k o w c ó w Związku Radzieckiego i Stanów Ameryki. Mówca uważał ich udział w zjeździe za „ucieleśnienie ducha międzynarodowej współpracy naukowej, stojącej ponad światopoglądami i różnicami s y s t e m ó w społecznych". O potrzebie międzynarodowej współpracy naukowej pisze obszernie prof. Leser z Hartford (USA) w słowie w s t ę p n y m do obecnie wydanych podstawowych referatów odbytego zjazdu. Wiele zmieniło się od czasu sprzed około 30 lat — mówi Leser — kiedy naszą dyscyplinę dzielono na „ l u d o z n a w s t w o " (Volkskunde) i „znawstwo l u d ó w " (Völkerkunde), na etnografię i etnologię. Dziś coraz bardziej rozpowszechnia się stanowisko uczonych, według którego „ l u d o z n a w s t w o " nie jest już działem samym dla siebie, lecz jest uznawane za część składową ogólnego „znawstwa ludów". D z i ś staje się już koniecznością, aby etnograf, działający na przestrzeni ograniczonej, znał 2 8 W . L ü c k i n g , Trachtenleben in Deutschland, t. 1: Schaumburg-Lippe, Berlin 1958, ss. 100; t. 2: Die Lausitz, Berlin 1956, ss. 126; t. 3: Hessen, Berlin 1959, ss. 189. �392 KRONIKA I RECENZJE równie dobrze zjawiska zachodzące poza t ą przestrzenią. Coraz więcej mówi się dziś o e t n o l o g i i szwedzkiej, północnej, europejskiej itd. Pewne zamieszanie wprowadza jeszcze znaczna niejednolitość terminologii fa­ chowej, używanej w różnych częściach świata. W Skandynawii np. pod n a z w ą etno­ logia rozumie się często tylko badania kultury materialnej, gdy tymczasem w Związku Radzieckim pod etnografią rozumie się badania nad całokształtem zjawisk kultu­ rowych. Szczególne zamieszanie pod tym względem panuje w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Lecz to jest ostatecznie tylko sprawa terminologii. Znacznie ważniejsze jest zagadnienie metod. „ B y ł o b y błędem — stwierdza Leser — chcieć mówić o dwu rodzajach wiedzy, zależnie od tego, czy badacz należy do tej czy innej narodowości", jak i „nieprawdą jest, jakoby badanie kultur »niższych« wymagało innych metod niż badanie kultur »wyższych«". Jest to sprawa różnych podejść, ale nie sprawa metod. D u ż o tu mogą zrobić spotkania tego rodzaju, jak spotkanie berlińskie. Zro­ biony tam początek dał już pewne wyniki pozytywne. Upoważnia to do nadziei — k o ń c z y prof. Leser — że dalsze spotkania tego rodzaju dobrze przysłużą się naszej wiedzy. Poza ogólnymi uwagami w s t ę p n y m i wspomnianego w y ż e j profesora Lesera oraz wiceprezesa Niemieckiej Akademii Nauk i dyrektora Instytutu Etnograficznego w Berlinie, prof. dra W. Steinitza, omawiane wydawnictwo zawiera 17 referatów w y g ł o s z o n y c h na danym kongresie . Nie jest winą naszą, że niniejsze uwagi o refe­ ratach wygłoszonych na tym w a ż n y m spotkaniu ukazują się dopiero obecnie ; wydano je dopiero w dwa lata po odbytej sesji, a publikacja dotarła do Polski w 1959 r. Toteż wiele ze wspomnianych artykułów referatów dziś może już nieco straciło na aktual­ ności, niektóre nawet i nie posiadają zbyt dużej wartości naukowej ze względu na ich zbyt ogólny .charakter sprawozdawczy; większość jednak zasługuje na u w a g ę każ­ dego, kto interesuje się rozwojem naszej dyscypliny naukowej, a przede wszystkim takim jej wycinkiem, jakim bez wątpienia są badania nad hodowlą i uprawą ziemi. Jest rzeczą oczywistą, że tych kilka artykułów, podających dane z niektórych tylko 1 2 1 Spis artykułów ogłoszonych w Agrarethnographie, Berlin 1957: B. B r a t a n i c (Zagrzeb), Sprawozdanie o badaniu narzędzi do uprawy ziemi'w Jugosławii, s. 1—10; J . G a j e k (Wrocław), Badania narzędzi rolnych w związku z „Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym", s. 11 — 22; J . M j a r t a n (Bratysława), Etnograficzne badania nad rolnictwem w Słowacji, s. 23 — 27; S. A. T o k a r i e w (Moskwa), Badania historii uprawy ziemi w Związku "Radzieckim (1945— 1955), s. 28 — 41; Nulo V a l o n e n (Helsinki), Badania naj­ starszych form uprawy ziemi w Finlandii, s. 42 — 50; Hermann B e h r e n s (Hallen. Salą), Krytyczne uwagi do niektórych poglądów o formach najstarszej neolitycznej uprawy ziemi w Europie środkowej, s. 51 —67; Holger R a s m u s s e n (Kopenhaga), Bezplużna uprawa ziemi na wyspach Fdróer, s. 68 — 81; G. Ć i t a j a (Tbilissi), Uprawa kopieniacka w Georgii Zachodniej (Kolchis), s. 82 —99; Christo W a k a r e l s k i (Sofia), Szczątki bezplużnej uprawy ziemi wśród Bułgarów, s. 100—111; Laszlo V a j i l a (Budapeszt), Typy kultury i uprawa kopieniacka w Afryce Wschodniej, s. 112—148; Hans D a m (Lipsk), Metody uprawy ziemi w Oceanii, s. 149—165; Reinhard P e e s c h (Berlin), Tematy etnografii rolnictwa w „Atlasie etnografii Niemiec", s. 166—174; Dieter B e r g e r (Bonn), Do historii wyrobu masła w Nadrenii, s. 175—183; Wolfgang J a c o b e i t (Berlin), Pastuch i owczarz, s. 184—197; Rolf H e r z o g (Getynga), Krytyczne uwagi nad północnoafrykańską granicą zasięgu pługa, s. 198 — 213; Joachim H e i d r i c h (Berlin), Do sprawy rozwoju wspólnoty wiejskiej w Indiach, s. 214 — 222; Walter R u ­ ben (Berlin), Wieś indyjska w okresach niewolnictwa i feudalizmu, s. 223 — 245. Por. W . J a c o b e i t , Sprawozdanie z Sesji Etnograficznej Berlińskiej Akademii Nauk, „ L u d " , t. 43: 1958, s. 441 —442; B . G a r y g a , Międzynarodowa konferencja w sprawię badań nad narzędziami do orki (Kopenhaga 1 — 5 czerwca 1954), t a m ż e , s. 442 — 447; por. również np. J . M j a r t a n , Konferencia o agrarnej ethnografii v Ber­ linie, „ S l o v e n s k y Národopis", Bratislava, R. 4: 1956 nr 2, s. 219 —222. 2 �KRONIKA I RECENZJE 393 krajów, nie wyczerpuje sprawy stanu etnograficznych badań rolnictwa na c a ł y m świecie. Niemniej i ten skąpy materiał orientuje wystarczająco o możliwej szerokości wachlarza zagadnień tego działu wiedzy etnograficznej. Z dotychczasowych w y n i k ó w i dalszych możliwości badawczych na tym odcinku mało kto u nas dobrze zdaje sobie sprawę. Stąd też lektura omawianej Agrarethnographie może spełnić rolę po­ żyteczną. Krótko tylko chcę wspomnieć przynajmniej o niektórych z ogłoszonych arty­ kułów, i to w kolejności podanej w omawianej publikacji. 1. Na po'dkreslenie zasługuje referat prof. Bratanica z Zagrzebia, omawiający stan badań nad narzędziami do uprawy ziemi w Jugosławii. Po dość szczegółowym przedstawieniu historii tych badań podaje autor niektóre z dotychczasowych wy­ ników, m. in. w formie instruktywnych map. 2. Podobnie podaje historię i stan badań nad narzędziami rolnymi na terenie Polski prof. Gajek w swoim referacie Badania narzędzi rolnych w związku z „Polskim Atlasem Etnograficznym". Poza profesorem Gajkiem sprawę prac nad atlasami etno­ graficznymi na terenie swoich krajów referowali na zjeździe prof. Tokariew (Moskwa) i dr Peesch (Berlin). 3. W referacie, pt. Badania historii wprawy ziemi w ZtSRR, prof. S. A. Tokariew z Moskwy omawia prace badawcze prowadzone w Związku Radzieckim nad „naj­ ważniejszą p o d s t a w ą egzystencji większości ludów Europy oraz innych k o n t y n e n t ó w " , jaką jest gospodarka rolna. Praca ta jest prowadzona przy współudziale etnografów, archeologów i historyków. Organicznie jest ona związana z przygotowywaniem ro­ syjskiego atlasu historyczno-etnograficznego. 4. Interesującymi i na ogół mało znanymi są dane zawarte w sprawozdaniu dra Nulo Valonen, pracownika Muzeum Narodowego w Helsinkach, o m a w i a j ą c y m Ba­ dania najstarszych form uprawy ziemi w Finlandii. Poza zarysem historii tych prac oraz obszernym wykazem literatury podaje autor ciekawe dane odnoszące się do w y n i k ó w , jakie w zakresie badań nad gospodarką rolną swojego kraju uzyskało mu­ zealnictwo finlandzkie. Wśród 12 większych (i 150 prowincjonalnych) muzeów Fin­ landii, z k t Ó T y c h każde posiada większe lub mniejsze zbiory zakresu gospodarki rolno-hodowlanej, istnieją dwa specjalne Muzea Rolnictwa przy Uniwersytecie w Hel­ sinkach i Rolniczym Zakładzie Naukowym w Mustiala. Ogółem zbiory muzealne z zakresu gospodarki rolnej na terenie Finlandii obejmują około 17 t y s i ę c y (sic!) przedmiotów. 5. Hermann Behrens, kustosz Muzeum w Halle n. Salą, w Krytycznych uwagach do niektórych poglądów o formach najstarszej neolitycznej uprawy ziemi w Europie środkowej rozprawia się z d y s k u t o w a n ą od dawna hipotezą, według której znane z neolitu kamienne „ m o t y k i w kształcie kopyta szewskiego" b y ł y uważane za radlice płużne względnie ostrza kopaczek. Opierając się głównie na pracach etnologów Hóltkera (1947) i Kothego (1948, 1953, 1954) oraz na własnych badaniach archeologicz­ nych, Behrens uważa tego rodzaju motyki kamienne za narzędzia u ż y w a n e zasadni­ czo do obróbki drewna i ewentualnie, ale dopiero w drugim rzędzie, do obróbki ziemi jako kopaczek, a rzadziej jeszcze w funkcji broni do polowania i walki. T a odmienna od dotychczasowych teza automatycznie cofa możliwość używania narzędzia płużnego, a nawet w y s t ę p o w a n i a kultury kopieniackiej w okresie neolitu. Jeżeli tak postawione zagadnienie nie jest jeszcze] ostatecznie rozwiązane, to — według Behrensa — odwołującego się w tym wypadku do prac wspomnianego w y ż e j Hóltkera, trzeba wziąć pod u w a g ę prawdopodobieństwo innej jeszcze hipotezy, a mia­ nowicie możliwość używania w omawianym okresie do uprawy ziemi narzędzia ciągnio­ nego, o rylcu drewnianym. W k a ż d y m razie — stwierdza autor w zakończeniu swego �394 KRONIKA I RECENZJE artykułu — tego rodzaju zagadnienia mogą b y ć rozwiązywane tylko w ścisłej współ­ pracy archeologa i etnografa. 6. Wiele ciekawego materiału porównawczego zawierają dwie inne jeszcze prace, umieszczone w omawianym wydaniu, a mianowicie prace J . Heidricha i W . Rubena o wsi indyjskiej i wiele prac innych. Reasumując należy stwierdzić, że omawiana Agraretlmographie stanowi pozycję prawie encyklopedyczną, która nie powinna ujść uwagi żadnego etnografa. Stanisław Bronics Rumunia PIERWSZA MONOGRAFIA RUMUŃSKA O JĘZYKU TRACKO-DACKIM I . I . R U S S U , Limba traco-daciłor, Editura Academiei Republicii Populare Romine, Bucuresti 1959, ss. 158, mapa 1. W k o ń c u 1955 r. Akademia R R L powołała „komisję do badań nad rozwojem języka i narodu rumuńskiego". Do komisji tej weszli najwybitniejsi lingwiści, archeo­ logowie i historycy pod przewodnictwem akad. prof. Jorgu Jordan. Celem tej komisji jest koordynacja i inicjowanie prac badawczych z zakresu etnogenezy R u m u n ó w w ramach prac poszczególnych i n s t y t u t ó w Akademii. Wymieniona komisja rozpoczęła serię swoich wydawnictw monografią lingwi­ s t y c z n ą prof. I . I . Russu Jęeyk tracko-dacki, którą w s t ę p e m poprzedził prof. Jorgu Jordan. Monografia ta bardzo prędko znikła z półek księgarskich, a ż y w e zaintere­ sowanie, jakie wzbudziła, świadczy o tym, jak była potrzebna. Od dawna już brak było bowiem przedstawienia nowych wiadomości o tym narzeczu, które zaginęło w końcu epoki starożytnej. Ponadto jest to pierwsza praca o języku tracko-dackim, opublikowana w języku rumuńskim. Prof. I . I . Russu jest znanym i cenionym archeologiem i lingwistą, pracującym w Oddziale Akademii w Cluj. W omawianej pracy autor w pierwszym rzędzie zazna­ jamia nas z ważniejszymi faktami kultury i historii narodu trackiego, o k t ó r y m po­ wiedział Herodot, że był „największym narodem po Indach". Mówi więc o ekspansji Traków i ich plemion, nazwie etnicznej i typie somatycznym, zaletach psychicznych, o historyczno-kulturowej roli Traków w świecie grecko-rzymskim, o kolonizacji grec­ kiej, w p ł y w a c h scytyjskich i celtyckich, wreszcie specjalną uwagę poświęca GetoDakom. W drugiej części pracy, dotyczącej materiałów językoznawczych, autor przed­ stawia fonetykę, morfologię i leksykę języka tracko-dackiego. Materiał dokumentacyjny do badanego zagadnienia jest dość bogaty ilościowo, ale fragmentaryczny z punktu widzenia historyczno-etnograficznego. W ciągu 20 lat systematycznej pracy sprawdził jeszcze raz wszystkie materiały zebrane dawniej z t e k s t ó w literackich, epigrafów greckich i łacińskich, z papirusów i monet oraz uzu­ pełnił je nowo odkrytymi danymi. Materiały te b y ł y już niejednokrotnie (począwszy od p o ł o w y X I X w.) dyskutowane przez znakomitych specjalistów europejskich.Wartość nowo opublikowanej pracy polega przede wszystkim na krytycznym ujęciu, z jakim autor traktuje liczne fragmenty zapisów w języku tracko-dackim. Co się tyczy literatury rumuńskiej, to I . I . Russu zwalcza stare założenia, częstokroć przesiąknięte nacjonalizmem, które spotykamy w pracach G . Barbulescu-Dacu, R . Portocala, H . Steriana, a nawet i u N. Densusianu. �395 KRONIKA 1 RECENZJE Przy okazji nowej analizy antor daje historyczny przegląd badań naukowych prowadzonych w tej dziedzinie w ciągu zeszłego wieku przez takich uczonych, j a k : W. Brandenstein , D . Decev , A. F i c k , V . Georgiev , J . G r i m m , B . P . H a s d e u , H . H i r t , N. J o k l , B . K o p i t a r , P . Kretschmer , P. de L a g a r d e , G. G . Mateescu , G. Meyer , F . Miklosich , S. Mladenov , V. P a r v a n , R . Roesler , O. Schrader i A. Nehring , H . Schuchardt , G. Seure , F . Solmsen , J . T h u n m a n n i W. Tomaschek . W wyniku analizy własnej I . I . Bussu' zestawił alfabetycznie ok. 250 słów i nazw trackich. Jest to zaledwie dziesiąta część sumy słów i nazw własnych, uznanych za pochodzące z trackiego, które dochowały się w źródłach antycznych. Reszta materiału czeka jeszcze na dalsze prace badawcze. Na podstawie analizy języka tracko-dackiego autor dochodzi do wniosku, że język ten zaliczyć można do grupy satemowej, razem z językami indoirańskimi, słowiańskimi, bałkańskimi i ormiańskimi. Warta omówienia jest ansńiza materiału dotyczącego języka dackiego (nazwy roślin, nazwy własne, narzecze frygijskie). Wyniki tej analizy autor przedstawia w ta1 7 2 8 13 3 5 10 14 19 4 9 15 19 16 20 6 11 12 17 21 22 23 1 W. B r a n d e n s t e i n , ThraJce, Sprache, [w:] P a u l y - W i s s o w a , Realeneyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. V I A : 1936, s. 407 — 414. JL fle^es, XapaitmepucmuKa. na mpaKuücnuam H3UK, Sofia 1952. A. F i c k , Die ehemalige Spracheinheit der Indogerm,anen Europas, Göttingen 1873, s. 4 0 8 - 4 2 3 . B . T e o p r e B, TpaKuücKunm MUK, Sofia 1957. J . G r i m m , Geschichte der deutschen Sprache, t. 1: 1948, s. 204 — 215. B . P . H a s d e u , Etymologicum Magnum Romaniae, Bucuresti 1887 — 1898. H . H i r t , Die Indogermanen, t. 1, Strassburg 1905, s. 128—136. N. J o k l , Thraker, Sprache, [w:] M. E b e r t , Reallexikon der Vorgeschichte, t. 13, Berlin 1929, s. 2 7 8 - 2 9 8 . B . K o p i t a r , Albanische, walachische und bulgarische Sprache, „Jahrbücher der Literatur", Wien R. 46: 1829. * P. K r e t s c h m e r , Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache, Göt­ tingen 1896, s. 1 7 1 - 2 4 3 . P. de L a g a r d e , Gesammelte Abhandlungen, Leipzig 1886. G. G. M a t e e s c u , I Traci neue epigrafi di Roma, „Ephemeris Dacoromana", t. 1:1923, s. 57 — 288; t e n ż e , Nomi traci nel territorio scito-sarm.atico, t a m ż e , t. 2: 1924, s. 223 — 237; t e n ż e , Granifa de apus a tracilor, „Anuarul Institutului de istorie nationalä", Cluj, t. 3: 1926, s. 377 — 492. G. M e y e r , Zu den thrakischen Glossen, „Bezzenbergers Beiträge", t. 20: 1894, s. 1 1 6 - 1 2 4 . F . M i k l o s i c h , Die slawischen Elemente im Rumunischen, „Denkschriften Akad.", Wien t. 12: 1862, s. 1 - 7 0 . C. Mjiaji,eHOB, MMenama na 6i>jisapcKu penu, „CnncaHe Ha ÓT>nr. AKaft.", t. 10: 1915; t a m ż e , t. 16: 1918; „Balkan-Archiv", t. 4: 1928, s. 1 8 1 - 1 9 4 . V. P â r v a n , Gonsiderafii asupra unor nume de rîuri daco-scitiee, „Analele Academiei R o m î n e " , I. 3: 1923, nr 1, s. 1 26. R. R o e s l e r , Romanische Studien, Leipzig 1871, s. 65—145. O. S c h r ä d e r , A. N e h r i n g , Thraker, [w:] Reallexikon der indogermanischen Altertumskunde, t. 2: 1929, s. 5 2 3 - 5 3 4 . H . S c h u c h a r d t , Vokalismus des Vulgärlateins, t. 3: 1868, s. 42. G. S e u r e , Archéologie thrace, „ R e v u e Archéologique", 1912—1924;, poza tym artykuły zamieszczone w: „ R e v u e des É t u d e s Grecques", „ R e v u e des Etudes A n ­ ciennes", „Bulletin de Correspondance Hellénique" w latach 1896—1925. F . S o l m s e n , Zum Phrygischen, „ K u h n s Zeitschrift", t. 34: 1897, s. 36 — 68; t e n ż e , Thrakisch-Phrygisches, t a m ż e , s. 68—80. J . T h u n m a n n , Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker, Leipzig 1774, s. 169 — 366. W . T o m a s c h e k , Die alten Thraker, Wien 1893-1894. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 1 3 1 4 15 1 6 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 �396 KRONIKA I RECENZJE blicy systematycznej, po której następuje słownik rumuńsko-tracki (zestawienie słów języka rumuńskiego, do których znaleziono odpowiedniki w słownictwie trackim). W związku z nazwami roślin autor zwalcza hipotezę D . D e c e v a o pochodzeniu ich z P ó ł w y s p u Bałkańskiego, dowodząc, że pochodzą one z gwar ludności dackiej. zamieszkałej na północ od Dunaju, gdyż zarówno pod względem etymologicznym, jak i fonetycznym zaliczyć je należy do rodziny językowej tracko-dackiej. D u ż o uwagi wreszcie poświęcono nazwom w ł a s n y m Traków i D a k ó w , które autor analizuje pod względem morfologicznym, gramatycznym i semantycznym. Analizę tę kończy rozdziałem o mechanizmie zanikania języka tracko-dackiego. Pokazuje etapy i sposób, w jaki język ten został zastąpiony innymi językami na terytorium Dacji, Tracji i Myzji — w pierwszym rzędzie łacińskim, w części greckim, a później językami sło­ wiańskimi. J ę z y k tracki utrzymał się dłużej w Dacji niż w Myzji, położonej na połu­ dnie od Dunaju. F a k t ten tłumaczy autor tym, że Trakowie w Dacji do 1 0 6 r. n. e. byli wolni i pozostali dłużej na tych terenach, przenosząc się później w rejony gór­ skie po obu stokach Karpat. ' « Analizując mechanizm zaniku języka (irackiego autor stwierdza, że w mowie mieszkańców prowincji tracko- i dacko-rzymskich język grecki, a zwłaszcza łaciński, w pierwszym rzędzie zastąpił język codzienny, później nazwy własne osób i szczepów, a na końcu nazwy miejscowe. Te ostatnie są przyjmowane i przekształcane przez ludy zajmujące i nawarstwiające się na tereny ze starą bazą etniczno-lingwistyczną. Widzimy to w nazewnictwie rzek na południe od Dunaju, chociaż większość z nich ma fonetycznie już charakter słowiański. Za trackie uważa również autor, następu­ jące nazwy rzek: Aluta, Crisius, Marisia, Samus, Tibisis, które nabrały z czasem charakteru słowiańskiego i obecnie n a z y w a j ą się: Olt, Cris, Mures, Somes, Timis. W konkluzji swej pracy I . I . Russu twierdzi, że język rumuński nie ma związków genetycznych z językami bałkańskimi. Rumuński jest językiem łacińskim (romańskim), albański zaś i grecki dwoma różnymi językami należącymi do tej samej rodziny indoeuropejskiej. Natomiast do grupy słowiańskiej należą języki serbski i bułgarski. Dlatego też nie m o ż e m y mówić o „bałkańskiej wspólnocie j ę z y k o w e j " , chociaż gene­ tycznie nie spokrewnione języki bałkańskie posiadają pewne cechy wspólne, zwłasz­ cza w słownictwie, morfologii i syntaksie. Podobieństwa te widzimy szczególnie mię­ dzy językiem rumuńskim i albańskim. Posiadają one ponad 7 0 słów wspólnego po­ chodzenia. I . 1. RURSU tłumaczy, iż w y w o d z ą się one z jednego języka autochtonicz­ nego, przedrzymskiego, nie zostały natomiast zapożyczone przez jeden z wyżej wzmian­ kowanych j ę z y k ó w z drugiego. Pomimo tych podobieństw w swej strukturze, fonetyce, morfologii i słownictwie — co podkreślał już Philippide — język rumuński różni się ra­ dykalnie od języka albańskiego. Autorowi udało się dowieść, że język Traków i D a k ó w w Myzji, Dacji i Tracji nie zanikł bez śladu; zostały po nim do dnia dzisiejszego na tych terenach relikty. Oprócz licznych nazw miejscowości i rzek z języka trackiego pozostały pojedyncze słowa w językach ludów, które tam spotykamy, a zwłaszcza pozostały one w j ę z y k u ludowym łacińsko-rzymskim, z którego rozwinął się dzisiej­ szy język rumuński. Stwierdzenie tych pozostałości ma wielką wartość z punktu widzenia językoznawczego i historycznego, dlatego że stanowią one główny i bez­ pośredni dokument dziedzictwa pozostawionego przez Trako-Daków językowi i na­ rodowi rumuńskiemu. Jest to argument podstawowy dla zagadnienia etnogenezy Rumunów. Hec. Nicólae Dunare (Cluj) i Bronisława Kopczyńska-Jaworska 24 25 JJ, e v e B, op. cit. A . P h i l i p p i d e , Originea rominilor, ł a s i t. 1: 1923, t. 2: 1927. �KRONIKA I RECENZJE 397 Węgry NAJWAŻNIEJSZE OSIĄGNIĘCIA ETNOGRAFÓW WĘGIERSKICH W 1959 R O K U Analizowanie w y n i k ó w badań etnograficznych, uzyskanych w ostatnim roku, winno b y ć związane z osiągnięciami lat poprzednich, jak również planami najbliż­ szego okresu. Z tego powodu nasze sprawozdanie nie obejmuje wyłącznie działalności za 1959 r., ale także mocniej podkreśla najbliższą minioną przeszłość. Poza tym polskie czasopisma na ogół nie p o d a w a ł y wiadomości o stanie pracy etnograficznej na W ę g r z e c h . Dlatego też u w a ż a m za potrzebne zacząć od poinformowania czytel­ nika polskiego o placówkach oraz organizacji naszej pracy. 1 Instytucje etnograficzne M u z e a . Na Węgrzech, jak wiadomo, najważniejszą muzealną instytucją etno­ graficzną jest Muzeum Etnograficzne w Budapeszcie . P l a c ó w k a ta zatrudnia 35 pra­ cowników nauki, zajmujących się nie tylko gromadzeniem d o k u m e n t ó w i opraco­ wywaniem ludowej kultury Węgier, ale także wielu z nich specjalizuje się w zagad­ nieniach ogólnoeuropejskich. Poza t y m mniej więcej w 20 miastach na Węgrzech znajdują się muzea etnograficzne . Zbiorami w nich umieszczonymi opiekują się zawodow i etnografowie. Jednakże z w y j ą t k i e m muzeów posiadających poważniejsze zbiory, jak w Debreczynie i Peczu, są to przeważnie placówki jednoosobowe. K a t e d r y . Inną nieco rolę, naukowo-badawczą i d y d a k t y c z n ą , spełniają uczel­ nie, przede wszystkim uniwersytet w Budapeszcie, posiadający dwie katedry: etno­ grafii (Targyi Neprajzi Tanszek), której kierownikiem jest prof. Talasi Istvan, oraz folkloru (Folklor Tanszek), której przewodzi prof. Ortutay Gyula. Trzecia katedra etnografii (Neprajzi Tanszek), kierowana przez prof. Gunda Belę, zorganizowana jest przy uniwersytecie w Debreczynie. Przy każdej z tych katedr pracuje 3 —4-osobowa grupa w y k ł a d o w c ó w oraz kilku pomocniczych pracowników nauki. Poza tym w Szegedynie znajduje się pod kierownictwem prof. Balint Sandora katedra etno­ grafii (Neprajzi Tanszek), przy której nie o d b y w a j ą się w y k ł a d y , a jedynie organi­ zowana jest praca naukowo-badawczą. 2 3 r 1 L . M. S z w e n g r u b , V węgierskich etnografów, „Przegląd Humanistyczny", 1958, nr 4, s. 2 0 5 - 2 0 7 . Magyar Nemzeti Muzeum — Neprajzi Muzeum (Węgierskie Muzeum Naro­ dowe — Muzeum Etnograficzne), Budapest V I I I , K ó n y v e s Kalman, krt. 40. B a j a : Turr Istvan Muzeum (etnograf Solymos Ede, Liikó Gabor); Bekescsaba: Munkacsy Mihaly Miizeum (etn. Tabori G y ó r g y ) ; Balassagyarmat: Paloc Muzeum (etn. Zólyomi József); Debrecen: Deri Muzeum (etn. Beres Andras); Eger: Dobo Istvan Muzeum (etn. Bako Ferenc); Gyór: Xantus Janos Muzeum (etn. Filep Antal); Gyula: Erkel Ferenc Muzeum (etn. D a n k ó Imre); Hódmezóvasarhely: Tornyai Janos Muzeum (etn. Peczely Attila); Jaszbereny: Jasz Muzeum (etn. T ó t h Janos); Kaposvar: Rippl Rónai Muzeum (etn. Takacs Gyula); Karcag: Gyórffy Istvan Muzeum (etn. Szuos Sandor); Kiskunhalas: Thorma Janos Muzeum (etn. J a n ó Akos); Miskolc: Herman Otto Muzeum (etn. Bodgal Ferenc); Nagykanizsa: Thury Gyórgy Muzeum (etn. Kerecsenyi E d i t ) ; Nyiregyhaza: Jósa Andras Muzeum (etn. Balogh lstvan, Erdesz Sandor); Pecs: Janus Pannonius Miizeum (etn. Ftizes Endre, Mandoki Laszló); Sarospatak: Rakóczi Muzeum (etn. Balassa Iv'an); Sopron: Liszt Ferenc Muzeum (etn. Domokos Otto); Szeged: Móra Ferenc Muzeum (bez etnografa); Szekszard: Balogh Adam Mńzeum (etn. Andrasfalvy Bertalan); Szćkesfehervar: Istvan kiraly Muzeum (etn. Pesovar Ferenc); Szombathely: Savaria Muzeum (etn. Bardosi Janos); Veszprem: Bakonyi Muzeum (etn. Vajkai Aurel); Zalaegerszeg: Gócseji Miizeum (etn. Szentmihalyi Imre). 2 3 �398 KRONIKA I RECENZJE K o m i s j a E t n o g r a f i c z n a W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k (Néprajzi B i zottság M. T. A.)- Mimo iż Węgierska Akademia Nauk nie posiada swoich placówek etnograficznych, to jednak wspiera i planuje pracę etnograficzną. Czynność tę wy­ konuje Komisja Etnograficzna zorganizowana w ramach Akademii, która nie tylko planuje, ale także prowadzi i kieruje ważniejszymi pracami etnograficznymi, składa również wnioski w sprawie wydawnictw etnograficznych. Jednakże większość wy­ siłków tej Komisji zmierza do .przygotowania i wydania prac zbiorowych, stanowią­ cych podstawę do nowoczesnej syntezy węgierskiej kultury ludowej, w z i ą w s z y pod uwagę, iż ostatnia synteza pt. Etnografia Węgier została wydana w latach 1933— 1937 . W ę g i e r s k i e T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e (Magyar Néprajzi Társaság). Prace Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w zasadzie nie różnią się od wy­ siłków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Działalność jego opiera się na akcji popularyzowania i publikowania prac, które nie wchodzą w plan instytucji naukowobadawczych. Tak mniej więcej w zarysie przedstawiają się najważniejsze placówki etnogra­ ficzne na Węgrzech, a ich akcje badawcze, tj. akademii, muzeów, uniwersytetów, towarzystwa i ewentualnie innych instytucji stosownie do okoliczności i warunków, mogą b y ć całkiem podrzędne, a mogą też spełniać bardzo ważną rolę. 4 Najważniejsze osiągnięcia K o m i s j a E t n o g r a f i c z n a . Jej działalność, jak już wspomniałem, nie zamyka się w granicach planowania i ustawiania hierarchii potrzeb oraz rozdzielania zadań p o m i ę d z y poszczególne instytucje etnograficzne. Przede wszystkim wyznaczono re­ giony na obszarze Węgier, w których zachodzi najpilniejsza potrzeba zebrania mate­ riału do opracowania ogólnych zagadnień etnograficznych, .związanych niejedno­ krotnie z wynikami i potrzebami budowy socjalizmu. Komisja zajęła się t a k ż e zor­ ganizowaniem kilku grup roboczych, do których zakresu działań należy opracowywa­ nie zagadnień uznanych za najbardziej pilne w o g ó l n y m , długofalowym planie ba­ dawczym. W ramach tak pomyślanego programu dr B e l é n y e s y Marta prowadzi badania, mające na celu zebranie i opracowanie materiałów do kultury ludowej minionych epok, a głównie średniowiecza. Pracę archiwalną rozpoczęto od gromadzenia doku­ m e n t ó w z X V w., ale kilku badaczy pracuje również nad okresami późniejszymi, a mianowicie syntetycznym ujęciem kultury chłopskiej X V I I I w. Grupa ta, zwłasz­ cza jej kierownik dr Belényesy, opublikowała już kilka prac etnograficznych, będą­ cych wynikiem ich dziesięcioletniej pracy badawczej . W przygotowaniu jest wy­ danie zbiorowej pracy o życiu chłopa węgierskiego w X V w. Prawdopodobnie dzieło to zostanie opublikowane w ciągu najbliższych d w ó c h lat. 5 4 Magyarság Néprajza, t. 1 — 4, Budapest 1933—1937 (1 wydanie). Zob. np. M. B e l é n y e s y , A halászat a XIV. században [Der Eischfang im XIV. Jahrhundert], „Ethnographia", Budapest t. 64: 1953, s. 148 — 166; t e j ż e , A fôldmuvelés fejlôdésének alapvetó hérdései a XIV. században [Die grundlagenden Fragen der Entwicklung der Landwirtschaft im XIV. Jahrhundert], „Ethnographia", Budapest t. 65: 1954, s. 3 8 7 - 4 1 5 ; t. 66: 1955, s. 57 — 98; t e j ż e , Szôlo- és gyumôlcstermesztésünk a XIV. században [La production vinicole et fruitière en Hongrie au XIV siècle], ,,Néprajzi Értesitô", Budapest t. 37: 1955, s. 11 — 30; t e j ż e , Az állattartás a XIV. században Magyarországon [Viehaltung in Vngarn im 14. Jahrhundert], „Neprajzi Értesitô", Budapest t. 38:1956, s. 23 — 59; t e j ż e , Kôzépkori mezôgazdaságitorténetünk leutatási módszereirol [Metody badań historii rolnictwa średniowiecz­ nego], Godólló-Budapest 1957, ss. 37; t e j ż e , Der Aekerbau und seine Produhte in JJngarn im 14. Jahrhundert, „ A c t a Ethnographica", Budapest t. 6: 1958, s. 265—321. 5 e �399 KRONIKA I RECENZJE Na zlecenie Komisji także działa pięcioosobowa grupa etnografów (wraz z auto­ rom tego sprawozdania) nad opracowaniem Atlasu Węgierskiej Kultury (Magyar Neprajzi Atlasz). W 1958 r. została wydana czterozeszytowa ankieta, obejmująca 200 t e m a t ó w d o t y c z ą c y c h ludowej kultury w ę g i e r s k i e j . Chciałbym nadmienić, że w przeciwieństwie do Polskiego Atlasu Etnograficznego następne ankiety nie będą już ogłaszane. Obecne kwestionariusze zawierają tylko wspomniane 200 t e m a t ó w w y r a ż o n y c h mniej więcej w 1000 p y t a ń . W 1959 r. wydano Instruktarz do tere­ nowych penetracji związanych z Atlasem, zawierający wykaz kierunków prac badaw­ czych, pomocny tak ze strony praktycznej, jak i teoretycznej samego zagadnienia'. W s k a z ó w k i te i wyjaśnienia są niezmiernie pomocne dla pracowników terenowych i systematycznego przebiegu akcji. W 1959 r. przeprowadzono poszukiwania w przy­ bliżeniu w 50 punktach badawczych, w których większości zostały zakończone w ogóle prace nad wypełnieniem ankiet. W najbliższych 2 — 3 latach planuje się dalsze prace poszukiwawcze i jest nadzieja, że w t y m czasie w 240 punktach w obrę­ bie całych Węgier zostaną zakończone. Prace te, prowadzone w sąsiednich p a ń s t w a c h wśród ludności węgierskiej, idą w znacznie wolniejszym tempie. W 1959 r. oddano do druku obszerny tom pt. Węgierska bibliografia etnograficzna 1945 — 1954 (Magyar Neprajzi Bibliografia), zredagowany przez Sandor Istvana. Będzie to pierwsza pełna węgierska bibliografia etnograficzna za lata powojenne. Komisja Etnograficzna przy Akademii zaplanowała następne tomy. Toteż grupa badaczy pod kierunkiem wyżej wymienionego autora opracowuje na bieżąco dalszy materiał, zawierający również dane bibliograficzne z lat wcześniejszych. Dodajmy, że materiały z lat 1954- 1958, a także z lat 1850 — 1870 w większości są już zebrane. Od kilku lat przygotowywany jest według międzynarodowego systemu Katalog węgierskich bajek (Magyar Nepmesekałalógus), uwzględniający zarówno materiał opubli­ kowany, jak też rękopiśmienny. Okazało się, że system Aarne-Thompsona, który w większości opieTa się na materiałach skandynawskich, należy rozszerzyć, g d y ż w rze­ czywistości 50°/ bajek węgierskich nie m o ż n a włączyć do żadnego z uwzględnionych w nim t y p ó w . Nasi folkloryści na kongresie m i ę d z y n a r o d o w y m , który odbył się w K i lonii w sierpniu 1959 r . , stwierdzili podobną sytuację odnośnie do bajek rumuńskich, słowiańskich, nawet i niemieckich. Dotychczas pojawiła się tylko część materiałów opracowana przez K o v ä c s Agnes, a mianowicie Wykaz typów bajek węgierskich o te­ matyce zwierzęcej . Dodajmy, że nieco wcześniej ukazała się w druku p T a c a Berze Nagy Janos Typy ludowych bajek węgierskich ". W rzeczywistości nie jest to nic innego jak praca znanego węgierskiego etnografa, wydana post liumus. Dzieło to nie zwalnia od konieczności wydania nowego katalogu, gdyż dotychczas zostało 6 0 8 9 1 • Kwestionariusze pt. Magyar Neprajzi Atlasz Kerdoive [Ankieta Węgierskiego Atlasu Etnograficznego] opracowali: B a r a b ä s Jenö, D i ó s z e g i Vilmos, G u n d a Bela, M o r v a y Judit i S z o l n o k y Lajos, Budapest 1958, z. 1 — 4. Magyar Neprajzi Atlasz (lyiijtesi Utmutató [Instruktarz do terenowych badań dla Węgierskiego Atlasu Etnograficznego] opracowali ci sami, co kwestionariusze (por. przypis 6), Budapest 1959, ss. 11. Zob. też J . B a r a b ä s , A Magyar Neprajzi Atlasz elvi es gyakorlati problemdi [Prinzipielle und praktische Probleme des Ungari­ schen Ethnographischen Atlas], „Ethnographia", Budapest, t. 68: 1957, s. 609 — 626. Polskę reprezentował prof. Julian Krzyżanowski. Zob. J . K r z y ż a n o w s k i , Międzynarodowy kongres bajkoznawczy, „Literatura Ludowa", Warszawa R. 3:1959 nr 5 - 6 , s. 8 5 - 8 8 [przyp. Red.]. Ä. K o v ä c s , Magyar dllatmesek tipusmutatója, „Neprajzi Közlemenyek", Budapest R . 3: 1958 nr 3, s. 1 - 1 2 5 . J . B e r z e N a g y , Magyar nepmeseUpusok, Pees 1957, t. 1 — 2, ss. 675 i 732. 7 8 9 1(1 �400 KRONIKA I RECENZJE opracowane w przybliżeniu dwa razy tyle materiału, niż podał Berze. W 1960 r. praca nad indeksem bajek została zwiększona, chociaż ograniczyła się wyłącznie do zebrania nowych materiałów, ale nie planuje się ich wydania w najbliższym czasie. W 1959 r. przystąpiła do pracy nowo zorganizowana grupa badaczy, której zadaniem było zebranie materiałów naświetlających społeczne życie ludu węgierskiego. Zorganizowanie tej grupy zostało spowodowane brakiem opracowań z zakresu kul­ tury społecznej tak w dawniejszych, jak i obecnych publikacjach etnograficznych. Badania prowadzone w ostatnich latach b y ł y skierowane przede wszystkim na zna­ czenie i rolę pokrewieństwa u Węgrów, wyjaśniające problem wielkiej rodziny (Grossfamilien). Część tego dzieła znajduje się w przygotowaniu do druku i zostanie wydana w najbliższym czasie. Największym rozmachem odznaczył się zespół pracowników pod kierownictwem prof. Talasi Istvana, badający problemy ludowego rolnictwa. Przystąpiono do opra­ cowania przede wszystkim tych t e m a t ó w i regionów, które dotychczas nie b y ł y w ogóle brane pod uwagę, stanowiąc białą kartę węgierskiej etnografii. W 1959 r. badano na przykład zabytki ludowego budownictwa, rodzaje pożywienia ludności zajmującej się wypasem zwierząt domowych na terenach K i s a l f ó l d . Położono także nacisk na rybołówstwo i zbieractwo tego ludu. Uczestnicy tej grupy nie pracują zespołowo, ale indywidualnie według wskazówek-prof. Talasi, mając ciągle na uwa­ dze wymagania wyżej opisanych zagadnień. W badaniach nad rolnictwem wzięły udział także inne katedry, interesujące się rozwojem agrotechniki węgierskiej. Etnografię reprezentuje w tej grupie dr Belenyesi Marta. Historia rolnictwa stała się zatem łącznikiem spajającym działalność kilku dyscyplin naukowych. W tejże grupie w 1959 r. zajmowano się gromadzeniem dokumentacji filmowej pod kierownictwem dr Kovacs Laszló. Przygotowano kilka krótkometrażowych filmów na temat rybołówstwa, koczownictwa oraz budownictwa. Prof. Talasi kierował także pracami grupy im. Bel Matyas, skupiającej histo­ ryków i etnografów. Grupa ta przygotowała do druku dzieło Bel Matyasa, który w pierwszej połowie X V I I I w. napisał pracę pt. Traetatus de re rustica Hungarorum. Dzieło to jest pierwszą węgierską etnograficzną pracą zbiorową, posiadającą wielkie znaczenie z tego względu, że daje ogólny obraz życia ludów żyjących u pod­ nóża Karpat, m ó w i ą c y c h różnymi językami. Z tego też powodu praca ta ma ogól­ niejsze znaczenie, na miarę zainteresowań środkowoeuropejskich. Wydanie jej nastąpi najprawdopodobniej w 1962 r. W k a ż d y m bądź razie zasadnicze prace nad tym dziełem zostały zakończone. Również w 1959 r. pod kierunkiem prof. Ortutay Gyula zostało zapoczątko­ wane opracowywanie zbioru ballad węgierskich, polegające zasadniczo na uporząd­ kowaniu według przyjętych s y s t e m ó w . Zespół tychże pracowników ponadto zaj­ muje się opracowywaniem bajek. Działalność tej grupy została znacznie rozszerzona w 1960 r. J a k wiadomo, akademik prof. Ortutay jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zapoczątkował studia nad bajkami, rozsegregował je według charakteru socjalnego, stylistycznego i typowego. Tak samo starał sie_ w y k a z a ć znaczenie jednostki z okre­ śleniem jej środowiska. System prof. Ortutay zapoczątkował pewnego rodzaju nowy kierunek i w ten sposób tak on, jak i jego współpracownicy stworzyli n o w ą szkołę w folklorystyce, zdobywając sobie uznanie również poza granicami Węgier. Zespół debreczyński, zorganizowany przez prof. Gunda Belę, obrał inny kierunek pracy, a mianowicie przygotował monografię jednego regionu. Obecnie opracowuje 11 1 1 Teren nad rzeką Rabą, tzw. Mała Nizina Węgierska, gdzie przebywano nieraz na wypasach w ciągu całego roku. �401 KRONIKA I RECENZJE monograficznie kulturę ludową północno-wschodnich Węgier, tj. Zemplen. Ostatnio na jednym z zebrań prof. G-unda zaznajomił słuchaczy z planem tej akcji, określa­ jąc kierunki i metody badań. Na różnorodność kulturową tego terenu składa się wiele, a przede wszystkim cztery różne narodowości, trzy wyznania religijne, nie­ jednolita historyczna przeszłość wsi oraz społeczne zróżnicowanie. T a rozmaitość oddziaływania na kształtowanie się kultury regionalnej rzeczywiście posłuży za dobrą p o d s t a w ę do zilustrowania podjętej problematyki. N a l e ż y jeszcze w y m i e n i ć , iż w ramach Akademii istnieje Zakład Badania Mu­ zyki Ludowej (N epzenehutató Osoport), pod kierownictwem Kodaly Zoltana, który w y d a ł już czwarty tom ważnego dzieła Oorpus Musicae Popularis Hungariae . M u z e a . Program działalności naukowej m u z e ó w tylko częściowo b y ł oparty o plany Akademii. Muzea, posiadając swoje specyficzne zadanie owiązane z gro­ madzeniem zbiorów, ich opracowywaniem, konserwacją i wystawiennictwem, mu­ siały realizować przede wszystkim własny program p r a c y . Przede wszystkim trzeba wspomnieć, że p o d s t a w ą naukowej działalności Muzeum Etnograficznego w Buda­ peszcie są nie tylko zbiory, ale od wielu lat systematycznie gromadzone i upo­ rządkowane wzorowo archiwum, przechowujące w te] chwili setki rękopisów, liczące łącznie ponad 100 000 stron. Treścią tego bogatego zbioru jest oczywiście w ę ­ gierska kultura ludowa. Niedawno rozbudowano te zbiory o dwa nowe działy, a mianowicie: 1) historyczne archiwum, zawierające głównie materiały do średnio­ wiecza (wypisy o wartości etnograficznej); 2) zbiór materiałów i d o k u m e n t ó w , oznaczony nazwą „Szaman archiwum". Podstawowym materiałem do tego działu, założonego w 1959 r., są opisy podróży po Związku Radzieckim i prawie z pół­ torarocznej ekspedycji na Syberii Diószegi Vilmosa. „Szaman archiwum" składa się z notatek opisujących wierzenia narodów ałtajskich i ugrofińskich, a nadto znaj­ dują się tam fotografie, nagrania magnetofonowe, mikrofilmy, różnego rodzaju rę­ kopisy itp. W ciągu 1959 r. uporządkowano tę wielką kolekcję materiałów będą­ cych obecnie na Węgrzech podstawą badań w zakresie szamanizmu. Pracownicy muzeum oprócz wypełniania różnorodnych obowiązków i planów własnych placówek, tak bardzo absorbujących, przecież znajdują jeszcze czas na realizowanie planu Akademii. Obecnie opracowują monografię dwóch regionów wiej­ skich i jednego osiedla, uważanych za odizolowane środowiska językowe. Monografia jednej wsi Niziny Węgierskiej opracowywana przez F e l E d i t i Hofer Tamasa jest już obecnie przygotowana do druku. Poza tym przeprowadzano badania w za­ kresie hodowli zwierząt domowych . Z zakresu ogrodnictwa historię rozwoju uprawy tytoniu na Węgrzech opracował Takacs Lajos. P o d o b n ą monografię o uprawie wino­ gron i rozwoju winiarstwa przygotowuje Vincze Istvan. Także Balassa Ivan przy­ gotował monografię o uprawie kukurydzy w aspekcie historyczno-etnograficznym. Mamy więc nowe materiały do historii rozwoju poszczególnych roślin, znanych chło­ pom węgierskim. Niestety nie objęto poszukiwaniami uprawy ziemniaków. Wielu badaczy zajmuje się zagadnieniami rozwoju budownictwa wiejskiego oraz architek­ tury wnętrz. N a l e ż y również wspomnieć o badaniu sztuki ludowej, a zwłaszcza o pracy Kresz Marii z zakresu rozwoju garncarstwa i Szolnoky Lajosa z dziedziny tkactwa ludowego. 12 13 14 1 2 Praca ukazała się pt. Magyar Nepzene Tara (Oorpus Musicae Popularis Hungariae), t. 4: Pdrositók, Budapest 1955, ss. 905. Działalność i osiągnięcia etnograficznych muzeów węgierskich zostaną omó­ wione w n a s t ę p n y m tomie „Etnografii Polskiej" [przyp. Red.]. Na Węgrzech istnieje jedno z nielicznych, a najstarsze na świecie, Muzeum Rolniczo-Hodowlane (Mezógazdasagi Mńzeum) w Budapeszcie [przyp. Red.]. 1 3 14 Etnografia Polska, t. I V 26 �402 KRONIKA I RECENZJE Wynikiem kilkudziesięcioletnich poszukiwań Szendrey Akosa jest leksykon z w y c z a j ó w i wierzeń ludowych. Praca, będąca obecnie na ukończeniu, będzie podana w alfabetycznym układzie. Szendrey Akos wspólnie z Sandor Istvanem w 1959 r. rozpoczął przygotowywanie dotychczas w m a ł y m stopniu opracowanych legend węgierskich. Praca polega nie tylko na zebraniu materiałów, ale także na przygoto­ waniu podręcznika i katalogu m o t y w ó w legend ludowych. Kie tylko wymienione, ale i inne liczne oddziały czy sekcje muzeum budapeszteń­ skiego mają poważne osiągnięcia. Na przykład w sekcji muzycznej przygotowano do druku i opatrzono komentarzami zbiór ballad Vargyas Lajosa. Dodajmy, że w jednym z rozdziałów tej pracy wykazano w p ł y w y francuskie na ballady węgier­ skie. W dziale etnografii ogólnej Boglar Lajos, podobnie jak Diószegi na Syberii, kierował przez półtora roku ekspedycją w Południowej Ameryce, badając dotych­ czas mało znane plemiona Indian. Niedawno również powrócił z podróży po F i n ­ landii Kodolanyi Janos, przeprowadzając badania nad życiem L a p o ń c z y k ó w . Z in­ nych prac zasługujących na u w a g ę trzeba wspomnieć o działalności Bodrogi Tibora, który przygotowuje studium o Morganie. K a t e d r y . Działalność naukowo-badawczą katedr uniwersytetów węgierskich w znacznej mierze związana jest z planami Akademii. Tylko względy dydaktyczne skłaniają kierowników katedr do podejmowania zadań poza ogólnie p r z y j ę t y m i planami. Charakterystyczne pod tym względem było przemówienie wygłoszone przez prof. Ortutay G-yula, gdy został mianowany członkiem A k a d e m i i . Należałoby tutaj w y m i e n i ć niektóre prace zakończone w 1959 r. i czekające na wydanie, a w i ę c : Barabas Jeno, Metoda kartograficzna w etnografii (Kartografiai módszer a neprajzban); Hoffmann Tamas, Sposoby młócenia zbóż i ich rozwój (Oabonanemiiek nyomtatdsa). Podobnie w katedrze folkloru przy współudziale Degh Lindy przygotowano rozprawę pt. Bajka ludowa i społeczeństwo (Nepmese es tdrsadalom). Dodajmy, że w Debreczynie G-unda Bela wydaje „Ethnographica Carpatica". R ó ż n e . Nie należy zapominać o dużej roli, jaką spełniają w rozwoju naszej dyscypliny podstawowe czasopisma etnograficzne, ukazujące się regularnie. Do nich należą: „ A c t a Ethnographica", „Ethnographia", „Neprajzi Ertesitó", „ N e p rajzi K ó z l e m e n y e k " (Etnograficzne Czasopismo) i „ I n d e x Ethnographicus". Nie­ zależnie od tej serii wydano wiele broszur o znaczeniu lokalnym. Przy sposobności trzeba wspomnieć o kilku dziełach naszych uczonych etnografów, których prace wydane w latach 1956—1959 z d o b y ł y międzynarodowe znaczenie. Do nich należą przede wszystkim monografie , prace z zakresu metodyki b a d a ń , sztuki ludowej , stroju *, muzyki ludowej , folkloru , m i t ó w , wierzeń, zwłaszcza 15 16 18 16 1 20 1 7 21 2 2 Variäns, invaridns, affinitds. Magyar T u d o m ä n y o s Akademia TärsadalmiTörteneti Tudomanyok Osztälyänak Közlemenyei, t. 9: 1959, s. 195 — 238. A. V a j k a i , Szentgäl [Szentgäl — monografia wsi], Budapest 1959, ss. 398. B . G u n d a , Neprajzi gyüjtSuton [Ekspedycje etnograficzne], Debrecen 1956, ss. 171. F o l — H o f er — C s i l l ć r y , Ungarische Bauemkunst, Budapest 1958, ss. 85, tabl. 110 [wydano też w jęz. angielskim i francuskim]; T . B o d r o g i , Oceania miiveszete, Budapest 1959, ss. 46, tabl. 170. M. K r e s z, Magyar parasztviselet 1820 — 1867 [Węgierskie stroje ludowe w latach 1820— 1867], Budapest 1956, ss. 234, tabl. 96 [wydano też w jęz. niemieckim, angielskim i francuskim]. Studia Memoriae Belae Bartok Sacra, Budapest 1956, ss. 544 [wydano też w jęz. angielskim]; I . H a i m o s , A zene Kersemjenben, Budapest 1959, ss. 119. G. O r t u t a y , Ungarische Volksmärchen, Berlin 1957, ss. 564. J . B e r z e N a g y , lHgigeró fa, Pees 1958, ss. 389. 1 6 1 7 1 8 1 8 20 2 1 2 2 �403 KRONIKA I RECENZJE 2S 24 szamanizmu , prace o tematyce pozaeuropejskiej . Najnowsze z naszych publika­ cji, których przyjęcie nie jest nam jeszcze znane, z wielu względów zasługują na u w a g ę polskiego etnografa. Należy jeszcze wspomnieć o d w ó c h w a ż n y c h pracach etnograficznych, które ukażą się w 1960 r. Są to prace zbiorowe, a ze względu na treść, jak też autorów, nabiorą one znaczenia bardziej ogólnego. Jedna z nich znajduje się już w druku: Gunda Bóla, Kultura i tradycja (MunelUeg es hagyomany). Z p o c z ą t k i e m 1960 r. zostanie oddana do druku praca pod Tedakcją Póldes Laszló, poświęcona pasterstwu i hodowli, dająca przegląd tych zagadnień w rozwoju histo­ rycznym nie tylko z terenów węgierskich, ale także krajów sąsiednich i dalszych z obszarów Karpat i Bałkanów. W obydwu pracach znajdują się artykuły etnogra­ fów polskich, rosyjskich, czeskich, m m u ń s k i c h , bułgarskich i słoweńskich. Jeszcze raz należy powrócić do działalności m u z e ó w prowincjonalnych. Prace tych ośrodków mają jednak duże znaczenie, w skali oczywiście krajowej. Wiele z nich, zwłaszcza w ostatnich latach, systematycznie wydaje roczniki, prace etnograficzne, w ktÓTych uwzględniana jest nie tylko etnografia, ale także archeologia. Streszczenia w j ę z y k u rosyjskim i niemieckim czynią je również dostępnymi dla zagranicy. Na zakończenie trzeba wspomnieć o konferencji, jaka odbyła się jesienią 1959 r. z okazji 70-lecia powstania Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego. Przepro­ wadzono w ó w c z a s szczegółową analizę pracy, wykazując, jak ta zasłużona instytucja, przezwyciężając wiele przeszkód, systematycznie rozwijała działalność naukowobadawczą i popularyzacyjną. Szczególnie ostatnie lata przyniosły doskonałe wyniki, zwłaszcza w zakresie udoskonalania metod pracy. Nasi badacze starają się w jak n a j w i ę k s z y m stopniu pogłębić i poszerzyć swoją wiedzę etnograficzną, dorównać wysokiemu poziomowi ogólnoeuropejskiemu. Kontakty, jakie obecnie utrzymujemy, i współpraca z wieloma uczonymi Europy przy opracowywaniu wspólnych zagadnień dają w pewnym stopniu gwarancję naszej użyteczności. Jednakże w zakresie badań etno-socjologicznych i etno-psychologicznych pozostało jeszcze wiele do zrobienia. Mamy jednak nadzieję, że ogólnowęgierska konferencja etnograficzna w 1960 r., a także inne, w których nasi uczeni w e z m ą udział, przyniesie w tej dziedzinie poważne osiągnięcia. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Jeno Barabds (Budapeszt) Tłum. z węg. J . Tóvari ZSRR Z D Z I A Ł A L N O Ś C I I N S T Y T U T U E T N O G R A F I I im. N . N . M I K Ł U C H O - M A K Ł A J A A K A D E M I I N A U K Z S R R W 1959 R O K U Rok 1959 zaznaczył się dla wszystkich ludzi radzieckich wydarzeniem o wiel­ kiej doniosłości historycznej. W roku tym odbył się w Moskwie X X I Zjazd K o ­ munistycznej Partii Związku Radzieckiego, który nakreślił program budowy komu­ nizmu w Z S R R , program niebywałego rozwoju ekonomicznego i kulturalnego. 2 3 V . D i ó s z e g i , A sdmdnhit emlehei a magyar nepi muveltsegben [Pozostałości szamanizmu w ludowej kulturze węgierskiej], Budapest 1958, ss. 472. Opuscula ethnologica memoriae Ludowi Biró sacra, Budapest 1959, ss. 472 [wydano też w jęz. niemieckim i angielskim]. 24 �404 KRONIKA I RECENZJE W przemówieniu I Sekretarza K P Z R N. S. Ohruszczowa, w wystąpieniach uczest­ ników Zjazdu oraz w przyjętych przez Zjazd postanowieniach zwrócono szczególną uwagę na perspektywy działalności naukowo-badawczej uczonych różnych dyscyplin, a w szczególności przedstawicieli nauk społecznych. Ekonomiści, filozofowie, hi­ storycy zostali wezwani do wnikliwego badania praw wyznaczających przejście od socjalizmu do komunizmu, do badania praw doświadczeń gospodarczego i kultu­ ralnego budownictwa Związku Radzieckiego, do przyjścia z p o m o c ą w wychowa­ niu ludu pracującego w duchu komunistycznym i do śmiałego rozpracowywania nowych problemów, mających znaczenie praktyczne, oraz do analizowania procesów zachodzących w św iecic kapitalistycznym, do demaskowania ideologii burżuazyjnej i do walki przeciw rewizjonizmowi o czystość marksizmu-leninizmu . Wykonanie tych zadań stało się powinnością wszystkich radzieckich uczonych-humanistów, a w tej liczbie i etnografów. Kierując się decyzjami X X I Zjazdu K P Z R , Instytut Etnografii im. N . N . M.ikłucho-Makłaja w ścisłej współpracy z innymi placówkami etnograficznymi opraco­ wał i przyjął w 1959 r. siedmioletni plan prac naukowo-badawczych. W omawianiu tego planu na Konferencji Koordynacyjnej, odbytej w czasie trwania sesji sprawo­ zdawczo-ekspedycyjnej, wzięło udział wielu uczonych z innych i n s t y t u t ó w i oddzia­ łów A N Z S R R , jak również z Akademii Nauk poszczególnych republik, uniwersy­ t e t ó w w Moskwie, Saratowie i Kazaniu oraz z muzeów i innych placówek naukowych. W przyjętej przez Konferencję rezolucji zwrócono szczególną uwagę na konieczność koordynacji pracy w zakresie podstawowych problemów wszystkich placówek etno­ graficznych, jak też na niezbędność ścisłej współpracy z innymi specjalistami z kręgu nauk społecznych. W y s u n i ę t e przez etnografów radzieckich problemy, które winny b y ć opracowane w planie siedmioletnim, zostały ujęte w 3 podstawowe kierunki: 1) procesy prze­ obrażeń systemu społecznego i kulturowego narodów Związku Radzieckiego w epoce rozwijającego się budownictwa komunizmu; 2) formowanie się narodowości i pro­ blemy narodowościowe; 3) pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz zagadnienie historii społeczeństwa pierwotnego. W obrębie problemów pierwszego kierunku czołowe miejsce zajmują badania: a) życia chłopstwa kołchozowego i robotników, b) stosunków rodzinno-bytowych narodów Z S R R , c) zamierania przeżytków religijnych i patriarchalnych. Badanie przeobrażeń socjalistycznych życia, kultury i warunków bytowych klasy robotni­ czej i inteligencji należy już do tradycyjnego programu etnografów radzieckich. W epoce rozwijającego się budownictwa komunizmu badanie przeobrażeń socjali­ stycznych nabiera szczególnego znaczenia . W wyniku badań nad warunkami bytowymi chłopstwa kołchozowego i robot­ ników zostaną w n a d c h o d z ą c y m siedmioleciu napisane monografia uogólniająca, jak np. Współczesny byt kołchoźników Z 8 KB i perspektywy jego dalszego przekształ­ cania się na drodze do komunizmu (CoepeMennuu 6urn KOJITOZHUKOS CCCP U nepcneumueu eeo gaM,neiimego upeoópaaoeuHUH na nyniu K. noMMynu3My), która sta­ nowić będzie uogólnienie wyników badań etnograficznych, prowadzonych w , r ó ż n y c h regionach kraju. r 1 2 1 H . C . X p y m, e B, O KonmpojibHux •ąuijjpax paseumun napodtioso xo3xńcmea HU 1959-1965 sodu, Moskwa 1958, s. 67; ,, KoMMymicr", 1959, nr 2, s. 13. C . I I . T O J I C T O B , HeKomopue npoójieMu 3miwapag3uHecKou naynu, [w.] Bonpocu cmpoumejibcmea KOMMynU3Ma e CCCP (Mamepuajibi Haynnou ceccuu OmdejieHua o6u^ecmeeHHux nayn AH CCCP), Moskwa 1959, s. 221 — 223. CCCP 2 �405 KRONIKA 1 RECENZJE Walka z przeżytkami religijnymi t k w i ą c y m i w świadomości ludzkiej jest jed­ nym z naczelnych zadań działalności polityczno-wychowawczej w epoce budownictwa komunistycznego. Nie jest więc przypadkiem, że do siedmioletniego planu pracy Instytutu Etnografii A N Z S R R została włączona praca zbiorowa Przeżytki religijne u narodów Ziviązku Radzieckiego i drogi ich przezwyciężania (Pe.tueuo3nbie nepeMcurnnu y napogoe CCCP u nymu ux npeodojieuua) oraz monografia Problemy rozwoju światopoglądu materialislyeznego i drogi zanikania przeżytków religijnych (IIpoćjiejubi paaeumuH MamepuajiucmunecKoeo Mupoeo33pcHun u nymu u33KueaHuu peJimuo3HO6bimoeux nepe'Mcum,Kon). W celu opracowania tych problemów, związanych ściśle z praktycznymi potrzebami budownictwa komunistycznego, zorganizowano w I n ­ stytucie Etnografii specjalną grupę badawczą historii religii i ateizmu. Już w 1959 r. Instytut wydal zbiór artykułów pt. Studia i materiały dotyczące pierwotnych wierzeń religijnych, pod redakcją S. A. Tokariewa i W . N . Czerniecowa . Wiecie 1959 r. Prezydium A N Z S R R zatwierdziło Zespołową ekspedycję badaw­ czą (pod kierownictwem Ł. N. Tierentiewej), strukturalnie związaną z Instytu­ tem Etnografii im. N. N . Mikłucho-Makłaja, powołaną do prowadzenia badań nad przeobrażeniami społeczno-bytowymi i kulturalnymi u narodów Związku Radziec­ kiego w epoce przejścia od socjalizmu do komunizmu. W 1959 r. 18 zespołów tej ekspedycji przeprowadzało badania w zachodniej i centralnej części Związku R a ­ dzieckiego, na Syberii, Kaukazie, Uralu i na Dalekiej P ó ł n o c y , w Karelii, Kazach­ stanie, a także w innych regionach Z S R R . Uczestnicy tej Zespołowej ekspedycji badali kulturę i warunki bytowe robotników i kołchoźników. Tak na przykład ze­ spół Uralski, pod kierownictwem W. J . Krupiańskiej, zakończył w 1959 r. zbieranie materiałów w N i ż n y m Tagile i rejonach podmiejskich do monografii Kultura i byt robotników Niżnego Tagiłu (Kyjibmypa u óbim pa6o%ux Huwcnezo Taziuia), a zespół Kazachstański pod kierownictwem T . W. Staniukowicz przeprowadził badania w sowchozach, p o w s t a ł y c h na ziemiach świeżo wziętych pod uprawę. Specjalnemu tematowi — przeżytkom religijnym — zostały poświęcone prace zespołu Centralnego, kierowanego przez Gr. P . Sniesariewa. Materiały zebrane przez ten zespół w obłasti Gorkowskiej w rejonie Swietłojar-jezioro i rzeki Kerżenec doty­ czące b y ł y c h staroobrzędowców świadczą o s t a ł y m zanikaniu wyobrażeń religijnych u miejscowej ludności. Zespół Gr. S. Masłowej, działający na Syberii Zabajkalskiej, badał głównie daw­ nych, rosyjskich osadników Zabajkala i tzw. „Sybiraków". Natomiast zespół Jenisejski, kierowany przez W. A. Tugołukowa, zebrał materiały dotyczące współczesnej gospodarki, warunków bytu i kultury grupy chantyjskich E w e n k ó w oraz leśnych Eńców. Podstawowym zadaniem zespołów: Dagestańskiego, Adygejskiego i Karelskiego, kierowanych przez B . A . Kałojewa, J . S. Smirnową, W. N. Bielicer, było zbadanie procesów rozwoju narodowego u małych ludów i zanikanie u nich przeżytków re­ ligijnych. Poważnego wysiłku w zakresie badań nad współczesnością dokonały również inne ekspedycje Instytutu Etnografii. W związku z praktycznymi zadaniami bu­ downictwa socjalistycznego na Dalekiej P ó ł n o c y 5 zespołów Północnej ekspedycji (Tajmyrski, Północno-wschodni, Ewenkijski, Turuchański, Murmański) k o n t y n u o w a ł o w 1959 r. badania tradycyjnej wytwórczości domowej, cech szczególnych bytu oraz 3 3 uuu HccjiedoeaHua u Mamepuajibi no eonpocaM nepsoóbimnuz pejiueuo3Hbix l p o d r e d a k c j ą C. A. T o K a p e B a i B . H . IepHeu;oBa, Tpyjt,bi HHCTHTyTa <i>KM HM. I I . H . MHKJiyxo-MaKJiaa, t. 51, M o s k w a 1959, ss. 265, nlb. l'. eepoea- aTHorpa- �406 KRONIKA I RECENZJE rozwoju współczesnej kultury narodowej. Współczesny byt kołchoźników badany b y ł przez zespół E s t o ń s k i ekspedycji N a d b a ł t y c k i e j . W 1959 r., podobnie jak dawniej, różnorodną pod w z g l ę d e m tematyki i rozległą terytorialnie b y ł a praca Środkowoazjatyckiej ekspedycji etnograficznej, pod kierow­ nictwem T . A . Żdanko, i Chorezmskiej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej, kie­ rowanej przez S. P . Tołstowa. Problemami współczesności z a j m o w a ł y się 4 z e s p o ł y : Predgórny i Zarawszański (kier. B . C h . Karmyszewa) pracował w obłasti Samarkandskiej; zespół Turkmeński (kier. G. P . Wasiliewa) przeprowadzał badania penetracyjne, w wyniku których wybrano do badań stacjonarnych kołchoz „ K o m u n a " w obłasti Taszauzkiej Turkmeńskiej S R R ; zespół Karakałpakski (kier. T . A . Żdanko) badał warunki bytowe robotników korejskiego sowchozu „ R a s z u a n " i fabryki przetworów rybnych, znaj­ d u j ą c y c h s i ę w centralnej części delty Amu-darii. Prócz tego zespół Karakałpakski rozpoczął etnograficzne badania wśród chłopów kołchozu „ L e n i n i z m " Turtukulskiego rejonu Kara-Kałpakskiej A S R R . Grupa uczestników ekspedycji Środkowoazjatyc­ kiej razem z pracownikami Instytutu Historii A N Uzbeckiej S R R i Muzeum H i ­ storycznego badała U z b e k ó w - D u r m e n ó w , pracujących w sowchozie im. Kalinina w Tadżyckiej S R R . Tuwińska zespołowa ekspedycja archeologiczno-etnograficzna, kierowana przez Ł. P . Potapowa, poświęciła szczególnie wiele uwagi badaniu procesów komunistycz­ nego budownictwa wśród narodu tuwińskiego. Etnograficzny zespół Prucko-Dniestrzańskiej ekspedycji archeologiczno-etno­ graficznej (Instytut Archeologii, Instytut Etnografii i Mołdawski Oddział A N Z S R R — kierownik G. B . Fiedorów) zbierał w p o ł o ż o n y c h nad Prutem rejonach Mołdawii materiały do tematu Kultura i byt kołchoźników Mołdawskiej SRR (Kyjibmypa u 6um Kojixo3HUKoe Mo.ngaecKou CCP) — kierownik zespołu M. J . Sałmanowicz. 4 Instytut Etnografii A N Z S R R przygotował i oddał w 1959 r. do druku dwie interesujące prace, poświęcone problemom współczesności. Jest to zbiór prac pt. Współczesna gospodarka, kultura- i byt małych narodów Północy (Coepejnennoe xoanucmeo, Kyjibmypa u 6um Majiuz napogoe Ceeepa) i monografia Ł. N. Tierentiewej Chłopstwo kołchozowe Łotwy (Kojixo3Hoe Kpecmbimcmeo Jlameuu). Czołową pracę Instytutu stanowi wydawanie wielotomowej serii Narody świata (Hapogbi Mupa — ponad 15 t o m ó w ) . P o w y ż s z a praca winna b y ć zasadniczo ukończona w ciągu bieżącego siedmiolecia. Dotychczas wydano 7 t o m ó w , z czego 2: Narody Ameryki (Hapogu Ajnepum), w 1959 r. 6 4 Ukazał się już 3 tom, podający dawniejsze wyniki tej ekspedycji: MamepuaAbi u uccjiedoeamin no amnoepagSuu KapanajinaKoe, pod redakcją T . A. JKaaHKo, Mo­ skwa 1958, ss. 412, nlb. 2, tabl. X I X , w serii Tpyflti Xope3MCK0ił apxeonoro3THorpa$HMecKOń 3KcneflHii,HH pod redakcją C. n . ToncTOBa [Przyp. Red.]. W serii Hapodbi Mupa, pod redakcją C. n . ToncTOBa, ukazały się następujące tomy: Hapodbi Adipunu, pod redakcją j{. A. Ontneporre i H . H . noTexHHa, Moskwa 1954, ss. 731, nlb. 1; Hapodbi AecmpaMiu u Oneanuu, pod redakcją C. A. ToKapeBa i C. n . TwiCTOBa, Moskwa 1956, ss. 672; Hapodbi Cu6upu, pod redakcją M. T. JleBHHa i J l . n . noTanoBa, Moskwa —Leningrad 1956, ss. 1083, nlb. 1; Hapodu nepedHott Aauu, pod redakcją H . A. KncJiHKOBa i A. H . nepumna, Moskwa 1957, ss. 613, nlb. 2; Hapodbi AMepunu, t. 1, Ceeepnan Ajnepuna (6e3 MeKCHKii); pod redakcją A. B . E$HMOBa i C. A. TonapeBa, Moskwa 1959, ss. 670, nlb. 2; t. 2: IleHmpaJibuan u KMcnaH AjuepuKa, pod redakcją A. B . E^HMOBa i C . A. TonapeBa,- Moskwa 1959, ss. 672; Hapodbi Kaenaaa, t. 1, pod redakcją M. O. KocBeHa, Moskwa 1960, ss. 612. 5 �KRONIKA I RECENZJE 407 W bieżącym siedmioleciu Instytut Etnografii A N Z S E E kontynuuje badania nad zagadnieniem etnogenezy i kształtowania się narodowości, przygotowuje atlasy historyczno-etnograficzne (rosyjski, Azji środkowej i Kazachstanu, kaukaski, nad­ bałtycki), wydaje kolejne zeszyty „Zarysów Etnografii Ogólnej" (OiepKH oSnreft yTHorpaiŁHH) oraz Prac i Materiałów Ekspedycji Rosyjskiej, a także Ekspedycji Chorezmskiej i Nadbałtyckiej. D u ż e znaczenie teoretyczne mają badania procesów etnicznych u ludów zamiesz­ kujących Syberię (monografia pt. Historia etniczna Syberii północno-wschodniej — dniHunecnasi ucmopun ceeepo-eocmoKa Cuóupuu i in.) oraz D a l e k ą Północ, które w warunkach ustroju radzieckiego d o k o n a ł y przejścia do socjalizmu, pomijając nie tylko kapitalistyczne, ale i feudalne stadium rozwoju. W 1959 r. prowadzone b y ł y prace badawcze w zakresie etnogenezy i historii etnicznej na Czukotce i w Jakutii. Na Czukotce Kontynuowano pod kierownictwem M. G. Lewina prace wykopaliskowe w staroeskimoskim grobowcu w TJelenie. Uzy­ skany materiał rzuca interesujące światło na historyczne losy dawnych mieszkańców Azji północno-wschodniej. W Jakutii Instytut Etnografii zorganizował w 1959 r. wspólnie z Jakuckim Oddziałem A N Z S R R Jukagirską ekspedycję zespołową. W pracach jej wzięli udział nie tylko etnografowie, ale też archeolodzy, lingwiści, antropolodzy i histo­ rycy sztuki (I. S. Gurwicz, Z. W. Gogolew, A. I . Ł a p t i e w i in.). Zagadnienia etnogenezy i historii etnicznej objęte b y ł y też planem prac Tuwińskiej zespołowej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej. Badania zespołowe k o n t y n u o w a ł a ekspedycja N a d b a ł t y c k a . Zebrany został materiał d o t y c z ą c y kultury i w a r u n k ó w bytowych proletariatu wiejskiego i mało­ rolnego c h ł o p s t w a w burżuazyjnej Estonii oraz obustronnych powiązań kultural­ nych między narodem rosyjskim i estońskim. Zespół E s t o ń s k i badał prócz tego współ­ czesne warunki bytu kołchoźników. Zespół antropologiczny ekspedycji Nadbał­ tyckiej (kier. M. W. Witów) zakończył w 1959 r. badania t y p ó w fizycznych ludności Białoruskiej S R R i sąsiednich rejonów U S R R i R S F R R . Zespół paleoantropologiczny (kierownik W. P . Aleksiejew) zbierał w krajach n a d b a ł t y c k i c h materiały kraniologiczne. Uczestnicy ekspedycji Środkowoazjatyckiej i Chorezmskiej nagromadzili po­ ważne ilości materiałów do Atłasu historyczno-etnograficznego Azji Środkowej i Ka­ zachstanu. Tak na przykład w obłasti Taszauskiej i na Żana-Darii k o n t y n u o w a ł ba­ dania historii nawadniania zespół archeologiczno-topograficzny (kierownik B . W. Andrianow), natomiast w obłasti Chorezmskiej i w południowych rejonach K a r a Kałpakii kontynuowano badania budowli kultowych i obrzędów. Archeologiczne zespoły ekspedycji Chorezmskiej prowadziły badania przede wszystkim w Turtukulskim rejonie Kara-Kałpakckiej A S R R , w Chorezmskiej obłasti Uzbeckiej S R R i na południu Kzył-Ordinskiej obłasti Kazachskiej S R R . W T a ­ szauskiej obłasti Turkmeńskiej S R R prowadzone b y ł y penetracyjne badania zabyt­ ków średniowiecznych lewobrzeżnego Chorezmu. Etnograficzne prace ekspedycyjne lat ubiegłych znalazły częściowo wyraz w pra­ cach i zbiorach prac wydanych i przygotowanych do druku przez Instytut Etnografii A N Z S R R w 1959 r. Tak więc zostały wydane tomy 1 i 2 „Prac ekspedycji Nad­ b a ł t y c k i e j " (t. 1 — poświęcony badaniom etnograficznym i archeologicznym; t. 2 — antropologii etnicznej wschodniej części krajów nadbałtyckich), t. 4 „Prac ekspe­ dycji Chorezmskiej" (Ceramika Chorezmu — KepaMuna Xope3Ma), z. 1 i 2 „Materiałów �408 KRONIKA I RECENZJE ekspedycji Chorezmskiej" (w z. 1 odzwierciedlone są prace ekspedycji w latach 1954—1956; z. 2 zawiera monografię T . A. Trofimowej Starożytna ludność Chorezmu na podstawie danych paleoantropologii — Jlpeonee liacejienue Xope3Ma no dannuM najieoaumponojioauu), t. 2 i 3 „Prac ekspedycji Kirgiskiej" (t. 2 zawiera badania archeo­ logiczne, t. 3 — referaty i przyczynki wygłoszone na konferencji poświęconej etno­ genezie narodu kirgiskiego). Przygotowany jest do druku i złożony w wydawnic­ twie A N Z S R R t. 4 „Prac ekspedycji Kirgiskiej" oraz t. 1 „Prac ekspedycji Mordowskiej" i „Prace ekspedycji Tuwińskiej". W 1959 r. wydano zeszyty Azja poza granicami Związku Radzieckiego (3apyóewcnan Aaun) i Azjatycka część ZSRR (AauamcKaa, nacmb CCCP) z serii „Za­ rysy Etnografii Ogólnej", zaś dwa inne zeszyty tej serii — Europejska część ZSRR (Eeponeucnaa nacmb CCCP) i Europa poza granicami ZSRR {3apy6ewcHax Eepona) zostały oddane do druku. Poza tym wydawnictwo A N Z S R R przyjęło do druku pierwszy zeszyt Rosyjskiego atlasu historyczno-etnograficznego pt. Technika u/prawy roli (TexuuK,a 3CM.nege.nu;i). W serii „Prace Instytutu Etnografii" (Tpy;i,M MHCTHTyTa 8THorpa$Hn) opublikowano w 1959 t. monografię N. A. Kislakowa Rodzina i małżeństwo u Ta­ dżyków (Ce.Mbn u ópaK y mago-wuKoe) oraz E . M. Pieszczerewej Wytwórczość garncarska w Azji środkowej (Founapnoe npouseogcmeo Cpegneu Aauu). W tym samym roku w y s z ł a w oddzielnym wydaniu praca W . W . Bunaka Czaszka ludzka i stadia jej kształtowania się (*Jepen nejioeeKa u cmaguu eeo dtopMupoeauu.i). Poza tym wy­ dano Materiały I I Konferencji Archeologów i Etnografów Azji Środkowej (kon­ ferencja o d b y ł a się w 1956 r. w Stalinabadzie) i drugi tom zespołowy, do­ t y c z ą c y etnografii Azji środkowej, zawierający a r t y k u ł y z zakresu kultury mate­ rialnej. Plan siedmioletni Instytutu Etnografii A N Z S R R przewiduje kontynuowanie wydawania prac z zakresu historii etnografii ( W . F . Millera Historia Syberii — Mcrnopun Cu.6u.pu, Wybrane dzieła M. M. Kowalewskiego oraz D . N . Anuczina Szkice z historii rosyjskiej etnografii, folklorystyki i antropologii — Onepnu ucmopuu pyccKoii. smnozpacfiuu, d>ojibKJiopucmuKu u aHmponoAozuu). Rozpoczęto również prace wstępne nad zbiorem rozpraw krytycznych: Współczesne kierunki etnografii burżuazyjnej (C'oopeMeuHue menenun e 6yp3i?ya3Hoii amuoepagjuu). W zakresie badań nad społeczeństwem pierwotnym jednym z naczelnych zadań radzieckich etnografów w b i e ż ą c y m siedmioleciu jest opracowanie, w oparciu o ze­ brane dotychczas materiały, marksistowskiego studium, które by stanowiło uzupeł­ nienie dzieła F . Engelsa Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. W zakresie antropogenezy i antropologii etnicznej będą przygotowane w planie siedmioletnim dwa fundamentalne dzieła: Kopalne formy człekokształtnych i problemy antropogenezy (HcKonaeMue eoMunudu u npoójieMu amnponoaeHe3a) — wspóluie z na­ ukowo-badawczym Instytutem Antropologii P a ń s t w o w e g o Uniwersytetu Moskiew­ skiego, oraz Typy rasowe kuli ziemskiej (Pacoeue munu aejmoeo mapa). W planie tym wzięte są pod uwagę badania aktualnych problemów kształtowania się b u r ż u a z y j n y c h narodowości w krajach Azji i Ameryki Łacińskiej oraz walki na­ rodów kolonialnych przeciw uciskowi narodowościowo-ekonomicznemu i politycz­ nemu. Oprócz fundamentalnych prac uogólniających (Hapogoi juupa i inne) plan sied­ mioletni Instytutu Etnografii obejmuje prace dotyczące różnych zagadnień etno­ grafii innych narodów z obozu socjalistycznego, jak i krajów kapitalistycznych. Celem poznawania etnografii narodów sąsiedzkich pracownicy Instytutu Etnografii prze- �KRONIKA I RECENZJE 409 bywali w 1959 r. w szeregu państw (Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, N R D , R u ­ munia i in.). Z zakresu opracowywanej przez Instytut Etnografii tematyki zagranicznej wy­ szło w 1959 r. interesujące studium D . A. Olderogge Zachodni Sudan w XVI — XIX w. (Sanagnuu Cygan e XVI — XIX e.a.) oraz Zbiór prac dotyczących Afryki. W 1960 r. w Wydawnictwie A N Z S R R zamierza się w y d a ć : Zbiór prac dotyczących etnografii Azji wschodniej, Zbiór prac dotyczących etnografii Ameryki oraz zbiór d o k u m e n t ó w Arabskie źródła do historii Afryki na południe od Sahary w VII — X w. (Apa6cnue ucmonHUKu no ucmopuu Acfipunu matcnee Caxapu e VII — X e. «.) pod redakcją D . A. Olderogge. W wydawnictwie słowników narodowych i obcokrajowych dru­ kuje się słowniki j ę z y k ó w afrykańskich: hausa i swahili. W 1959 r. została wydana Mapa narodów Chin, Mongolskiej Republiki Ludowej i Korei (autor S. I . Bruk) i Mapa narodów Indochin (autor S. I . B r u k ) ; w G-łównym Urzędzie Geodezji i Kartografii sporządza się także Mapy narodów Bliskiego Wschodu (autor S. I . Bruk) i Mapy narodów Afryki (autor B . W. Andrianow). W 1960 r. ukaże się w dużej skali mapa Narody świata. Mapy te sporządzono n o w ą metodą, opraco­ w a n ą przez sekcję kartografii etnicznej i statystyki (osobno dołączone są do nich objaśnienia). Pracownicy sekcji kartografii etnicznej i statystyki opracują do druku w b i e ż ą c y m siedmioleciu mapy innych rejonów globu ziemskiego, jak również Atlas narodów świata, który będzie stanowił zamknięcie serii. W 1959 r. wychodziły jak i poprzednio regularnie periodyczne wydawnictwa Instytutu. Wydano wszystkie 6 numerów czasopisma „CoBeTCKan 3 T H 0 r p a r { ) H H " i dwa zeszyty „Krótkich K o m u n i k a t ó w " (KpaTKire COOSIUCHHH, t. 31 i 32 , a do teki wydawnictwa A N Z S R R oddane zostały dwa kolejne zeszyty „Krótkich K o ­ m u n i k a t ó w " i kolejny tom „Prac Muzeum Antropologii i Etnografii" (Tpyflti My6 aea A H T p o n o J i o r i ™ H 3TH0rpa<t>Hn, t. 20). Muzeum Antropologii i Etnografii przy Instytucie Etnografii A N Z S R R (Lenin­ grad) dokonało w 1959 r. poważnej pracy ekspozycyjnej i kulturalno-masowej. Pod kierownictwem doktora nauk historycznych D . A. Olderogge otwarta została w Mu­ zeum nowa wystawa, ukazująca kulturę i życie narodów Abisynii (przedmioty kultuTy materialnej, unikaty malarstwa etiopskiego i i n . ) . W Leningradzie i okolicz­ nych miastach Muzeum zorganizowało 7 wystaw objazdowych na tematy: „ N a u k a i religia o pochodzeniu człowieka", „Pochodzenie religii" (wspólnie z Muzeum historii religii i ateizmu), „Sztuka stosowana Chin, Japonii, Indii, Indonezji", „ N a r o d y Indii" . Szeroki zakres tematyki planu siedmioletniego w dziedzinie etnografii, aktual­ ność jego podstawowych problemów, w szystkó to wymaga w obecnym czasie dal­ szego rozwoju koordynacji w pracach poszczególnych placówek etnograficznych Związku Radzieckiego. W 1959 r. ciekawe badania w zakresie wymienionej tematyki przeprowadzili etnografowie Ukrainy i Białorusi, Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu, republik środkowoazjatyckich, P o w o ł ż a i innych rejonów kraju. Oddziały A N Z S R R , Akademie Nauk poszczególnych Tepublik, a także inne placówki naukowe w y d a ł y w 1959 r. szereg cennych prac etnograficznych . 7 8 r 9 6 „KpaTKHe cooSmeHHH", t. 31:1959, ss. 87, nlb. 1; t. 32, ss. 138, nlb. 1. W lipcu 1959 r. w y s t a w ę zwiedził z d u ż y m zainteresowaniem cesarz Abisynii Haile Selassie I . Muzeum i wystawy zwiedziło w 1959 r. blisko pół miliona osób. W artykule niniejszym przedstawione są tylko rezultaty pracy Instytutu Etnografii A N Z S R R . Wielostronna działalność etnografów innych naukowych placówek może się stać tematem odrębnego artykułu. 7 8 9 �410 KRONIKA I RECENZJE Rozszerza się naukowa współpraca radzieckich etnografów z zagranicznymi uczonymi. Obecnie niektórzy spośród uczonych obcych biorą udział w opracowywa­ niu tomu Narody Europy środkowej i południowo-wschodniej (seria Hapodu Mupa). PTzed Tadzieckimi etnografami stoją obecnie zadania pierwszorzędnej wagi (badania współczesności, etnogenezy i historii etnicznej, walka z burżuazyjną ideo­ logią i in.). Istnieją wszelkie podstawy do tego, by sądzić, iż wszystkie te żądania będą w bieżącym siedmioleciu wykonane. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krako wie Olga Ganekaja (Moskwa) Tłum. z ros. D . Tucewicz „ C O B E T C K A H L»T K O I T A<1>11 SI", 1940-1959. „Sowietskaja Etnografia", wydawana przez Instytut Etnografii Akademii Nauk Z S R R , jest niejako oficjalnym organem radzieckiej etnografii, a przez długie lata była też jedynym czasopismem etnograficznym w Z S R R . Publikowane w niej prace i sprawozdania przedstawiają w zasadzie aktualny obraz radzieckiej etnografii, dają wyraz określonej polityce badawczej i wydawniczej Instytutu Etnografii A N jako najważniejszej placówki etnograficznej w Z S R R , a w pewnej mierze także placówek pomniejszych. Jest zatem c z o ł o w y m czasopismem etnograficznym nie tylko w Z S R R , lecz również w krajach socjalistycznych, a także w etnografii światowej. Z tych to p o w o d ó w opracowanie przeglądu recenzyjnego , , S E " nie jest zadaniem ł a t w y m . Dokładna, merytoryczna ocena tego czasopisma b y ł a b y niemal równo­ znaczna z dokonaniem oceny podstawowego dorobku radzieckiej etnografii; pod­ jęcie takiego zadania nie leży oczywiście w granicach możliwości autora oraz zakrasu tego przeglądu. Chodzić tu będzie przede wszystkim o przedstawienie działalności omawianego czasopisma na tle rozwoju i dorobku radzieckiej etnografii, ze szcze­ g ó l n y m położeniem nacisku na rolę jego w propagowaniu określonych kierunków prac badawczych, w omawianiu podstawowych problemów teoretycznych i metodo­ logicznych, w wymianie doświadczeń i poglądów oraz w informowaniu o bieżących zagadnieniach radzieckiej i obcej etnografii. Te sprawy bowiem mają w czasopiśmie tego typu, co , , S E " , szczególne znaczenie obok publikacji artykułów opisowych, materiałów, recenzji itp. Omówienie niniejsze obejmuje lata powojenne od 1946 r. Najpierw kilka danych ogólnych. „Sowietskaja Etnografia" ukazywała się do 1956 r. co kwartał, później co 2 miesiące, przy czym punktualność, z jaką dru­ kowane są poszczególne numery, zasługuje naprawdę na podkreślenie. N a k ł a d jej wynosił w 1946 r. 3000 egzemplarzy, później obniżył się i w y k a z y w a ł tendencje do zmian w granicach od 1900 do 2850 egz.; w 1959 r. wynosił 1950 egz. Objętość poszczególnych numerów wynosi w ostatnich latach przeciętnie niecałe 200 stron, rzadko odbiegając od tej normy. Przez dłuższy czas stawki autorskie wypłacane przez „ S E " b y ł y niższe niż w innych czasopismach wydawanych przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R . Czasopismo drukowane jest na dobrym papierze, ma trochę zbity, utrudniający czytanie układ wierszy. Reprodukcje fotograficzne, dawniej raczej słabe, poprawiły się na ogół z biegiem czasu. Cena 1 egzemplarza dość wysoka, wy­ nosi 18 rubli. Drukowane jest przez Wydawnictwo Akademii Nauk Z S R R . Kolegium redakcyjne „Sowietskiej Etnografii" składało się w 1946 r. z siedmiu członków, a od 1957 r. z szesnastu. Redaktorem naczelnym pozostawał przez cały czas dyrektor Instytutu Etnografii, członek korespondent Akademii Nauk Z S R R S. P . Tołstow. Prócz niego w 1. 1946—1947 w skład kolegium redakcyjnego wcho- �411 KRONIKA 1 RECENZJE dzili M, G. Lewin jako zastępca redaktora naczelnego, A. D . Udalcow, N. I . Kislakow, M. O. Koswien, P . I . Kusznier, N. N. Stiepanow, zaś od 1948 r. jeszcze Ł. P. Potapow. W 1949 r. skład kolegium uległ poważniejszej zmianie: zastępcą redaktora nacz. został I . I . Potiechin, odeszli Udalcow, Kislakow i Stiepanow, a na ich miej­ sce przybyli S. A. Tokariew, W. I . Cziczerow (zmarł w 1958 r.) i Ł . P . Potapow. W 1957 r. kolegium zostało znacznie rozszerzone i obecnie w skład jego w c h o d z ą : S. P . Tołstow, A. W . Jefimow (z-ca redaktora naczelnego), N . A. Baskakow, G-. F . Debec, M. O. Koswien, P . I Kusznier, M. G . Lewin, Ł. P . Potapow, I . I . Potiechin, J . J . Rogiński, akademik M. F . Rylski, W . K . Sokołowa, G-. G-. Stratanowicz, S. A. Tokariew, W . N . Czerniecow oraz O. A. Korbę jako sekretarz odpowiedzialny. Do 1956 r. kolegium składało się w zasadzie z samych etnografów, po rozszerzeniu jego składu weszło doń paru przedstawicieli innych dyscyplin (antropologowie, historycy). „Sowietskaja Etnografia" podzielona jest na działy, k t ó r y c h ilość, układ i ty­ t u ł y prawie nie, uległy zmianom na przestrzeni omawianego czasu. D l a łatwiejszego zapoznania się z nimi niech posłuży poniższe zestawienie. Ilość wydanych pozycji w latach 1946 1947 1948 Działy _ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. A r t y k u ł y wstępne, ogólne, okolicznościowe Zagadnienia ogólnej etnografii i antropologii Zagadnienia etnogenezy i etnografii historycznej . . . Materiały i studia z zakresu etnografii i antropologii Z S R R Materiały i studia z zakresu etnografii i antropologii krajów obcych Historia etnografii i antropologii Dyskusje i oceny Narody świata (materiały informacyjne) Sprawozdania, informacje, referaty Kronika K r y t y k a i bibliografia a) artykuły krytyczne i przeglądy b) ogólna etnografia i antropologia c) etnogeneza i historia etnografii d) narody Z S R R e) narody E u r o p y f) kraje demokracji ludowej g) narody Azji h) narody Afryki i) narody Ameryki j) narody Australii i Oceanii 1 4 6 12 16 1 8 18 17 3 3 6 19 1 5 — — 8 28 56 6 6 1 9 1 5 5 7 11 5 8 4 — — 8 36 71 7 5 3 16 5 5 12 3 9 5 4 3 — 9 30 40 6 6 3 12 2 3 — 3 4 1 1957 1958 1959 12. L i s t y do redakcji (w latach 1949 — 1959) Lata Działy 1949 1 2 3 1 4 4 1950 7 3 10 1951 4 3 4 1952 3 4 10 1953 2 2 1954 4 5 1955 2 6 3 1956 5 3 5 2 Do 1950 r. pt. „Słowianie południowi i zachodni". 3 3 10 3 8 4 3 7 8 2 6 �412 KRONIKA I RECENZJE L a t a Działy 1949 1950 19.51 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 18 5 6 16 4 5 12 11 3 ll — — 10 30 37 7 6 11 22 38 2 1 12 23 30 5 — 14 15 38 6 3 11 7 4 2 1 10 28 37 4 3 14 8 5 1 2 3 24 31 2 2 11 14 2 2 — 16 11 38 3 3 (1 e f 17 19 14 18 1 2 3 1 1 1 15 1 2 4 5 3 2 19 9 2 1 3 1 16 1 1 2 5 2 1 20 — — — — g h i 21 2 1 3 2 4 3 9 12 4 8 6 18 22 60 5 3 1 21 3 12 10 1 — 11 6 3 8 3 10 19 33 3 2 17 16 2 — — 13 7 7 5 4 5 6 7 8 9 10 11 a b 2 — ] 13 22 56 — 4 3 Vi j — — 3 7 1 4 — 7 1 3 — 2 1 3 4 4 — — 7 4 10 4 11 2 8 7 — — 11 31 50 2 7 24 3 — — — — Jak wynika z powyższego przeglądu, „Sowietskaja Etnografia" ma do spełnie­ nia zadania bardzo wielostronne i dlatego niełatwe. Ścisłe powiązanie z Instytutem Etnografii A N Z S R R spowodowało, że krąg współpracowników tego czasopisma składał się w pierwszych latach powojennych głównie (ok. / , a nawet więcej) spo­ śród pracowników tego Instytutu, potem rozszerzył się nieco, obejmując więcej pra­ cowników innych ośrodków naukowych. We wszystkich rocznikach przeważają przy tym zdecydowanie autorzy z Moskwy i Leningradu, bo np. w 1958 r. na 153 po­ zycje wydrukowane w „Sowietskiej Etnografii" aż w 126 wypadkach autorami ich byli etnografowie z tych dwóch miast, zresztą najsilniejszych ośrodków etnograficz­ nych w Z S R R . Ten niekorzystny w zasadzie stan rzeczy nie uległ na przestrzeni oma­ wianego czasu zmianie mimo dość ostrej krytyki, z jaką spotkał się na początku 1953 r. ze strony W y d z i a ł u Historii i Filozofii A N Z S R R . Ma to związek ze s ł a b y m stosunkowo kontaktem omawianego czasopisma z terenowymi placówkami etnogra­ ficznymi, co również, mimo wspomnianej krytyki, nie uległo większej zmianie. Przez bliską więź „Sowietskiej Etnografii" z kierownictwem Instytutu Etnografii A N znalazła w niej za to odbicie cała problematyka Instytutu, p o c z ą w s z y od zagadnień programowych aż po szczegóły organizacyjne. Zamieszczane przez „Sowietską Etnografię" prace dotyczące zadań etnografii radzieckiej i jej kierunków badawczych pisane b y ł y wyłącznie przez członków ko­ legium, związanych równocześnie z kierownictwem Instytutu Etnografii. Pierwszy z interesujących nas artykułów, napisany przez S. P . Tołstowa, nosił t y t u ł Etnografia ^ współczesność . Autor stwierdza istnienie wyraźnie ukształtowanej radzieckiej 2 3 5 6 2 W t y m 7 artykułów d o t y c z ą c y c h metodyki badań etnograficznych. Pod t y t u ł e m „Archeologia i antropologia". Od 1957 r. połączone z działem „Kraje demokracji ludowej". 3a mecHoe compydnunecmeo Bmaoepagjoe u ucmopuKoe, , , C 9 " , 1953, nr 3, s. 3 — 8 ; A. l e p i i i H l i , Oócyotcdenue paóomu otcypnajia „CoeemcKaa 9mHospag5un" e Bmpo OmdejienuH Hcmopuu u 0ujiocog5uu AH CCCP, , , C 9 " , 1953, nr 3, s. 191—196. 3 1 5 T 6 C. n . T O J I C T O B , dmuozpacpua u coepeMeunocmb, , , C 9 " , 1946, nr 1, s. 3—11. �KRONIKA I 413 RECENZJE szkoły etnograficznej, traktującej etnografię jako naukę wyraźnie historyczną. Jako najbardziej istotne aktualnie wysuwa autor dwa kierunki badawcze. Pierwszy z nich obejmuje szeroko pomyślane badania nad etnogenezą, zwłaszcza Słowian, i nad kształ­ towaniem się w s p ó ł c z e s n y c h narodów. Autor podkreślił jego szczególne znaczenie w walce z zafałszowaniami rasistowskimi i nacjonalistycznymi niektórych szkół etnografii burżuazyjnej, zwłaszcza niemieckiej. Drugi kierunek to badania nad radziecką współczesnością, obejmujące szeroki wachlarz problemów związanych z przechodze­ niem społeczeństwa radzieckiego do ustroju bezklasowego. Program ten w ciągu najbliższych lat znalazł dość nierównomierne odbicie w „ S E " , najbardziej zaś wyraź­ nie z a z n a c z y ł się w dziedzinie badań etnogenetycznych. Pojawiło się m. in. szereg prac d o t y c z ą c y c h periodyzacji społeczeństwa pierwotnego , najdawniejszych źródeł historycznych d o t y c z ą c y c h S ł o w i a n i in. Działalność naukowa etnografów radzieckich w pierwszych latach powojennych została jednak dość surowo oceniona przez E a d ę N a u k o w ą I . E . pod koniec 1948 r . , co pośrednio dotyczyło także publikacji zawartych w „ S E " . Wskazywano też na fakt, że do redakcji tego czasopisma n a p ł y w a j ą prace czysto opisowe. W tym samym numerze S. P . Tołstow podkreślił wyraźniej, że etnografia „musi odpowiadać na py­ tania, jakie stawia praktyka budownictwa socjalistycznego w naszym kraju", i pod­ dał krytyce ograniczanie się poszczególnych autorów ogłoszonych w „ S E " prac do opisowego tylko przedstawiania badanych p r o b l e m ó w . Doniosłość badań etno­ graficznych nad k s z t a ł t o w a n i e m się kultur narodowych omówił w interesującym artykule I . I . Potiechin oraz P. I . K u s z n i e r . , Od 1949 r. nastąpił też wyraźniejszy zwrot w kierunku badań nad radziecką współczesnością, w szczególności nad przeobrażaniem się życia i kultury chłopstwa kołchozowego i robotników oraz małych narodów i ludów zamieszkujących Związek Radziecki. Poza sprawozdaniami z badań pierwsze opracowania tych zagadnień zaczęły się pojawiać w „ S E " dopiero w 1951 r. W tym samym czasie nastąpiło bardzo ważne wydarzenie w dziejach radzieckiej etnografii — pierwsza po 12 latach ogólna konferencja radzieckich etnografów, która o d b y ł a się w Moskwie w dniach 23 I — 3 IT 1951 r. W rezolucji z tej konferencji podkreślona została „organizująca kierująca rola czasopisma »SE« w rozwoju i umacnianiu radzieckiej szkoły etno7 8 e 10 11 12 C. I I . T o j i c r o n , K eonpocy o nepuoduaaąuu ucmopuu nepeoóumHoeo oóiąecmea, , , C 9 " , 1946, n r 1, s. 25 — 30; fl. H . P o r i i H C K H i t , TlpoucxooKdenue coepeMennoeo HejioeeKa u mcopua ,,nojiuuenmpu3Ma", , , C 3 " , 1947, nr 1, s. 3—12; M. O. K o c B e H , M3 ucmopuu npoójieMbi Mampuapxama, , , C 9 " , 1946, nr 1, s. 31 — 58; M. Y. JleB H H , ripoÓMMa nuzMeee e anmponojiozuu u arnnmpadiuu, , , C 9 " , 1946, nr 2, s. 17 — 28; JL A. O JI b ¡1 e p o r r e, Ha ucmopuu ceMbu u oparta, , , C 9 " , 1948, nr 1, s. 13— 29 i i n . A. JL y A a JI t n o B, OcHoenue eonpocu amnoseneaa cjiaenn, ,,C9",1947, C6opHJiK CTaTelł V I - - V I I , s. 3 13; t e n ż e , IJjieMcua eeponeiicnou CapMamuu II e. n. a., , , C 9 " , 1946, nr 2, s. 41 50; B . B . O r p y B e , Apuucnan npoójieMa, „Cd", 1947, C6opHHK CTaTCń V I V I I , s. 1 1 7 - 1 2 4 ; M. I I . T w x o M H p o B , npoucxootcdeHUe na3eaHuii „Pycb" u „PycettaH jej,uin", „Ci)", 1947, C f i o p H H K CTSTeń V I - V I I , s. 60— 80; II. 11. T p t i T H K O B , Aninu u Pya>, „CO", 1947, nr 4, s. 71 83 i in. T. A. J K f l a H K o , Oócywcdenue itayHHo-uccjiedoeamejibcKou paóotnu Hncmumyma Drniwepatfuu AH CCCP, , , C 9 " , 1949, nr 1, s. 1 6 3 - 1 7 5 . C. I I . T O J I C T O B , B. H. Jleuun u aKmyajibnue npoójieMbi amnozpagluu, , , C 9 " , 1949, nr 1, s. 3 - 1 7 . H . H. II o T 6 x H H, 3adatu 6op6u c KocMonoAumuaMoM e amnozpagSuu, , , C 9 " , 1949, nr 2, s. 7 — 26. Rozprawa ta była przedmiotem dwudniowej dyskusji Rady Naukowej Instytutu Etnografii A N Z S R R ; patrz sprawozdanie w t y m ż e numerze „C9", s. 1 7 0 - 1 7 7 . I I . H . K y n i H e p ( K n u m e B ) , Yienue Cmajiuna o uauuu u naąuoHajibnou nyjibmype u ezo 3naHenue djin amnozparfiuu, , , C 9 " , 1949, n r 4, s. 3 — 19. 7 8 9 10 1 1 1 2 �414 KRONIKA I RECENZJE 13 graficznej" , a S. P . Tołstow wezwał uczestników konferencji do szerokiej dyskusji na łamach , , S E " nad g ł ó w n y m i problemami i zadaniami radzieckiej etnografii. Niewątpliwie pod w p ł y w e m wspomnianej konferencji ukazało się w okresie 1951 — 1953 szereg artykułów, przede wszystkim dyskusyjnych, o m a w i a j ą c y c h pro­ blemy badania współczesności, zwłaszcza zaś chłopstwa kołchozowego. Punktem wyjścia był tu opracowany przez N. I . Worobiewa Program zbierania materiałów przedstawiających współczesne życie wsi kołchozowej i historię jej kształtowania się u narodowości środkowego Powołża . W związku z wydrukowaniem tego programu pojawił się w omawianym czasopiśmie, jedyny zresztą raz, nowy osobny dział pt. „Programy i materiały metodyczne". W n a s t ę p n y m roku artykuły dotyczące me­ todycznych problemów badawczych zamieszczane już b y ł y w dziale „ D y s k u s j e i oceny". W 1953 r. ukazało się znowu kilka programowych artykułów, omawia­ jących aktualne zadania badawcze radzieckiej etnografii i formy ich realizacji. Inte­ resujące jest szczególnie silne podkreślenie w tym czasie konieczności nawiązania bezpośredniej współpracy w badaniach nad konkretnymi problemami współczesnego życia i kultury narodów Związku Radzieckiego między etnografami a historykami i ekonomistami oraz potępienie tendencji do „uniwersalizmu etnograficznego", wy­ stępujących u niektórych etnografów. W dokonanej z początkiem 1953 r. ocenie działalności „ S E " stwierdzono m. in., że wprawdzie czasopismo to opublikowało w okresie 1948 — 1952 około 20 artykułów poświęconych radzieckiej współczesności, lecz artykuły te na ogół b y ł y słabe teoretycznie, a eo gorsza, zainicjowana w 1952 r. dyskusja o metodach badawczych również wykazała słaby poziom teoretyczny' . Redakcja została skrytykowana za brak inicjatywy w nawiązywaniu współpracy z dyscyplinami pokrewnymi, zwłaszcza z historią. W n a s t ę p n y c h latach nie m o ż n a jednak dostrzec wyraźniejszych zmian w kierunku przedstawionych redakcji zaleceń. W 1956 r. odbyła się kolejna krajowa konferencja radzieckich etnografów, która dokonała podsumowania osiągnięć 5-lecia, jakie upłynęło od poprzedniej konferencji, i sformułowała szereg postulatów na przyszłość. Nawiązując do świeżych uchwał X X Zjazdu K P Z R redakcja „Sowietskiej Etnografii" dokonała już wcześniej krytycznej oceny przeszłości, stwierdzając w artykule w s t ę p n y m 1 numeru z 1956 r., że „należy zdecydowanie skończyć z talmudyzmem" i dążyć do wykrywania prawidłowości w oparciu o „wszechstronne opanowanie f a k t ó w " ' . Zamieszczone w związku z kon­ ferencją artykuły i sprawozdania wyraźnie podkreślają konieczność ścisłego powią­ zania badań etnograficznych z potrzebami budownictwa komunistycznego w Z S R R . Po blisko 3-letniej przerwie ukazały się znowu w „Sowietskiej Etnografii" (1958, nr 5; 1959, nr 2 i 3) trzy zasadnicze artykuły poświęcone zadaniom etnografii wobec aktualnych zadań budownictwa komunistycznego w Z S R R , w oparciu o uchwały X X I Zjazdu K P Z R . W związku z tymi zadaniami plan Instytutu Etnografii na 14 1 6 6 1 1 8 13 9ntHogpag5uHecKoe coeeufanue 1951 aoda, * , C 9 " , 1951, nr 2, s. 221—230, oraz rezolucja tej konferencji, s. 231 — 234. H . H . B 6 p o 6 e B , IIpospaMMa djia cóopa Mamepuajioe no U3yneHuw coepeMenHOZO 6uma KOMO3HOU depeeuu u ucmopuu ezo giopMupoeaHun y napodnocmeu Cpednezo IIoeojiMCbH, „ C 9 " , 1951, nr 4, s. 180—198. II e p III H n,, op. cit. 1 1 15 1 6 I I e p I I I H n;, op. cit., s. 192. K amHospagjuuecKOMy coeeiąaHUio 1956 eoda, , , C 9 " , 1956, nr 1, s. 3 — 8. Teopemunecnue npoójieMu cmpoumejibcmea K0MMynu3Ma e CCCP u sadami coeemcKUcc amnoepagioe, ,,C9", 1958, nr 5, • s. 8—16; Bejiunecmeeunaii npoepaMMa cmpoumejibcmea K0MMyHU3Ma u 3adanu amnoapagioe, , , C 9 " , 1959, nr 2, s. 3 — 9; OcnoeHbie npoójieMbi 9mHoepag5uHecKux uccjiedosanuu e meicytąeju ceMujiemuu, ,,C9", 1959, 1 7 18 nr 3, s. 3—10. �415 KRONIKA I RECENZJE najbliższe 7-lecie przewiduje 3 podstawowe kierunki b a d a ń : a) procesy zmian w ż y ­ ciu i kulturze narodów Z S E R w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; b) kształtowanie się narodowości socjalistycznych oraz drogi rozwoju m a ł y c h naro­ dów i grup etnicznych w Z S R R ; c) pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz za­ gadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. Plan ten uwzględnia współpracę z dyscyplinami pokrewnymi (archeologia, antropologia, historia, j ę z y k o z n a w s t w o , ekonomia i in.), m. in. przez tworzenie mieszanych ekip badawczych . Zwraca się także u w a g ę na konieczność lepszego opracowania metodyki badań etnograficznych w s p ó ł c z e s n y c h narodów i klas oraz na konieczność zreorganizowania dotychczasowych metod pracy. W dziedzinie teoretycznej podniesiono konieczność nasilenia walki z rewizjonizmem w etnografii . Na podstawie opublikowanych w „Sowietskiej Etnografii" artykułów progra­ mowych m o ż n a się więc dobrze zorientować w ogólnych założeniach teoretycznych i w programie badawczym radzieckiej szkoły etnograficznej. W ciągu lat powojen­ nych ugruntowały się trzy podstawowe kierunki badawcze w radzieckiej etnografii, tj. badania nad społeczeństwem pierwotnym i etnogenezą narodów Związku R a ­ dzieckiego, a t a k ż e Słowian w ogóle, badania nad przeobrażeniami życia i kultury klasy robotniczej i chłopstwa w Z S R R oraz badania nad kształtowaniem się i kon­ solidacją narodów socjalistycznych w Z S R R , a także nad kształtowaniem się na­ rodów w krajach kolonialnych. Metodologiczne podstawy radzieckiej szkoły etno­ graficznej nie znalazły jednakże wystarczającego odzwierciedlenia na łamach „So­ wietskiej Etnografii", co jednak w pewnej mierze jest odbiciem aktualnego stanu prac nad tym zagadnieniem w radzieckiej etnografii, jak o tym świadczy szereg artykułów i s p r a w o z d a ń . Po wspomnianych w y ż e j artykułach dyskusyjnych o metodach badania nad wsią kołchozową ukazał się w 1956 r. interesujący re­ ferat zespołowy (wygłoszony na konferencji etnograficznej w 1956 r.), informujący 0 organizacji radzieckich badań terenowych oraz niektórych problemach metodycz­ nych tych badań. Autorzy jego stwierdzają, że „dawno już dojrzała konieczność regularnego wymieniania doświadczeń p ł y n ą c y c h z badań terenowych... tak w zakre­ sie zagadnień o g ó l n y c h , jak i w zastosowaniu do różnych obszarów naszego kraju 1 różnych n a r o d ó w " . Mimo jednakże u p ł y w u trzech lat od tego czasu ukazał się w „ S E " tylko jeden artykuł o m a w i a j ą c y metodologię badań terenowych, ale jego autorka w y k a z a ł a słabą znajomość przedmiotu . Sporo interesujących ogólniejszych uwag metodologicznych rozrzuconych jest natomiast po pracach i sprawozdaniach d o t y c z ą c y c h różnych konkretnych problemów, jak np. w artykułach dyskusyjnych opublikowanych przez „Sowietską Etnografię" w 1958 r., zwłaszcza w y w o ł a n y c h rozprawą A . A. Popowa *; 19 20 21 22 23 2 1 9 OcHoeiiue 20 BejiimecmeeHHaa npoepaMMa... Patrz przypisy 13 i 17 oraz 18. T . A. }K # a H K o , B . K ) . K p y n H H C K a n , J I . IT. T e p e H i t e s a , 2 1 2 2 HU3auuu u Memodune npoójiejuu... nojieeux s. 2 4 - 3 4 . F . C. M H T a H, Ilpunąunu 1957, nr 4, s. 2 4 - 3 0 . 2 3 2 4 amHoapag)uvecKux u Memod uccjiedoeanuu, nojieeoil amnoepadJuHecKoil ,',C9", 06 1956, paóomu, opeanr 3, ,,C9", A. A . I I o n o B, nepeoKumKU dpeenui dopejiueuo3Hux eo33peHuii dojizanoe na npupody, , , C 9 " , 1958, nr 2, s. 77 — 99; M. H . III a X H o B H i , O ,,ncuxoanajiumuveCKOM Memode" usynenua nepeoóbinwou pejiueuu (no noeody cmambu A. A. Ilonoea), , , C 9 " , 1958, nr 5, s. 71 — 76; B . I I I a p e B C K a H , O MemodojiosuiecKou u mepjuunojtozunecKOu nymanuąe e eonpocax nepeoóbimnoeo Mbitujienua (no noeody cmambu A. A. Ilo­ noea), „ C 9 " , 1958, nr 6, s. 61 — 75. �416 KRONIKA I RECENZJE Nie lepiej, a może nawet jeszcze mniej korzystnie, przedstawia się sprawa publikowania w „Sowietskiej Etnografii" rozpTaw mających na celu wyprowadzanie wniosków uogólniających i prób budowania teorii pewnych zjawisk w oparciu o kon­ kretne badania nad współczesnością. N a tym odcinku jest to również odbicie pew­ nych szerszych niedociągnięć, które zostały poddane krytyce m. in. ostatnio na przeprowadzonej w czerwcu 1958 r. ocenie podręcznika etnografii Z S R R , opra­ cowanego przez S. A. Tokariewa . Można tu jednak wymienić interesujący artykuł P. I . Kuszniera 0 niektórych procesach zachodzących we współczesnej rodzinie koł­ chozowej . Niewątpliwie korzystniej przedstawia się omawiane zagadnienie w dziale o b e j m u j ą c y m rozprawy z zakresu etnogenezy, w k t ó r y m pojawiło się sporo intere­ sujących artykułów. M.in. w latach 1946—1952 ukazało się kilka rozpraw i artykułów polemicznych w sprawie periodyzacji historii społeczeństwa pierwotnego, rozprawa o terytorium i granicach etnicznych i in. Nie brak było również artykułów omawia­ jących ogólniejsze problemy teoretyczno-badawcze, jak np. rozprawa S. W . Iwa­ nowa Ornament ludowy jako źródło historyczne *. Z zagadnieniami teoretycznymi i metodologicznymi związany jest ściśle otwo­ rzony w 1951 r. dział dyskusji i ocen. Po znacznym nasileniu artykułów dyskusyj­ nych w okresie 1951 — 1953 nastąpiła jednak później przez parę lat stagnacja tego działu, który ożywił się ponownie w 1958 r., przynosząc 8 artykułów, w t y m 3 do­ tyczące metod badania religii pierwotnej. Najbardziej obszerny jest w „Sowietskiej Etnografii" dział studiów i materiałów odnoszących się do etnografii i antropologii Z S R R oraz krajów obcych. Jeżeli w pierw­ szych latach powojennych dział krajów obcych b y ł stosunkowo skromny w porów­ naniu z radzieckim, to ostatnio ilość zamieszczanych w nim prac przewyższa nawet niekiedy ilość publikacji w dziale etnografii i antropologii Z S R R . Mając do dyspo­ zycji ograniczoną ilość miejsca może „Sowietskaja Etnografia" spełniać swe za­ danie publikowania studiów i materiałów przez drukowanie rozpraw wybranych spośród stosunkowo licznej produkcji naukowej etnografów radzieckich, a t a k ż e obcych. A r t y k u ł y wybrane ze względu na ich wartość i treść i ułożone w e d ł u g okre­ ślonych grup tematycznych, a więc odnoszących się do jednego terenu wzgl. zagad­ nienia badawczego, tak jak to robią niektóre czasopisma etnograficzne, d a w a ł y b y bardzo interesujące pole do analiz, przemyśleń i porównań. Niestety, praktyka t a zupełnie nie jest w „Sowietskiej Etnografii" stosowana. O ile czasem zdarza s i ę umieszczenie 2 — 3 artykułów ujmujących różne aspekty pewnego problemu, to na przestrzeni omawianych 14 lat nie miał miejsca ani razu wypadek opublikowania większego, stanowiącego jakąś całość zespołu prac d o t y c z ą c y c h jednego zagadnienia (np. jednej wsi), łącznie z wprowadzeniem, przedstawiającym metody badań, oraz z pewnymi wnioskami uogólniającymi. Wydaje się, że wobec poruszanego nieraz na ł a m a c h „Sowietskiej Etnografii" problemu hraku rozpraw z zakresu metodologii badań i ich syntetycznego opracowania p o w a ż n y m niedociągnięciem tego czasopisma jest niedocenianie takich form publikowania studiów i materiałów. Zresztą na temat 25 26 27 2 25 O. K o p f i e , OGcyoicdenue yneOnana no amnozpadiuu CCCP, s. 1 2 1 - 1 2 7 . 2 6 xoauou 2 7 I I . H . K y III H e p , O HeKomopux npoueccax cejube, „ C 9 " , 1953, nr 3, s. 14—24. npoucxodaiąux ,,C9", 1958, nr 6, e coepeMeHHoU KOJI- Patrz przypis 7 oraz I I . H . K y u m e p , K Memodojiosuu onpedejienua amno1946, nr 1, s. 12 — 24; t e n ż e , drnuwecnan spa- epad>unecKUx meppumopuu, ,,C9", Huua, „ C 9 " , 1947, nr 2, s. 3 - 2 0 . C . B . H B a H o B , Hapodnuti 2 8 1958, nr 2, s. 3 - 2 0 . opnaMenm nan ucmopunecKuu ucmoHHUK, ,,C9", �417 KRONIKA I RECENZJE zbyt słabego wobec w y m a g a ń redakcji poziomu publikowanych w „ S E " studiów i materiałów pojawiają się w tym czasopiśmie od szeregu lat uwagi krytyczne, zarzu­ cające autorom zwłaszcza ograniczanie się do suchej rejestracji faktów. Niektóre opracowania przypominają czasem obszerniejsze reportaże o słabo u p o r z ą d k o w a n y c h zagadnieniach. Korzystniej na ogół przedstawiają się w tym dziale artykuły przed­ stawiające wąskie szczegółowe zagadnienia i dające przy tym bogaty materiał. Można także znaleźć w t y m dziale interesujące artykuły wykraczające poza opisowość, jak np. praca Lebiediewej i Masłowej o rosyjskiej odzieży chłopskiej X I X i pocz. X X w. jako źródle do etnicznej historii n a r o d u . W dziale p o ś w i ę c o n y m studiom i materiałom d o t y c z ą c y m krajów obcych po­ jawiło się w ostatnich latach więcej autorów zagranicznych. I tak w 1956 r. na 14 artykułów w tym dziale 6 napisanych zostało przez autorów z Bombaju, Helsinek, Oslo, Pekinu i Santiago; w 1957 r. na ogólną ilość 17 było tych artykułów 5, a więc z Brna, Bukaresztu, Filadelfii, P a r y ż a i Pragi; w 1958 r. 5 artykułów z łącz­ nej liczby 12 pochodziło z Bombaju (2), Cochabamby, Filadelfii i K r a k o w a ; w 1959 r. w pierwszych pięciu numerach nie było jeszcze żadnego. Z natury rzeczy publiko­ wane w tym dziale artykuły d o t y c z ą bardzo szerokiego wachlarza zagadnień, a nie­ które z nich mają charakter wyraźnie sprawozdawczy. Tematyka artykułów zamieszczanych w obu działach „materiałów i studiów" jest bardzo różnorodna. W zasadzie są one powiązane z podstawowymi kierun­ kami badawczymi etnografii radzieckiej. W pierwszych latach po wojnie przeważały zdecydowanie studia i materiały odnoszące się do tradycyjnych zagadnień etnografii, a więc chłopskiej kultury tradycyjnej (głównie rosyjskiej) oraz kultury m a ł y c h l u d ó w zamieszkujących Związek Radziecki. Natomiast do 1949 r. zupełny brak b y ł prac poświęconych współczesnej kulturze chłopskiej, zaś badania nad klasą robotniczą znalazły wyraz na łamach „ S E " po raz pierwszy dopiero w 1953 r . Do 1952 r. ukazało się w omawianym dziale kilkanaście pozycji poświęconych życiu i kulturze chłopów k o ł c h o z o w y c h . W późniejszych latach, mimo n i e w ą t p l i w y c h starań redakcji, ilość artykułów poświęconych współczesności była raczej skromna; w ciągu ostat­ nich 4 lat ukazało się razem 12 artykułów na ten temat (w 1956 r. tylko a r t y k u ł y metodologiczne i sprawozdania, w 1957 r. — 7, w 1958 — 1, w 1959 — 4), w tym tylko 1 poświęcony klasie robotniczej . Dział p o ś w i ę c o n y zagadnieniom etnogenetycznym i etnografii historycznej b y ł szczególnie bogaty w latach 1946—1947, kiedy to etnografowie radzieccy g ł ó w n ą u w a g ę zwrócili na badanie problemów etnogenezy, zwłaszcza narodów słowiańskich. P ó ź n i e j , m. in. w związku z k r y t y k ą szkoły Marra, nastąpiło w tej dziedzinie b a d a ń pewne osłabienie. Ostatnio publikowane w omawianym dziale rozprawy w p o w a ż ­ nym stopniu są związane z badaniami antropologicznymi i archeologicznymi. Na „Sowietskiej Etnografii" spoczywa wreszcie obowiązek szerokiego informo­ wania o aktualnych pracach badawczych i sprawach organizacyjnych zarówno do­ t y c z ą c y c h Instytutu Etnografii A N Z S R R , jak i innych radzieckich placówek etnograficznych. Należy przyznać, że informacje o pracach Instytutu są podawane na bieżąco i w sposób tak wyczerpujący, że postronny czytelnik uzyskuje dość 29 3 0 sl 2 9 Hunajia H . H . J I e 6 e p ; e B a , I \ C. M a c JI o B a, Pyccnan KpecmbnncKaii XX eeKa KUK Mamepua.n K amnuHecnou ucmopuu napoda, odeotcda XIX „C9", 1956, 18-31. B . K). K p y n a H C K a a , Onum am.Hozpag5uHecKozo u3y%efoun ypcuibCKiix HUX emopou nojioeunu XIX eeKa, , , C 9 " , 1953, nr 1, s. 64 — 87. I I I . A R E a K JI BI H e B, HeKomopue cmoponu 6uma pa6o<tux-HedimbHHUKoe 6um-flaea, „ C 9 " , 1959, nr 1, s. 5 3 - 6 8 . — nr 4, s. 3 0 paóo- 3 1 He- Etnografia Polska, t. I V 2 7 �418 KRONIKA I RECENZJE bogaty obraz. Mniej korzystnie natomiast przedstawia się informacja o działalności innych ośrodków etnograficznych, w t y m nawet znajdujących się w Moskwie, K i ­ jowie czy innych miastach uniwersyteckich. W ciągu ostatnich czterech lat uderza zupełny niemal brak informacji o działalności poszczególnych placówek uniwersy­ teckich w zakresie prac badawczych i dydaktycznych. Szeroko i na bieżąco sporządzane są sprawozdania z różnych badań terenowych, działalności poszczególnych ekspedycji, z narad i konferencji poświęconych organi­ zacji i omawianiu badań itd., co pozwala na dobre orientowanie się w przebiegu i wy­ nikach prac przedsiębranych przez Instytut Etnografii oraz współpracujące z nim placówki etnograficzne. Wspomniane sprawozdania zamieszczane są w „Kronice", ale zdarza się, że nadające się t u materiały b y w a j ą umieszczane w dziale sprawozdań i referatów, gdzie ogłaszane są dość liczne informacje o pracach zagranicznych ośrod­ ków etnograficznych. Autorami tych informacji są zapraszani uczeni zagraniczni oraz udający się za granicę etnografowie radzieccy. Ci ostatni opracowują niekiedy swe relacje w sposób zbyt reportażowy. W ogóle jednak sprawozdania są opraco­ wywane starannie i dokładnie, a pewnym niedociągnięciem ich może się w y d a ć zbyt ścisłe trzymanie się kolejności np. przebiegu obrad bez dążności do uporządkowania materiału według zagadnień. Dział recenzji należy uznać za stosunkowo bogaty i interesujący, choć zwraca u w a g ę nazbyt może mała ilość omówień prac d o t y c z ą c y c h Europy, w t y m krajów socjalistycznych. Na przestrzeni ostatnich kilku lat można tu o d n o t o w a ć tylko jedną pozycję poświęconą Polsce, a mianowicie wnikliwe omówienie I tomu „ E t n o ­ grafii Polskiej" przez O. G a n c k ą . Podkreślić też należy, że niemal w k a ż d y m nu­ merze ukazują się obszerniejsze artykuły krytyczne i przeglądy omawiające szersze zagadnienia związane z recenzowaną pozycją. Kończąc p o w y ż s z y przegląd jeszcze raz trzeba stwierdzić, że „Sowietskaja Etnografia" jako najważniejsze, a do 1957 r . jedyne czasopismo radzieckich etnografów, wypełnia zadania wielostronne i trudne. Wydaje się, że w związku z w y s u n i ę t y m i ostatnio sformułowaniami programowymi, d o t y c z ą c y m i zadań etno­ grafii radzieckiej, w najbliższych latach redakcja spowoduje, że czasopismo to jesz­ cze lepiej niż dotąd będzie spełniać zadania naczelnego organu radzieckiej etno­ grafii. Nam wydaje się, że „Sowietskaja Etnografia" powinna by przybrać bardziej charakter czasopisma teoretycznego i sprawozdawczego, poświęcającego szczególnie dużo miejsca i uwagi wymianie doświadczeń badawczych i dyskusjom metodologicz­ nym. Może się do tego też przyczynić zwiększenie ilości lokalnych wydawnictw etno­ graficznych, które przejęłyby część o b o w i ą z k u publikowania studiów i materiałów. Wydaje się t e ż , że obecnie trochę już niewygodny jest tradycyjny układ działów tego czasopisma. Z podstawowych kierunków badawczych radzieckiej etnografii jeden — badania nad etnogenezą — posiada w y o d r ę b n i o n y dział w „Sowietskiej Etnografii", podczas gdy pozostałe, k t ó r y c h ważność w ostatnich latach szczególnie mocno wzrosła, są połączone razem w dwóch ogólnych działach mieszczących przy t y m obok prac etnograficznych także antropologiczne. Próbując w d u ż y m skrócie ogarnąć uwagami i scharakteryzować wieloletni do­ robek etnograficznego czasopisma „Sowietskaja Etnografia", wypadnie na zakoń­ czenie wskazać jeszcze na szczególnie znamienną cechę tego wydawnictwa. Otóż, 32 3 3 3 2 „ C 9 " , 1959, nr 5, s. 1 8 3 - 1 8 7 . Od roku 1957 wychodzi w Kijowie nowe czasopismo pt. „HapoftHa T B O p M i w r b Ta e T H o r p a i J i i H " (Twórczość ludowa i etnografia), wydawane przez Ukraińską Akademię Nauk i Ministerstwo Kultury Ukraińskiej S E B . Spotkało się ono z nader pochlebną oceną na łamach „Sowietskiej Etnografii" (1959, nr 5). 3 3 �419 KRONIKA I RECENZJE na łamach „Sowietskiej Etnografii" utrwalił się bardzo czujny krytycyzm na wszelkie niedociągnięcia naukowe. Etnografowie radzieccy, jak to widać z lektury „Sowiet­ skiej Etnografii", nie lubią unikać zasadniczej krytyki i stawiają sobie wysokie wymagania. Liczne krytyczne artykuły zamieszczane w tym czasopiśmie nieraz bez­ względnie i bez osłonek omawiają niedostatki pisma oraz niedociągnięcia niektó­ rych publikowanych prac. Również i piszącemu te słowa nasunęły się pewne refleksje. Są one niejako przyobleczonymi w postać słowa drukowanego roboczymi myślami, które powstały w toku studiowania tego czy innego tematu, poruszanego na łamach „Sowietskiej Etnografii" względnie z jego ujęciem. Toteż sądzę, że przez coraz szerszą i żywą w y m i a n ę zdań czasopismo „Sowietskaja Etnografia", które jest dzisiaj w kręgu nauki polskiej niezmiernie popularnym wydawnictwem, stanie się najbardziej cenioną literaturą fachową. N a l e ż a ł o b y sobie życzyć, aby rozpoczęta niedawno wymiana artykułów spra­ wozdawczych m i ę d z y etnografami polskimi i radzieckimi przerodziła się w bliższą współpracę, zwłaszcza że stawiamy sobie bardzo podobne zadania badawcze. Edward Wieś Pietraszek Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości. Praca zbiorowa pod redakcją P . I . Kuszniera, Trudy Instituta Etnografii im. N . N. Mikłucho-Makłaja, t. 41, Moskwa 1958, ss. 277, nlb. 2, wyd. Akademii Nauk Z S R R . Monografie pojedynczych wsi zyskują obecnie coraz większe uznanie jako uzu­ pełnienie lub podstawa dla szerszych uogólnień. Monografie wsi są podejmowane obecnie przez etnografów, socjologów i ekonomistów różnych krajów. Natomiast zagadnienie ich zakresu stanowi wciąż jeszcze ż y w y problem zarówno w etnografii, jak i naukach pokrewnych. Również w Związku Radzieckim od szeregu lat toczy się dyskusja nad metodą etnograficznego badania k o ł c h o z ó w oraz zakresem i ce­ lem takiej monografii. W pokaźnej ilości monografii i opisów publicystycznych poszczególnych kołchozów najwięcej miejsca poświęcono ich organizacji i sprawom ekonomicznym. Natomiast książka o wsi Wiriatino jest monografią etnograficzną i stanowi trzecie z rzędu tego rodzaju opracowanie w Związku Radzieckim, a pierw­ szą próbę monografii wsi rosyjskiej . We wstępie Kusznier definiuje cel, jaki postawili sobie autorzy podejmując tego typu badania: „ P o pierwsze, pokazanie i wyjaśnienie zmian, które zaszły w tej wsi rosyjskiej po zwycięstwie Rewolucji, oraz j a k ułożyły się stosunki bytowe obec­ nie; po drugie, ukazanie w p ł y w u rosyjskiej klasy robotniczej na chłopów w prze­ szłości (emigracja do ośrodków przemysłowych), a zwłaszcza na jego warunki by­ towe, zwyczaje i i d e o l o g i ę " . Autorzy silnie podkreślają, że nie stawiali sobie za jedyny cel pokazanie współczesnego życia wsi, nie chodziło również o przeciwsta1 2 3 1 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Dyskusja nad, metodologią etnograficznego badania kołchozów w Związku Radzieckim, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych", t. 3:1953, s. 3 4 1 - 3 6 8 . W 1954 r. A N Z S R R wydała monografię spółdzielczej wsi tadżyckiej; w 1955 r. Instytut Historii i Archeologii Uzbeckiej A N opublikował monografię osady Ajkyran. Praca o Wiriatinie została opracowana pod kierunkiem prof. P. 1. Kuszniera przez 10-osobowy zespół pracowników naukowych Instytutu Etnograficznego im. MikłuchoMakłaja A N Z S R R . 2 3 Cejio BupnmuHo e npuiujioM u HacmouiąeM, Moskwa 1958, s. 6. �420 KRONIKA I RECENZJE wienie współczesności kulturze dawnej wsi. Celem było wyjaśnienie na konkretnym przykładzie i możliwie jak najbardziej wszechstronnych materiałach procesu roz­ woju wsi i odbicia społecznych zjawisk w życiu ludności wiejskiej. W pracy obok celu poznawczego jest położony bardzo silny nacisk na jej znaczenie praktyczne. Na równi ze stanem kultury w różnych okresach były badane potrzeby kulturalne ludności. Badania tego typu miały również cel praktyczny, chodziło o oddziaływanie na właściwe ukształtowanie potrzeb kulturalnych bądź też na ich zaspokojenie. Poddano t a k ż e analizie proces przechodzenia wsi do socjalizmu, aby móc wyciągnąć wnioski dla przyszłych praktycznych poczynań. Cele, jakie sobie postawiono, oczy­ wiście musiały w znacznym stopniu wpłynąć na charakter opracowania. Książka została oparta w pierwszym rzędzie na materiale terenowym i archi­ walnym, zebranym przez ekipę badawczą w latach 1952 — 1954. Dodajmy, że człon­ kowie ekipy wyjeżdżali do wsi na kilkumiesięczny pobyt, zarówno w okresie letnim, jak i zimowym. Obok bezpośredniej obserwacji i w y w i a d ó w z ludnością przeprowa­ dzono również badania ankietowe nad potrzebami i stanem b u d ż e t o w y m mieszkańców. Dla uzyskania jak najbardziej pełnej dokumentacji posługiwano się także rysun­ kiem, fotografią, filmem, magnetofonem itd. Wykorzystano też dostępne materiały statystyczne, protokóły z wiejskich zebrań, roczne rozrachunki kołchozów itd. Opra­ cowano nadto materiały archiwalne dotyczące wsi, będące w posiadaniu archiwum obwodowego w Tambowie. Jako punkt badawczy wybrano najbardziej przeciętną wieś rosyjską, położoną w dawnych rejonach rolniczych, gdzie do tej pory p o d s t a w ę gospodarki stanowi uprawa zboża. W i e ś taka może w pewnym stopniu obrazować historyczny rozwój wielu wsi o podobnych warunkach. Autorzy podkreślają, że nie ma takich miej­ scowości, których obraz przeszłości i teraźniejszości mógłby b y ć analogiczny dla każdej wsi rosyjskiej. Kołchozowa wieś Wiriatino jest jedną z najstarszych osad w obwodzie tambowskim. Przypuszcza się, że powstała na początku X V I I w. w okresie kolonizacji południowej części p a ń s t w a rosyjskiego. Jest wsią przeciętną zarówno pod względem liczby mieszkańców (1 I I 1955 r. wynosiła 1442 osoby), jak również jej znaczenia gospodarczego. Omawiana praca składa się z d w ó c h części: pierwsza poświęcona jest historii przemian, jakie dokonały się we wsi od 1861 r. do Wielkiej Rewolucji Październi­ kowej, druga — okresowi po Wielkiej Rewolucji łącznie ze współczesnością. Obie części mają mniej więcej równą objętość. Poszczególne rozdziały w obydwu częściach poświęcone są analogicznym zagadnieniom: życie ekonomiczne w przeszłości i we wsi współczesnej, dawne zabudowania i mieszkania chłopskie, architektura i miesz­ kanie współczesne, ubiór dawny i współczesny, rodzina i jej byt dawniej i dzisiaj, prawa i obyczaje regulujące współżycie wsi dawniej, współczesne życie społeczne wsi, piśmienność i w p ł y w y robotników na kulturę wsi oraz kulturalna rewolucja we wsi współczesnej. Analizując sytuację ekonomiczną wsi zwrócono szczegółową u w a g ę na strukturę z a w o d o w ą ludności. W Wiriatinie jest opa szczególnie ciekawa ze względu na jej duże zróżnicowanie, zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Po reformie rolnej (1861 r.) chłopi nie mogąc utrzymać się z ziemi rozwinęli wiele zajęć pozarolniczych. Prace te były początkowo związane z okresem zimowym, wolnym od zajęć rolnych. Naj­ wcześniejszymi zajęciami pozarolniczymi, które rozwinęły się już ok. 1860 r., było furmaństwo i pędzenie bydła ze stepów przykaspijskich. Zajęcia te miały duże zna­ czenie w gospodarczym życiu wsi. Rozwój furmaństwa wpłynął na powstanie rze­ miosł związanych z wytwarzaniem i reperacją środków transportu (kowal, rymarz, �KRONIKA I RECENZJE 421 kołodziej, stolarz). Toteż budowa kolei żelaznej (ok. 1880 r.) spowodowała upadek obydwu zajęć zarobkowych. Drugą ważną gałęzią gospodarczą wsi był przemysł leśny, który właśnie dzięki powstaniu kolei żelaznej i możliwości transportu drzewa zyskał lepsze warunki rozwoju. Sezonowa emigracja zarobkowa ze wsi Wiriatino rozpoczęła się ok. 1870 r. Wyruszano w ó w c z a s do sąsiednich guberni na roboty rolne albo, i to najczęściej, do kopalń węgla kamiennego w Zagłębiu Donieckim. Kontakty robotników, począt­ kowo wyjeżdżających sezonowo, a potem na stałe do ośrodków przemysłowych, w y w a r ł y największy w p ł y w na życie gospodarcze, kulturalne i polityczne wsi. Tą drogą przenikały nie tylko mieszczańskie nawyki kulturalne, ale także idee postę­ powe. W okresie kolektywizacji wsi z Wiriatina wychodzili agitatorzy i organizato­ rzy spółdzielczości produkcyjuej. W 1930 r. powstał kołchoz „Droga Lenina", który zupełnie przeobraził tamtejsze życie gospodarcze. W okresie tym uległa dużej zmianie struktura zawodowa. Na skutek motoryzacji kołchozu i wprowadzenia ra­ cjonalnej gospodarki pojawiają się nowe, nie znane dotąd zawody, jak techników, agrotechników czy zootechników. W badaniach współczesnego bytu wsi duży nacisk położono na analizę budże­ t ó w rodzinnych. Sprawy bytowe poszczególnych kołchoźników badano w ścisłym związku z ogólną sytuacją gospodarczą całego kołchozu. Okazało się, że zarobki mieszkańców Wiriatina pochodzą w pierwszym rzędzie z pracy zawodowej wykony­ wanej w gospodarstwie k o ł c h o z o w y m , a następnie dopiero z zajęć ubocznych i sprze­ daży produktów rolnych, pochodzących z gospodarstw pomocniczych. Sytuacja gospodarcza rodziny uzależniona jest głównie od ilości osób pracujących i b ę d ą c y c h na ich utrzymaniu. D o k ł a d n y m i badaniami b u d ż e t o w y m i objęto kilkadziesiąt ro­ dzin, wytypowanych spośród różnych grup ludności. Przy wydzielaniu t y p ó w rodzin brano pod u w a g ę statystyczne opracowanie materiałów d o t y c z ą c y c h liczby rodzin we wsi, płci, wieku, stosunków rodzinnych, zawodu, wykształcenia, ilości członków rodziny będących poza wsią, ale związanych materialnie z rodziną pozostałą we wsi, warunków mieszkaniowych, czasu budowy i rodzaju mieszkań oraz zapotrzebowań kulturalnych. Autorzy stwierdzają, że nowe formy gospodarki socjalistycznej, głównie po­ przez stosowanie w gospodarstwie wiejskim zdobyczy techniki, wpływają na zwięk­ szenie w y m o g ó w kulturalnych i na wzrost liczby inteligencji wiejskiej. Warunki te zbliżają życie wiejskie do warunków życia miejskiego. Następnie autorzy udowad­ niają, że życie umysłowe i kulturalne skolektywizowanej wsi rosyjskiej coraz mniej różni się od życia kulturalnego powiatowego miasta. D u ż e zmiany zaszły t a k ż e w budownictwie i ubiorze wiejskim. Tradycyjna forma b u d y n k ó w o konstrukcji zrębowej zaczęła b y ć wypierana około 1880 r. przez pomieszczenia z cegły. Budownictwo ludowe, podobnie jak inne działy kultury lu­ dowej Wiriatina, było związane z typem południowowielkoruskim. Socjalizacja wsi już ok. 1920 r. wpłynęła na przyjęcie się tu zupełnie nowego typu budownictwa współczesnego, zbliżającego wieś do miasta. W tym też kierunku zmienił się układ przestrzenny wsi. P o d s t a w ą tradycyjnego ubioru typu południowowielkoruskiego b y ł y mniej więcej do 1885 r. samodziały z wełny, lnu i konopi, wytwarzane przez miejscowe kobiety. Około 1885 r. zaczęto je zastępować materiałem fabrycznym. Zmiany kroju zaczęły b y ć widoczne dopiero na p o c z ą t k u X X w. D o t y c z y ł y one najpierw stroju odświętnego, potem codziennego. Nowe formy brano z ubiorów drobnomieszczańskich, przynoszonych przez robotników sezonowych z Donbasu oraz k u p c ó w �422 KRONIKA I RECENZJE i przedsiębiorców z pobliskiej miejscowości, gdzie o d b y w a ł y się targi. Z chwilą, roz­ powszechnienia się tkanin fabrycznych coraz bardziej zaczęły się u w y d a t n i a ć róż­ nice między odzieżą biedniejszych a bogatszych mieszkańców. Tkactwo ludowe było we wsi powszechne jeszcze ok. 1930 r., a więc do chwili zorganizowania kołchozu. Najważniejszym rysem współczesnego ubioru, naśladującego wzory miejskie, b y ł zanik różnic związanych z położeniem socjalnym poszczególnych grup chłopów. Widoczne jest natomiast głębsze zróżnicowanie w zależności od wieku i płci. Dalsze zmiany d o t y c z y ł y organizacji i kultury życia rodzinnego, higieny oraz życia społecznego i kulturalnego wsi. Zwrócono również uwagę na zbadanie przeżyt­ ków kulturowych oraz przyczyn ich żywotności w życiu współczesnej wsi. Tradycje dawnej kultury ludowej zachowały się przede wszystkim w obrzędzie weselnym, w obrzędach religijnych, w formach pamięci o zmarłych oraz w obrzędach związanych z narodzinami dziecka. Chociaż założeniem pracy było „wszechstronne zbadanie wszystkich aspektów życia wsi", to jednak zostały pominięte lub potraktowane marginesowo niektóre zagadnienia tzw. kultury materialnej i duchowej, wchodzące w zakres tradycyjnego podziału etnografii, kosztem tych zagadnień poświęcono wiele uwagi współczesności. Szczegółowej analizie poddano jedynie te zjawiska kulturowe, które bądź uległy największej zmianie, bądź też zachowały dużą trwałość. Krystyna Adamus Inne kraje M I Ę D Z Y N A R O D O W E PISMO A N T R O P O L O G I C Z N E Ukazał się pierwszy zeszyt międzynarodowego czasopisma ,,Current Anthro­ pology", A World Journal of the Sciences of Man („Antropologia współczesna", Ś w i a t o w y organ poświęcony naukom o człowieku). Pismo jest dwumiesięcznikiem, wydawanym w j ę z y k u angielskim i u k a z u j ą c y m się w Chicago. Finansuje je Wenner Greń Foundation, redaktorem zaś pisma oraz organizatorem całego ruchu jest prof, uniwersytetu chicagowskiego, a równocześnie prezes American Anthropological Association, dr Sol Tax. Pismo stawia sobie śmiałe zamierzenia, buduje platformę współpracy między­ narodowej w zakresie tej ważnej dziedziny badań nad człowiekiem. Na okładce pisma umieszczono symboliczną winietę przedstawiającą glob ziemski, który opasują następujące nauki: antropologia społeczna, etnologia, etnografia, folklor, antropologia fizyczna, archeologia, prehistoria i j ę z y k o z n a w s t w o . P o d s t a w ą s y n t e t y z u j ą c ą w ob­ rębie tego szerokiego wachlarza zainteresowań nad człowiekiem jest humanistycznie pojęta antropologia społeczna, a więc etnologia, tak jak się ją rozumie w krajach anglosaskich. Warto przypomnieć, że prof. T a x a gościliśmy w Polsce w ubiegłym roku. Pod­ czas swych ś w i a t o w y c h podróży, w trakcie których objeżdżał światowe centra na­ ukowe i organizował międzynarodową współpracę w dziedzinie antropologii, zatrzy­ mał się w Warszawie w dn. 17 —18 czerwca 1959 r. Na konferencji zwołanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej P A N dzielił się z zebranymi swymi planami i zamierzeniami zorganizowania współpracy międzynarodowej wśród badaczy w za­ kresie poszczególnych dyscyplin zajmujących się człowiekiem. Współpraca propo­ nowana przez prof. Sol T a x a ma się głównie opierać na sieci korespondentów, tzw. associates, w poszczególnych krajach, i to nie tylko antropologów (etnologów), ale t a k ż e z pokrewnych dziedzin, gdyż regulamin nie stawia żadnych rygorystycz- �423 KRONIKA I RECENZJE nych ograniczeń. Współdziałanie korespondentów z redakcją mieszczącą się w Chi­ cago ma polegać na dostarczaniu i opiniowaniu artykułów, nadsyłaniu materiałów informacyjnych, bibliograficznych, k o m u n i k a t ó w z badań terenowych itp. Inną formą współpracy ma b y ć porozumiewanie się za pośrednictwem centralnego ośrodka dys­ pozycyjnego badaczy w poszczególnych krajach w zakresie ich specjalności i opra­ cowywanych zagadnień, wymiana doświadczeń, udzielanie sobie informacji, konsul­ tacji, czy t e ż inne formy kontaktów. ,,Current Anthropology" ma zapewnione zaplecze finansowe ze strony wspo­ mnianej już Wenner Gren Foundation na okres lat pięciu. Warto dodać, że Fundacja powyższa ma w swym dorobku naukowym szereg bardzo p o w a ż n y c h publikacji, takich j a k : Anthropology To-day pod red. A . L . Kroebera (1952, 2 wyd. 1957); An Appraisal of Anthropology To-day (1952); The Yearbook of Anthropology (1956), czę­ ściowo przedrukowany w Current Anthropology (1955). Te zbiorowe sympozja, zawierające studia najwybitniejszych specjalistów świata w zakresie ich specjalności, przynoszą bardzo cenne podsumowania naszej wiedzy antropologicznej, uwzględ­ niającej zarówno podłoże biologiczne, jak też i kulturę. P o ż y t e c z n y m wydawnictwem jest również International Directory of Anthropological Institutions (1953), zawie­ rający wykaz uniwersyteckich zakładów i katedr, muzeów, etnograficznych insty­ t u t ó w naukowych itp. w skali światowej. Numer pierwszy ,.Current Anthropology" (styczeń 1960) liczy 80 stron dużego quarto i przynosi następujące rozprawy naukowe i artykuły sprawozdawcze: D . H . H y m e s z Uniwersytetu Harvard omawia obszernie dotychczasowe osiągnięcia leksykostatystyki, a więc stosowanie metod statystycznych dla wykrywania historycz­ nych pokrewieństw j ę z y k o w y c h ; W . L a B a r r e z Uniwersytetu Duke zajmuje się etnografią peyotu, zbierając skrzętnie wszystko to, co dotychczas odkryto i napi­ sano na temat tego narkotyku stosowanego przez niektóre szczepy Indian amery­ k a ń s k i c h ; G. G. G i b s o n ze Smithonian Institution zapoczątkowuje zapowiedziany cykl studiów nad bibliografiami etnograficznymi, rozpoczynając od amerykanistyki (następne studium ma b y ć poświęcone bibliografii afrykanistycznej). W dziale informacyjnym (News, Needs and Opportunities) pewnego rodzaju sensacją n a u k o w ą jest komunikat L . S. B . L e a k e y a z Nairobi o odkryciu na te­ renie Tanganiki we wschodniej Afryce czaszki Australopithecina w zespole narzędzi kamiennych oraz skamielin (zwierząt, gadów i p t a k ó w ) , ' stanowiących pożywienie tego hominida. Czaszce nadano n a z w ę Zinjanthropus boisei. Numer zamyka kro­ nika, wiadomości i informacje, m. in. dane o kongresach antropologicznych, apele, kwerendy itp. oraz bogaty dział korespondencji. Ponadto redakcja dzieli się z czytelnikami swymi planami i zamierzeniami na przyszłość zarówno w dziedzinie naukowej, jak t e ż i techniczno-organizacyjnej, usprawnienia dystrybucji i kolportażu pisma itp., zwracając się z apelem o zgłasza­ nie wszelkich p o m y s ł ó w i dezyderatów w tym zakresie. N a l e ż y zaznaczyć, że prenumeratę ,,Current Anthropology" m o ż n a opłacać w walucie krajowej. Wynosi ona rocznie (6 zeszytów) 125 zł, przy czym przewidziana jest zniżka dla. m ł o d y c h pracowników naukowych, s t u d e n t ó w starszych lat etc. (zł 50). Członkowie korespondenci (associates) opłacają jedynie / prenumeraty, to jest 25 zł. % Pismo stanowi nowy i ciekawy eksperyment współpracy międzynarodowej na tym w a ż n y m odcinku nauk o człowieku. Cenna to i p o ż y t e c z n a inicjatywa, która winna spotkać się z gorącym poparciem, ale nie tylko w kołach akademickich, lecz wszystkich zainteresowanych na terenie naszego kraju. 1 5 Andrzej Waligórski �424 KRONIKA I RECENZJE ETNOGRAFICZNE ANTOLOGIE Jakże często się zdarza, że zapisujący się na etnografię młodzi ludzie zdradzają brak samodzielności, a nawet wyraźną niechęć do samodzielnych studiów. Wiedzę swą czerpią z w y k ł a d ó w , w ostateczności także z seminariów. I nie ma już mowy 0 tym, aby sami przedsiębrali jakieś indywidualne próby studiowania poszczegól­ nych zagadnień. Nie znają obcych języków, przerażeniem napełnia ich myśl zgłębia­ nia grubych dziel klasyków literatury etnologicznej. A zresztą w wielu wypad­ kach nie umieliby nawet dotrzeć do poszczególnych, interesujących ich zagadnień. Gubią się w bogactwie materiału. D l a wielu młodych studentów po prostu zbyt wielkim przeskokiem jest przejście ze szkoły średniej — operującej tradycyjnymi, czasem jakby ż y w c e m zaczerpniętymi z Gombrowicza, metodami — do nowoczesnej, wyższej uczelni, wymagającej (zwłaszcza od studenta etnografii) maksymalnej sa­ modzielności. W efekcie początkujący etnograf wyłącznie „przerabia" w y k ł a d y . Ale w y k ł a d , choćby najlepszy, jest tylko z konieczności bardzo skróconą syntez;) wiedzy etnograficznej, tkwiącej w dziesiątkach naukowych publikacji. Jest tylko orientacyjnym wstępem. A ż e b y zapoznać się z bogactwem kultur egzotycznych, które fascynowały badaczy, trzeba sięgnąć do lektury. Wprowadzeniem w świat literatury etnograficznej są ua Zachodzie antologie. Za przykład niech nam posłużą dwie, wydane niedawno w Stanach Zjednoczonych. Pierwszą z nich, Primitive Heritage, ułożyli Margaret M e a d i Nicolas C a l a s . Antologia składa się z 16 części. Każda z części poświęcona jest jednemu z zagadnień kultury ludów pierwotnych i zawiera szereg artykułów. Są to wyjątki z dzieł uczo­ nych, relacji podróżników i pisarzy, dawnych opisów misjonarzy itp. Pierwsza część nosi t y t u ł Etnologia w starożytności i zawiera wyjątki z Herodota, Tacyta i Strabo. W drugiej, Mitycznej 'przeszłości, znajdujemy przykłady teoretycznych rozważań Rousseau, Engelsa, Freuda i Nietzschego na temat pierwocin kultury. Również teo­ retycznym rozważaniom poświęcono trzecią część, pt. Podejście teoretyczne, gdzie z kolei mamy do czynienia z t a k ą t e m a t y k ą , jak np. Go tubylcy myślą o obrazach, nazwach i snach, pióra Levy-Briihla. P r z y k ł a d y z konkretnych kultur spotykamy w czwartej części, w Scenerii. Widzimy tu więc takie rozdziały, jak Telegraf buszu Harrisona czy Martwe miasto Bida Nadęła. Problemom wychowania dzieci u pry­ m i t y w ó w poświęcono piątą część pt. Dzieci. Szósta, Dojrzewanie, traktuje o zagadnie­ niach seksualnych u młodzieży. Pośród autorów siódmej części, Małżeństwa, widzimy znane nazwiska, jak A. L . Kroeber i A. R . Radclife-Brown. Ósma część zawiera przykłady omawiające Sztukę, Myśl i Sport, a problemami Życia codziennego zaj­ muje się część dziewiąta. T u , obok takich etnografów, jak Mead czy Morgan, mamy amerykańskiego powieściopisarza Hermana Melville, znanego u nas ze swej na p o ł y mistycznej powieści Bestia morska. W dziesiątej części, zajmującej się Obrzędami 1 gospodarką, mamy m. in. fragment z dzieła Malinowskiego, traktujący o insty­ tucji „kula" na Pacyfiku. Sprawom religii (Doświadczenia religijne) poświęcono je­ denastą część, a pokrewnym zagadnieniom, graniczącym z magią — d w u n a s t ą : Krańcowe zmiany w wyobrażeniach o ciele ludzkim i stosunkach międzyosobowych. Rów­ nież i następna, trzynasta część, Uczty i ofiary, poświęcona jest problemom życia religijnego. Do zupełnie natomiast innego działu kultury przechodzimy w części czternastej pt. Wojna i zawieranie pokoju. T u wykorzystano dzieła nie tylko etnologiczne, ale i dawne przekazy misjonarzy. Sprawom śmierci i obrzędów pochów1 1 M. M e a d , N. C a l a s , Primitive Heritage, Radom House, New York 1953, ss. 592. A n Anthropological Anthology, �425 KRONIKA I RECENZJE kowych poświęcono część przedostatnią, Śmierć, a ostatnią, Nieśmiertelność — wie­ rzeniom na temat nieśmiertelności i wędrówki dusz. O ile omawiana przed chwilą antologia stawiała sobie za cel przedstawienie różnych przejawów kultury pierwotnego człowieka w perspektywie historycznej, to Readings in Anthropology H o e b b l a , J e n n i n g s a i S m i t h a ma przeznaczenie nieco inne . Autorzy jej dążyli do takiego skompletowania w y j ą t k ó w z dzieł etnologicznych, archeologicznych, lingwistycznych itp., aby całość w pełni orientowała i wprowadzała w problematykę nauk o człowieku pierwotnym. Najlepiej to zresztą ilustrują t y t u ł y ośmiu części antologii: Etnologia jako studium człowieka, Prehistoria, Antropologia i rasa, Technologia pierwotna, Społeczeństwo pierwotne, Jeżyk, Społe­ czeństwo i kultura, Etnologia stosowana. J a k widzimy, pod względem poruszanych zagadnień antologia Readings in Anthropology daje czytelnikowi o wiele pełniejszy obraz problematyki niż Primitive Heritage. Mead i Cąlasowi przyświecał słuszny zresztą cel zadziwienia i zaciekawienia czytelnika bogactwem kultur pierwotnych, gdy tymczasem t w ó r c y drugiej antologii w sposób o wiele bardziej p o w a ż n y i wy­ czerpujący orientują go w zakresie i celu badań społeczeństw pierwotnych. Do ostat­ niej części, traktującej o próbach wyzyskania praktycznego wyników badań etno­ graficznych, miano już niejednokrotnie zastrzeżenia. T y m niemniej zarejestrowanie tych prób zasługuje na uznanie. D u ż y m osiągnięciem autorów b y ł fakt, że głównego celu ich pracy nie przesłoniły im w trakcie realizacji takie czy inne nazwiska sław­ nych profesorów. Najważniejszym kryterium umieszczenia danego fragmentu pracy było odpowiednie naświetlenie zagadnienia. Dzięki temu powstała antologia etno­ graficzna, a nie „antologia wybitnych etnologów". Na zakończenie trzeba dodać, że obie antologie posiadają bibliografie, a druga z omawianych także i indeks. Mimo ich wyraźnie dydaktycznego charakteru obie antologie przeczyta z du­ ż y m zainteresowaniem nawet zaawansowany etnograf, zwłaszcza Readings in Anthropology, zawierającą szereg świetnych rozdziałów z dziedzin pokrewnych na­ ukom etnologicznym. Rozdziały, w których swymi spostrzeżeniami dzielą się z etno­ grafem j ę z y k o z n a w c y , antropolodzy czy archeolodzy, wskazują jeszcze raz na ogromne korzyści, jakie daje umiejętne łączenie osiągnięć poszczególnych dyscyplin wiedzy. Jeszcze jednak większe znaczenie posiadają tego rodzaju antologiczne zestawy dla studentów. W zasadzie jestem przeciwny rozmaitym antologiom „ u ł a t w i a j ą c y m ż y c i e " studiującemu i dostarczającym mu przyjemnego, lecz fałszywego poczucia oczytania i głębokiej wiedzy. Przy dzisiejszych jednak trudnościach w dotarciu do najnowszych dzieł zagranicznych i braków w przygotowaniu do samodzielnej pracy naukowej ukazanie się tego rodzaju antologii w języku polskim b y ł o b y rzeczą do­ prawdy pożądaną. Stałaby się ona wprowadzeniem do bogactwa nowoczesnej litera­ tury etnologicznej, z której początkujący nie bardzo umieją korzystać. 2 Leszek Dzięgiel H A R R Y L . S H A P I R O , Aspects of Culture, New Jersey 1956, ss. 147, wyd. Rutgers University Press, New Brunswick, Brown and Haley Series, Nr 4. Lektura tej niedużej, interesującej książki, przeznaczonej dla szerokiego kręgu czytelników, a więc o założeniach popularyzatorskich, nasuwa pewne refleksje na temat publikacji tego typu w zakresie etnografii w ogóle, a na naszym rynku 2 E . A . H o e b b e l , J . D . J e n n i n g s , E . R . S m i t h , Readings in Anthropology, Mc Graw-Hill Book Company, I n c . , New Y o r k — Toronto — London 1955, ss. 417. �426 KRONIKA I RECENZJE księgarskim w szczególności. Dlaczego na przykład archeologia ma cały szereg cie­ kawych wydawnictw rozchwytywanych w księgarniach i czytanych z wielkim za­ interesowaniem, świadczącym o w y r a ź n y m zapotrzebowaniu na t e m a t y k ę związaną z kulturą i jej przeszłością, podczas gdy nie tylko przeciętny obywatel, ale nawet przeciętny inteligent ma — mówiąc oględnie — bardzo niesprecyzowane pojęcie o etnografii. Wyczerpujące zanalizowanie przyczyn takiego stanu rzeczy przekracza znacznie ramy recenzji, pozwolę sobie' jednak w formie raczej „ s y g n a ł ó w " podać tu parę myśli, jakie nasunęły mi się przy czytaniu Aspects of Culture. Wydaje mi się, iż tajemnica powodzenia archeologii na polu popularyzatorskim leży w bezpośred­ niej atrakcyjności samego przedmiotu jej badań, głównie zresztą w zakresie daw­ nych „cywilizacji", których materialne ślady już jako takie stanowią elementy pod­ niecającej zagadki. Dzięki temu autor popularnej pracy w tej dziedzinie nie musi daleko odbiegać od opisu bezpośrednich w y n i k ó w pracy badawczej, aby b y ć wy­ starczająco atrakcyjnym dla dużego grona czytelników. A czym rozporządza etno­ grafia? Czy można się spodziewać, aby opis kultur prymitywnych czy elementów tzw. kultury ludowej, nie mówiąc już o monografiach poszczególnych wsi, czy nawet regionów, spotkał się z szerokim zainteresowaniem, bez przerzucenia pomostu mię­ dzy t ą dość wyspecjalizowaną t e m a t y k ą a problemami nurtującymi w s p ó ł c z e s n o ś ć ! Nic jakoś za tym nie przemawia. P r ó b y popularyzacji tego typu — nazwijmy go „ o p i s o w y m " — pomijając już fakt, iż nie zdają się zaspokajać potrzeb czytelników, kryją w sobie szereg p o w a ż n y c h niebezpieczeństw. N a j w i ę k s z y m bodaj z nich jest skłonność do uogólnień, będących często zbyt daleko idącymi uproszczeniami. Może to prowadzić nie tylko do zafał­ szowanego obrazu rzeczywistości u bezkrytycznego odbiorcy, ale też do ogromnie zsymplifikowanego pojęcia o całej złożoności problematyki, jaka staje przed bada­ czem kultury. Mimo to nie wydaje mi się, aby etnografowie musieli zrezygnować z populary­ zacji. Przeciwnie. Sądzę, iż właśnie nikt bardziej niż oni nie jest p o w o ł a n y do za­ spokojenia nurtującego społeczeństwo zapotrzebowania. Zapotrzebowaniem tym jest odczucie braku słowa pisanego, które mogłoby spełnić rolę ««i generis przewod­ nika wśród skomplikowanych procesów kulturowych, jakich doświadczamy na so­ bie bezpośrednio, odczuwając nierzadko rodzaj zagubienia i nie mogąc sobie pora­ dzić z ich zrozumieniem. Zadośćuczynienie temu wymaga przede wszystkim pracy z zakresu ogólnej teorii kultury, i tu właśnie leży zasadnicza trudność. B a d a w c z ą pracę etnografa cechuje mniejsza lub większa specjalizacja, a więc dla napisania takiej książki musiałby znaleźć bardzo wiele czasu poza bezpośrednim warsztatem naukowym. To nie jest łatwe. Ale przecież etnografia, w wyniku wielo­ letnich badań, zdołała zgromadzić tak obszerny materiał porównawczy w zakresie wiedzy o kulturze, jakim dysponuje rzadko która dyscyplina naukowa. To, co wyżej w ogromnym skrócie napisałam, przyszło mi na myśl, kiedy czytając książeczkę Shapiro po raz drugi zastanawiałam się nad uczuciem dużej przyjemności, doznawanym przy tej lekturze. Pochodzi ono właśnie stąd, że Aspects of Culture jest bardzo dobrze napisaną książką popularną o kulturze, jej zaczątkach i rozwoju z próbą nawiązań do zagadnień aktualnych. Jest godne podziwu, iż autor na stu kilkudziesięciu stronach potrafił powiedzieć wystarczająco dużo, aby dać czytel1 1 D r H . L . Shapiro ukończył studia na uniwersytecie harvardskim, z d o b y w a j ą c tam kolejne stopnie naukowe. D u ż o podróżował, zwłaszcza po Pacyfiku i krajach Dalekiego Wschodu. Obecnie łączy funkcje kierownika Działu Antropologii w Ame­ rican Museum of Natural History z obowiązkami profesora antropologii (cultural anthropology) na uniwersytecie Columbia. �KRONIKA 427 I RECENZJE nikowi podstawowe pojęcie o złożoności procesów kulturowych, próbach wykrycia praw nimi rządzących i — co jest szczególnie cenne — „zarazić" go urokiem mo­ zolnego rozszyfrowywania niezwykle trudnej wiedzy o nas samych. Szczęśliwie wy­ brana forma eseju pozwoliła uniknąć nadmiernego balastu nazwisk, c y t a t ó w itp. obciążeń „naukowością", co przy jasnym, przejrzystym stylu sprawia, iż książkę tę czyta się nic tylko z zainteresowaniem, ale również łatwo. Urzeka jednocześnie jej skromność, prostota i umiar, a dużą przyjemność sprawia w tym samym stop­ niu iprma, co treść. Autor prowadzi czytelnika od rozdziałów łatwiejszych, oddziały­ wających ż y w o na wyobraźnię, do coraz trudniejszych — tak, iż zupełnie niepostrze­ żenie wprowadza go w zagadnienia stanowiące nieraz „jądro trudności". Książka ta, skierowana przede wszystkim do czytelników amerykańskich, sta­ nowi jedną z tych ciekawych pozycji wydawniczych U S A , które są wyrazem troski o podniesienie kultury humanistycznej w społeczeństwie amerykańskim. Sam autor określa cel jej tymi s ł o w y : „If, therefore, I concern myself here with a very limited aspect of the total' problem, it is because I could not hope to do justice to it in the conclusion of a brief essay, but more important, because I have a more restricted aim in mind. I should like merely to draw from certain features of the process some generalizations that seem to me throw light on the nature and growth of our own system of Western civilization" . W omówieniu Aspects of Culture chodziło mi jedynie o zwrócenie uwagi na przy­ kład pracy, która na tle publikacji tego typu zasługuje na pełne uznanie. Nie podej­ mując krytycznej analizy treści k s i ą ż k i , sądzę, że zarzuty, jakie można by auto­ rowi postawić, nie b y ł y b y „dużego kalibru". 2 3 Krystyna J A C Q U E S B E R Q I I E , Histoire sociale d'un village égyptien 1957, ss. 87, wyd. Mouton & Co L a Haye. Małkowska c e au XX "' siècle, Paris Praca Berque'a jest monografią poświęconą jednej z współczesnych wsi egip­ skich. Dla polskiego czytelnika ważny jest sposób, w jaki autor omawia poszczególne zagadnienia, składające się na całokształt problematyki związanej z monografią wsi. Przy porównaniu tej monografii np. z monografią wsi Sta*e Siołkowice na pewno nasunie się wniosek, że zagadnienia kultury materialnej u Berque'a zostały potraktowane w sposób niewystarczający. Czytelnika polskiego uderza tu zasadnicza 1 2 „Jeżeli zatem ograniczam się tu jedynie do omówienia zaledwie niektórych aspektów całego zagadnienia, to czynię to zarówno dlatego, że szersze potraktowanie tematu nie mieściłoby się w ramach krótkiego eseju, jak też, co więcej, dlatego, że miałem tu węższy cel na myśli. Chciałem jedynie w y d o b y ć z tego procesu (kultu­ rowego — przyp. tłum.) kilka uogólnień, które, jak mi' się zdaje, rzucają światło na charakter i rozwój systemu naszej cywilizacji zachodniej" (s. 139). Dla zorientowania czytelnika w zagadnieniach poruszonych przez autora podaję t y t u ł y poszczególnych części książki: Słowo w s t ę p n e ; I . „Odkrycie" kultury, Kultura a kolonializm, Kultura jako środowisko, Kultura w zmieniającym się świecie; I I - Kultura a historia, Konflikt kulturowy w Irlandii, Kultura w historii amery­ k a ń s k i e j ; I I I . „ O d z y s k a n i e " przeszłości, Początki cywilizacji, Cykle cywilizacyjne, Ciągłość cywilizacji, „Wzorce" cywilizacyjne. „Etnografia Polska", t. 1:1958 (s. 85 — 239: Monograficzne badania terenowe. Śląsk); także odb. Siołkowice Stare. Z zespołowych badań etnograficznych przeprowa­ dzonych na Górnym Śląsku pod kierunkiem Mieczysława Gładysza, Wrocław 1958, ss. 159, nlb. 1, map 2. 3 1 �428 KRONIKA I RECENZJE dysproporcja — o ile bowiem problemy wchodzące w zakres kultury duchowej czy społecznej autor stara się omówić możliwie szczegółowo, o tyle zagadnienia zwią­ zane z kulturą materialną potraktowane są dość marginesowo. Autor, ogranicza się tylko do zasygnalizowania ogólnych problemów związanych z wpływem warunków geograficznych na kształtowanie się kultury (budownictwo, ubiór, pożywienie). Jako jedna z nielicznych, a może nawet jedyna tego typu praca, obrazująca współczesne stosunki panujące na wsi egipskiej i odsłaniająca przeobrażenia ekonomiczno-społeczne w okresie trzydziestolecia 1920—1950, jest na pewno warta prze­ czytania. Książki Berque'a nie można uważać za pełną monografię wyczerpującą wszystkie zagadnienia w stopniu możliwie jednakowo szczegółowym, jeśli przyj­ miemy pod tym terminem te wszystkie treści, które występują we współczesnych próbach opracowań monograficznych wsi polskich. Praca jest jednak interesująca ze względu na to, że porusza problematykę współczesnej wsi egipskiej, o której tak niewiele wiemy. Autor oparł się na materiale terenowym, który zbierał w ciągu dwóch lat we wsi Sirs al Layyan, położonej w delcie Nilu. W pracy wykorzystał także wyniki badań prowadzonych przez ekipę uczonych z ramienia UNESCO, która dostarczyła autorowi monografii wielu cennych danych porównawczych, kontrolujących jego własny materiał. Jako pomocnicza literatura przedmiotu posłużyła Berque'owi współ­ czesna egipska powieść, której akcja toczy się na terenie sąsiadującym z badaną przez autora wsią. Praca Berque'a jest pracą socjologiczną i tym należy właściwie tłumaczyć dość ogólne potraktowanie materiału opisowego, bliżej interesującego etnografa (historia wsi, zarys kultury materialnej i obrzędowość ludowa). W rozdziale pierwszym, którego tytuł sugeruje omówienie historii badanej wsi, autor omawia zmiany, jakie zaszły w imionach mieszkańców wsi w ciągu 30 lat, sta­ rając się jednocześnie uchwycić genezę tych zmian. Tego rodzaju ujęcie problemu jest raczej nie spotykane w monografiach polskich. Problem ten z punktu widzenia socjologicznego jest na pewno ważny, pozwala bowiem zorientować się w znaczeniu obcych wpływów rzutujących na kulturę egipską (np. wpływów tureckich). Ponadto, jak stwierdza autor, pewne grupy społeczne noszą jedno imię. Grup takich istnieje ok. 30, przy czym członków ich łączy wspólna płaszczyzna kontaktów społecznoekonomicznych. Oczywiście śledzenie przemian w tym zakresie może przynieść bardzo ciekawy materiał, jednakże nie wiąże się tak bezpośrednio z historią samej wsi, jak np. warunki osadnicze. Zarys kultury materialnej badanej wsi rozpoczyna autor od omówienia warun­ ków geograficzno-glebowych i ich wpływu na jej kształtowanie. Uboga i bardzo trudna do uprawy ziemia nadaje specyficzne piętno kulturze ludowej Egiptu. Piętno to widoczne jest nie tylko w technicznych elementach gospodarki, ale także rzutuje w pewnym stopniu na rozwój kultury duchowej. Budownictwo wiejskie opracowane jest w sposób bardzo ogólny. Autor nie stara się nawet wyciągnąć konkretnych wniosków odnośnie do genezy form architekto­ nicznych ani ich historii. W ten sam marginesowy sposób charakteryzuje urządzenie wnętrza. Nieco więcej uwagi poświęca strojom ludowym. Omawia współczesne stroje męskie i kobiece oraz przemiany, jakie zaszły w nich na przestrzeni ostatnich trzy­ dziestu lat. Rozdział poświęcony kulturze materialnej kończy się opisem pożywienia. Wreszcie interesuje nas zagadnienie obrzędowości. Autor odnotowuje powszechne zjawisko zanikania obrzędów ludowych. Do dziś jednak pewne ich elementy dają się zanotować w terenie. Szczególnie uroczyście obchodzone są dnie związane z pew­ nymi świętymi, gdyż każda z rodzin ma swego świętego. Obchody religijne ku ich czci �429 KRONIKA 1 RECENZJE o d b y w a j ą się w czasie letnic.li nocy, w okresie pełni księżyca. Jest to rodzaj naszych o d p u s t ó w , nie pozbawionych elementów komercjalnych, o wyraźnie jednak rozwi­ niętych formach folklorystycznych. Obchodom towarzyszą śpiewy religijne i recy­ tacje poezji ludowej, bądź nawet pieśni ludowe, niekoniecznie o charakterze religij­ nym. Zwyczaje te znane są cd dawna, przedtem jednak ograniczały się do obchodze­ nia świąt w obrębie jednej rodziny, obecnie zaś zatraciły swój ekskluzywny charakter. Wśród obrzędów rodzinnych autor omawia obrzędy związane z pogrzebem i we­ selem. Zwłaszcza w weselu ludowym zachowało się dużo elementów archaicznych, m. in. p'okładziny (la, nuit de la consommation). Berque, omawiając bardzo szczegółowo wszystkie aspekty obrzędowości weselnej, podkreśla jej społeczny charakter oraz elementy dramatyczne. Jak widać z tego szkicowego zestawienia, koncepcja opisu monograficznego Berque'a jest różna od przeciętnego schematu podobnych prac dotyczących wsi polskiej. Nie zapominajmy jednak, że i wśród polskich etnografów istnieją podzielone zdania, jak ma wyglądać wzorowa monografia wsi. Wydaje się, że decydującą rolę odgrywa pTzy tego rodzaju pracy założenie wstępne, które ustala cel odpowiednich badań. Ponieważ Berque zamierzał w swojej pracy osiągnąć nie tyle wszechstronny opisowy przekrój życia wsi, lecz przede wszystkim odtworzyć procesy kształtowania się kultury społecznej, nie można więc chyba uznać mu tego za błąd. Praca Berque'a może służyć za przykład monografii wsi uwzględniającej spe­ cjalny dobór tematyczny i odpowiednią selekcję materiału. Anna Damrosz P E T E K A . M U N C H , A Study of Cultural Change. Rural-Urban Conflicts in Norway, Oslo 1956, ss. 103, wyd. H . Aschehoug & Co. (W. Nygaard). Przedmiotem pracy jest — jak podkreśla autor w przedmowie — problem re­ akcji tradycyjnej społeczności wiejskiej w Norwegii na wzrastający impakt kultury miejskiej w X I X i X X w. Praca składa się z trzech części. Część pierwsza ma charakter metodologiczny i stanowi p o d b u d o w ę dla n a s t ę p n y c h . Część druga zawiera analizę procesu urbanizacji wsi norweskiej w X I X i X X w. w powiązaniu z ru­ chem chłopskim. Część trzecia została poświęcona procesowi urbanizacji wsi na przykładzie dwóch wsi norweskich. W uwagach metodologicznych autor zastanawia się nad sytuacją w naukach społecznych, a zwłaszcza w socjologii. Słabość socjologii współczesnej wynika z jej zupełnego oddzielenia od filozofii. Grłówny nacisk kładzie się obecnie na zbieranie faktów, a nie na ich racjonalną interpretację. Charakterystyczne jest — pisze au­ tor — że większe zasługi w rozwoju teorii socjologicznej mają antropologowie kul­ turalni niż socjologowie. Formułując założenia teoretyczne i metodologiczne swojej pracy autor pod­ kreśla znaczenie w życiu społecznym norm i wzorów postępowania. Leżą one u pod­ staw struktury społecznej i kształtują ludzkie zachowanie się. Szczególną w a g ę mają te normy, które łączą się z poczuciem przynależności do grupy {collective identifi­ cation), a przejawiają się w uczuciach lojalności i solidarności członków grupy. Po­ czucie przynależności do grupy może się zobiektywizować pod postacią zewnętrz­ nych symboli, takich jak nazwa grupy, totem, herb, flaga itp. Ponadto pewne cechy grupy specjalnie dla niej charakterystyczne stają się jak gdyby jej symbolami, np. charakterystyczny w y g l ą d członków grupy, ich strój, pewne umiejętności, zwyczaje, sposób wyrażania się itp. Do tych właśnie symboli grupy członkowie jej są specjał- �430 KRONIKA I RECENZJE nie przywiązani. Negatywnie zaś odnoszą się do analogicznych' s y m b o l ó w innych grup. Poczucie przynależności do grupy ze swym społeczno-kulturalnym symboliz­ mem może b y ć w a ż n y m czynnikiem zachowania, kultury grupy i oporu przeciw wpły­ wom kulturalnym innych grup. Przechodząc do analizy procesu urbanizacji wsi w Norwegii autor zaznacza, że konflikt między kulturą miejską a wiejską b y ł w kraju tym głębszy niż w in­ nych krajach zachodnich. W p ł y n ę ł y na to warunki topograficzne, struktura społe­ czeństwa norweskiego i pewne tendencje historyczne w życiu społecznym i politycz­ nym ludności (s. 32). Forma osadnictwa w Norwegii była przede wszystkim zdeterminowana przez warunki topograficzne. Każda dolina i kraina nad fiordem stanowiła odrębną,. izo­ lowaną pod względem ekonomicznym i kulturalnym całość. Stąd też kultura ludności wiejskiej ulegała niewielkim zmianom. Przejmowano wprawdzie poszczególne elementy kultury z innych regionów lub klas społecznych, ale ulęgały one stopniowym prze­ obrażeniom i dostosowaniu do całości kultury danej okolicy. W rezultacie długiego procesu przystosowania do sytuacji społecznej i ekologicznej powstał system społeczny, ,,w k t ó r y m każda jednostka, każda działalność i k a ż d y stosunek społeczny miał swoje raczej niewzruszone miejsce, rytm i formę" (s. 33). J a k ą drogą przenikały do społeczności wiejskiej elementy kultury miejskiej ? Autor podkreśla, że główną rolę odgrywała w tym wypadku elita wiejska, w której skład wchodził pastor, l e k a T z , sędzia oraz urzędnicy administracyjni. E l i t a ta re­ krutowała się zwykle z burżuazji miejskiej i nadal z nią utrzymywała kontakt. Kultura jej miała charakter kosmopolityczny i miejski. Ponieważ dystans społeczny p o m i ę d z y elitą a resztą wsi b y ł znaczny, jej w p ł y w y kulturalne zaznaczały się tylko w s ł a b y m stopniu, stąd oddziaływanie miasta na wieś było niewielkie. T a k i stan rzeczy u t r z y m y w a ł się mniej więcej do 1800 r. Od tego czasu spo­ łeczeństwo miejskie Norwegii ulegało stopniowej industrializacji. W związku z tym wzrosło w miastach zapotrzebowanie na siłę roboczą i na produkty rolne. Na wieś wkroczyła gospodarka towarowa, a z n i ą cały kompleks idei i postaw właściwy dla gospodarki liberalnej, często sprzeczny z systemem wartości p a n u j ą c y m w daw­ nej społeczności wiejskiej. Dotychczasowa izolacja wsi została przełamana. W rezultacie nastąpiło zderzenie kultur, konflikt między zwyczajami, insty­ tucjami i normami społeczeństwa chłopskiego a handlowym społeczeństwem miej­ skim. Konflikt między tymi dwoma typami kultury został znacznie zaostrzony przez społeczny i polityczny ruch chłopski, który rozwijał się w Norwegii w t y m właśnie czasie. Autor omawia dokładnie historię tego ruchu. W X V I I I i X I X w. demokratyczne prądy były w społeczeństwie zachodnim modne i stopniowo przenikały do różnych krajów i warstw społecznych. Zyskały one również duże znaczenie w Norwegii, zwłaszcza w środowisku burżuazji. Chłop­ stwo cechowała bowiem bierność i zależność polityczna od burżuazji. Niemniej burżuazja wciągała chłopów do życia politycznego, częściowo ze względów ideowych, a częściowo aby uzyskać ich poparcie polityczne. W okresie przygotowywania kon­ stytucji norweskiej w 1814 r. połowa członków Zgromadzenia Narodowego rekru­ towała się z okręgów wiejskich. Faktycznie zresztą chłopi nie brali udziału w obradach i ulegali w p ł y w o m burżuazji. Ogół chłopstwa w X V I I I w. i w pierwszej połowie X I X w. posiadał tylko w sła­ bym stopniu świadomość własnych interesów i poczucie przynależności do jednej klasy społecznej. Niemniej jednak świadomość ta stopniowo narastała, a wyrażała się w konflikcie między chłopami a ich lokalną władzą. Autor kolejno analizuje ruchy chłopskie w latach 1765, 1786—1787, dalej w p ł y w ideologii romantyzmu �431 KRONIKA I RECENZJE na chłopów z początkiem X I X w., a w końcu ruch tzw. Landsmal z 1840 r., który zmierzał do uznania języka, ludowego (landsmal) za język oficjalny. Autor podkreśla, że ruch chłopski w X I X w. miał raczej charakter kulturalny niż poli­ tyczny i ekonomiczny. Wiązał się z p o z y t y w n ą oceną całości kultury chłopskiej i z dążeniem do zachowania tej kultury w postaci niezmienionej. B y ł on wyrazem dążenia chłopstwa do emancypacji spod w p ł y w u burżuazji i dlatego stał się jak gdyby symbolicznym wyrazem przynależności do klasy chłopskiej. Pomimo oporu chłopstwa przeciw w p ł y w o m miejskim stopniowo przenikały one na wieś, nie tyle jednak przez burżuazję, ile przez nowe kategorie zawo­ dowe, które z uprzemysłowieniem kraju, z rozwojem handlu i nowoczesnej komuni­ kacji pojawiły się na wsi. Pojawienie się tych kategorii zawodowych wywołało dez­ organizację w dotychczasowym uwarstwieniu społeczności wiejskiej. Zajęcia prze­ m y s ł o w e były podejmowane przede, wszystkim przez chałupników, małorolnych chłopów i robotników rolnych. P r z y c z y n i a ł y się one do niezależności ekonomicznej części mieszkańców wsi, a przez to do ich emancypacji z więzów tradycyjnej spo­ łeczności wiejskiej. P o m i ę d z y robotnikami przemysłowymi na wsi i w miastach istniały liczne powiązania. Wśród robotników wiejskich kształtowało się poczucie przynależności do klasy robotniczej, brali udział w ruchach robotniczych. To właśnie czyniło ich podatnymi na w p ł y w y kultury miejskiej. Z drugiej strony pozostał na wsi nadal element chłopski silnie związany z pracą na roli i dawnym stylem życia. W środowisku tym rozwijała się ideologia pod­ kreślająca wartości kultury chłopskiej w przeciwieństwie do miejskiej. Ideologia ta przejawiała się m. in. w tendencji do tworzenia szkół w y ż s z y c h specjalnie dla chło­ pów, w prądach literackich i religijnych. Proces urbanizacji wsi norweskiej został przedstawiony w omawianej pracy bar­ dzo interesująco i wnikliwie. Analizując konkretną sytuację społeczną autor wyszedł na szczęście poza dosyć ubogie założenia metodologiczne sformułowane na wstępie. W swym opisie rozwoju wsi norweskiej i zderzenia kultury wiejskiej z miejską łączy on konsekwentnie podejście historyczne z socjologicznym. Konstrukcja pracy jest bardzo przejrzysta. Antoni Stojak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53ded92d4b56b272c9a907c98ffb2c1d.pdf bd70aa9cd739293ecbcf490c4f1f1fe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1013 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenie wsi w latach ostatniej wojny i w okresie powojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.103-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA WSI W LATACH OSTATNIEJ WOJNY I W OKRESIE POWOJENNYM I. T A J N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA NA W S I W L A T A C H O K U P A C J I N I E M I E C K I E J (1939-1945) W latach ostatniej wojny i okupacji niemieckiej działalnością kon­ spiracyjną objęty został cały system oświaty. Początkowe zarządzenie pol­ skich władz oświatowych o uruchomieniu wszystkich szkół zostało przez okupanta zniesione już w listopadzie 1939 r. Pozostawiono tylko szkoły powszechne, jednakże bez możliwości nauczania przedmiotów ojczy­ stych — historii, geografii i literatury polskiej. Zamknięto także wszyst­ kie polskie instytucje kulturalne i naukowe oraz zakazano wydawania prasy i książek. W odpowiedzi na to Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu RP na Kraj (podziemne ministerstwo oświaty) oraz działacze Tajnej Organizacji Nauczycielskiej TON (przedwojennego Związku Nauczycielskiego Polskiego) zorganizowali w skali całego kraju sieć tajnego szkolnictwa w zakresie szkoły powszechnej, średniej i wyż­ szej. Dyrektorem Departamentu Oświaty i Kultury został Czesław Wycech — nauczyciel, działacz ruchu ludowego i młodzieżowego „Wici", a także Związku Nauczycielstwa Polskiego. Czesław Wycech w następu­ jący sposób uzasadniał rozwój konspiracyjnej działalności oświatowej: „Od początków okupacji hitlerowskiej dużo w y s i ł k ó w poświęcono walce z instytucjami kulturalnymi stworzonymi przez Niemców dla społeczeństwa pol­ skiego (gadzinowa prasa, kina, teatry). Jednakże w miarę przedłużania się wojny i okupacji nie mógł wystarczyć program walki z instytucjami okupanta, trzeba było tworzyć własny podziemny system upowszechniania kultury. Oczywiście mu­ siał on być dostosowany do trudnych w a r u n k ó w życia okupacyjnego" . i 1 C . W y c e c h , Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, War­ szawa 1964, s. 118. Por. także J . K r a s u s k i , Tajne szkolnictwo polskie w okresie okupacji hitlerowskiej 1939-1945, Warszawa 1971; T. J a ł m u ż n a , Tajne nauczanie na ziemi łódzkiej, Warszawa 1977; E . P o d g ó r s k a , Oświata i szkolnictwo na �104 MARIA BIERNACKA Zasięg i poziom tajnego nauczania uzależniony był od wielu czynni­ ków i przebiegał różnie dla różnych części podzielonego w czasie oku­ pacji kraju. Tak więc na całym obszarze włączonym do Rzeszy znie­ siono wszystkie szkoły polskie oraz zakazano używania języka polskiego. Jak już wspomniano, w Generalnej Guberni nauczanie odbywać się mo­ gło tylko w zakresie podstawowym, nieliczne zaś szkoły zawodowe zna­ lazły się pod kontrolą okupanta. Wiele budynków szkolnych zamieniono na koszary lub magazyny. Mimo niebezpieczeństw i represji, w akcji tajnego nauczania w szkolnictwie powszechnym wzięło udział w skali całego kraju około półtora miliona osób. Cała ta działalność nie byłaby w stanie przybrać takich rozmiarów, gdyby nie poparcie całego społeczeństwa, które w obliczu totalnego za­ grożenia wykazało niezwykłą jedność i odwagę walki. Szczególną rolę odegrało w tym nauczycielstwo polskie, które z narażeniem życia pro­ wadziło akcję tajnego nauczania w miastach, miasteczkach i we wsiach. Kierownictwo Tajnej Organizacji Nauczycielskiej już w końcu 1940 r. opracowało nowe wskazania pedagogiczne, które ze względów konspira­ cyjnych miały formę odezwy „Do Ojców i Matek". Odezwa ta głosiła: „państwo polskie mimo przegranej kampanii wrześniowej istnieje i walka 0 odzyskanie wolności trwa nadal, nikt nie jest zwolniony od wierności dla p a ń ­ stwa i narodu. Cała młodzież winna b y ć przepojona ideą służby i poświęcenia dla narodu. Ideę tę należy wszczepić młodzieży przez naukę szkolną (powstania na­ rodowe, konspiracje w okresie zaborów, walka o szkołę polską)". Punkt drugi odezwy stwierdzał, że „Okres okupacji jest okresem żałoby narodowej, co winno się wyrazić p o w a ż n y m trybem życia młodzieży (unikać zabaw, kin, teatrów, uro­ czystości). W tym okresie należy pamiętać o tych, którzy giną i cierpią za naród 1 państwo (otaczać opieką groby bohaterów, pamiątki narodowe)". W dalszych częściach odezwy tajne władze oświatowe apelują o po­ stawę narodową nauczycieli i uczniów, a • niepodporządkowywaniu się zarządzeniom władz niemieckich tam, gdzie tylko to jest możliwe, o sa­ botowanie akcji gospodarczych okupanta, jak np. zbieranie grzybów, ziół, hodowla jedwabników czy też gromadzenie odpadków — potrzebnych dla przemysłu niemieckiego. Postulowano także wytwarzanie wśród mło­ dzieży postaw samoobronnych przed niewiarą i utratą świadomości na­ rodowej, przed fascynacją dla wyższości technicznej i organizacyjnej okupantów, a także przed przenikaniem wpływów ideologii faszystow­ skiej. Apelowano, aby w akcji wychowawczej i dydaktycznej ukazywać młodzieży polski dorobek kulturalny, a ponadto zwalczać wszelkie wy­ dawnictwa wydawane w języku niemieckim. W ostatnim punkcie wy­ tyczne głosiły: „należy młodzież uświadamiać, że walka o wolność jest nierozłącznie związana z walką o demokrację, trzeba, ażeby młodzież zrozumiała, że w życiu narodu na czoło w y s u w a j ą się nowe warstwy społeczne (chłopi, robotnicy, pracownicy umysłowi), które podejmują walkę o niepodległość i demokrację" wsi w okresie okupacji hitlerowskiej, szawa 1980, s. 604-636. W y c e c h , op. cit, s. 66-68. ! [w:] Historia chłopów polskich, t. I I I , War­ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 105 Zawarte w tej odezwie zasady pedagogiczne były przekazywane w różnych formach nauczycielom i uczniom zarówno w szkolnictwie le­ galnym, jak i w tajnym. Nauczycielom szkół legalnych zalecono uzupeł­ nianie programów tzw. przedmiotami ojczystymi — wyeliminowanymi przez okupanta — podczas normalnych zajęć szkolnych lub na komple­ tach organizowanych w domach prywatnych. Wymagało to wielkiej ostrożności, jednakże zarówno nauczyciele, jak i całe społeczeństwo — w tym także wiejskie — działalność tę podjęło. Dotyczy to zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Znacznie trudniejsza była praca w szkolnictwie na poziomie śred­ nim. Do tajnego nauczania wykorzystywano zalegalizowane przez oku­ panta kursy zawodowe I i I I stopnia i pod ich szyldem organizowano ze­ społy tajnego nauczania. Inną formą nauczania na poziomie średnim były tajne komplety liczące przeciętnie od 5 do 8 osób, których nauka odbywała się w domach prywatnych. W. organizacji tej dominującą rolę odgrywał Związek Nauczycielstwa Polskiego, który był organizacją najliczniejszą, gdyż na 66 tys. zorga­ nizowanych nauczycieli 52 tys. należało do ZNP, 6,5 tys. do Stowarzy­ szenia Chrześcijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, 3 tys. do Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i 1 tys. " do Stowarzyszenia Nauczycieli Szkół Zawodowych, które to stowarzysze­ nie w czasie wojny włączyło się do Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Na obszarze Generalnej Guberni TON był organizacją dominującą. Ponieważ Departament Oświaty i Kultury Delegatury Rządu liczył w całym kraju 150 pracowników i działał głównie w centrali i woje­ wództwach — Tajna Organizacja Nauczycielska sięgała do najniższych ogniw terenowych i stanowiła podstawowy czynnik w rozwoju tajnego nauczania. Zdaniem Czesława Wycecha „organizacja tajnej oświaty mia­ ła charakter społeczny, kierowali nią miejscowi działacze społeczni i opierała się na dobrowolnej i w dużej mierze bezinteresownej pracy szerokich rzesz nauczycielskich" . W wyniku działalności Departamentu Oświaty Delegatury Rządu oraz Tajnej Organizacji Nauczycielskiej cały kraj był pokryty siecią tajnych placówek oświatowych i kulturalnych. 3 „W każdej legalnie pracującej szkole na terenie G G , a było ich około 8 tysięcy, działał co najmniej jeden mąż zaufania ^podziemnych organizacji oświatowych; z 20 tysięcy pracujących w nich nauczycieli większość należała do T O N i brała udział w tajnym nauczaniu. Obok tych szkół działało konspiracyjnie około 2 ty­ siące tajnych szkół średnich ogólnokształcących i zawodowych oraz pewna liczba powszechnych. Cała Polska była pokryta gęstą siecią tajnych ośrodków naucza­ nia" . 4 X W miarę przedłużania się wojny zachodziła potrzeba zajęcia się tak­ że dokształcaniem dorosłych. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom De­ partament powołał do życia Wydział Oświaty Dorosłych. Nawiązując do 8 1 Tamże, s. 69. Tamże, s. 70. �106 MARIA B I E R N A C K A przedwojennej działalności w tej dziedzinie Wydział przystąpił do orga­ nizowania bieżących prac możliwych do realizacji w warunkach wojen­ nych i równocześnie podjął działanie przygotowawcze do opracowania przyszłego modelu oświaty i kultury w wyzwolonej Polsce. Na kierow­ nika tego Wydziału został powołany przedwojenny działacz oświatowy Feliks Popławski, później funkcję tę przejął również wybitny działacz oświatowy oraz były kurator Liceum Krzemienieckiego — Eustachy No­ wicki. Ponieważ mieszkał on w Krakowie, faktycznie kierownikiem Wy­ działu Oświaty był do końca wojny" Popławski. W skład zespołu wcho­ dzili Piotr Banaczkowski, Stanisław Maniak, Kazimierz Chorąży i inni . Wszyscy ci działacze związani byli z przedwojennym ruchem ludowym i młodzieżowym, a także tkwili w pracach oświatowych pozaszkolnych. Współpracowali oni również z wybitnymi twórcami kultury powiąza­ nymi ze wsią. Do takich należeli m. in. Maria Dąbrowska, Jerzy Za­ wieyski, Jan Wiktor, którzy docierali do środowisk wiejskich znanych z okresu przedwojennego i nadal służyli im swoją wiedzą. Tak np. Ma­ ria Dąbrowska utrzymywała stały kontakt ze Szkołą Rolniczą w Dąbro­ wie Zduńskiej koło Łowicza, którą prowadzili Leonilda i Kazimierz Wyszomirscy. Z Łowickiem związany był również Jerzy Zawieyski, który przebywał w domu zasłużonej działaczki ludowej Wiktorii Dzierżkowej w Szymanowicach . Działalność Wydziału Oświaty Dorosłych prowadzona była w trzech zasadniczych kierunkach: upowszechniania książek i czytelnictwa, orga­ nizowania tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych oraz organizowania życia kulturalno-artystycznego. Inicjatorzy i organizato­ rzy tajnego nauczania projektując różne formy działalności na pierwsze miejsce wysuwali sprawę bibliotek i czytelnictwa. Pisze więc Wycech: 5 6 „W działalności oświatowej na czoło w y s u w a ł a się sprawa upowszechnienia książki. Zapotrzebowanie na książkę było bardzo duże wobec niszczenia księgo­ zbiorów przez okupanta. Dla prowadzenia tej akcji został powołany zespół w skła­ dzie: Wanda Dąbrowska, Józefa Słomczewska, Eugenia Malinowska i Jadwiga Czarnecka. Zespół działał pod szyldem biblioteki miejskiej «Zakatek». Tworzył we w ł a s n y m zakresie lub przy współpracy z księgarniami spółdzielczymi i pry­ watnymi zestawy książek, które różnymi drogami docierały do najdalszych za­ kątków kraju. Transportem książek kierował Mariański (Marian Jaworski), kie­ rownik szkoły z Garwolina. Do akcji tej zostali wciągnięci kolejarze, którzy prze­ wozili masy książek ukryte w w ę g l u nawet na tereny włączone do Rzeszy. Two­ rzono pięćdziesięciotomowe zestawy książek, do których wchodziły również wy­ dawnictwa tajne i rozsyłano je pod ustalonymi adresami [..Ą. «Nasza Ksiegarnia» w 1941 roku rozprowadziła do ośrodków tajnego nauczania ponad 12 tysięcy ksią­ żek, a w następnych latach kolportaż jej wzrósł" . 7 Tamże, s. 119. Por. L . W y s z o m i r s k a , K . W y s z o m i r s k i , Dąbrowa żyła pracą i pie­ śnią, Warszawa 1965; Wspomnienia o Wiktorii Dzierżkowej, Warszawa 1977, s. 52. 5 6 7 Wycech, op. cit., s. 119-120. �107 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA Wydział Oświaty wychodząc na spotkanie dążeniom środowisk wiej­ skich popierał organizowanie przez nauczycieli zespołów dyskusyjno-samokształceniowych oraz samorzutnych młodzieżowych zespołów walki cywilnej. Ponadto Wydział prowadził ośrodki metodyczno-naukowe, któ­ re zajmowały się problematyką oświatowo-kulturalną dla dorosłych. W 1940 r. powstał z inicjatywy działaczy ludowych i robotniczych L u ­ dowy Instytut Oświaty i Kultury, do zadań którego należało prowadze­ nie badań, wydawanie publikacji, kształcenie kadr pracowniczych miast i wsi. W skład zarządu Instytutu wchodzili:' K. Maj, F. Popławski, R. Froelich — dyrektorem był M. Hasiński, a sekretarzem H. Pleszczyńska. Instytut był subwencjonowany przez Departament Oświaty . W ramach Wydziału Oświaty Dorosłych oraz Komisji Oświatowej Ruchu Ludowego podjęta została również inicjatywa przygotowywania jeszcze w warunkach okupacyjnych przyszłych pracowników uniwersy­ tetów ludowych. 8 „Wykorzystując doświadczenia Orkanowskiego Uniwersytetu Ludowego w G a ­ ci, prowadzonego przez Ignacego Solarza — pisał Czesław Wycech •— postanowi­ liśmy przygotować program i kadry pedagogiczne dla u n i w e r s y t e t ó w ludowych w odrodzonej Polsce. Dla wykonania tych zadań w porozumieniu z Komisją O ś w i a t o w ą Ruchu Ludowego powołano zespół kierowniczy, do którego wchodzi­ li: Feliks Popławski, Zofia Mierzwińska i Dyzma Gałaj. Ponadto w opracowy­ waniu poszczególnych części programu i kształcenia pracowników brali udział: Eustachy Nowicki' i Helena Brodowska (historia), Jerzy Zawieyski (literatura), Kazimierz Maj (kultura i historia wsi), Anna Chorążyna i Aniela S i e m i e n i a k ó w n a (przyroda), Zofia Solarzowa (zajęcia artystyczne). Przeprowadzono ogółem ponad dziesięć dwudniowych konferencji ogólnych z udziałem około stu osób, kandy­ datów na pracowników uniwersytetów ludowych [...]. W oparciu o ten dorobek w Polsce Ludowej powstało Towarzystwo U n i w e r s y t e t ó w Ludowych" Organizowanie tajnych szkół powszechnych i średnich dla dorosłych zyskało w społecznościach wiejskich duże uznanie. Szkoły te powstawały przede wszystkim w środowiskach, gdzie już przed wojną krzewiło się życie kulturalno-oświatowe organizowane głównie przez koła młodzie­ ży. W szkołach dla dorosłych uczyło się w czasie okupacji wiele tysięcy młodzieży. Udział w pracy oświatowej na terenie wsi brali głównie na­ uczyciele wiejscy oraz inteligencja szukająca często na wsiach schronie­ nia przed okupantem. W organizowaniu tajnego nauczania na wsi pięk­ ną kartę zapisali działacze podziemnego ruchu ludowego — Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet, którzy często inicjowali, a na­ stępnie zabezpieczali ośrodki tajnego nauczania. Obok szkolnictwa pod­ stawowego organizowano także we wsiach bardziej światłych i wyro8 J . L a n d у - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961, s. 80-82; W y c e c h , op. cit, s. 118-124. Por. także В. M a t u s o w a - „K w i a tk o w s k a " , Na partyzancki poszły bój. 1939-1945, wyd. I I , Warszawa 1970; Twier­ dzą nam będzie każdy próg. Kobiety ruchu ludowego w walce z hitlerowskim okupantem. Warszawa 1968. W y c e c h , op. cit., s. 123-124. 6 �108 MARIA B I E R N A C K A bionych społecznie — szkolnictwo średnie. Niektóre z tych szkół śred­ nich przetrwały do dni dzisiejszych (Godzianów, Lipiny, Dąbrowa Zduń­ ska). Podziemnymi szlakami doprowadzano do tych ośrodków komplety podręczników, książek, a także broszur szkoleniowych z zakresu historii wsi i ruchu ludowego . Józef Krasuski autor wyczerpującego opracowania na temat tajnego szkolnictwa polskiego stwierdza: 10 „Komplety szkoły średniej p o w s t a w a ł y nawet tam, gdzie przed w o j n ą istniały szkółki o jednym nauczycielu. Ich gęsta sieć oraz częściowa lub całkowita bez­ płatność stworzyły ogromną szansę kształcenia się młodzieży chłopskiej i robot­ niczej. W y d a ć się to może paradoksalne, ale realizacja postulatu rzeczywistej de­ mokracji oświaty zostały zapoczątkowane właśnie w okresie okupacji". Dodaje ponadto, że jest to niewątpliwie najpiękniejsza karta w dzie­ jach nauczycielstwa polskiego, które dało całemu społeczeństwu bardzo wiele, ponosząc przy tym ogromne ofiary. Gwałtownie rozwijające się tajne nauczanie z jednej strony stawało się najbardziej powszechną for­ mą konspiracji, z drugiej zaś — upowszechniając wśród chłopów i ro­ botników komplety szkoły średniej — radykalizowała poglądy tej części społeczeństwa na przyszłą organizację oświaty. „Być może, wyda się to paradoksem — pisze Krasuski — ale właśnie demokratyczny system tajnego nauczania dał szczególnie chłopom możliwość kształcenia swoich dzieci i nic też dziwnego, że możliwości tych nie chcieli stracić w wy­ zwolonej Polsce" . Organizowanie życia kulturalno-oświatowego w warunkach okupa­ cyjnych nastąpiło najwcześniej w dużych ośrodkach miejskich jak War­ szawa, Kraków czy inne miasta. Z czasem formy tego życia upowszech­ niają się także na wsi. W domach prywatnych odbywały się spotkania młodzieży i starszych, podczas których recytowano poezje, śpiewano pie­ śni, czytano wybrane fragmenty z literatury pięknej. W tych okręgach, gdzie działały grupy partyzanckie, utrzymywano z nimi stały kontakt. Tak np. w oddziałach partyzanckich Batalionów Chłopskich dziewczęta z Ludowego Związku Kobiet organizowały wieczornice z programem literacko-artystycznym tzw. „zielone świetlice", aby umożliwić „chło­ pcom z lasu" kontakt z literaturą piękną i sztuką. Urządzano także uro­ czystości z okazji Święta Ludowego, które w ciężkich warunkach okupa­ cyjnych przeradzały się w wielkie manifestacje odbywane pod osłoną partyzantów i często w nocy. Na takie uroczystości w Puławskiem przy­ było do Wandalina 3000 osób, do Karczmisk 2000 osób, a do Koziego Boru na nocny festyn 4000 osób . 11 4 12 1 0 Por. W y s z o m i r s k a , W y s z o m i r s k i , op. cit; J . J a ź w i e c , Narodzo­ na w konspiracji, Opowieść o niezwykłej szkole, („Słowo Wstępne" prof. S. P i ­ goń, Warszawa 1974). Por. K r a s u s k i , op. cit, s. 323, 385-387. S. M a r c z a k - O b o r s k i , Teatr czasu wojny, Warszawa 1966. Por. także S. J a g i e ł ł o , Kryptonim „Telegraf". Z dziejów Batalionów Chłopskich na Kie1 11 1 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 109 Nie trzeba uzasadniać, jak ważną rolą w czasie okupacji spełniała tajna prasa. Była ona podstawowym i wiarygodnym źródłem informacji. Sieć łączności i kolportażu, to najbardziej newralgiczny punkt funkcjo­ nowania całego systemu działalności konspiracyjnej. Od właściwego funkcjonowania łączności zależało powodzenie wielu akcji wojsko­ wych — od treści zawartych w prasie konspiracyjnej zależało w dużym stopniu kształtowanie się postaw patriotycznych, moralnych i politycz­ nych ludności. Kazimierz Banach, członek Komendy Głównej BCh i orga­ nizator tajnej drukarni ludowej tak pisał na ten temat: „Ale na drodze potężnej, twardej organizacji hitlerowskiej, rozporządzającej wszystkimi środkami bestialskiego terroru — stanął obok żołnierza Polski Pod­ ziemnej dziennikarz, drukarz i kolporter prasy konspiracyjnej. S ł o w o drukowane w podziemiach niosło prawdę, napełniało serca • otuchą, dodawało sił do przetrwa­ nia, w ł a s n ą ofiarną służbą uczyło niezłomności i bohaterstwa. Było całkowicie niezależne, sercem i mózgiem pisane, z n a j w i ę k s z y m poczuciem odpowiedzial­ ności za losy i postawę moralną narodu. Groziła przecież za nie w każdej chwili śmierć — i temu, kto pisał, i temu, kto drukował, i temu kto przenosił «gazetke», i temu, kto ją czytał. W tym w s p ó l n y m niebezpieczeństwie zrodziła się jedyna w swoim rodzaju w i ę ź duchowa między piszącym a aeytającym i nigdy jeszcze w swej historii prasa nie pełniła tak doniosłej misji patriotycznej i wychowaw­ czej, jak w okresie wojny pod okupacją niemiecką" . 1S Józef Krasuski podsumowując wyniki swych badań na temat tajne­ go szkolnictwa polskiego w okresie okupacji stwierdza na podstawie do­ stępnych materiałów archiwalnych, wspomnień i opracowań, że tajne nauczanie dało narodowi polskiemu ogromne korzyści, które można spro­ wadzić do trzech podstawowych tez: a) umożliwiło utrzymanie ciągłości szkolnictwa polskiego na wszystkich poziomach mimo pięcioletniej oku­ pacji; b) dzięki powszechności i demokratycznemu charakterowi rozbu­ dziło ono intelektualnie młodzież chłopską i robotniczą; c) uchroniło dziesiątki tysięcy dzieci i młodzieży przed demoralizacją, którą planowo organizował okupant . Najwyższym osiągnięciem kilkudziesięcioletniej działalności oświa­ towej i wychowawczej na terenie wsi polskiej, zapoczątkowanej jeszcze w czasie zaborów a kontynuowanej w okresie Polski niepodległej, był masowy udział chłopów w walce o niepodległość w czasie I I wojny świa­ towej. Wyraził się on przynależnością młodzieży chłopskiej do wszyst­ kich konspiracyjnych organizacji wojskowych, przede wszystkim jednak utworzeniem z inicjatywy podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" pierwszej, dowodzonej przez samych chłopów organizacji wojskowej — Batalionów Chłopskich . 14 1S lecczyżnie, Warszawa 1979, s. 100-109; P. Cz u b a, J . W o j t a 1, Walczyli na ziemi krasny Stawskie j , Warszawa 1979, s. 9-75. K . B a n a c h , Z dziejów Batalionów Chłopskich, Warszawa 1968, s. 73-74. K r a s u s k i , op. cit., s. 385-386. Por. Sprawozdanie komendanta głównego BCh Franciszka Kamińskiego z działalności BCh w okresie okupacji, [w:] Materiały źródłowe do historii pol­ skiego ruchu ludowego, t. I V , Warszawa 1966, s. 481-494; t e n ż e , Przedmowa, 1 8 1 4 1 5 �110 MARIA B I E R N A C K A Stronnictwo Ludowe, największa organizacja polityczna przedwojen­ nej Polski, w okresie okupacji swą nielegalną siatką organizacyjną obję­ ła cały kraj. W tym też czasie doszło do porozumienia między podziem­ nym stronnictwem ludowym a organizacjami młodzieżowymi, w myśl którego Centralnemu Kierownictwu S L „Roch" podporządkowany został Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" oraz części Centralnego Związ­ ku Młodej Wsi. Na gruncie programu S L „Roch" podjęła również dzia­ łalność organizacja inteligencji ludowej pod nazwą Związek Pracy L u ­ dowej „Orka". Osiągnięcia organizacyjne S L „Roch" były bardzo duże: „W niektórych okręgach — jak pisze Jan Nowak — Roch objął organizacją ponad 80% gmin, np. w okręgu (województwie) krakowskim. Były obwody (po­ wiaty), które liczyły ponad 7 tys. członków, zorganizowanych w szeregach kon­ spiracyjnego ruchu ludowego, np. puławski (okręg lubelski), garwoliński (okręg warszawski), pińczowski i stopnicki (okręg kielecki)" . 16 Do koordynacji prac Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego po­ wołało na wszystkich swych poziomach organizacyjnych (okręgach, obwo­ dach, gminach) specjalistyczne komisje, które stały się organami wyko­ nawczymi i miały na celu prowadzenie działalności w warunkach oku­ pacji oraz przygotowywanie projektów do rozwiązań powojennych — na podstawie założeń programowego ruchu ludowego . Były to ko­ misje: programowa, administracyjno-samorządowa, gospodarcza, propagandowo-prasowa oraz oświaty i kultury. W ramach komisji programo­ wej wydana została na przełomie 1943-1944 r. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, która określała program oraz zasady świato­ poglądowe i ideologiczne ruchu ludowego, a także postulowała przebu­ dowę ustroju rolnego . Zgodnie z tymi zasadami komisja gospodarcza opracowała wytyczne pt. „Przygotowania ruchu ludowego do wykonania reformy rolnej w terenie". Działalność komisji administracyjno-samorządowej prowadziła do ustalania różnych form zwalczania zarządzeń okupanta, a także opracowywała zagadnienia dotyczące władz państwo­ wych i samorządowych w przyszłej, wyzwolonej już Polsce. Zadaniem komisji propagandowo-prasowej było organizowanie konspiracyjnych wydawnictw terenowych. Przyjęto zasadę, że oprócz wydawnictw cen­ tralnych „Rocha", wychodzących w Warszawie i dostarczanych w teren siecią kolportażową, należy także wydawać pisemko terenowe w obrę17 18 [w:] W kolportażu i łączności Komendy Głównej Batalionów Chłopskich, Wspom­ nienia, Warszawa 1982, s. 5-20. Materiały źródłowe..., s. 11-12; J . N o w a k , Ruch ludowy w walce z oku­ pantem hitlerowskim, [w:] Ruch ludowy a sprawa niepodległości. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez ZHRL z okazji 50 rocznicy odzyskania niepodle­ głości przez Państwo Polskie, Warszawa, 1969, s. 96-113. Materiały źródłowe..., s. 7-8. Deklaracja Ideowo-Programowa Ruchu Ludowego, [w:] Materiały źródło­ we..., s. 245-258. 16 17 18 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 111 bie poszczególnych okręgów czy nawet obwodów. W ten sposób wycho­ dziło ponad 80 tytułów prasy powielaczowej informującej wiejską lud­ ność o przebiegu działań wojennych, o sytuacji politycznej w kraju, a także o sposobach prowadzenia walki z okupantem. Organizacje wiejskie SL „Roch" poświęcały również wiele miejsca sprawom wyżywienia ludności. W miarę możliwości ruch ludowy uda­ remniał plany okupanta zmierzające do wygłodzenia kraju poprzez na­ kładanie kontyngentów zbożowych na wieś oraz przydzielanie głodowych racji żywnościowych dla ludności miejskiej. Ponadto konspiracyjny ruch ludowy organizował pomoc osobom przebywającym w więzieniach, obo­ zach koncentracyjnych, a także ludziom „spalonym", którzy często mu­ sieli szukać schronienia w środowisku wiejskim. Dla tych celów orga­ nizowano specjalne zespoły, których zadaniem było zdobywanie odpo­ wiednich środków materialnych, lekarstw, mieszkań, załatwianie mel­ dunków itp. Mimo trudności okupacyjnych SL „Roch" prowadził szeroką akcję oświatowo-kulturalną. Komisja oświaty i kultury organizowała we wsiach tajne nauczanie w zakresie podstawowym i średnim, zakładała nielegalne biblioteczki, tworzyła zespoły samokształceniowe, a przede wszystkim krzewiła czytelnictwo prasy konspiracyjnej, która miała na celu pod­ trzymywanie ducha narodowego i wiary w zwycięstwo. Podczas okupacji zorganizowano na wsi ok. 800 kompletów tajnego nauczania stopnia gim­ nazjalnego i licealnego, z których po wyzwoleniu powstało ok. 120 szkół średnich. Szczególną przy tym uwagę zwracano na wychowanie młodzie­ ży. Wydział Młodzieży i Oświaty przy Centralnym Kierownictwie Ruchu Ludowego prowadził działalność oświatową oraz obywatelsko-wychowawczą. Przygotowywał projekty odrodzenia po wojnie samodzielnego ruchu młodzieży wiejskiej. Organizował konspiracyjne kursy dla przy­ szłych pracowników uniwersytetów ludowych, a także tajne uniwersy­ tety ludowe (m. in. na Kowańcu k. Nowego Targu oraz w Lelowie k. Włoszczowy) . Pod koniec okupacji w okręgu krakowskim powołana została organizacja młodzieżowa „Młody Las", która była kontynuatorką przedwojennego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W działalności oświatowo-kulturalnej konspiracyjnego ruchu ludo­ wego wielką rolę odegrał Ludowy Związek Kobiet . Organizacja ta po­ wołana przez Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego do walki z oku­ pantem miała również na celu przygotowanie organizacji kobiecej, która w wyzwolonej Polsce będzie stanowić organizację samodzielną, stojącą na gruncie ideologii ruchu ludowego. Organem Ludowego Związku Ko­ biet było nielegalne pismo „Żywią". Wydawano również pisemko dla dzieci pod nazwą „Biedronka". Organizacja ta, zrzeszająca w czasie woj19 20 1 8 Por. N o w a k , op. cit., s. 102; J a g i e ł ł o , op. cit., s. 100-160; P o d g ó r s k a , op. cit., s. 629-633. Materiały źródłowe..., s. 10-11, 487-488. 80 �112 MARIA BIERNACKA ny kilkanaście tysięcy kobiet i dziewcząt wiejskich, włączyła się przede wszystkim do różnych form walki prowadzonej przez Bataliony Chłop­ skie. Szkoleniem sanitarnym prowadzonym przez lekarzy i pielęgniarki objęto znaczne rzesze wiejskich kobiet i dziewcząt. Część z nich speł­ niła swoje zadanie w akcjach zbrojnych prowadzonych przez żołnierzy BCh — jako siostry „Zielonego Krzyża". Bo taką nazwę przyjął Wydział Sanitarny Ludowego Związku Kobiet dla swej działalności podziemnej. Pozostała wielka część przeszkolonych wiejskich sanitariuszek służyła swą wiedzą, umiejętnościami oraz środkami lekarskimi w każdej ludz­ kie potrzebie . „Elzetki", jak popularnie nazywano członkinie Ludowego Związku Kobiet, wykazywały ogromne zaangażowanie i oddanie dla sprawy wy­ zwolenia kraju. Główną rolę wśród nich odgrywały członkinie przedwo­ jennych organizacji młodzieżowych, wychowanki szkół rolniczych, spół­ dzielczych (niektóre z nich działały także w czasie okupacji), uniwer­ sytetów ludowych, a także kół gospodyń wiejskich. Szeregi LZK zasi­ lały też generację dorastających już w czasie wojny dziewcząt. Te ostat­ nie były otaczane szczególną opieką ze strony starszych koleżanek. Cho­ dziło przede wszystkim o wyrównywanie w ich świadomości i wiedzy tych wszystkich braków, jakie wynikały z ogromnych ograniczeń w dzia­ łalności placówek oświatowo-wychowawczych w okupowanym kraju. Z tych pobudek wyrastała troska o dostarczanie tej młodzieży podręcz­ ników, książek i gazetek. Organizowanie różnego rodzaju legalnych kur­ sów z zakresu gospodarstwa domowego, spółdzielczości czy rolnictwa, stawało się również okazją do przekazywania młodym także innych wia­ domości związanych z działalnością konspiracyjną, uświadamiającą na­ rodowo. Szczególną rolę odegrały w tym szkoleniu placówki Związku Spółdzielni Spożywców „Społem", który posiadając uprawnienia do ofi­ cjalnej działalności gospodarczo-handlowej przyzwalał nieoficjalnie na prowadzenie prac konspiracyjnych.^ Główną rolę w tej działalności ode­ grały etatowe instruktorki gospodarstwa domowego zatrudniane przez Oddziały ZSS „Społem". Poprzez organizowanie kursów szycia, goto­ wania, pieczenia itd. docierały do kobiet i dziewcząt zamieszkałych w najbardziej oddalonych miejscowościach i prawie z reguły wiązały tam sieć ogranizacyjną Ludowego Związku Kobiet. Dla instruktorek tych urządzane były z kolei kursy, na których wykładowcami byli wy­ bitni spółdzielcy oraz ludzie tej miary, jak np. Maria Dąbrowska — związana w przeszłości zarówno z ruchem ludowym, jak i spółdzielczym. Instruktorki gospodarstwa domowego stanowiły więc' niezwykle ważne ogniwo w ludowym ruchu konspiracyjnym, gdyż utrzymywały łączność między komórkami centralnymi i terenowymi, a ponadto same tworzyły 21 2 1 wyd. B. M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", Na partyzancki poszły bój 1939-1945, I I , Warszawa 1970; G. C e r g o w s k a , Matki partyzantów, Warszawa 1974. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 113 ośrodki życia konspiracyjnego i zarazem kulturalnego we wsiach. Wbrew trudnościom okupacyjnym Ludowy Związek Kobiet prowadził upartą i konsekwentną pracę nad dokształcaniem swych członkiń. Oprócz pisma centralnego „Żywią" wydawano również w okręgu krakowskim pis*mo „Wiadomości Kobiece", a na obszarze Rzeszowszczyzny pismo terenowe „Chłopka". Były to pisma powielaczowe, które oprócz tematów związa­ nych z działalnością konspiracyjną zawierały problematykę wychowania narodowego, społecznego oraz kulturalno-oświatowego. Zdawano sobie sprawę, że istotą pracy konspiracyjnej jest także przygotowanie mło­ dych kobiet do zadań w życiu powojennym wsi . Z ideą wychowania ku przyszłości związana była również inicjatywa powołania przez Centralne Kierownictwo LKZ tzw. „Uczelni Kore­ spondencyjnej" dla swych zorganizowanych konspiracyjnie członkiń. Wzory do tego działania zaczerpnięto z korespondencyjnych kursów — także spółdzielczych, które przed wojną krzewiły wśród młodzieży wiej­ skiej samokształcenie. Cykl wykładów szkoleniowych opracowywany był przez specjalistów z dziedziny historii narodu, wsi i ruchu ludowego, następnie powielany i rozsyłany w teren poprzez sieć organizacyjno-kolportażową ruchu ludowego. Tematyka wykładów dotyczyła także za­ gadnień wychowania dzieci i młodzieży, reform ustrojowo-gospodarczych, roli kobiet w życiu wsi i państwa. Nadsyłane z terenu wypraco­ wania kobiet były skrupulatnie czytane i oceniane przez odpowiedni zespół osób w Centrali i następnie odsyłane, również pocztą konspira­ cyjną do autorek występujących zresztą pod różnymi pseudonimami. Uzupełnieniem korespondencyjnego szkolenia młodych kobiet były także spotkania organizowane w skali wojewódzkiej i krajowej. Jedna z ta­ kich wojewódzkich konferencji LZK odbyła się wiosną 1944 r. w Niezabitowie k. Puław, druga na Kielecczyźnie, trzecia krajowa w War­ szawie. Wykładowcami na tych konferencjach byli wybitni działacze i działaczki konspiracyjnego ruchu ludowego. 22 „Uczelnia Korespondencyjna" zorganizowana w 1943 r. cieszyła się wielkim powodzeniem i zaczęła spełniać poważną rolę w samokształ­ ceniu i wychowaniu narodowym i obywatelskim młodych wiejskich ko­ biet. Po wojnie wiele z tych dziewcząt z wielkim oddaniem włączyło się w prace społeczne na wsi, inne z powodzeniem podjęły dalszą naukę w szkołach średnich i wyższych . Podstawową działalnością ruchu ludowego w czasie okupacji była jednak walka zbrojna prowadzona przez Bataliony Chłopskie, które dzie­ liły się na oddziały taktyczne — przeznaczone do bezpośredniej walki, oraz terytorialne —• do ochrony ludności przed represjami wroga. Pod koniec okupacji Bataliony Chłopskie liczyły ok. 170 tys. żołnierzy. 23 Por. Twierdzą nam będzie... M a t u s o w a - „ K w i a t k o w s k a", op. cit. i — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �114 MARIA BIERNACKA W walce z Niemcami zginęło ponad 7 tys. żołnierzy, w tym kilkadziesiąt kobiet. Konspiracyjną działalność Batalionów Chłopskich w następujący sposób ocenia uczestnik tych walk Jan Nowak: „Ofiarny wkład żołnierzy Batalionów Chłopskich i członkiń Ludowego Z w i ą z ­ ku Kobiet w walkę o wyzwolenie narodowe i społeczne należy do szczytnych tra­ dycji współczesnego ruchu ludowego i polskiego narodu; stanowi on niezbity do­ w ó d patriotyzmu i obywatelskiej dojrzałości wsi polskiej" . 24 Postawa ludności wiejskiej w czasie wojny, w tym zwłaszcza poko­ lenia wychowanego w Polsce niepodległej w szkołach i organizacjach społecznych, była wyrazem najgłębszych zmian, jakie dokonywały się w świadomości i osobowości chłopa polskiego. Można by przytoczyć wiele przykładów świadczących o pielęgnowaniu owych postaw naro­ dowych i etyczno-moralnych wśród ówczesnej młodzieży wiejskiej. Przy­ noszą nam je liczne wspomnienia uczestników tamtych walk i działal­ ności, a także opracowania historyków zajmujących się okresem I I woj­ ny światowej . Godne szczególnego podkreślenia są postawy młodzieży wiejskiej wychowanej przed wojną w duchu demokratycznym — w szkołach i organizacjach społecznych. Wyraża je w doskonały sposób „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" albo inaczej „Wychowanie w party­ zantce" — opracowane i pilnie przestrzegane przez tzw. „Zgrupowanie Batalionów Chłopskich na Kielecczyźnie" pod dowództwem Jana Sońty, ps. „Ośka". Zgrupowanie to utworzyli zaraz na początku wojny młodzi gimnazjaliści wywodzący się ze środowisk ludowcowych oraz Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici". Było ono jednym z pierwszych oddziałów BCh, jakie powstały na obszarze Kielecczyzny. Atmosferę, jaka pano­ wała w tym zgrupowaniu, można porównać jedynie do klimatu charak­ terystycznego dla oddziałów harcerskich „Szare Szeregi". Tekst wytycz­ nych „Dwanaście przykazań uczciwości żołnierza" lub „Wychowanie w partyzantce" głosi przede wszystkim, że wychowywanie innych należy rozpoczynać od wychowania „samego siebie". Jeżeli się rozpoczyna taką „rzecz wielką", to w jej realizowaniu należy liczyć tylko na własne siły. Warunkiem zwycięstwa jest przede wszystkim uczciwość. Do obo­ wiązków żołnierza zgrupowania należy ścisłe przestrzeganie następują­ cych zasad: 2S „1. Moim pragnieniem w życiu jest uczciwość, ale taka, która wszędzie po­ piera dobro, a na śmierć i życie walczy ze złem. Bo na nic wszystkie ustroje, konstytucje, partie i narody, jeśli w nich na pierwszym planie nie zostanie wysu­ nięta uczciwość. 2 4 N o w a k , op. cit., s. 112. Nie wszystko umiera, Warszawa 1976. Por. także Żelazne kompanie BCh, praca zbiorowa pod redakcją J . Niecki i M. Szczawińskiej, Warszawa 1947, oraz W kolportażu i łączności... 25 �OŚWIATA A SPOLECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 115 2. Dobro rozróżniam takie, które bezinteresownie przynosi ulgę cierpiącemu, to znaczy tym najbiedniejszym, najbardziej wykorzystywanym, tym, za którymi nikit nie chce się upomnieć, lub wstydzi się do nich przyznać, choćbym za to narażał się złej przemocy i m i a ł b y m być prześladowany, a nawet zabity. 3. Zło rozróżniamy takie, które przynosi cierpienie niewinnym. Jeśli to zło pochodzi z nieświadomości, będę się starał je za wszelką cenę nawrócić. Jeśli zaś jest ono świadome, będę zwalczał i niszczył je n a j w y m y ś l n i e j s z y m i środkami, obo­ jętnie, skąd ono pochodzi, ze wsi czy z miasta, z urzędu, czy z prywatnego mie­ szkania, z pałacu, czy z rudery. I im więcej zło uczone jest, tym bardziej będę z nim walczył, uważając w a l k ę tę za cel mojego życia. 4. Pragnę b y ć zadowolony z zadowolenia wszystkich i u w a ż a m to za szczęście prawdziwe. Będę dążył do tego, aby nie było głodnych wśród najedzonych, obdar­ tych wśród ubranych, n i e w o l n i k ó w wśród uprzywilejowanych, wtrącanych w nędzę przez przełożonych i będę walczył przeciwko takiej władzy, która popiera podłość, a niszczy uczciwość, obojętne, czy jest ona odziana w siermięgę chłopską, ubranie robocze, czy mundur wojskowy. 5. Moim celem jest, by z wojny na przyszłość wynikały dwa doświadczenia. By sprawcy wojny przekonali się, że nie przynosi ona im szczęścia, a wszyscy l u ­ dzie, żeby zrozumieli, że nie opłaca się krzywda ludzka. 6. Walka ta dla mnie trwać będzie tak długo, dopóki przy władzy będzie istnieć «nieuczciwość», obojętne jakiej narodowości i pochodzenia, a w a l c z y ł z nią będę aż do śmierci. Inaczej bowiem żyć nie warto. Albo jest miejsce na uczciwość, albo go nie ma. 7. W życiu będę się starał postępować tak, by patrzeć wszędzie szczerze i mieć czyste sumienie wiedząc, że przed wszystkimi władzami mogę się skryć, ale przed wyrzutami własnego sumienia się nie skryję. Pragnę, aby postępowanie moje było bez krzywdy ludzkiej. Nie będę miał żadnych z m y s ł o w y c h nałogów, jak: pi­ jaństwo, niemoralne prowadzenie się, karciarstwo itp., które by przynosiły cier­ pienia otoczeniu. 8. Będę swoim życiem udowadniał każdemu, że opłaca się tylko uczciwość i sprawiedliwość, zarówno dla dobra ludzkości, jak i dla samego siebie. Wszak nie ma mocarza na świecie, który by sobie zdołał zapewnić przyszłość, bo po zgromadzeniu największych zapasów żywności można w końcu umrzeć z głodu, a przy n a j w i ę k s z y m zabezpieczeniu się można zginąć. 9. W walce ze złem będę żołnierzem uczciwości. Cechować mnie będzie roz­ sądek, odwaga, spryt i szczera intencja niszczenia zła. Nagrodą za poświęcenie będzie przemiana podłości w uczciwość, która zawsze znajdzie u mnie opiekę, podobnie jak podłość — karę. Za hańbę będę uważał pobicie słabszego i oszuka­ nie nieświadomego, bo przemoc powinna służyć opiece, a wiedza uświadomieniu. 10. Bratem moim jest każdy człowiek na kuli ziemskiej, postępujący w e d ł u g tych zasad, obojętne, o jakim kolorze skóry i jakiego pochodzenia. Dumny powi­ nien b y ć każdy, kto pozna tę prawdę i kto ją w życiu stale realizuje. Bo są pomazańcy, mający się za uczonych, zmaterializowani, nie znający zadowolenia z uczciwego postępowania, sądzą bowiem, że wystarczy dogadzać tylko swoim za­ chciankom. 11. Zasady te będą dla mnie w s k a z ó w k a m i na całe życie, a tak u siebie, jak i u innych będę uważać tylko takie słowa za ważne, które są zgodne z czynem, bo jeśli ktoś głosi uczciwość, a krzywdzi świadomie bliźnich, jest uosobieniem zła, które należy bezwzględnie niszczyć. 12. Moim celem jest, by w walce ze złem idea uczciwości zwyciężyła i była praktycznie wykonywana. Jako czynny członek Batalionów Chłopskich będę dążył �116 MARIA BIERNACKA do sprawiedliwej Polski Ludowej, opartej na zasadach demokracji, etyki chrze­ ścijańskiej. Wierzę w zwycięstwo i w pomoc Boga dla naszej słusznej sprawy"". Przytoczone w całości „dwanaście przykazań" młodych żołnierzy kie­ leckich charakteryzują dostatecznie postawę tej młodzieży, która riie tylko podjęła walkę z okupantem niemieckim, ale także sformułowała zasady i ideały wychowawcze własnego postępowania. „Dwanaście przyk?zań" obowiązywało wszystkich uczestników „Zgrupowania", które na początku wojny liczyło kilkadziesiąt osób, a pod jej koniec — kilkaset. Jak wynika z relacji wspomnieniowych, zarówno dowódcy, jak i zwykli żołnierze, przez cały czas wojny starali się być wierni zasadom przez siebie wypracowanym i dobrowolnie przyjętym. Postawy takie nie na­ leżały do odosobnionych. Przedwojenni wiciarze, a także młodzież siewowa w programach swych — niezależnie od różnic światopoglądowych oraz orientacji politycznych — wielką wagę przywiązywali do wycho­ wania obywatelskiego i utrwalania wśród swych członków cech uczci­ wości, koleżeństwa i przyjaźni. W duchu takiej przyjaźni wychowywały także uniwersytety ludowe, szkoły rolnicze i spółdzielcze, których wy- ¿ chowankowie spełniali wielką rolę w organizacjach podziemnych. Bechowcy i członkinie Ludowego Związku Kobiet to w swej podstawowej _ warstwie wiciarze i część młodzieży siewowej, która zeszła do podziemia. l_ W życie, które wówczas było stale zagrożone, wnosili ogromne wartości ętyczno-moralne pozwalające trwać i walczyć z godnością i w przy­ jaźni. Uczestnicy i przywódcy konspiracyjnego ruchu ludowego, Bata­ lionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet w swych publikacjach, wypowiedziach i wspomnieniach podnoszą bardzo często problem wiel-*^™ kiej odwagi, ofiarności i odpowiedzialności cechujący członków tego wielkiego ruchu. Powtarza się często, że nie było w nim tzw. „wsyp" — wpadki przypłacano często utratą życia, w niektórych przypadkach od-" bieranego sobie dobrowolnie za pomocą trucizny — byle nie wydać ко-Г lęgów i przyjaciół . .. 27 ř I I . OŚWIATA N A W S I W P O L S C E L U D O W E J Szkolnictwo i oświata dla dorosłych w Polsce okresu powojennego^ zajęły miejsce szczególne, co wiąże się z głębokimi przemianami ustro-^ jowymi, zapewniającymi szkolnictwu i oświacie pozaszkolnej niespoty-? kane dotąd perspektywy rozwojowe. Olbrzymie straty poniesione w czasie okupacji (1939-1945) przede""" wszystkim w kadrze nauczycieli i oświatowców, a następnie w budyń- -kach i wyposażeniu szkół oraz najtrudniejsze do odrobienia zniszczenia^ moralne, nie zahamowały tempa odbudowy szkolnictwa i oświaty doro-^j ^ 2 6 2 7 W. G o ł ą b e к - „В о гу n a", F . K a m i ń s k i , Przedmowa, Bez rozkazu, Warszawa 1966, s. 248-266. [w:] W kolportażu... ? _ �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 117 № słych. Sprzyjała temu w pierwszym rzędzie polityka władz oświatowych, realizujących konsekwentnie sprawę pełnego zdemokratyzowania i upowszechnienia oświaty i kultury. W procesie tym wielką rolę ode­ grało również nauczycielstwo oraz działacze oświatowi, którzy często z bezprzykładną energią i bezinteresownością przystępowali do pracy na polu oświaty i wychowania. Działalność tę na terenie wsi ułatwiała po­ stawa społeczeństwa wiejskiego, które w większości swej dojrzało do tego, by w pełni korzystać z historycznej szansy wyrównywania zapóźnień nawarstwionych na tym odcinku w okresach dawniejszych. Przed młodzieżą wiejską kończącą szkoły podstawowe stanęły w zasadzie otwo­ rem wszystkie szkoły ogólnokształcące i zawodowe na poziomie zasad­ niczym, średnim i wyższym. W tym czasie powstało wiele nowych szkół średnich i zasadniczych w małych miasteczkach, osadach, terenowych ośrodkach przemysłowych oraz wsiach. Szkoły te ułatwiały kształcenie się także tej młodzieży wiejskiej, która nie mogła korzystać z wielko­ miejskich ośrodków nauczania. Aby szkolnictwo i oświata dorosłych mogły się rozwijać na miarę wzrastających potrzeb należało podjąć skuteczną walkę z analfabetyz­ mem, który poprzez wojnę i okupację uległ dalszemu pogłębieniu. Józef Półturzycki w swej pracy na temat szkolnictwa dla dorosłych w Polsce Ludowej stwierdza, że trudna jest do ustalenia nawet przybliżona liczba analfabetów bezpośrednio po odzyskaniu niepodległości. Liczba ta była zmienna ze względu na trwającą ponad dwa lata repatriację oraz pozo­ stawania znacznej liczby młodzieży poza szkołą. Niektórzy autorzy, jak np. Tadeusz Pasierbiński, przyjmują liczbę od 3 do 3,5 miliona, Maksy­ milian Siemieński 4,5 miliona (analfabetów i półanalfabetów), Joanna Landy-Tołwińska 4 miliony, w tym 2 miliony dorosłych w wieku pro­ dukcyjnym (od 18 do 50 lat). W roku 1949 wiceminister oświaty Henryk Jabłoński mówił w sejmie o konieczności objęcia kształceniem 2,5 mi­ lionów osób. Analizując dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia J. Półtu­ rzycki uważa, że na pierwsze lata po wojnie można przyjąć liczbę mie­ szczącą się w granicach 3-3,5 miliona analfabetów i półanalfabetów (naj­ częściej podawaną przez różnych autorów) — natomiast dla końca 1950 r. liczbę tę należy zmniejszyć do 1 144 586. W stosunku do 24 mi­ lionów ludności w Polsce liczba 3 milionów analfabetów stanowiła 18,3°/o ludności powyżej 9 roku życia . Podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu uznano za konieczne już na pierwszym Zjeździe Oświatowym w Łodzi (czerwiec 1945) — co było 2S 2 8 J . P ó ł t u r z y c k i , Rozwój i problemy szkolnictwa dla dorosłych w Pol­ sce Ludowej, Wrocław 1972, s. 23-24. Por. także: J . L a n d y - T o ł w i ń s k i e j , Analfabetyzm w Polsce i w świecie, Warszawa 1961; Problemy likwidacji analfa­ betyzmu w Polsce Ludowej, Warszawa 1960; M. S i e m i e ń s k i , Zagadnienia li­ kwidacji analfabetyzmu w Polsce, „Oświata i Kultura", nr 5/6: 1946. \, �118 MARIA B I E R N A C K A także zgodne z programem oświaty wypracowanym w czasie okupacji przez TON i Departament Oświaty i Kultury. Początkowo działalność ta prowadzona była spontanicznie przez sieć szkolnictwa oraz różne instytucje oświatowe. Podstawowym dokumentem w sprawie likwidacji analfabetyzmu było zarządzenie ministra oświaty z roku 1945 (14 lipca) 0 organizowaniu sieci kursów obejmujących nauczanie dorosłych do 45 roku życia, które dały początek oficjalnemu nauczaniu dorosłych analfabetów i półanalfabetów. Przyjmuje się, że działalność w zakresie zwalczania analfabetyzmu przebiegała w 4 okresach: a) od wyzwolenia kraju do 7 kwietnia 1949 r. (daty uchwalenia ustawy sejmowej o likwi­ dacji analfabetyzmu), b) od 7 kwietnia 1949 r. do 21 grudnia 1951 r. (okresu masowej likwidacji analfabetyzmu), c) od 21 grudnia 1951 r. do 1957 r. (stopniowe osłabienie działalności) i d) od 1958 r. do chwili obecnej . W ustawie sejmowej z 1949 r. określone zostało pojęcie analfabety 1 półanalfabety — za analfabetę uznano osobę dorosłą nie umiejącą czytać i pisać, a za półanalfabetę taką, która czyta, ale nie potrafi się podpisać. Obowiązkiem nauczania objęto wszystkich analfabetów i pół­ analfabetów w wieku od 14 do 50 lat. Ustawa wprowadziła także urząd Pełnomocnika Rządu do Walki z Analfabetyzmem, a na stanowisko to powołano Stefana Matuszewskiego. Powstała też Główna Komisja do Walki z Analfabetyzmem, w skład której wchodzili przedstawiciele Rady Państwa, Wydziału Oświaty КС PZPR, przedstawiciele stronnictw politycznych, odpowiedzialni pracownicy Ministerstwa Oświaty i Cen­ tralnej Rady Związków Zawodowych, prezes ZNP, szef Głównego Za­ rządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego, dyrektor Towa­ rzystwa Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych oraz wybitni działacze polityczni i społeczni. Zostały także powołane komisje wojewódzkie, po­ wiatowe, gminne, które koordynowały akcję likwidacji analfabetyzmu na swoim terenie. Program likwidacji analfabetyzmu zaplanowano na 3 lata. Przed rozpoczęciem dokonano rejestracji, która była jeszcze uzupełniona w ro­ ku 1951 i wykazała łącznie 1 416 083 osoby bez początkowego wykształ­ cenia. Rocznie organizowano po dwie kampanie kursów i zespołów trwa­ jących po 5 miesięcy. Nauczanie odbywało się na kursach państwowych organizowanych i prowadzonych przez kuratorów okręgów szkolnych. Za zgodą pełno­ mocnika mogły być także organizowane kursy przez zakłady pracy i orga­ nizacje społeczne. W 1949 r. władze wojskowe podjęły również decyzję nauczania analfabetów odbywających służbę wojskową. Ostatecznego podsumowania akcji nauczania analfabetów dokonano w lutym 1952 r. stwierdzając, że w ciągu niespełna 3 lat kursy naucza­ nia początkowego ukończyło 780 549 osób. Jeśli uwzględnić także nau29 2 9 Półturzycki, op. cit., s. 24; L a n d y - T o ł w i ń s k a , op. cit,, s. 83-85. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 119 czanie prowadzone bezpośrednio po wojnie, obejmujące 238 993 osoby, to ogólna liczba ludności objętej akcją nauczania wyniosła 1 019 542. W akcji zwalczania analfabetyzmu uczestniczyło ponad 52 tys. nauczy­ cieli zawodowych i 26 tys. wykonujących swe zajęcie społecznie. Ogólne koszty przeprowadzonej akcji wyniosły 141 617 541 zł, z czego wydat­ kowano 123 639 775 zł (zaoszczędzając kwotę 17 977 766 zł). Przeciętny koszt nauczania jednej osoby (analfabety) wyniósł więc 130 zł, a w nie­ których rejonach 80-90 z ł . Warto dodać, że w roku 1950 akcją nauczania zostali także objęci głuchoniemi i ociemniali, dla których wydano specjalny elementarz autorstwa wybitnych działaczy oświatowych — J. Landy-Brzezińskiej (Tołwińskiej) i W. Tułodzieckiego oraz przewodnik metodyczny dla na­ uczających. Akcją tą objęto łącznie ok. 3000 głuchoniemych i ociemnia­ łych. Prowadzono również nauczanie wśród osób nie objętych ustawą. Tak np. w latach 1949-1951 ukończyło kursy 13 635 osób w wieku po­ wyżej 50 lat. W niektórych rejonach uczono analfabetów o mniejszym stopniu inteligencji (Sulisław, w b. pow. grodkowskim, kursy takie ukończyły 32 osoby — mimo orzeczenia komisji lekarskiej stwierdzają­ cej ich niski stopień rozwoju umysłowego). Z zestawienia osób uczących się na kursach dla analfabetów wynika, że największą liczbę przeszkolono w województwach — warszawskim, kieleckim i lubelskim, w których zapóźnienia sięgały jeszcze czasów za­ boru rosyjskiego. Najmniej absolwentów było (poza miastami Łodzią i Warszawą) w województwach — szczecińskim, zielonogórskim, kosza­ lińskim, olsztyńskim, opolskim i rzeszowskim . Wielka akcja zwalczania plagi analfabetyzmu była po I I wojnie dzia­ łaniem przeprowadzonym na niespotykaną skalę. Mimo ogromnych osiąg­ nięć, jakich w tym zakresie dokonano, sytuacja nie jest w pełni zadowa­ lająca, ponieważ — zdaniem specjalistów — w latach sześćdziesiątych istniały podstawy, aby sądzić, że w niektórych środowiskach występo­ wało zjawisko wtórnego analfabetyzmu. Chociaż nie posiada ono cech masowości, to jednak nie zwalnia od czujności i zapewnienia stałej opieki osobom zagrożonym wtórnym analfabetyzmem . W rozwoju powojennego systemu oświatowego bardzo ważne miejsce zajmowało szkolnictwo dla drosłych, które cechował duży dynamizm i różnorodność form kształcenia. Szkolnictwo to w okresie międzywojen­ nym stanowiło część składową tzw. „oświaty pozaszkolnej" i nie miało podstaw ustawowych wiążących je z całokształtem polityki oświatowej państwa; nie dysponowało odpowiednimi środkami finansowymi i — jak to stwierdza J. Półturzycki: 30 31 32 8 0 8 1 3 2 P ó 11 u r zу с к i, op. cit., s. 31. Tamże, s. 32-34. L a n d y - T o l w i ń s k a , op. cit., s. 83-109. �120 MARIA B I E R N A C K A I „ograniczało się jedynie do szkolnictwa podstawowego, gdyż szkoły i kursy na poziomie średnim, jak szkoły zawodowe dla pracujących, prowadzone były przez organizacje samorządowe, społeczne i polityczne. W okresie Polski Ludowej całokształtem oświaty i kultury dorosłych zajęło się przede wszystkim państwo, stwarzając prawne i finansowe podstawy rozwoju zarówno szkolnictwa dla do­ rosłych, jak i form pozaszkolnej oświaty ludzi pracy". Kształcenie dorosłych stało się w i ę c jednym z głównych e l e m e n t ó w „wszechstronnego rozwoju obywateli w ramach szerokiego i różnorodnego systemu kultury i oświaty, w którym roz­ wijając się przenikają się wzajemnie nurty aktywności kulturalnej, o ś w i a t o w e j i systematycznego kształcenia" . 3S Pierwsze prawne dokumenty dla szkolnictwa dorosłych wydane zo­ stały jeszcze w czasie wojny oraz bezpośrednio po jej zakończeniu. Naj­ ważniejsze z nich to: okólnik ministra oświaty o opiece i nadzorze w tak zwanych klasach przyspieszonych na kursach dla dorosłych (13 grudnia 1944 г.); zarządzenie w sprawie organizacji kursów repolonizacyjnych na ziemiach zachodnich (6 lipca 1945 г.); zarządzenie o organizacji kur­ sów początkowych — dla analfabetów (14 lipca 1945 г.); okólnik | w sprawie kursów dokształcających i szkół powszechnych dla dorosłych t (nr 43 z 29 sierpnia 1945 г.); okólnik o organizacji gimnazjów i liceów % dla dorosłych (nr 44 z 29 sierpnia 1945 г.). Wszystkie te zarządzenia ' i okólniki wyznaczyły cztery zasadnicze rodzaje szkolnictwa organizo- * wanego przez Ministerstwo Oświaty w pierwszych latach powojennych, i a mianowicie: kursy nauczania początkowego, kursy repolonizacyjne, j . szkoły powszechne i kursy dokształcające na poziomie szkoły powszech- i nej, gimnazja i licea dla dorosłych. | Równolegle z Ministerstwem Oświaty szkolnictwem dla dorosłych * zajmowały się również organizacje samorządowe, związkowe, młodzie- ~ żowe i oświatowe. Były to kursy z klasami przyspieszonymi na poziomie ^ szkoły powszechnej i średniej, kursy i szkoły zawodowe oraz ogólno- * kształcące i zawodowe szkolnictwo korespondencyjne. Ten początkowy " okres powojenny charakteryzował się dynamicznym rozwojem różnych form szkolnictwa i oświaty, a zasadniczym jego akcentem było „wy- ^, równywanie opóźnień spowodowanych wojną i okupacją oraz uzupełnię- . nie wykształceń tych, którzy przed wojną z różnych przyczyn nie mogli go uzyskać". Niemniej ważną sprawą było również podniesienie poziomu * wykształcenia ludności z warstw robotniczych i chłopskich, spośród któ­ rych zaczęła się tworzyć nowa kadra inteligencji. i Działalność w zakresie oświaty dorosłych znalazła pełne zrozumienie wśród przedwojennych działaczy oświatowych oraz tych, którzy ucze- . stniczyli w tajnej działalności oświatowej podczas okupacji niemiec- -\ kiej. Ich bogate doświadczenia w tym zakresie znalazły wyraz w teore- ~ tycznych i metodycznych opracowaniach przygotowujących grunt do ~ przyszłej, powojennej działalności. Tajna Organizacja Nauczycielska 1_ (TON) przy współudziale wybitnych twórców nauki i kultury opraco- * 8 » P ó 11 u r zу с к i, op. cit, s. 8. �121 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA wała bowiem „Podstawy polityki oświatowo-kulturalnej", a Departa­ ment Oświaty i Kultury przygotował materiały i opracowania dotyczące systemu kształcenia, wychowania i upowszechniania k u l t u r y . O roli tych dwóch grup oświatowców (okresu przedwojennego i wojennego) w organizacji życia powojennego napisał Półturzycki: u „wniosły swe bogate doświadczenie, żarliwość i bezkompromisowe oddanie sprawie kształcenia dorosłych. Przekazywały przeważającej liczbie młodej i nowej kadrze nauczycieli szkół dla dorosłych swoje osiągnięcia metodyczne i organiza­ cyjne, o ś w i a t o w e doświadczenia oraz zamiłowanie do tego rodzaju pracy" . 86 Obok Ministerstwa Oświaty w pracy z dorosłymi uczestniczyły tak­ że: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury (LIOK), który powstał w 1940 r. z dawnego Instytutu Oświaty Dorosłych, Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Instytutu Teatrów Ludowych, Poradni Bibliotecznej Związ­ ku Bibliotekarzy Polskich oraz z Instytutu Oświaty i Kultury im. Sta­ szica. Ludowy Instytut Oświaty i Kultury w czasie wojny prowadził pracę kulturalno-oświatowa, a po wojnie włączył się do realizacji nowych zadań. W zakresie rozwoju oświaty dorosłych działały także Towarzy­ stwo Uniwersytetów Ludowych, Towarzystwo Uniwersytetu Robotni­ czego, Towarzystwo Teatru i Muzyki oraz Towarzystwo Burs i Sty­ pendiów. W tym pierwszym okresie powojennym praca oświatowa krzewiła się bujnie i żywiołowo — pojawiały się liczne inicjatywy oświatowe, organizowano różne placówki oświaty dorosłych, m. in. uniwersytety powszechne, uniwersytety ludowe, koła amatorskiej twórczości artystycz­ nej, zespoły samokształceniowe i czytelnie. Równolegle z tym ukazy­ wały się specjalne wydawnictwa oraz publikacje zamieszczane w takich pismach, jak: „Oświata i Kultura", „Praca Oświatowa", „Biuletyn Za­ rządu Głównego TUR", „Teatr Ludowy", „Rzeczy Ciekawe". Powstała także Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych w Uniwersytecie Jagiel­ lońskim. Na odcinku wiejskim szczególna rola przypadła uniwersytetom l u ­ dowym. Powstanie tych placówek rozpoczęło się po wojnie z żywiołową siłą dzięki temu przede wszystkim, że już w czasie okupacji organizo­ wano tajne kursy dla kandydatów na ich nauczycieli. Akcja tworzenia uniwersytetów ludowych miała charakter samorzutny — były to prze­ cież placówki, które przed wojną zaczęły spełniać wielką rolę w wy­ chowywaniu młodego pokolenia wsi. Realizując projekt oświatowców z czasów okupacji powołano Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych (TUL) i już w dniach od 11 do 13 października 1945 r. zorganizowano w Pabianicach pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. 8 4 Por. C . W y c e c h , Z dziejów tajnej 1984, w tym szczególnie s. 145-280. P ó ł t u r z y c k i , op. cit., s. 11-12. 8 5 oświaty w latach okupacji, Warszawa �122 MARIA B I E R N A C K A Celem tego zjazdu było — oprócz zac¿an organizacyjnych — „poro­ zumienie się organizatorów i pracowników uniwersytetów ludowych w sprawie kierunków i charakteru pracy". W uchwałach stwierdzono: „Uniwersytety ludowe w Polsce powojennej są bezpośrednim dalszym ciągiem pracy przedwojennej; nawiązują do tradycji Solarza i do tradycji uniwersytetu grundtvigowskiego. Są przy tym pracą ż y w ą , mającą twórcze aspiracje kształto­ wania treści swojej w dostosowaniu do współczesnych w a r u n k ó w i potrzeb [...] mają żarliwą postawę w stosunku do potrzeb życia społecznego Narodu, P a ń s t w a i warstwy chłopskiej; swoją rolę widzą w oddziaływaniu na życie polskie przez potęgowanie życia duchowego i rozwój osobowości człowieka [...] są związane z ideałami ruchu ludowego, tematyka tego ruchu stanowi jeden z zasadniczych składników ich programu pracy. Jest to związek z wielkim ruchem społecznym, działającym n a długiej fali [...] nie są uzależnione od żadnej organizacji politycz­ nej nawet w tym wypadku, gdy nauczyciele i uczniowie posiadają określoną przy­ należność polityczną do jednej lub kilku tego rodzaju organizacji" . 8e Dodać trzeba, że w zjeździe tym uczestniczyło 131 osób, w tym wielu wybitnych twórców i działaczy oświaty i kultury. Cała ta spontaniczna działalność oświatowa wśród dorosłych została zahamowana na przełomie lat 1949/1950, kiedy to „krytycznie", ale nie­ właściwie oceniono dorobek lat poprzednich. Przeprowadzono wówczas wiele zmian administracyjnych, m. in. upaństwowienie całego szkolnic­ twa, podjęcie akcji zwalczania analfabetyzmu, rozwinięcie sieci szkół podstawowych i średnich w rejonach kluczowych dla gospodarki naro­ dowej, udostępnienie szkolnictwa podstawowego dla najszerszych rzesz pracujących. „Ogólną pozytywną cechą tych przemian — pisze Półturzycki — było znaczne rozszerzenie demokratyzmu w oświacie i kulturze dorosłych oraz podporządko­ wanie działalności oświatowej gospodarczym potrzebom państwa w okresie reali­ zacji planu sześcioletniego zmierzającego do uprzemysłowienia i podniesienia roz­ woju gospodarki narodowej" . 87 W tym czasie likwidacji uległo szereg instytucji oświaty dorosłych, jak пр.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Towarzystwo Uniwersy­ tetu Robotniczego i Ludowego, Instytut Kulturalno-Oświatowy „Czy­ telnika", wszelkie placówki kształcenia pracujących, poradnie oświato­ we oraz szkoły internatowe na ziemiach zachodnich. Zamarła działalność repolonizacyjna, rozwiązano szkoły pracy społecznej przestały wycho­ dzić pisma oświatowe. Szkolnictwo dla dorosłych zostało ujednolicone na wzór dziecięcego i młodzieżowego przez wprowadzenie nawet tych sa­ mych programów. Całą działalność oświatową zaczęto podporządkowy8 « Por. Uniwersytety Ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Zgromadzenia'członków TUL RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października ku, Warszawa 1946, s. 5-8. Opracowanie to zawiera referaty, głosy w i inne materiały ze zjazdu oraz bibliografię dotyczącą u n i w e r s y t e t ó w w Polsce. P ó ł t u r z y c k i , op cii., s. 13. 8 7 Walnego 1945 ro­ dyskusji ludowych �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 123 wać potrzebom gospodarki, zwłaszcza przemysłowej. W związku z tym wprowadzono „centralnie skoordynowane" zarządzenia dotyczące kształ­ cenia dorosłych, rozbudowy aparatu administracyjnego oraz planowania. W miejsce zlikwidowanych placówek oświatowych powołano Towarzy­ stwo Wiedzy Powszechnej. Wszystkie te zmiany spowodowały, że „cen­ tralnie zarządzana praca oświatowa stała się ogólnikowa, powierzchowna i deklaratywna. Liczyły się efekty propagandowe, pokazowe festiwale, a nie właściwa praca ideowo-wychowawcza". Warto uzupełnić, że rów­ nocześnie następuje osłabienie, a z czasem nawet pełne zahamowanie bujnej działalności kulturalno-oświatowej prowadzonej przez Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici", który w 1948 r. wszedł w skład Związ­ ku Młodzieży Polskiej — nowo powstałej organizacji, jednoczącej cztery niezależne związki młodzieżowe miast i w s i . Okres odnowy w pracy oświatowej zaczął się w 1956 r. W planach rozwoju gospodarczego kraju poważne miejsce przypadło oświacie. Od tego okresu obserwować można było stały wzrost oświatowej aktyw­ ności środowisk i regionów wykazujących w tym zakresie wiele własnej inicjatywy. Następował nie tylko rozwój placówek oświatowych, ale także podnoszenie jakości pracy dydaktycznej i wychowawczej. Zaczęły się rozwijać różne formy pracy oświatowej, jak uniwersytety powszech­ ne, robotnicze i ludowe, kursy problemowe i formy pozaszkolnej oświaty i kultury dorosłych. Szkolnictwo podstawowe i średnie poszukiwać za­ częło nowych organizacyjnych i metodycznych rozwiązań, dzięki czemu powstawały nowe prace zarówno teoretyczne, jak i metodyczne uogól­ niające doświadczenia nauczycieli. W 1957 r. zaczęto wydawać czaso­ pismo „Oświata Dorosłych", a w 1961 r. powołano w Instytucie Peda­ gogiki Zakład Kształcenia Dorosłych. Działalność naukowo-badawczą rozwija Wydział Pedagogiki Uniwer­ sytetu Warszawskiego, Katedra Oświaty i Kultury Dorosłych Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, a następnie inne placówki naukowe. Badania na polu pedagogiki dla dorosłych podjęli profesorowie: Kazimierz Wojcie­ chowski, Maksymilian Siemieński, Włodzimierz Szewczuk, Ryszard Wro­ czyński, Franciszek Urbańczyk oraz rosnąca kadra młodych. Systematycznemu rozwojowi szkolnictwa dla pracujących sprzyjała także polityka władz państwowych i organizacji politycznych. Uchwała Rady Ministrów z 15 grudnia 1956 r. zobowiązała np. wszystkich pra­ cowników w wieku do 35 lat do uzupełnienia podstawowego wykształ­ cenia. Nawiązywała do tego ustawa z dnia 15 V I I 1961 r. o rozwoju oświaty i wychowania, która „z jednej strony zamyka okres żywiołowego kształcenia w latach 1957-1961, a z drugiej ustala perspektywy rozwo38 3 8 Związek Młodzieży Polskiej powstał na zjeździe w r o c ł a w s k i m w lipcu 1948 r. ze zjednoczenia Związku Walki Młodych, Związku Młodzieży Demokratycz­ nej, Organizacji Młod?ipży T U R oraz Związku Młodzieży Wiejskiej R P „Wici". �124 MARIA B I E R N A C K A jowe na lata następne. Normuje i prawnie ujednolica zasadniczy kie­ runek rozwoju nie krępując rozbudowy form i rodzajów kształcenia" . W nurt działalności na rzecz kształcenia dorosłych włączyły się tak­ że po roku 1956 — Centralna Rada Związków Zawodowych, Naczelny Komitet Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Związek Kółek i Orga­ nizacji Rolniczych, Związek Nauczycielstwa Polskiego oraz ówczesne organizacje młodzieżowe — Związek Młodzieży Socjalistycznej i wyod­ rębniony od nowa Związek Młodzieży Wiejskiej. W tej nowej sytuacji Ministerstwo Oświaty przejęło na siebie rolę wykonawcy oraz koordy­ natora i inspiratora prac. W roku 1959 powołano Centralną Komisję Koordynacyjną do spraw Upowszechniania Kultury, a w 1960 r. Ko­ misję Oświaty Dorosłych przy Ministerstwie Oświaty. Wprawdzie w tym czasie następuje bujny rozwój szkół i kursów dla pracujących (docho­ dzący łącznie do miliona uczących się w szkołach dla dorosłych i pra­ cującej młodzieży), ale równocześnie zmniejsza się zainteresowanie i opieka władz oświatowych, w niektórych dziedzinach następuje regres. Wyraziło się to m. in. w przejściu szkół średnich na programy i pod­ ręczniki szkolnictwa młodzieżowego oraz w zwiększeniu limitów uczniów w oddziałach i klas w szkołach — co wpłynęło poważnie na zmniejszenie liczby szkół i kursów, zwłaszcza na poziomie szkoły podstawowej. Pla­ nowanie sieci szkół, form oświatowych i typów placówek zaczęło być coraz bardziej oderwane od faktycznych potrzeb określonych środowisk. Poważne rysy, jakie zaznaczyły się w całym systemie szkolnictwa, spowodowały, że w roku 1971 powołano Komitet Ekspertów dla opra­ cowania raportu o stanie oświaty w Polsce. Do zadań Komitetu należało również wytyczenie nowych dróg szkolnictwu polskiemu. W tych wy­ tycznych znalazły się odpowiednie sformułowania i ustalenia dotyczące oświaty dorosłych. 39 „Jaskrawa dysproporcja — utrzymująca się niezmiennie między poziomem kwa­ lifikacji zawodowych naszych rolników a stałym narastaniem w y m a g a ń tego działu produkcji do swoich pracowników — pisał Juliusz Poniatowski w opra­ cowaniu dla Komitetu Ekspertów przygotowującego raport o stanie oświaty — staje się przedmiotem troski władz i opinii publicznej. Nie uzgodnione poglądy na realne przyczyny tego zjawiska rodzą w i e l k ą zmienność metod o ś w i a t o w y c h i sprzyjają skrajnej oszczędności w wydatkach na cel «o w ą t p l i w y m e f e k c i e » " . 40 Autor tej wypowiedzi przywiązywał wielką wagę do wyodrębnienia i szczególnego potraktowania kształcenia rolniczego. „Wszędzie, gdzie w odróżnieniu od masowego «urabiania martwego surowca» zachodzi konieczność indywidualnego traktowania jedynego, niepowtarzalnego wy­ padku, naturalna jest preferencja działania o typie «jednosci u m y s ł u i ręki». Głoszący dziś często zapowiedź: «Nowe rolnictwo będzie jak fabryka» — nie 8 9 Por. P ó ł t u r z y c k i , op. cit, s. 15-17. J . P o n i a t o w s k i , Główne problemy i Rolnictwo", nr 4-5: 1974, s. 57. 4 0 masowej oświaty rolniczej, „Wi< �125 OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA dostrzegają faktu, że charakter pracy rolnika jest pielęgnacyjny i ochronny wo­ bec ż y w y c h automatów: roślin i zwierząt, które są istotnym producentem wytwo­ rów rolnictwa. Czynność diagnostyczna jest elementem s k ł a d o w y m każdej ludz­ kiej ingerencji w pracę tych automatów, dlatego też i problematyka szkolenia r o l ­ n i k ó w pełna jest osobliwości, gdyż cechy szczególne tego zawodu muszą b y ć trak­ towane jako stałe, a w każdym razie jako mało zmienne w czasie, który bierzemy pod uwagę" . 41 Do cech szczególnych zawodu rolniczego autor wypowiedzi zalicza: trudną specjalizację produkcji rolnej, elastyczność konsumpcyjną i re­ zerwy sił w rodzinnej grupie, powolne tempo przemian opinii na wsi, niedorozwój samorządności i wreszcie konflikty opinii w wyznaczaniu celów oświaty rolniczej . Wśród licznych typów szkół, które po I I wojnie stały się dostępne dla młodzieży wiejskiej, rolę usługową dla wsi i rolnictwa miało spełniać nadal w największym stopniu szeroko pojęte szkolnictwo rolnicze. Szkol­ nictwo to mające za sobą kilkudziesięcioletnią tradycję zostało rozbudo­ wywane w myśl zadań stawianych przed rolnictwem i wsią przez nowe wytyczne polityki rolnej. Pierwszy okres (1945-1949) charakteryzował się spontanicznym i masowym organizowaniem różnych typów szkół rolniczych celem szerokiego upowszechnienia oświaty rolniczej i objęcia nią jak największej części młodzieży wiejskiej. W drugim okresie (19501956) zaznaczyła się pewna stabilizacja na odcinku kształcenia w śred­ nich szkołach rolniczych oraz stosunkowo duże osiągnięcia w rolniczym szkoleniu masowym. Następowała przy tym powolna likwidacja daw­ nego typu szkół jednorocznych zapoczątkowanych w 1900 r. w Pszczelinie, a następnie w Kruszynku. Do najistotniejszych zmian w systemie oświaty po roku 1956 należy zaliczyć wprowadzenie do dawnego systemu szkolnictwa rolniczego za­ sady drożności, istniejącej już wcześniej w systemie szkolnictwa zawo­ dowego, a co znalazło także swój wyraz w ustawie z roku 1961 o roz­ woju systemu oświaty i wychowania . Jest rzeczą niewątpliwą, że w tym nowym okresie szkolnictwo rolnicze znalazło się w sytuacji uprzy­ wilejowanej ze względu na wymogi, jakie stawiane były przed całym rolnictwem. Wprowadzenie zasady drożności spowodowało, że średnie szkoły rolnicze zostały dostosowane do nowych zadań i potrzeb i swoją nadbudowę znalazły także od 1958 r. w 2-letnich policealnych studiach zawodowych oraz w wyższych uczelniach rolniczych. Istnieją jeszcze nadal zasadnicze szkoły rolnicze, ale liczba ich ciągle się zmniejsza. W latach 1945-1973 zasadnicze i średnie szkoły rolnicze ukończyło prze­ szło 616 tys. osób. 42 43 4 1 Tamże, s. 57. Tamże, s. 58-64. S. D e s k a , Dorobek i perspektywy rozwoju oświaty tuacji spoleczno-ekonomicznej (tekst powielony), Warszawa. 4 2 4 3 rolniczej na tle sy­ �126 MARIA B I E R N A C K A Dużą-rolę w kształceniu rolniczym odegrały zaoczne szkoły rolnicze; w 1960 r. uczyło się w nich 8 tys. osób, a w roku 1973/74 blisko 45 tys. Niestety poziom wykształcenia w zawodach rolniczych wykazuje stale duże braki, a ponadto nie jest ciągle dostosowywany do faktycznych po­ trzeb rolnictwa. Okazuje się bowiem, że 50°/o osób zawodowo czynnych w rolnictwie nie posiada wykształcenia podstawowego. W kształceniu zawodowym rolników stale wzrastało znaczenie poza­ szkolnych form doskonalenia i dokształcania osób pracujących w rol­ nictwie. Rolnikom i pracownikom rolnictwa, którzy nie posiadali szkoły podstawowej, szerokie możliwości zapewniała od 1973 r. nowa forma szkolenia, czyli tzw. „podstawowe studium rolnicze", wprowadzone w życie przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania przy współpracy M i ­ nisterstwa Rolnictwa, a ponadto wiele innych jeszcze form dokształ­ cania. Szerokiej rozbudowie systemu szkolnictwa towarzyszyły różnorodne formy oświaty pozaszkolnej. Na skutek upowszechniania się środków masowego przekazu zwielokrotniła się ilość kanałów dostarczających ludfTości wiejskiej nowe treści i informacje, w tym także rolnicze. Główna rola przypada tu przede wszystkim radiu, telewizji, filmowi i prasie. W związku z tym m. in. spada znaczenie wielu dawnych form oświaty pozaszkolnej, które cieszyły się w latach międzywojennych i wcześniej­ szych tak wielkim uznaniem. Instytucje i organizacje, które niegdyś pul­ sowały życiem i propagowały oświatę, posiadają obecnie często charakter czysto formalny. Pomiędzy szeroko rozbudowanym systemem szkolnictwa, w tym zwłaszcza średniego i wyższego, a wymogami i potrzebami zaistniał rozdźwięk, toteż wysokiej rangi specjaliści w zakresie rolnictwa i oświaty rolniczej, jak m. in. Juliusz Poniatowski, podtrzymywali uparcie: „masowe przysposobienie rolnicze — pojmowane jako połączenie elementarnej wiedzy rolniczej z dostateczną zaprawą praktyczną w wykonywaniu codziennych zabiegów w produkcji — stanowi najbardziej zaniedbaną część pożądanego szkole­ nia rolniczego [...] Młodzież wiejska — pisał on — o nie ukończonej szkole pod­ stawowej, nie dopuszczona do żadnej szkoły zawodowej, stanowi bardzo wysoki odsetek corocznej ekipy młodych zasilających rolnictwo. Pomimo słusznego doce­ niania wielkich możliwości oświaty pozaszkolnej — ani liczba, ani kwalifikacje pracowników czynnych w imieniu licznych instytucji, nie odpowiadają potrzebom rolnictwa. Rozbieżność działań szkolnych i pozaszkolnych wnosi jeszcze dodatkowe obniżenie efektywności. Już samo zespolenie w gestii resortu rolnictwa całości szkolnictwa elementarnego i średniego oraz większości aparatu pozaszkolnej o ś w i a ­ ty rolniczej stworzyło niezbędną podstawę celowego powiązania pracy w ł a d z cen­ tralnych i terenowych wokół podniesienia kwalifikacji zawodowych w rolnictwie" . 44 Zdaniem Poniatowskiego podstawowymi instytucjami przygotowu­ jącymi młodzież do zawodu rolniczego powinny się stać środowiskowe placówki oświaty rolniczej. Byłyby to dwuletnie, w zasadzie bezinternaPoniatowski, op. cit., s. 66-67. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 towe szkoły obejmujące młodzież wiejską w wieku 14-15 lat po ukoń­ czeniu szkoły podstawowej, jak i 17-18-letnią młodzież o nieukończonej szkole podstawowej. Ostatnia grupa nie byłaby „spychana" do osobnych klas czy szkół, ale przerabiając program bieżący szkoły winna ona rów­ nocześnie uzupełniać zaległości i składać egzamin ze szkoły podstawo­ wej w trybie przewidzianym dla dorosłych. Praktyczne wdrażanie uczniów do zawodu winno się odbywać poprzez odbywanie praktyk u wytrawnych rolników indywidualnych zaliczanych do rzędu „uzna­ nych praktykodawców". Drugą sieć placówek masowego szkolenia rolniczego stanowiłyby tzw. szkoły wiodące. Szkoły te prowadziłyby systematyczne kursy wiedzy rol­ niczej. „Celem ich byłoby rozwinięcie i pogłębienie teoretycznych wia­ domości wyniesionych przez uczniów ze szkoły środowiskowej oraz spe­ cjalne dokształcanie w gałęziach produkcji wybieranych przez uczniów jako przyszłe pole pracy". Szkoły wiodące wyposażone w internaty i per­ sonel o różnostronnej specjalizacji, mogłyby organizować kursy zimowe, roczne, dwu-, a nawet i trzyletnie dla pracowników szukających spe­ cjalizacji, a porzucających swoje miejsce pracy jedynie na miesiąc „martwego sezonu" jakiejś części roku. Autor rysując perspektywy szkolenia rolniczego widzi trudności w ich realizacji, niemniej stwierdza, że ów „osobliwy splot okoliczności, odmiennych dzielnicowych tradycji i głęboko zróżnicowanych nowych tendencji, może być rozwikłany tylko stopniowo, „przy bacznej obser­ wacji bieżących przemian i znacznej ostrożności w przyjmowaniu pro­ roczych przepowiedni o tym, jaki będzie świat jutrzejszy i jego rol­ nictwo" . Główne cele, jakie na początku Polski Ludowej stawiano przed oświa­ tą dorosłych, to upowszechnienie i demokratyzacja kultury polskiego społeczeństwa. Osiągnięcia, jakie na tym polu uzyskano na przestrzeni ubifegłych lat, były wynikiem zarówno dorobku i doświadczenia wniesio­ nego przez pokolenie wytrawnych, oddanych sprawie żarliwych oświa­ towców, jak i polityki państwa. O ile bowiem w okresie międzywojen­ nym i jeszcze wcześniejszym do głównych organizatorów życia oświato­ wego należały stowarzyszenia i organizacje o charakterze kulturalno-oświatowym i wychowawczym to w warunkach Tolski Ludowej ważną rolę spełniał czynnik państwowy stwarzający zaplecze w postaci szkół dla dorosłych, bibliotek, muzeów, domów kultury — organizujący także różnego rodzaju kursy, konferencje itp. Zdaniem Kazimierza Wojciechowskiego cały system oświaty dla do­ rosłych oparty na czynnikach państwowych i społecznych działa w na­ stępujących organizacyjno-programowych sieciach: szkół dla pracują­ cych, bibliotek, muzeów, uniwersytetów oświatowych, kursów, zespołów iS 4 5 Tamże, s. 66-67. �128 MARIA B I E R N A C K A przysposobienia rolniczego, zakładów pracy, spółdzielni, stowarzyszeń, jednostek wojskowych, instytucji wczasów i uzdrowisk, instytucji spor­ towych i turystycznych oraz internatów (hoteli robotniczych itp.). Sieć tę uzupełniają jeszcze odbiorcy prasy, radia i telewizji, a także Towarzy­ stwo „Polonia", które oddziaływuje na wychodźstwo polskie. Ponadto oświatę dorosłych szerzą także wszystkie stowarzyszenia, czyniąc to na miarę własnych celów i możliwości działania. Do pozytywnych „nama­ calnych" osiągnięć działalności oświatowej zalicza on: stworzenie sieci bibliotek powszechnych, likwidację analfabetyzmu, udostępnienie doro­ słym szkół ogólnokształcących i zawodowych oraz kursów, utrzymywa­ nie 5,5 tys. uniwersytetów powszechnych i kilkuset ośrodków dosko­ nalenia zawodowego. To ostatnie szkolenie odbywa się na podstawie uchwały Rady Ministrów z 1965 i 1970 г., która dopuściła możliwość wprowadzania obowiązku. dokształcania pracowników w zależności od interesów produkcyjnych poszczególnych resortów i zjednoczeń . Obok osiągnięć notuje się także braki i niedociągnięcia. Brak jest np. współpracy pomiędzy bibliotekami publicznymi podlegającymi resortowi kultury i sztuki a uniwersytetami powszechnymi podległymi resortowi oświaty. Nie wykazują trwałości uniwersytety powszechne. W znacznie trudniejszych warunkach pracuje szkolnictwo dla pracujących, nie mó­ wiąc o wieczornym zmęczeniu przy lekcjach zarówno nauczycieli, jak i słuchaczy. Na kursach, w kłubach bywają zatrudnieni ludzie bez od­ powiedniego przygotowania — zawód bowiem pracownika oświatowego jest ciągle w wielu instytucjach otwarty i nie figuruje w oficjalnych spisach zawodu. A tymczasem oświatowiec działa wśród ludzi o różnych zawodach, poziomach wykształcenia, dużej rozpiętości wieku. Ponadto nauczyciel ma młodzież zobowiązaną do nauki, a oświatowiec musi ją przekonać lub zainteresować, żeby się w ogóle uczyła. Nauczyciel opiera się na ustalonym na dłuższy okres programie, a oświatowiec ma zadanie z reguły zmienne. Poważne trudności istnieją również na odcinku naukowo-badawczym. Brak instytucji, które prowadziłyby badania nad me­ todami prac oświatowych, nad psychologią rozwojową i wychowawczą ludzi dorosłych itp. Przed rokiem 1939 funkcję tę spełniał Instytut Oświaty Dorosłych, powstałe zaś po wojnie takie placówki, jak Ludowy Instytut Oświaty i Kultury, Instytut Kultury i Oświaty „Czytelnik" czy Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych i Ludowych, zostały po 1949 r. niesłusznie zlikwidowane. Niektóre placówki oświatowo-wycho­ wawcze nie wytrzymując „konkurencji" przygotowującej do zawodu utraciły również swój dawny sens oraz możliwość działania. Należą do nich niewątpliwie uniwersytety ludowe, które po wojnie rozwijały się początkowo spontanicznie, tworząc tzw. ruch uniwersytetów ludowych 46 4 6 560. Por. K . W o j c i e c h o w s k i , Wychowanie dorosłych, Warszawa 1973, s. 557- �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 (było ich w Polsce ponad 60), później zaś uległy prawie całkowitej „li­ kwidacji". Odrodzone po 1956 r. (w liczbie ok. 10) borykają się ciągle z * wypracowaniem swego profilu i nowej roli społecznej. A przecież w sąsiadujących z nami krajach skandynawskich placówki te pełnią na­ dal doniosłą rolę oświatowo-wychowawczą . Niepokojące jest również zjawisko „wypadania" młodzieży ze szkół podstawowych i niekończenie ich później w szkołach dla dorosłych. Ilość tych szkół wyraźnie maleje, przy czym zmniejsza się także w nich liczba uczniów. A tymczasem co roku wypada z różnych klas szkoły podsta­ wowej 90 tys. uczniów. Spis ludności w 1960 r. wykazał ponad 7 milio­ nów mieszkańców powyżej 18 roku życia bez pełnej szkoły podstawowej. Obecnie sytuacja kształtuje się podobnie. Zjawisko to w szczególności dotyczy wsi. Do pozytywnych zjawisk należy zaliczyć wzrost wszelkiego rodzaju kursów (szczególnie zawodowych) oraz wzrost liczby osób korzystają­ cych z wczasów dorocznych. W tym czasie zmalała jednak liczba klu­ bów, świetlic, domów społecznych. Lokale tych instytucji zajmowały za­ kłady pracy na użytek niezgodny z ich przeznaczeniem. Obecnie świetli­ ce wykorzystywane są głównie przez młodzież albo rencistów, natomiast brak w nich ludzi w wieku średnim. W propozycjach dotyczących rozwoju oświaty dla dorosłych na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte — zgłaszanych przez wybitnych znaw­ ców tego przedmiotu — na czoło zagadnienia wysuwana jest sprawa czynnika społecznego. Aktywność jednostek, grup ludzkich i stowarzy­ szeń stanowi podstawę rozwoju działalności oświatowo-wychowawczej wśród dorosłych . 47 48 * W odrodzonym po 1918 r. państwie polskim, aż do czasów współ­ czesnych włącznie, w miarę rozwoju szkolnictwa i oświaty oraz uczestni­ czenia chłopów w ruchach politycznych, społecznych i kulturalno-oświa­ towych następowały coraz gruntowniejsze przemiany. — Pogłębiła się więc i w ogromnym stopniu utrwaliła świadomość narodowa warstwy chłopskiej. Egzaminem tej dojrzałości stał się okres II wojny światowej, podczas której ludność wiejska masowo uczestni­ czyła we wszystkich formacjach wojskowych. Niezależnie od tego zorga­ nizowana wieś pod kierownictwem podziemnego Stronnictwa Ludowego „Roch" stworzyła własną formację wojskową pod nazwą Bataliony Chłopskie. Znaczenie tego wielkiego ruchu niepodległościowego i jego 4 7 Tamże. Por. także L . T u r o s , Oświata dorosłych w krajach skich, Wrocław 1974, a także Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza chowankowie, Warszawa 1970. W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 561-567. 4 8 » — Etnografia Polska, X X V I I / 2 skandynaw­ i jego wy­ �130 MARIA B I E R N A C K A konsekwencje dla ówczesnej wsi i kraju jest już obecnie przedmiotem wielu opracowań wspomnieniowych, materiałowych i teoretycznych — jest więc nadzieja, że w przyszłości znajdzie ono pełne wyjaśnienie i wszechstronną ocenę . , — Dojrzewała również świadomość społeczna i klasowa chłopów. Pogłębiła się wiedza o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej nowej roli dla przyszłości. Wiedza ta i świadomość kształtowały się na podłożu upowszechnianiającej się szkoły, samokształcenia oraz poprzez udział chłopów w organizacjach społecznych i politycznych. Na tym tle rodziło się poczucie godności i tzw. „honorności" chłopskiej, które wy­ zwalały psychikę chłopską z dawnych naleciałości pańszczyźnianych, z poczucia niższości wobec warstw wyższych. —• Zmienił się stosunek do własnej chłopskiej kultury. Z postaw wyrażających często negację dla wartości reprezentowanych przez tra­ dycyjną kulturę ludową wyrosło z czasem poszanowanie dla jej piękna przejawiającego się w sztuce, zwyczaju, obrzędzie oraz obyczaju spo­ łecznym. Równocześnie nastąpił zanik wielu postaw wypływających z myślenia mistyczno-magicznego. Pod wpływem wiedzy racjonalnej zburzeniu ulegał „świat" tradycyjnej wiedzy i wierzeń. —• Z biegiem czasu ujawniła się zdecydowanie podatność ludności wsi na wprowadzanie wszelkiego rodzaju innowacji w gospodarstwie rolnym i domowym, w budowie i urządzaniu domów, w stroju i poży­ wieniu. Stało się to również na skutek przemian dokonanych w psychice chłopskiej, którą w dawnych czasach cechował swoisty tradycjonalizm, a nawet niekiedy konserwatyzm. —• Z wielością zmian i oddziaływań, które przyniósł dla wsi okres powojenny (ustrojowych, demograficznych, gospodarczo-społecznych, strukturalno-zawodowych, wynikających z upowszechnienia szkoły, oświaty, kultury, systemu komunikacji, nowych wzorów zachowań i war­ tości) kształtuje się niewątpliwie nowy typ stosunków wiejskich i nowy typ człowieka wsi. Przebieg wymienionych procesów nie na wszystkich obszarach kraju jest jednakowy. Trudno jest również wyodrębnić i określić dokładni rozmiary i granice wpływów niesionych na wieś przez różne kanały oświaty. Przemiany kulturowo-społeczne są bowiem procesem wysoc" złożonym, uwarunkowanym zarówno dawnym podłożem kulturowym jak i różnorodnością oddziaływań wewnętrznych i zewnętrznych. 49 4 9 S. Ż ó ł k i e w s k i , Model polskiej konspiracyjnej kultury literackiej, [w: Literatura wobec wojny i okupacji. Studia, ppd red. M. G ł o w i ń s k i e g o i J . S ł a w i ń s k i e g o , Wrocław, s. 30-34 i inne. ; �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 МарияБернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И СОЦИАЛЬНО-КУЛЬТУРНЫЕ ПРЕОБРАЖЕНИЯ ДЕРЕВНИ В ГОДЫ ПОСЛЕДНЕЙ ВОЙНЫ И ПОСЛЕВОЕННЫЙ ПЕРИОД Резюме В годы второй мировой войны и германской оккупации (1939-1945) подпольной деятель­ ностью была охвачена вся система просвещения. Первоначальное распоряжение польских школьных властей о приступлении к работе всех школ было отменено оккупантами. Были оставлены только начальные школы, однако они лишались возможности обучать отечествен­ ной истории, географии, литературе. При*таких условиях учителя-деятели довоенного Со­ юза Польских Учителей, организованные во времявойны в подпольной Тайной Учительской организации, а также руководство Отдела по просвещению и культуре эмиграционного правительства (подпольное министерство просвещения), организовали в масштабе всей страны сеть начальных, средних и высших подпольных школ. По мере того каквойна за­ тягивалась, тайным просвещением были охвачены также и взрослые. Объем и уровень тай­ ного обучения находились в зависимости от многих факторов, вместе с тем оно протекало по-разному в разных частях разделенной страны. Несмотря на опасность и репрессии, в деле тайного обучения только при начальном образовании участвовало в масштабе всей страны около полутора миллионов человек. Эта деятельность оказалась возможной благодаря огромной самоотверженности и патриотизму польских учителей и поддержке всего поль­ ского общества, которое, оказавшись перед лицом тотальной опасности, проявило необы­ чайное единство и мужество в этой борьбе.Большую роль при организации подпольного обучения в польской деревне сыграло подпольное крестьянское движение и его боевая ор­ ганизация Крестьянские Батальоны, представлявшие собой продолжение довоенной дея­ тельности Крестьянской партии, Союза сельской молодежи „Вили" и Центрального союза польской молодежи „Сев". Школы и просвещение длявзрослых в Польше послевоенного периода занимают осо­ бое место, что явилось результатом глубоких социальнополитических и экономических перемен, обеспечивших просвещению еще не встречавшиеся до сих пор перспективы раз­ вития. Понесенные во время оккупации громаднейшие потери в учительских кадрах, по школьным зданиям и снабжению не приостановили темпов восстановления сети школ и про­ свещения для взрослых. Была предпринята прежде всего —сначала по собственному по­ чину и стихийно, а затем и организованно, государством — крупная кампания по ликви­ дации безграмотности и полутрамотности. Число без-и полуграмотных составляло 3-3,5 миллиона человек. Кампания была завершена в 1952 году и были созданы условия для об­ разования молодежи в средних и высших учебных заведениях, чем в большой мере восполь­ зовалась также и деревня.Широкое развитие получили школы и просвещение длявзрослых. Это касается также профессиональных школ и разных других каналов просвещения, посту­ пающего в деревню через общественные и культурнопросветительные организации, в том числе различные общества и ассоциации. В течение всего послевоенного периода школы и просвещение для взрослых переживали периоды как большого подъема, так и иногда замедленного развития. Влияние просвещения на ход социальнокультурных преображений в польской деревне было весьма большое. Трудно определить точно размеры и диапазон влияния поступающего различными каналами просвещения. И б о социально-культурные преображения —чрезвычайно сложный процесс, обусловленный как прежней культурной почвой, так и разнородностью внутренних и внешних воздействий. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/990a2fac15d988ba684cc960ee78dffa.pdf be2f73739069109682e0bf5010e56068 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1102 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1012 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w polityce kulturalnej, mysli społecznej oraz praktyce działania w okresie Polski Ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.35-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W POLITYCE KULTURALNEJ, MYSLI SPOŁECZNEJ ORAZ PRAKTYCE DZIAŁANIA W OKRESIE POLSKI LUDOWEJ* Po I I wojnie światowej wraz z nastaniem nowego układu społecznopolitycznego obowiązki i funkcje mecenasa oraz propagatora nowej kul­ tury przejęło w całości państwo. Tworząc ideologię społeczeństwa socja­ listycznego — którą w myśl założeń ideologii marksistowskiej kształto­ wać miały klasy pracujące — odwoływano się do tradycyjnych treści i wartości zawartych w kulturze tych warstw społecznych. Przede wszystkim do znanych i akecptowanych już w okresie poprzednim walorów tradycji ludowej, folkloru i szeroko rozumianej sztuki ludo­ wej. Nierzadko do tych, na które powoływano się w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inteligencja pochodzenia chłopskiego w dobie walk o należne miejsce chłopów w strukturze na­ rodu w czasie I I Rzeczypospolitej. Równolegle skoncentrowano się na propagowaniu i rozwijaniu nowych treści i koncepcji charakterystycz­ nych dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposobach ich praktycznego zastosowania. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formlanych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludo­ wej. Poglądy ideologiczne dotyczące oblicza, zadań oraz roli kultury i sztuki w społeczeństwie o nowym ustroju społeczno-politycznym zaczę­ ły krystalizować się w naszym kraju już od pierwszych tygodni po za­ kończeniu I I wojny światowej. Wykształcenie koncepcji kultury i sztuki jednolitej dla całego zróżnicowanego dotąd społecznie i kulturalnie na­ rodu nie było jednak zabiegiem jednorazowym ani łatwym. Budowa spo­ łeczeństwa bezklasowego została połączona z tworzeniem kultury i sztu­ ki bezklasowej, dostępnej i czytelnej dla wszystkich obywateli, a rów­ nocześnie odpowiadającej ich upodobaniom, nawykom estetycznym, tra­ dycji etc. Przebiegała ona pod silną presją zamówienia społecznego kie­ rowanego pod adresem nowej sztuki, a przejawiającego się w licznych hasłach zbiegających się w idei „sztuka dla mas" . Realizacja tego za1 * Jest to ostatnia część pracy publikowanej w dwóch poprzednich zeszytach «E. P." J . K ę d z i o r a , Sztuka w życiu narodu, „Dziś i Jutro", nr 12: 1946, s. 4, 1 �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dania, jak wykazała praktyka życiowa, nie było jednym wielkim pasmem sukcesów. Po latach możemy śmiało stwierdzić, że mamy w tym przy­ padku do czynienia z długotrwałym procesem charakteryzującym się zmienną dynamiką i kierunkami rozwoju. Kwestiami podstawowymi, jakie próbowano, teoretycznie i praktycz­ nie rozwiązać w ciągu całego okresu powojennego (do ok. 1980 г.), były sprawy: kultury narodowej i kultury ludowej, sztuki narodowej i sztu­ ki ludowej oraz wzajemnych relacji i korelacji zachodzących miądzy ty- • mi zjawiskami. Autorami koncepcji dotyczących kultury i sztuki są m. in. działacze ruchu ludowego, partyjni przywódcy państwa, bada­ cze — naukowcy, intelektualiści i krytycy kulturalni. W poglądach ich krzyżują się i współistnieją stare i znane już pomysły z przełomu XIX i XX stulecia z myślami nowymi zaczerpniętymi z ideologii marksi­ stowskiej, z zaznaczeniem, że te ostatnie zyskują z czasem (szczególnie w latach 50-tych) zdecydowaną dominację. Omawiając te zagadnienia musimy pamiętać o tym, że formułowaniu koncepcji ideologiczno-teoretycznych na temat rozwoju kultury oraz sztuki narodowej i ludowej; towarzyszyła praktyczna działalność zmierzająca do wcielania ich w ży­ cie. Inaczej, mówiąc znalazły one odbicie i zastosowanie w konkretnej ; polityce kulturalnej, zarówno w sensie prerogatyw, jak i ograniczeń,' przez co wpłynęły decydująco na obraz całej kultury i sztuki polskiej , po I I wojnie światowej. * Polityka kulturalna państwa zmierzała do stworzenia jednolitej kul- tury i sztuki ogólnonarodowej , właściwej dla społeczeństwa bezklasowego. Prowadzona była ona konsekwentnie przez wszystkie lata, cho- ' ciaż ze zmiennym natężeniem i powodzeniem w różnych przekrojach cza- j sowych, które wyraźnie zarysowują się w ramach poszczególnych lat. j Z tego względu, dla zachowania większej przejrzystości wywodu, sta- , rać się będziemy naświetlić interesujące nas zagadnienie w 3 głównych | fazach periodycznych. Pierwsza z nich obejmuje lata od zakończenia j I I wojny światowej do ok. 1949 r. Druga następuje bezpośrednio po niej J i trwa do 1956 r. Trzecia natomiast zawarta jest w okresie od tzw. » przełomu październikowego do ok. 1980 r. < 2 i I. S Z T U K A L U D O W A W K O N C E P C J A C H K U L T U R Y N A R O D O W E J I S Z T U K I N A R O D O W E J OD ZAKOŃCZENIA I I W O J N Y ŚWIATOWEJ DO 1949 R. \ " s I Przekonanie o tym — że zmiany, jakie zaszły w kraju po zakon-J czeniu I I wojny światowej w dziedzinie politycznej, społecznej i eko-! nomicznej oraz uznanie chłopów za pełnowartościową składową społe- ] czeństwa polskiego i współtwórców kultury narodowej, dają nowe pod2 Zanim wykrystalizowały się pełniejsze koncepcje na temat sztuki ludowej i sztuki narodowej oraz ich wzajemnych powiązań stosowano częstokroć w ter­ minologii synonimicznie merytorycznie różne określenia 'lud' i 'naród', a także 'chło­ pi' i 'lud'. Z tego względu m ó w i ą c o kulturze i sztuce warstwy chłopskiej u w z g l ę d ­ niać będziemy poglądy odnoszące się do całej kultury i sztuki narodu. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 37 stawy do tworzenia nowej kultury narodowej — było powszechne w gro­ nie działaczy ludowych. Działacze ruchu ludowego zdając sobie sprawę z dotychczasowej izo­ lacji wsi od wpływów kultury elitarnej oraz z niewielkiej tylko zna­ jomości dziedzictwa kulturowego warstwy chłopskiej wśród pozostałych grup społecznych (robotników i inteligencji) jeden z pierwszych warun­ ków demokratyzacji życia całego zróżnicowanego dotąd społeczeństwa upatrywali w umasowieniu i upowszechnieniu szeroko rozumianej kul­ tury. Postulat ten sam w sobie oceniany jako twórczy wysunięto w sierp­ niu 1944 r. w Deklaracji uchwalonej na pierwszym (po wyzwoleniu) Zjeź­ dzie Młodzieży Wiejskiej „Wici" w Lublinie. Jego doniosłość społeczna wynikała z faktu, iż młode pokolenie chłopów opowiadając się za sze­ rokim uczestnictwem w kulturze kierowało się przesłanką, że wyłącz­ nie „przez pogłębienie intelektualne zdobędzie właściwe narzędzia pozna­ nia rzeczywistości społecznej i uprawnione sposoby jej przekształca­ nia" ». Sprawa kultury narodowej w nowej rzeczywistości społeczno-poli­ tycznej znalazła swoje miejsce również w programie Polskiego Stron­ nictwa Ludowego. W pkt. 2 programu PSL ze stycznia 1946 r. poświęco­ nego zagadnieniom kultury i oświaty głosi ono hasło „pełnej demokra­ tyzacji kultury" , które rozumiane jest nie tylko jako najszersze upow­ szechnienie „przez oświatę zdobyczy kulturalnych, lecz zarazem obo­ wiązek wprowadzenia wybitnych jednostek z ludu oraz wartości kul­ tury ludowej do procesów twórczych kultury polskiej" . Chodzi więc w tym przypadku już nie wyłącznie o włączenie do kultury polskiej wartości kultury ludowej, lecz i zapewnienie wybitnym synom chłop­ skim właściwego miejsca w kulturze polskiej. Postulat ten dotyczący zjawisk szeroko rozumianej kultury uściślony został w dalszych punk­ tach określających główne zadania kulturalne i poszerzony o gwaran­ cje Stronnictwa stworzenia jak najlepszych warunków moralnych i ma­ terialnych dla rozwoju twórczości artystycznej wszystkich Polaków. W Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW RP „Wici" z 1948 r. czy­ tamy natomiast, iż kultura narodowa „tworzyć się będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury miej­ skiej, które nie mają obciążeń ustrojów opartych na wyzysku spo­ łeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robot­ ników i związanej z nimi inteligencji" . Tworząc nową kulturę narodo­ wą należy upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. „Sta4 5 6 3 D. G a J a j , Przedmowa, [w:] Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici" w wal­ ce o postęp i sprawiedliwość społeczną. Wybór dokumentów 1928-1948, Warszawa 1978, s. 200. Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, Warszawa 1946, [w:] S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 371. Ibidem, s. 371. « Deklaracja Ideowo-Programowa ZMW RP „Wici". Projekt Zarządu Głów­ nego uchwalony dn. 15 IV 1948 г., „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 27. 4 5 �38 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, zakładach oraz przez rea­ lizację zadań stawianych ze strony państwa" . Dokument realizację tego zadania widział na drodze pracy młodzieży chłopskiej w Towarzystwie Uniwersytetów Ludowych oraz powołania ośrodka badań naukowych dotyczących życia wsi. Trud prac organizacyjnych mieli tu podjąć człon­ kowie ruchu wraz z osobami posiadającymi zainteresowania naukowe. Dyskusja nad drogami rozwoju kultury wsi polskiej, udziale war­ stwy chłopskiej w budowie kultury narodowej oraz wychowaniem mło­ dego pokolenia chłopów powraca na sale zjazdów, posiedzeń, łamy pra­ sowe . Pytanie retoryczne zadaje z trybuny Zjazdu Krajowego Samo­ pomocy Chłopskiej J. A. Król: „pytam, jakie chcielibyście mieć dzieci i wnuki: w ciemnocie, w nędzy, w chorobach, w brudzie, w prymityw­ nych obyczajach, czy też przez wykształcenie wnuki z kulturą, w do­ brobycie ludzi, którzy są Europejczykami i wobec obywateli Europy nie czują poniżenia dzikusów, durniów" . Odpowiedź jest tylko jedna. Przez szeroką oświatę i popularyzację krzewienia osiągnięć kulturalnych moż­ na wstąpić „na drogę, która prowadzi lud w naród" . Jest to wielka od­ powiedzialność, jaka zaciążyła od roku na warstwie chłopskiej . Już w pierwsze tygodnie po wyzwoleniu z okupacji niemieckiej na szerokie forum dyskusji społecznej powraca problem miejsca warstwy chłopskiej w strukturze ludowego państwa, a wraz z nim roli kultury i sztuki tego odłamu społeczeństwa w życiu narodu budującego zasady nowego ustroju demokratycznego. Pierwszą publiczną dyskusją nad spra­ wą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej, w której wzięli udział pisa­ rze, dziennikarze, ludzie nauki i ludowi działacze kulturalni, był Zjazd pisarzy ludowych, jaki odbył się w 1945 r. w Warszawie . 7 8 9 10 n 12 7 Ibidem, s. 27. Wychowanie młodego pokolenia chłopów — problem, któremu szczególnie dużo uwagi poświęcił ruch wiciowy — było języczkiem u wagi działaczy ludo­ wych również po zakończeniu I I wojny. Idee, cele, kierunek oraz sposoby wycho­ wawcze wypracowane w 20-leciu m i ę d z y w o j e n n y m w tym zakresie przez ludow­ c ó w pozostawały w pierwszych latach Polski Ludowej nadal ż y w e i aktualne. Por. np. J . N i e c k o , Ruch wiciowy nie zwichnął swej idei, „Młoda Myśl Ludo­ wa", nr 6: 1946, s. 1-2. J . A. K r ó l , Drogi rozwoju kultury wsi polskiej, „Chłopi", nr 11: 1946, s. 6. Ibidem, s. 6. Dodać należy, że stanowisko takie napotykało w ó w c z a s liczne sprzeciwy. Część działaczy ludowych i n a u k o w c ó w widziała w szerokiej oświacie dla m ł o ­ dzieży wiejskiej bezpośrednie zagrożenie wyludnienia wsi i masowych migracji do miasta. Takie zdanie reprezentował m. in. badacz kultury ludowej F . Bujak. Por. szerzej ibidem, s. 6. C y k l referatów i prelekcji obrazujących stan kultury wsi do chwili obecnej wygłosili na nim specjaliści i uczeni w dziedzinie kultury wiejskiej, m. in. prof.; J . Krzyżanowski, badacz literatury ludowej; K . Mysłakowski, socjolog; J . Spyt-< 8 9 10 11 1 2 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 39 Inicjator jego, Związek Samopomocy Chłopskiej, spełniał tym sa­ mym jedno ze swoich naczelnych zadań statutowych, a mianowicie roz­ wijanie i wzbogacanie kultury ludowej. Kierował się przesłanką, iż wraz ze zmianą społeczno-polityczną sytuacji chłopa również kultura ludowa odegrać musi rolę zupełnie inną i nową w swej ważności. Określenie tej roli, wypełnienie misji ideologicznej, a także zaprojektowanie planu realizacji praktycznej i sformułowanie obowiązków, jakie zarysowały się w odrodzonej i zmienionej Polsce, było zadaniem, które stanęło przed dawnymi i nowymi działaczami w dziedzinie kultury ludowej . W praktyce obrady Zjazdu skoncentrowały się na 3 głównych tema­ tach: a) odrębności pisarstwa ludowego; b) osobnego zrzeszenia pisarzy ludowych ; c) obecnych zadań pisarzy ludowych. Odnośnie do pierwszego zagadnienia dyskusja toczyła się wokół 2 stanowisk. Pierwsze — „przyszłościowe" reprezentował ówczesny mini­ ster kultury L. Kruczkowski. Jego zdaniem należało skończyć z rozszcze­ pianiem narodu polskiego na klasy i stworzyć jednolity front — opar­ ty na demokratycznych zasadach — we wszystkich dziedzinach życia państwowego, a tym samym i w sferze kulturalnej . Podstawą jego wnioskowania było przeświadczenie, że po wyzwoleniu społeczeństwo polskie wchodzi w okres pokoju klasowego. „Zwycięskie klasy ciemię­ żone: robotnicza, chłopska i inteligencka, zawarły sojusz polityczny, a co za tym idzie i kulturowy [...] Dopiero w okresie wytworzenia jednoli­ tych warunków gospodarczych i cywilizacyjnych, dla całego narodu mo­ żemy spodziewać się jednolitej kultury narodowej" . Stanowiska drugiego — „gospodarskiego" bronili pisarze chłopscy. Chodziło im głównie o uwypuklenie społecznej roli pisarstwa ludowe­ go. W zasadzie byli oni zgodni co do odrębności form literackich twór­ czości ludowej i profesjonalnej. Równocześnie jednak, jak sprecyzował jeden z dyskutantów J. Grad: „wynalazek literacki chłopa ważny jest nie ze względu na jego twórcę, ale po prostu, jako wynalazek, który bogaci formy literackie i w ten sposób dostarcza każdemu pisarzowi nowego środka ekspresji. Przez chłopa wymyślony staje się własnością ogólnonarodową, a nawet ogólnoludzką" . 13 14 15 16 17 kowski, badacz literatury; K . Wyka, literat; Z. Solarzowa i J . A. Król, działacze ludowi. Por. Z. K a ł u ż y ń s k i , Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3. Ponieważ w toku dyskusji nie udało się utrzymać tezy o literackiej odręb­ ności pisarzy chłopskich i nieludowych, stracił sens wniosek o powołanie odręb­ nego związku pisarzy ludowych. Kwestii tej nie będziemy poświęcać w i ę c e j uwagi jako niewiele wnoszącej do naszych rozważań. Por. J . A. K r ó l , Pisarze ludowi w służbie wsi. Omówienie Pierwszego Zjazdu Pisarzy Chłopskich i Pracowników Kultury Ludowej, który odbył się w Warszawie 3-5 VIII 1945 r.,'„Chłopi", nr 21: 1945, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. Cyt. za ibidem, s. 1. 1 1 14 1 5 1 1 1 7 �40 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Pi sarze chłopscy nie negowali dotychczasowych przemian wsi, ani też jej dalszych przeobrażeń, zauważali jednak, że nadal jest ona swoi­ stym egzotycznym i cywilizacyjnym rezerwatem. Dlatego też ich zda­ niem należało skoncentrować się na funkcji społecznej literatury, jaką w istniejących warunkach winna ona pełnić. Aby sprostać temu obo­ wiązkowi społecznemu należy specjalnie kształcić pisarzy chłopskich, szczególnie młode talenty wiejskie. Odwoływali się więc do znanego już w okresie międzywojennym hasła organizacji chłopskich: sami musimy dać sobie radę ze swoimi sprawami. W tym rozumieniu było to dążenie do „odciążenia reszty narodu, to hasło zobowiązania się do wkładu w proces demokratyzacji życia narodu i w jego kulturę" . Uczestnicy Zjazdu nakreślili również aktualnie główne zadania pisa­ rzy ludowych, będące swojego rodzaju przykazami. Ustalono więc, iż „Pisarz musi wieś wprowadzić w wielokanałowe połączenie z resztą na­ rodu, uczynić dojrzałą politycznie i społecznie do myślenia kategoria­ mi członka nie tylko warstwy chłopskiej, ale całego narodu, uczynić dojrzałą za całe państwo" . Dyrektywa ta skierowana tym razem do piszących przedstawicieli warstwy chłopskiej przewijała się już w po­ stępowej myśli działaczy ludowych doby I I Rzeczypospolitej, a szczegól­ nie wiejskiej młodzieży akademickiej. Tylko dzięki dojrzałości politycz­ nej i społecznej chłopi mogą stać się odpowiedzialnymi oraz pełnowar­ tościowymi reprezentantami narodu polskiego, wykraczając poza party­ kularne interesy i dążenia własnej sfery. Obowiązek kształtowania wzorca osobowego takiego chłopa — przedstawiciela narodu, powinni wziąć na siebie piszący przedstawiciele ludu. Rozwój materialny i kul­ turalny wsi zależny jest od koncentracji i świadomości postępowych sił chłopskich. Innym więc zadaniem pisarza jest ciągłe podtrzymywanie tej świadomości, dzięki odwoływaniu się do skutecznych przykładów i osiągnięć praktycznych oraz przez ukazanie czytelnikowi wszystkiego tego, co dynamizuje wieś i skłania ją ku postępowi. Obowiązkiem pisa­ rza jest również obalenie tradycyjnego przesądu, że chłop jest i może być tylko rolnikiem oraz ukazanie mu wszystkich innych „wyższych i trudniejszych umiejętności, które dopiero decydują o bogactwie i kul­ turze" jako terenu nowej ekspansji żywiołu chłopskiego. W imię tych założeń pisarz winien zrezygnować z form i gatunków literackich, które mogłyby chłopa odwodzić od przedsięwzięć społecznych i sprowadzić z drogi wielkiego napięcia energii produkcyjnej, sycąc w zamian uroka­ mi sielskiej wegetacji. Powołaniem jego jest więc nie tyle „literatura piękna", ile pisarstwo mądre „docierające do poznania rzeczywistości, umiejące radzić, projektować, krytykować i głosić chwałę chłopskich osiągnięć" . 18 19 2 0 21 18 19 20 81 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s, 1. 1. 2. 2, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 41 Zjazd był pierwszym po ostatniej wojnie ogólnopolskim forum, na którym na temat kultury i sztuki ludowej oraz ich stosunku do kultury narodowej i nowej rzeczywistości społeczno-politycznej wypowiadało się szerokie grono pisarzy chłopskich, pracowników i działaczy kulturalnych, naukowców. Chociaż nie padały na nim sformułowania dotyczące bez­ pośrednio twórczości materialnej i plastycznej ludności wsi, w skład której wchodzi sztuka ludowa w naszym rozumieniu, to jednak przy­ jęte na nim uchwały, wysuwane wnioski, a także wypowiedzi dyskusyj­ ne miały znaczenie wykraczające daleko poza literaturę chłopską, często obowiązujące w innych gałęziach kultury. Wykazywały one żywotność licznych idei nurtujących środowisko działaczy ludowych i inteligencji zajmujących się problematyką wsi okresu międzywojennego, przy rów­ noczesnym adaptowaniu poglądów i haseł nowych, jakie niosła ze sobą odmienna rzeczywistość powojennej Polski. Działacze ruchu ludowego widzieli jednak konieczność wypracowa­ nia własnej, spójnej, szerokiej koncepcji kultury narodowej, która uwzględniałaby najpełniej realia kultury warstwy chłopskiej. Płaszczyz­ ną na której miała toczyć się dyskusja nad przyszłym kształtem kultury wsi i szerzej całego narodu, było pismo „Wieś Tworząca" wydawane w konspiracji od 1944 r. Na jego łamach zakładano prezentowanie osiąg­ nięć z zakresu myśli chłopskiej, poezji i sztuki. Miało podejmować wal­ kę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu chłopa polskiego, kształto­ wać typ człowieka twórczego i równocześnie wyzwalać instynkt twórczy mieszkańców wsi. Wyrażać własny chłopski kierunek „wymodelowany poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektuali­ stów" walczyć o własną myśl i treść „o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski" , wyzwalać szczere i ory­ ginalne talenty chłopskie i otwierać im drogę „na szeroki gościniec kul­ tury narodowej i ogólnoludzkiej" . W rok później założenia programo­ we pisma zostały ujęte w jednym syntetycznym zdaniu: „Ocalenie wspól­ nym wysiłkiem resztek kultury polskiej; podniesienie ludowej twórczości na piedestał kultury i sztuki narodowej; pogłębienie myśli polskiej i roz­ winięcie form życia kulturalnego; walka o ideę ewolucyjną w społe­ czeństwie" . Profil merytoryczny „Wsi Tworzącej" (miesięcznika ukazu­ jącego się bardzo nieregularnie), jak łatwo zauważyć, uległ w ciągu za­ ledwie kilku miesięcy znacznym przeobrażeniom. Akcentowana uprzed­ nio problematyka kultury warstwy chłopskiej została zdominowana przez kulturę całego narodu. Pismo przestało się ukazywać w 1947 r. zanim zdołało ukształtować jakąkolwiek szerszą koncepcję kultury. Jego los podzielił w tym samym czasie Ludowy Instytut Kultury, powołany 23 24 25 22 Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. Ibidem, s. 1. Ibidem, s. 1. » Od Redakcji, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 18. 23 24 2 �42 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w 1946 r. w Warszawie, również staraniem działaczy ludowych skupio­ nych w dużej mierze wokół „Wsi Tworzącej". Celem tej instytucji miało być „pełne wyzwolenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowadzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólno­ narodowej" na drodze podjęcia prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową oraz rozwinięcia konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwszy pion prac przewidywał gromadzenie i opracowywanie mate­ riałów dotyczących kultury ludowej, wszczęcie akcji wydawnictw nau­ kowych o kulturze ludowej oraz opracowanie nowoczesnej koncepcji kultury ludowej na bazie obecnej struktury społeczno-gospodarczej wsi. Proponowano w nich udział nie tylko fachowców-naukowców, lecz i sze­ rokiej rzeszy pracowników i działaczy kulturalno-oświatowych. Ich za­ daniem miało być gromadzenie materiałów, opisywanie oraz rejestracja zabytków sztuki ludowej i folkloru i na tej podstawie przygotowywanie monografii tematycznych i regionalnych . * W zakresie akcji kulturalno-oświatowych planowanych przez tę pla­ cówkę uwzględniono również „rozbudowę twórczości w dziedzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i wytwórców, organizowanie kursów, wzorcowni i t p . " Pozostałe działania na polu kultury i oświaty projektowane przez Instytut były w zasadzie powtó­ rzeniem tego, co robiły Uniwersytety Ludowe przed I I wojną światową. Przez realizację wytyczonych zadań instytucja ta miała dążyć „do osiąg­ nięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopom pełnego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury" . 0 jej osiągnięciach na wytyczonym polu trudno jest cokolwiek powie­ dzieć, ponieważ po kilku miesiącach przestała ona istnieć. Wracając do „Wsi Tworzącej" należy powiedzieć, że jej nieliczne ze­ szyty zawierają głównie drobne utwory literackie pisarzy chłopskiego pochodzenia. W zakresie interesującej nas dziedziny sztuki ludowej uka­ zały się zaledwie 2 artykuły. W 1946 r. T. Brzechna-Bernaś próbuje oce­ nić działalność artystyczną wsi i znaleźć dla niej miejsce w istniejącej rzeczywistości . Wypowiedź jego jest wyraźnym odbiciem licznych idei 1 poglądów, jakie reprezentowali działacze ruchu ludowego w dobie I I Rzeczypospolitej, kompliacją ich zarówno postępowych, jak i regresywnych przekonań. Przypomina więc, że „we wsi polskiej ukryte są 26 27 28 29 30 £ S s. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, 4. "-Włączenie do prac Instytutu amatorów mogło się odbić na poziomie nau­ kowym placówki i trafności jej ocen, chodziło więc tu raczej o to, aby rozbudzić zainteresowania naukowo-badawcze w jak najszerszym gronie uczestników. G a r s t e c k i , op. cit., s. 5. Ibidem, s. 5. T. B r z e c h n a - B e r n a ś , Na marginesie kultury ludowej, „Wieś Tworzą­ ca", nr 1: 1946, s. 9-10 £ 8 2B 8 0 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 43 bezcenne skarby, z których mogą czerpać pełnymi garściami pisarze, poeci, malarze, kompozytorzy [...] i każda ich praca okraszona prawdzi­ wym talentem będzie arcydziełem" , przez co świadomie albo nie spro­ wadza sztukę ludową do roli swoistego gabinetu osobliwości, z którego artyści profesjonalni mogą brać to, co im się aktualnie podoba i po swojemu twórczo przekształcać. Jest to prawie recepta na arcydzieło. Przed wojną kultura ludowa była traktowana pobieżnie, „robili" ją entuzjaści ludu 31 32 „którzy kwiaty jej brali ze wsi i przenosili do miast rzucając je przed oczy zblazo-ťvanej publiczności miejskiej, łaknącej świeżych rozrywek i traktującej za­ gadnienie wsi z punktu widzenia bezwartościowego sentymentalizmu, co w rezul­ tacie nie wniosło w życie kulturalne wsi niczego pozytywnego, ubożąc je raczej niż wzbogacając. S ł o w e m , wieś dostarczała innym ośrodkom pikantnych rozrywek i rozkosznych dreszczyków, niby ciekawy oryginalny cyrk, sama zaś żyła jakby poza życiem karmiona w drodze paradoksalnej wymiany tandetą kulturalną p ł y ­ nącą z miast" . 3S Przytoczony fragment — jakkolwiek jego autorowi nie można odmó­ wić całkowitego braku słuszności — uderza naiwnością i schematyzmem rozumowania zbliżonego do myślenia dobrze urodzonych panienek z epo­ ki pozytywizmu. T. Brzechna-Bernaś sprawia wrażenie, jakby nigdy nie słyszał o poglądach na kulturę ludową postępowych działaczy chłopskich (пр. K. Maja), czy też o walce o zachowanie tożsamości narodowej w do­ bie zaborów, kiedy to w kulturze i sztuce ludowej postępowa myśl społeczna widziała skarbnicę polskości, ani też nie słyszał nic o S. Wit­ kiewiczu, który ludową sztukę góralską przybliżył mieszczanom i inte­ ligencji. Jedno jest pewne, że znany był mu dobrze XIX-wieczny i póź­ niejszy antyurbanizm. Autor stwierdzając, iż sytuacja wsi po 1945 r. uległa radykalnej, wielopłaszczyznowej zmianie w dziedzinie kultury i sztuki ludowej, postuluje: „tworzenie kadr światłych propagatorów kultury ludowej, którzy w y d o b ę d ą z gruzów ukryte skarby jej, odrodzą je i cisną z rozmachem przed oczy wsi dla wsi samej, po to, by w całym społeczeństwie wiejskim obudzić i utrwalić wiarę we w ł a s n e siły i niepoślednią wartość społeczną, by na nich w y c h o w a ć mocne, zdrowe pokolenie chłopskie" . S4 Możemy tylko przypuszczać, że mówiąc o kadrze propagatorów kul­ tury ludowej autor miał na myśli dawnych działaczy ruchu ludowego i młodowiejskiego oraz wythowaną przez nich młodzież chłopską (np. wiciową), ale równie dobrze mógł mieć na myśli i działaczy kultural­ nych o miejskich rodowodach. Nie to jest najważniejsze. Istotniejsze wy51 Ibidem, s. 9. T. B r z e c h n a - B e r n a ś zaznacza, że „wieś ma swoją odrębną, mocną jak stare wino, upojną jak miłość, wyraźną kulturę — Kulturę Ludową" (ibidem, s. 9). Ibidem, s. 9. Ibidem, s. 10, 3 1 ! t 84 �Ai MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dają się zadania kulturalne, jakie stawia przed społecznością wiejską. Nie są one nowe. Propagował je już ruch ludowy w 20-leciu między­ wojennym, uderza w nich jednak pogodzenie haseł postępowych, aktual­ nych po dzień dzisiejszy, ze stanowiskami skrajnie zachowawczymi. Nie budzi naszych zastrzeżeń troska o pomniki kultury i sztuki ludowej, nawoływanie do nauki tańców ludowych, szerzenia czytelnictwa i oświa­ ty lub sygnalizowana konieczność odnalezienia pisarzy, którzy podjęliby się pisania utworów i sztuk teatralnych „tętniących życiem, chłopską siłą i wartością moralną" , ale już z mieszanymi uczuciami czytamy, że wieś musi „wydobyć z dna skrzyń nasze barwne stroje ludowe i ubrać się w nie znowu, jako w nasz właściwy strój" . Teń ostatni postulat wzbudzał wiele emocji w ruchu ludowym w I I Rzeczypospolitej, a — jak sobie przypominamy — działacz ludowy K. Maj reprezentował na ten temat określone negatywne zdanie. Po zakończeniu wojny i doko­ nanych zmianach cywilizacyjnych jest on już zwykłym anachronizmem. Autor dalej kontynuuje przedwojenną postępową myśl ludową zawartą w haśle „sami sobie i dla siebie". Pisze: 35 36 „musimy sami odnaleźć we wsi prawdziwą polską wieś, żyć i tworzyć dla niej bez pomocy z zewnątrz pseudoludoznawców. Trzeba istniejącą w nas inwen­ cję własną i siłę zużytkować dla naszego dobra. Dość już z szukaniem wsi w mie­ ście! Niech miasto szuka przędzy naszych uczuć i k w i a t ó w zdrowej myśli u nas — a nie my w mieście [...] We własnej ożywczej kulturze szukajmy sił do pracy i wytrwania w z w y c i ę s k i m pochodzie naprzód" Wieś winna zatem sama tworzyć własną kulturę opierając się na wartościach wykształconych w obrębie swojej warstwy. Publicyści „Wsi Tworzącej" propagując w terenie kulturę i sztukę ludową i zachęcając do jej kultywowania byli zdania, „że rzetelna ro­ bota kulturalna zaczyna się od chwili rozbudzenia namiętności regionalistycznych, które się wywodzą z kultu dla swej ziemi — okolicy, a pro­ wadzą do namiętnego patriotyzmu" . Praktyczna realizacja idei zna­ nych w okresie I I Rzeczypospolitej jako regionalistyczno-agrarystyczne miała teraz nie ograniczać się wyłącznie do kolekcjonowania mocno prze­ trzebionych przez wojnę resztek materialnej i artystycznej działalności ludności wsi (m. jn. strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych itd.), ale polegać również na gromadzeniu przedmiotów wykonanych współcześnie według dawnych zasad i form. Celem ich pozyskania szczególnie mło­ dzież zrzeszona w kołach powinna zachęcać starców (słowem i pie­ niędzmi) do podejmowania prób odtwarzania dawno już wyszłych z uży­ cia strojów, ozdób, przedmiotów użytkowych, narzędzi pracy etc, które 38 85 Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. Ibidem, s. 10. J . S t e 1 m a s zс zу к, 1947, s. 22. u 8 7 8 8 „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 45 następnie winny być eksponowane w świetlicach ludowych czy lokalnych muzeach. Wieś twórcza to skupisko żywych ludzi, wśród których wielu zajmuje się z zamiłowania działalnością artystyczną . Dla tej bieżącej twórczości stworzyć trzeba jakby saloniki wystawowe, które można by było nie tylko zwiedzać, ale i zakupywać w nich niektóre eksponaty przynoszone tu „na pokaz", bo czasem „ta zabawka więcej warta niż ciężka na chleb praca" *°. Młodzież powinna również zabiegać o pozy­ skanie rękopisów (lub maszynopisów) pisarzy, pamiętnikarzy czy scenopisarzy chłopskich, które umieszczone na specjalnej półce byłyby za­ czątkiem swoistego archiwum, świadectwem kultury wsi twórczej. Reali­ zacja tej szerokiej akcji spełniłaby nie tylko cele wychowawcze, ale i kulturalne, przynosząc pożytek w skali regionu i dalej kraju. Poglądy na temat kultury narodowej i ludowej oraz sztuki narodo­ wej i ludowej oraz wzajemnych powiązań między tymi zjawiskami for­ mułują również w tym czasie poszczególni działacze ruchu ludowego, nie związani z „Wsią Tworzącą". Dostrzegamy w nich kontynuację treści wyrosłych na bazie dawnych prądów kulturalno-społecznych, m. in. re­ gionalizmu, agraryzmu czy antyurbanizmu. Kultura ludowa w tych kon­ cepcjach traktowana jest jako odmienna forma kultury narodowej, ale za to ważniejsza, ponieważ twórcami jej są jednostki niewykształcone, a jednak wysoko twórcze. Ich działalność artystyczna wpływa w dużej mierze na kanony artystyczne obowiązujące w całej sztuce (m. in. lite­ raturze, muzyce, plastyce). Dzieje się tak dlatego, że w kulturze i sztuce ludowej 39 „dostarczycielką wszelkich m o t y w ó w jest w pierwszym rzędzie przyroda. Ona to daje bodźce do uzewnętrzniania potrzeb materialno-duchowych człowieka. Jest ona niejako tą skarbnicą, przez którą i na której opierają się pierwowzory mo­ tywów. Polska kultura opiera się na ludzie. To, co lud stworzył i co pokolenia jego umacniały przez wieki, to jest nasza rdzenna, narodowa kultura. Kulturę tę stworzyła wieś. W niej to znachodzimy źródło wszelkich pierwiastków kulturalno-narodowych. Pierwiastki te przejawiają się w ludowej muzyce, pieśni, stroju, zdobnictwie itd. Wartości te trzeba jak najprędzej zebrać, utrwalić i dalej p i e l ę ­ gnować. Bo w ludowej kulturze znajdujemy widoczne i namacalne ś w i a d e c t w o polskości. I m więcej dbać będziemy o naszą ludową kulturę, tym lepszych b ę ­ dziemy mieli synów Ojczyzny. Zachowując rodzimą kulturę zacieśnimy coraz bar­ dziej braterskie więzy patriotyzmu polskiego w narodzie" . 4 I Kultura i sztuka ludowa posiadają zatem szczególną moc budzenia uczuć patriotycznych. Ten punkt widzenia jest przeniesieniem idei regionalistycznych na obszar całej kultury narodowej i w takim ujęciu jest to spojrzenie nowe, rozumiane inaczej i szerzej niż dotąd. Zarówno bowiem romantycy, jak i S. Witkiewicz oraz jego następcy powodowani 8 0 „Ten chłopak rysuje, tamten dziad rzeźbi świątki, ta dziewczyna ślicznie tka czy wyszywa, czyni pisanki lub wycinanki", ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. M. C z c i b o r - C h o l e w a , Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946, s. 14. 411 41 �46 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A uczuciami właśnie patriotycznymi poszukiwali symbolu integracji i na­ rodowej tożsamości upatrując je w ludowej kulturze i sztuce. Mamy więc w tym przypadku do czynienia z pewnym odwróceniem całej kwe­ stii. Parafrazując, nie uczucia patriotyczne wydobywają na światło dzienne kulturę i sztukę ludową, ale patriotyzm jest stymulowany istnie­ niem kultury i sztuki ludowej. Dalszy ciąg wywodów autora jest już mniej klarowny. Chociaż słusznie zauważa, „że polskość przejawiająca się w stroju, muzyce, zdobnictwie, pieśni itd. poczyna ginąć" to jed­ nak nawołując do umacniania kultury regionalnej wsi polskiej, „która jest pewną drogą do silnego związania z polskością" , daje wyraz par­ tykularnym sentymentom regionalnym. Nie zawsze bowiem ciasny re­ gionalizm daje się połączyć z szerokim spojrzeniem na cały dorobek kulturalny danego narodu, w skład którego wchodzi przecież wiele róż­ nych regionów historycznych i etnograficznych. Słuszna zatem idea zachowania dorobku kulturowego poszczególnych regionów powinna więc mieć nieco odmienną motywację, w przytoczonym bowiem brzmieniu ma ona głównie rację bytu wśród Polonii zagranicznej. A już zupełnie dema­ gogicznie i propagandowo odczytujemy zawołanie: „pielęgnujmy więc i umacniajmy regionalną kulturę wsi polskiej, a przyczynimy się do wzmocnienia naszego Państwa" . Przytoczone wypowiedzi naszym zdaniem dość dobrze ilustrują ży­ wotność w publicystyce ludowej haseł znanych już wcześniej przy rów­ noczesnej próbie podejmowania starych zagadnień, ale rozwiązywania ich zgodnie z wymogami nowej rzeczywistości kulturalnej państwa. Publicystyka ludowa kontynuując - założenia wychowawcze wypra­ cowane jeszcze przed I I wojną światową nawołuje do uczenia się rozu­ mienia estetyki prymitywnych wytworów sztuki ludowej, ponieważ zna­ lazły w nich wyraz wrodzone zdolności artystyczne narodu i z ich ko­ rzeni wyrosła polska sztuka dekoracyjna. Sprawa jest o tyle ważna, że w dobie, gdy chłop zdobywa należną mu pozycję w państwie, musi on również nauczyć się poznawać i doceniać wartości bogatej sztuki swojej warstwy. Zawarte w niej są bowiem „upodobania ludzi do rzeczy pięk­ nych, a przede wszystkim odrębność duszy polskiej" . Z tych wględów głównie należy ograniczyć ingerencję w sprawy kultury i sztuki ludowej różnych miejskich „uzdrawiaczy" i „ludolubów", których dzia­ łalność przyniosła już wiele negatywnych skutków dla kultury wsi oraz zastąpić ich czynnie siłami samego żywiołu chłopskiego. Właśnie od dzia­ łaczy ludowych i młodzieży wiejskiej zależy, czy wieś wejdzie w krąg naszego życia kulturalnego jako pełnowartościowy twórca. Stanie się 13 44 - 45 " Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Ibidem, s. 14. Z. K r z y ż a n i a k ó w a, Wychowawcze „Wici", nr 16: 1946, s. 14. 4 8 44 4 5 znaczenie zdobnictwa w świetlicy, �47 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J to dopiero, gdy weźmie ona w swoje ręce sprawy kultury i sztuki ludo­ wej, gdy potrafi się do nich ustosunkować i ukształtować w społeczeń­ stwie przekonanie., że kultura i sztuka ludowa jest jej „kartą wstępu" w pełne życie i prawa społeczno-polityczne, a co więcej, że jest to pod­ walina wielkości całego narodu. Sztuki elitarnej nie wolno przeciwsta­ wiać sztuce ludowej. Można tylko mówić o sztuce ogólnonarodowej, a w jej ramach o sztuce warstwy chłopskiej, która w niewielkim tylko stopniu mogła korzystać z ogólnonarodowego dorobku w tej dziedzinie, podczas gdy sama jest w niej reprezentowana bardzo bogato. Obecne obserwacje ujawniające kryzys sztuki miejskiej pozwalają przypuszczać, że odrodzenie całej sztuki polskiej przyjdzie właśnie ze wsi, ale zależy ono od wzmożonego wysiłku przede wszystkim działaczy ludowych i mło­ dzieży wiejskiej. Tylko na drodze aktywnego włączania młodzieży chłop­ skiej w te zagadnienia oraz nauczenia jej rozumienia sztuki ludowej (m. in. przez podejmowanie akcji zbierackich przejawów artystycznej twórczości ludu, zabezpieczanie poszczególnych wytworów przed zni­ szczeniem, wypełnianie przedmiotami sztuki ludowej świetlic wiejskich etc.) przedsięwzięcie to będzie możliwe do zrealizowania . Kwestia sztuki narodowej i sztuki ludowej podejmowana jest w tym czasie na łamach prasy również przez badaczy kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Usiłują oni ustosunkować się zarówno do dotychczasowych ustaleń w tej dziedzinie, jak i zarysować oblicze współczesnej sztuki polskiej wypowiadając własne sugestie podparte wiedzą, doświadczeniem i znajomością tematu. W 1945 r. J. Grabowski pisał: „miarą wielkości i znaczenia każdego narodu jest ilość i jakość wartości własnych, które wnosi do ogólnego dorobku ludzkości" . Wśród tych wartości najtrwalsza i najbardziej znacząca jest obok nauki — sztuka. Tylko naród, który wytworzył w tej dziedzinie rzeczy własne i wielkie, zasługuje na uznanie i szacunek. Po­ siadanie odrębnego oblicza kultury jest naczelnym warunkiem trwania narodu. Narody nietwórcze, żyjące z dorobku duchowego innych, roz­ pływają się jako indywidualności, giną, chociaż mogą istnieć jako pań­ stwa. Na polu sztuki nie wystarczy jedynie podejmowanie tematu pol­ skiego, aby uznać ją za narodową — polską. Miano sztuki narodowej mogą uzyskać wyłącznie dzieła posiadające styl będący własnością dane­ go narodu, własnością z niego powstałą. Dotarcie do istoty sztuki pol­ skiej do podstaw konstruktywnych stylu polskiego, na których mogli­ byśmy oprzeć dalszą budowę odrębnego oblicza naszej kultury, wymaga skupienia uwagi na dotąd lekceważonych „prowincjonalnych odmia46 47 4 8 Por. пр. B. P l o t a , Słów kilka o sztuce ludowej na Śląsku, „Wici", nr 17: 1946, s. 16. J. G r a b o w s k i , Sztuka narodowa a sztuka ludowa, „Zdrój", nr 1: 1945, s. 4. 4 7 �49 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 48 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A działalność artystów profesjonalnych. Jej główną wartość upatruje w tra­ dycji, cechach etnicznych, akcie zbiorowego i długotrwałego procesu two­ rzenia zgodnego z obowiązującymi wśród mieszkańców wsi kanonami estetycznymi. Głównie te wykładniki decydują o fakcie, iż styl polski, narodowy, oddaje najwierniej sztuka ludowa. Nadanie całej kulturze polskiej nowego oblicza było jednym z prio­ rytetowych zadań, jakie postawiło sobie polskie kierownictwo partyjne. PZPR stojąca na czele państwa od 1948 r. wyraźnie ten cel formułuje w deklaracji ideowej z 1949 r. stwierdzeniem, że demokracja ludowa rozwijająca się w kierunku socjalizmu wymaga zmian w sferze kultury. Przesłanki rozwoju kultury socjalistycznej w naszym kraju powstaną wówczas, gdy demokracja ludowa spełni następujące wytyczne: nach", aby w nich znaleźć klucz do poznania zawartych w nich wartości stylowych innych niż te, które są typowe dla sztuki Zachodu, a równo­ cześnie charakterystyczne tylko naszym dziełom i ich duchowi. Sztuka ludowa — dotąd pogardzana i wciąż czekająca na nobili­ tację — ma tutaj ogromne znaczenie z tego względu, że jest „w znacznie w y ż s z y m stopniu narodową, niż adoptowany dostojny przybłęda z zachodu, który znalazł oparcie w warstwach panujących. Sztuka ludowa jest tym, co stanowi w pierwszym rzędzie o naszym obliczu artystycznym. Ona przede wszystkim wynosi nas do godności równego między równymi w gromadzie naro­ dów twórczych" . 48 Ten nienowy pogląd, bardzo aktualny szczególnie w okresie neoromantyzmu, został — jak się. wydaje — wzbogacony silniejszym niż do­ tąd uwypukleniem elementu klasowego. Sztuka importowana z zachodu swą popularność i miejsce w polskim życiu kulturalnym zawdzięczała głównie akceptacji nielicznej warstwy panującej i rozwijała się kosztem zainteresowań sztuką ludową będącą właśnie reprezentatywną dla na­ rodu. Znaczenie sztuki ludowej dla odrodzenia stylu narodowego doce­ niali głównie niektórzy intelektualiści i artyści. Na przykład w okresie międzywojennym W. Skoczylas stworzył nowoczesny drzeworyt polski wydobywając dzięki inwencji artystycznej cechy stylu polskiego z ludo­ wego drzeworytnictwa i wskazał tym samym drogę praktycznego dzia­ łania celem pełnego unarodowienia sztuki polskiej. J. Grabowski powo­ łując się na twórczość W. Skoczylasa,,.jego uczniów i naśladowców jest bardziej czy mniej świadomym propagatorem idei, iż droga do pełnego unarodowienia sztuki polskiej prowadzi od sztuki ludowej przez jej uszlachetnienie rękoma artystów profesjonalnych. Zagadnienie miejsca sztuki ludowej w sztuce narodowej interesowało w tym czasie również etnografa K. Pietkiewicza, długoletniego zasłużonego badacza tej gałęzi Icultury ludowej. Jego zdaniem sztuka ludowa reprezentuje „styl naj­ bardziej polski, narodowy" , nawet bowiem jeśli ulegał on wpływom obcym, to zostały one przetłumaczone przez lud na mowę techniki, którą operował, oraz przefiltrowane przez jego tradycyjne, etniczne wyobra­ żenia duchowe i estetyczne, dając w konsekwencji sztukę, „która jest cząstką i samym życiem chłopa" . Tworzyły ją drogą tradycji całe dłu­ gie pokolenia mieszkańców wsi. Oddalone od zawrotnego, nieregularnego tempa postępu wiejskiego zachowały pewien styl, będący tworem rodzi­ mym powolnej wiekowej intuicji artystycznej wielkiej zbiorowości chłop­ skiej, w czym głównie leży jego istota i wartość, a cechuje go ponadto, że pierwiastki artystyczne tkwią w rzeczach najprostszych, codziennego użytku. K. Pietkiewicz nie postuluje uszlachetniania sztuki ludowej przez 49 so 1 8 4 8 Ibidem, s. 4. K. P i e t k i e w i c z , -s. 5. 6 0 ibidem, s. 5. Istotna wartość sztuki ludowej, „Zdrój", nr 3: 1945, „musi zwalczać w kulturze narodowej wszelkie w p ł y w y e l e m e n t ó w wstecz­ nych, musi rozwinąć kulturę, naukę, sztukę związaną z dążeniami mas ludowych, •odzwierciedlającą ich pragnienia, w y c h o w u j ą c ą naród w duchu humanizmu, de-mokracji, socjalizmu" . Równocześnie „musi przejąć wielki dorobek postępowych t w ó r c ó w wszystkich dziedzin kultury polskiej, musi nawiązać do tradycji postę• powych, humanistycznych i demokratycznych, istniejących w naszej kulturze, na­ wiązać do okresów rozwoju kultury narodowej, związanych nierozerwalnie z wal­ ką sił postępowych narodu polskiego przeciwko wstecznictwu" . 51 и ; i Ą i I I 1 j i ? I i j I Zarówno więc cele, jak i sposoby działań zostały tu wyraźnie nakreślone. Od tego, jak będą one realizowane, zależeć miało oblicze nowej kultury. Formułując wytyczne w dziedzinie nowej kultury narodowej przywódcy partyjni już wcześniej zwrócili uwagę na jeden z jej działów, a mianowicie — sztukę (szeroko rozumianą). Reprezentowali pogląd, który najpełniej wyraził ówczesny prezydent państwa, Bolesław Bierut, że wśród wielu czynników oddziałujących na zbiorowiska ludzkie sztuka pełni tę wyjątkową rolę, iż oddziaływuje na społeczeństwa najgłębiej i najpowszechniej, „kształtuje je, urabia i wychowuje" . Dzieje się tak dzięki specyficznej właściwości dzieła sztuki, które działa głęboko zarówno na umysł, jak i wyobraźnię, przez co „może wstrząsnąć człowiekiem, przekonać go, porwać" . Sztuka w tym ujęciu nie tylko dostarcza przeżyć natury estetyczno-duchowej (psychicznej), ale równocześnie p o r y w a , k s z t a ł t u j e i w y c h o w u j e społeczeństwo. Kierując .się takimi przesłankami krytykowano twórców sztuki tzw. niezaangażo53 54 51 Cyt. za Nauka i sztuka w służbie narodu budującego socjalizm, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1952, s. 10. * Cyt. za ibidem, s. 9. Z przemówienia B. B i e r u t a na otwarciu radiostacji we Wrocławiu 16 I X 1947 г., Nauka i sztuka w służbie Narodu budującego socjalizm. Z prze­ mówień Prezydenta B. Bieruta, zestawienie W. Banaszkiewicz, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1952, s. 9. Ibidem, s. 9. 5 63 54 4 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �50 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wanej, nazywając ich postawę aspołeczną, a działalność „sztuką dla sztu­ k i " oraz kreślono obowiązki współczesnych artystów. Twórca, który kształtuje duchową dziedzinę życia narodu, zobowiązany jest „wczuć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknoty i potrzeby, z ich wzruszeń i przeżyć czerpać natchnienie twórcze do własnego wysiłku" . Głów­ nym bowiem celem artystów z różnych dziedzin sztuki „winno być pod­ niesienie i uszlachetnienie poziomu życia mas ludowych" . Społeczne znaczenie sztuki i społeczna rola twórców zostały tu po raz pierwszy po wojnie tak dokładnie sprecyzowane. Działalność artystyczna powinna służyć szerokim masom, niejako prowadzić do ich duchowego „ulepsze­ nia" i wniesienia na wyższy poziom ich życiową egzystencję, a równo­ cześnie być inspirowana całokształtem życia tych mas. Rozwijając tę myśl B. Bierut postuluje ścisłe związanie twórców ze społeczeństwem (z jego pracą, dążeniami, bolączkami, wysiłkami marzeniami itd.). Ich działalność artystyczna przejawiająca się w różnorodnych dziedzinach sztuki miała wskazywać społeczeństwu „drogę postępu, mobilizować do wydajnej pracy, wydobywać z ludzi najszlachetniejsze pierwiastki" i dzięki temu spełniać rolę „bodźca postępu i doskonalenia społecznego" . Zadania te określone jako „wielkie" będą mogły być realizowane przez sztukę tylko wówczas, „jeśli czerpać będzie soki, swoją treść z tych źródeł, z których czerpie treść swego życia, pracy i walki o nową Polskę, całe społeczeństwo, cały naród" . Istnieje więc w tym przypadku pewnego rodzaju zasada sprzężenia zwrotnego w relacji twórca — społeczeństwo. W historii polskiej były już przykłady „kształtowania ducha narodu i mobilizacji całego społe' czeństwa" przez twórców tej miary, co Mickiewicz czy Słowacki. Współ­ cześni twórcy muszą również włączyć się do tego dzieła i oddać cały swój wysiłek na kształtowanie nowej rzeczywistości. Jest to ich p o d ­ stawowy społeczny obowiązek. Ówcześni przywódcy państwa mieli wykształcone określone poglądy również na zagadnienia wzajemnych relacji i powiązań sztuki ludowej ze sztuką narodową. W 1947 r. S. Dybowski — minister kultury i sztuki, znany uprzednio jako działacz na polu popierania sztuki ludowej — w notce (w formie motta) zamieszczonej na karcie tytułowej pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej" pisze: 55 56 5 7 S8 59 6 0 65 66 67 58 M , 0 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 8. 8. 9. 9. 9. 9. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 51 „W narodzie polskim tkwią olbrzymie zdolności. Mamy bardzo bogatą sztukę ludową jeszcze żywą. Nasze tańce ludowe, nasze pieśni ludowe, stroje regionalne, wytwory samorodnej sztuki chłopskiej są skarbem, którego nam zmarnować nie wolno. Wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i w e j ś ć do kultury naro­ dowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i ż y w y c h r u m i e ń c ó w pol­ skości —• wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbu­ dzimy u innych szacunek dla narodu polskiego" . n i Jest to wypowiedź oficjalna i należy ją traktować jako stanowisko reprezentatywne dla polskich kół rządowych w tym okresie. Co jest w niej szczególnie istotne dla naszych rozważań? Naszym zdaniem prze­ de wszystkim dwa stwierdzenia. Pierwsze to, że lud polski, a ściślej war­ stwa chłopska, posiada ogromne uzdolnienia artystyczne, przejawiające się w jego sztuce (w przyjętym przez nas rozumieniu) i folklorze. Za­ równo ten potencjał twórczy, jak i gotowe już wytwory są naszym skar­ bem narodowym, którego nie wolno nam zmarnować. Stwierdzenie dru­ gie sprowadza się do tego, że aby rzeczywiste wartości zawarte w kul­ turze chłopskiej weszły do kultury narodowej muszą być one z niej wydobyte i przetworzone przez artystów profesjonalnych. Dopiero wów­ czas sztuka zyska cechy polskości i nabędzie uprawnienia wejścia do skarbca sztuki ogólnoludzkiej, budząc podziw i szacunek dla całego na­ rodu. Konsekwencje tego poglądu są dwojakiego rodzaju. Z jednej stro­ ny sztuka ludowa (sztuka warstwy chłopskiej) nie zyskała prawa do miana sztuki narodowej — polskiej, natomiast artyści profesjonalni pra­ gnąc, aby ich twórczość na nie zasłużyła, muszą przetwarzać ludowe mo­ tywy. Wywód ten zaprezentowaliśmy nie tylko po to, aby uwypuklić ży­ wotność idei romantycznych i neoromantycznych na polu podejścia do kultury i sztuki ludowej oraz narodowej, ale również i dlatego, że kon­ cepcje te zaważyły także na konkretnym obrazie sztuki polskiej po 1945 r. Dodać należy, że poglądy zbieżne reprezentował równieé B. Bierut. Okazją do ich zaprezentowania stały się uroczystości Roku Chopinow­ skiego, odbywające się w 1949 r. Przemawiając na ich otwarciu Bierut usiłował dać odpowiedź na pytanie, gdzie tkwi tajemnica nieprzemija­ jącej wartości, uroku, bliskości i polskości muzyki Chopina. Wytłuma­ czenie tego zjawiska widział głównie w tym, ,,że Chopin czerpał z nie­ przebranej skarbnicy twórczości ludowej, z motywów i melodii ludowych na naszym Mazowszu, z melodii, które utkane były w ciągu stuleci i od­ zwierciedlały smutki i radości tego ludu, jego niedole i tęsknoty nie­ wypowiedziane" . Geniusz pozwolił Chopinowi melodie te zarówno wzbogacić i wysubtelnić, jak i wydobyć z nich cechy najistotniejsze na62 ł l M „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. Z przemówień Prezydenta B. Bieruta..., s. 12. �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A szej twórczości narodowej. Dzieła jego są znakomitym świadectwem te­ go, „że twórczość naprawdę wielka wyrasta z tego, co ludowe, i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim" . Źródło ekspresji i siły oddziaływania jego muzyki „jest wybitnie polskie —• ojczyste i ludo­ we" . Ładunek emocjonalny zawarty w ludowej pieśni i melodii był dla niego nie tylko natchnieniem do przeżyć i odczuć osobistych, ale i two­ rzywem, które przekształcił w misterną i wspaniałą sztukę. Fenomenem jego twórczości jest fakt, iż jej swoisty narodowy charakter „nie umniejsrał, lecz pogłębiał jej wielkość i znaczenie ogólnoludzkie" . B. Bierut przyznawał więc, że sztuka ludowa jest swoistym skarbcem, gdzie prze­ chowywane są pod różnymi postaciami i formami liczne treści kultury warstwy chłopskiej — najliczniejszej grupy narodu. One to stanowią inspirację dla artystów wielkiego formatu. Ale dopiero postępowanie wartościujące i selektywno-wybiórcze odpowiednich motywów, form etc, a następnie ich wzbogacanie, upiększanie lub inny tego typu zabieg do­ konany przez artystę podnosi je do rangi sztuki narodowej. Podobnego zdania byli humaniści epoki romantyzmu czy później neoromantyzmu. Natomiast wnioski dalsze, jakie nasuwają się ówczesnemu prezydentowi na ten temat, są już zupełnym novum. Wypływają z odmiennych rea­ liów życia społecznego po I I wojnie światowej i nowych zadań stawia­ nych przed kulturą i jej twórcami w państwie demokratycznym zmierza­ jącym do socjalizmu. Podsumowuje je w ten sposób: 63 61 65 „Zadaniem obecnej, nowej epoki kształtowania dalszego rozwoju kultury na­ szego narodu jest pobudzić do działania w masach ludowych tę niezmierzoną po­ tęgę uczuć, która w nich tkwi i która była źródłem natchnień mistrza [tzn. F . Chopina — M. D.-P.]. Pragniemy skierować tę potężną siłę uczuć na b u d o w ę nowych form życia społecznego, które pozwolą uczynić życie lepszym i p i ę k n i e j ­ szym, a przez to wzbogacić kulturę narodu"". W pierwszych latach po zakończeniu I I wojny światowej sztuką lu­ dową zajmowało się wiele instytucji formalnych oraz organizacji społecz­ no-politycznych i to zarówno od strony kształtowania jej profilu ideowo-politycznego, sprawowania opieki nad nią i twórcami, praktycznymi działaniami popularyzatorskimi, jak i gromadzenia możliwie pełnego ma­ teriału artystycznej twórczości ludowej. Prace te prowadziły m. in. dzia­ łający od 1945 r. Centralny Instytut Kultury, Ministerstwo Kultury i Sztuki, założony w 1947 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludo­ wej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, muzea, placówki naukowe PAN i uniwersytety (skupiające historyków sztuki i etnografów), czy nawet Spółdzielnia Samopomoc Chłopska wraz z jej licznymi filiami. Ich ko­ ordynacją zajmują się z reguły Rady Narodowe oraz Wydziały Kultury' 6 3 Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 12. Ibidem, s. 13. ° Ibidem, s. 13. 64 e 5 e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 53 i Sztuki niższych i wyższych szczebli podległe Ministerstwu Kultury i Sztuki. Wraz z upływem czasu i rosnącej ilości teorii na temat kultury i sztuki narodowej oraz kultury i sztuki ludowej rodzących się w różnych kręgach i orientacjach społecznych, polityka kulturalna państwa zmie­ rzała do ukierunkowania tych wysiłków celem wykształcenia w miarę jednolitej i spójnej koncepcji dla całej kultury i sztuki' polskiej. Prace te powierzano powoływanym w tym okresie specjalistycznym instytu­ cjom formalnym mającym za zadanie wykształcenie założeń ideologicz­ nych i teoretyczno-metodologicznych podstaw badawczych oraz prak­ tyki działania na polu kultury i sztuki. Nie będziemy oczywiście zaj­ mować się wszystkimi tymi placówkami. Odnotujemy jedynie te, które miały znaczenie podstawowe. W 1947 r. powstał Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej (przekształcony później w Państwowy Instytut Sztuki), który posiadał m. in. pracownię folkloru i sztuki ludowej. Głównym zadaniem, jakie miał do spełnienia, było poznanie, zbadanie i ustalenie wszystkich wa­ lorów i własności sztuki ludowej, a specjalnie tych „które pozwoliły sztuce ludowej być naprawdę sztuką mas" . Równocześnie powołano pismo „Polska Sztuka Ludowa" , które jako organ Instytutu miało być „nie tylko technicznym narzędziem jego pracy, lecz również łącznikiem między Instytutem a społeczeństwem" i przekaźnikiem rezultatów ba­ dań nad sztuką ludową, tak aby mogły one „wsączać się w bieżące życie kulturalne" . Pod koniec 1949 r. powołany został w Warszawie Państwowy Instytut Sztuki, który wchłonął pracownie dotychczasowego Państwowego Insty­ tutu Badań Sztuki Ludowej, kładąc kres ich samodzielnej działalności 67 68 69 70 71 8 7 Powołało go Ministerstwo Kultury i Sztuki. S. D y b o w s k i , „Polska Sztuka Ludowa" (dalej P S L ) , nr 1-2: 1947, s. 3. Charakter pierwszych zeszytów „Polskiej Sztuki Ludowej" wykazuje, że po 1945 r. prace i wypowiedzi z kręgu sztuki ludowej były nadal mocno związane z problematyką i metodami badań cechującymi okres przedwojenny. G ł ó w n y m i problemami teoretycznymi podejmowanymi w tym czasie przez badaczy sztuki ludowej były 2 kwestie: a) sformułowanie definicji sztuki ludowej i jej zakresu, którą podejmują po zakończeniu I I wojny światowej K . P i w o c k i w art. Po­ jęcie sztuki ludowej, P S L , nr 1-2: 1947, s. 5-8, oraz J . G r a b o w s k i w art. Za­ gadnienie stylu ludowego, P S L , nr 1-2: 1947, s. 9-10; nr 1: 1948, s. 3-5; nr 2: 19148, s. 3-5; nr 3: 1948, s. 3-5; nr 9-10: 1948, s. 3-5; b) kwestia historycyzmu w sztuce ludowej, którą zainicjował W. D y n o w s k i w art. Historycyzm w sztuce ludowej, P S L , nr 9-10: 1948, s. 7-10; nr 11-12: 1948, s. 3-7; nr 1-2: 1949, s. 3-8; nr 3-4: 1949, s. 67-70; nr 5: 1949, s. 137-139; nr 7-8: 1949, s. 195-199. Pionierska praca W. Dynowskiego jest z jednej strony kontynuacją etnograficznej tradycji myślenia w kategoriach historycznych (które cechuje np. prace T . Seweryna i K . Moszyńskiego), z drugiej natomiast w y j ś c i e m na wprost aktualnym wymogom badawczym zjawiska sztuki ludowej, a mianowicie ich uhistorycznienia. 6 8 6 0 7 0 71 D y b o w s k i , op. cit, Ibidem, s. 3. s. 3. �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A z organami prasowymi „Polska Sztuka Ludowa" i „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki i Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką". W jego ramach organizacyjnych znalazła się pracownia tańca i folkloru oraz sztuki ludowej. Ta centralna w kraju placówka naukowo-badawczą w zakresie zagadnień twórczości artystycznej miała pilotować związkom twórczości artystycznej z ży­ ciem i potrzebami społeczeństwa zdążającego do socjalizmu. Plany pracy Instytutu ogarniając rozległy zakres analiz, badań nau­ kowych i krytyki z dziedziny szeroko rozumianej sztuki i jej społecz­ nego podłoża ukierunkowane były na przewartościowanie dotychczaso­ wego dorobku nauki polskiej o sztuce na gruncie materializmu dialek­ tycznego i historycznego. Podstawę założeń metodologicznych stanowiło ścisłe powiązanie działalności naukowo-teoretycznej z aktualnymi po­ trzebami życia artystycznego „w toczącej się walce ideologicznej na froncie kultury, jak najściślejsze wiązanie i sprawdzanie teorii z prak­ tyką" . Tak pojęta analiza i krytyka aktualnej polskiej twórczości arty­ stycznej miały być głosem w dyskusji Instytutu odnośnie do przyjętej drogi do realizmu socjalistycznego. W dobie zaostrzonej walki ideolo­ gicznej (powodującej zmiany w życiu artystycznym) Instytut pragnął zarówno swymi pracami, jak i wydawnictwami „przyczynić się do po­ głębienia nauki o sztuce w oparciu o zasady marksizmu-leninizmu" , a tym samym dopomóc całemu środowisku twórczemu, krytykom i sze­ rokim kołom społeczeństwa w przyswajaniu tej nauki „przez rozpo­ wszechnianie znajomości ociągnięć postępowej realistycznej estetyki oraz nauki o sztuce, w szczególności zaś przez przyswajanie doświadczeń nau­ kowej i artystycznej myśli Związku Radzieckiego oraz bliskie kontakty z postępową sztuką i krytyką artystyczną krajów Demokracji Ludo­ wej" . Powstanie PIS łączy się więc wyraźnie z określeniem jego postawy ideowo-metodologicznej. Była to pierwsza w Polsce placówka naukowa, która zastąpiła na odcinku prac teoretycznych działalność ofiarnych, ale częstokroć samotnych pionierów — ideologów poprzednich dziesięcio­ leci, mająca ogromny wpływ na kształtowanie problematyki artystycz­ nej . Jednym z podstawowych zadań sekcji badań sztuki ludowej Insty­ tutu, realizowanym konsekwentnie przez cały czas (niezależnie od zacho­ dzących w tym czasie reorganizacji), były prace inwentaryzacyjne oraz dokumentacyjne ludowej sztuki plastycznej (m. in. gromadzenie bieżą72 73 74 75 71 Od Redakcji, nota do tomu pierwszego „Materiałów do 1950, s. 5. Ibidem, s. 5. Ibidem, s. 5. Por. K . P i e t k i e w i c z , Bilans opieki nad sztuką ludową stolecia, P S L , nr 4: 1959, s. 191. Studiów...", nr 1: 78 74 7 5 w okresie piętna­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 55 cej bibliografii polskiej sztuki ludowej oraz informacji o twórcach, zbie­ ranie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji zabytków sztuki ludowej pozostających w muzeach oraz badania terenowe). Zebrana do­ kumentacja opracowywana była w formie książkowej lub w postaci arty­ kułów zamieszczanych w PSL lub innych wydawnictwach często popu­ larnych, wypełniając tym samym lukę w ogólnej wiedzy społeczeństwa ю sztuce ludowej. Równocześnie podejmowano próby opracowań metodo­ logicznych w tym zakresie . Badania terenowe oprócz czysto nauko­ wych korzyści miały duże znaczenie popularyzatorskie i propagandowe w samym środowisku wiejskim. Starano się bowiem łączyć je z odczy­ tami, prelekcjami i wystawami organizowanymi dla miejscowej ludności. Ogólnie można powiedzieć, że od lat 50-tych bieżącego stulecia Pań­ stwowy Instytut Sztuki, mimo licznych błędów teoretycznych, metodolo­ gicznych i praktycznych, odegrał wybitną rolę pozytywną w zakresie opieki nad sztuką ludową, a zwłaszcza na odcinku badań terenowych, ustaleń teoretycznych i rozważań analizujących zjawiska współczesne zachodzące w dziedzinie sztuki ludowej. Po 1956 r. profil zainteresowań oraz koncepcje teoretyczno-metodologiczne PIS uległy rewizji i daleko idącej zmianie. Wyrażają się one najlepiej w odejściu od sztywnego pro­ pagowania sztuki realizmu socjalistycznego i zwrócenia uwagi na auto­ nomiczne wartości sztuki ludowej oraz jej rzeczywistą współczesną rolę w życiu zarówno społeczności wiejskiej, jak całego narodu. Proces ten znakomicie ilustrują publikacje książkowe, którym patronuje Instytut, oraz artykuły zamieszczane po 1956 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej". Będziemy się do nich niejednokrotnie odwoływać w dalszej części pracy. Oprócz placówek stricte naukowych powoływanych do życia w tym okresie powstawały instytucje formalne zajmujące się praktyczną dzia­ łalnością na polu sztuki ludowej. 76 77 7 6 Publikowane zazwyczaj w P S L . Por. szerzej R. R e i n f u s s , Prace sekcji badania plastyki ludowej PIS w ciągu minionego 15-lecia, P S L , nr 4: 1959, s. 197207. ' Na przykład na początku lat 50-tych naszego stulecia nasila się dyskusja teoretyczna wokół zagadnienia uhistorycznienia podejścia do sztuki ludowej, po­ szerzona o nową kwestię genezy polskiej sztuki ludowej. Wiązała się ona z ogól­ nym zjawiskiem rewizji postaw metodologicznych i teoretycznych charaktery­ stycznym dla całej naszej nauki w tym czasie, co w y k a z u j ą dobitnie obrady Kongresu Nauki Polskiej, konferencje poświęcane badaniom nad sztuką ludową, zjazdy twórców ludowych itd. Obu tym zagadnieniom patronują uczeni związani z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki. Pracą, która n i e w ą t p l i w i e najmocniej zaważyła na dyskusjach i polemikach na temat genezy polskiej sztuki ludowej, były książ­ ka K . P i w о с к i e g o, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. Prace K . Piwockiego, W. Dynowskiego, J . Grabowskiego, konferencyjne arty­ kuły metodologiczne E . Frankowskiego i R. Reinfussa, kilka pozycji o charakterze postulatywnym oraz bezpośrednie polemiki i dyskusje, jakie one w y w o ł a ł y , były już ostatnim akordem wzmożonych zainteresowań teoretycznych problemami sztu­ ki ludowej. 7 �56 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Wzornictwa Przemysłowego zrodził się ze znanego już po­ mysłu С. K. Norwida wykorzystania we wzornictwie przemysłowym twórczej inicjatywy ludu. Zanim placówka ta uzyskała osobowość insty­ tucjonalną, prace tego typu podejmowała już. liczna grupa plastyków skupiających się wokół wydziałów wytwórczości i biur nadzoru estetyki produkcji pozostających w ramach organizacyjnych Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. Szermierzem tej idei po 1945 r. była W. Telakowska. Pod hasłem: „tworzenia nowej kultury dla narodu — z narodem" dążyła do stworzenia wzornictwa fabrycznego. Miało ono produkować artykuły dostępne dla szerokiego ogółu, zgodne z jego oczekiwaniami estetycz­ nymi. Charakter materialnej kultury socjalistycznej miał być narodo­ wy, wypracowany przez lud pracujący. Sztuka warstwy chłopskiej zo­ stała tu wysunięta na czoło jako najświetniejszy przejaw twórczości na­ rodu. Pomysł podobny realizował już K. Buszek, ale nie w przemyśle na dużą skalę. Teraz chodziło głównie o włączenie do wzornictwa przemy­ słowego inicjatywy twórczej chłopskich artystów, utalentowanych robot­ ników, młodzieży i dzieci. Pracą ich kierowali zawodowi artyści plastycy prowadzący nieliczne zespoły, ludzie o wybitnej kulturze osobistej, zo­ rientowani w odpowiednich technikach przemysłowych. Największe na­ dzieje wiązano w Instytucie z pracą z artystami ludowymi. Niektóre pró­ by włączenia pomysłów twórców ludowych do wzornictwa, jak w przy­ padku tkanin i malowanych fajansów, przyniosły nawet interesujące' wyniki. Ale efekty artystyczne ich wyrobów nie dorównywały pozio­ mowi przedmiotów wykonanych tradycyjną techniką i o przeznaczeniu ' utylitarnym na wsi. Plastycy w Instytucie mieli za zadanie twórczo t przetwarzać sztukę ludową. Stosowali więc zwykle różne metody: np.' traktując sztukę ludową swobodnie adaptowano wzory z krosna ręcznego I na fabryczne, zmieniając tylko technikę i surowiec, przenoszono też na j tkaniny wzory z wycinanek i koronek . W miarę upływu czasu pla- ] cówka ta doskonaliła coraz bardziej, metody pracy, odchodziła od sztuki l ludowej kierując się na współczesne wzornictwo przemysłowe oraz po-; szerzała zakres zainteresowań szczególnie w dziedzinie nowoczesnych | tkanin dekoracyjnych oraz konfekcji damskiej i męskiej. Istnieje ona 4 do dnia dzisiejszego, a jej wyroby rozprowadzane przez własny sklep fir- i mowy są synonimem znakomitego wzornictwa, modnej linii i doskona- j łego surowca, chociaż ze sztuką ludową mają niewiele wspólnego. | W 1949 r. powstała również Cepelia. Ze względu na specyficzny cha-J rakter tej placówki, jej rolę w kształtowaniu kultury narodowej oraz| szczególne osiągnięcia na polu reaktywowania polskiej sztuki ludowej | wypracowywane przez długie dziesięciolecia omówimy jej działalność! na innym miejscu. .1 78 7 8 Por. szerzej na ten temat art. W. T e l a k o w s k i e j , Próby czości ludowej do wzornictwa przemysłowego, P S L , nr 3: 1953, inne prace tejże autorki. włączenia twór­ s. 135-141, oraz �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 I I . S Z T U K A L U D O W A W POGLĄDACH NA KULTURĘ L U D O W Ą I K U L T U R Ę NARODOWĄ W L A T A C H 1950-1956 Począwszy od końca 1949 r. kraj nasz pod przywództwem PZPR wkro­ czył na drogę budowy ustroju socjalistycznego. Nieodłączną częścią i nieodzownym warunkiem tego procesu była budowa kultury socjali­ stycznej. Partia skoncentrowała wówczas swój wysiłek w tej dziedzinie na realizacji dwóch równie ważnych, a jednocześnie nierozerwalnie ze sobą związanych zadań. Pierwszym było „upowszechnienie oświaty i kul­ tury, udostępnienie dóbr kulturalnych milionom robotników i chłopów, którym burżuazja celowo zamykała dostęp do oświaty i kultury, do osiągnięć literatury i sztuki" . Drugim — nasycenie rodzimej nauki, kultury, twórczości literackiej i artystycznej „nową socjalistyczną tre­ ścią, która umożliwia wychowanie nowego człowieka — człowieka socja­ lizmu" . Tworząc nową kulturę socjalistyczną w miejsce dawnej „wyrosłej w warunkach społeczeństwa burżuazyjnego" kierownictwo, partii zau­ ważało, że proces ten nie przebiega w naszym kraju w łagodnej formie ewolucyjnego przekształcania kultury mieszczańskiej i jej pojęć este­ tycznych -w kulturę socjalistyczną, lecz jest procesem złożonej, zaciętej i d e o l o g i c z n e j w a l k i k l a s o w e j toczącej się w każdej dzie­ dzinie i na każdym posterunku budownictwa socjalistycznego, a więc również i w dziedzinie kultury. W jej ogniu partia i naród tworzy so­ cjalizm i jednolite, bezklasowe społeczeństwo . Kultura polska stanie się kulturą socjalistyczną „dopiero w wyniku zwycięstwa rewolucji so­ cjalistycznej, to jest tylko po rozbiciu aparatu państwa kapitalistycznego i tylko w warunkach wypełniania przez dyktaturę proletariatu jej funkcji kulturalno-wychowawczych" . Historyczną walkę o nowe oblicze kul­ tury podjęła klasa robotnicza pozostająca w sojuszu klasowym z masami chłopskimi i inteligencją pracującą, ale ważkość zagadnienia sprawiła, że w naszych warunkach proces ten był świadomie kierowany przez PZPR в*. 79 80 81 82 83 PZPR wychodziła od przesłanki, że sztuka będąc zjawiskiem spo­ łecznym pełniącym inną rolę i posiadającym inny wyraz w różnych okre7 0 B. B i e r u t , Referat wygłoszony na II Zjeździe PZPR, „Materiały do Stu­ diów...", nr 1: 1954, s. 5. Ibidem, s. 5. W. S о к o r s к i, Sztuka w walce o socjalizm. Wykład dla Aktywu Młodzieży Wyższych Szkól Artystycznych na kursie w Jadwisinie w 1950 г., „Materiały do Studiów...", nr 1: 1950, s. 9. S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, fragment referatu wygłoszonego na I Ogólnopolskiej konferencji twórców ludowych w Warszawie, P S L , nr 2: 1953, s. 68. S o k o r s k i , op. cżt., s. 26. Ibidem, s. 9. 80 8 1 8 2 8 3 84 �58 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sach rozwoju historycznego i różnych ustrojach gospodarczo-społecznych zawsze jednak była swoistym wyrazem i orężem walki klasy,-która po­ woływała ją do życia . Podejmując walkę o kulturę socjalistyczną — wzorem twórców systemu socjalistycznego, a zwłaszcza W. I . Lenina — uwypuklała szczególne znaczenie sztuki, jako siły i d e o l o g i c z n e g o o d d z i a ł y w a n i a na społeczeństwo oraz oręża w a l k i k l a s o w e j . Przywiązując do tych jej funkcji społecznych wyjątkowe znaczenie dba­ ła o to, aby właśnie partia kierowała całkowicie i planowo jej rozwojem oraz kształtowała jej rezultaty . Jak pamiętamy, już czołowi działacze ruchu ludowego doby I I Rzeczypospolitej podkreślali rolę kultury i sztu­ ki ludowej w walce o równoprawne miejsce warstwy chłopskiej w struk­ turze narodu. Ale nie formułowali swoich poglądów w kategoriach walki klasowej, ani też nie powierzali sztuce ludowej funkcji podstawowego w niej narzędzia. W odniesieniu do tego zjawiska ich koncepcje utrzy­ mane były bardziej w charakterze przekonywań ogółu społeczeństwa 0 wartości kultury i sztuki ludowej w kulturze narodu oraz propozycji jej szerszej popularyzacji niż jawnego wyznaczania im roli głównego — aktywnego czynnika ideologicznego oddziaływania. Sztuka, uważana teraz za specyficzne i poniekąd autonomiczne zja­ wisko nadbudowy ideologicznej, stanowiąca t w ó r c z e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i miała być „świadomie kształtowana przez partię 1 naród oraz świadomie organizowana w obrazie artystycznym przez samego twórcę" , w efekcie czego powstałaby sztuka realizmu socjali­ stycznego, stanowiąca dialektyczne przeciwieństwo sztuki burżuazyjnej . Zgodnie z leninowską definicją sztuki, sztuka realizmu socjalistycznego jest to „sztuka prawdy życia, a sztuka prawdy życia to sztuka prawdy .artystycznej" . Praktyczna realizacja tego zadania wymagała przewartościowania dotychczasowego dorobku kulturalnego róS*rńież w dziedzinie sztuki, jej pojęć i kryteriów estetycznych. Aktyw partyjny stanął więc przed ko­ niecznością „przeanalizowania i dokładnego sprecyzowania funkcji kulturalno-wychowawczych Dyktatury Proletariatu" . Było to wówczas za­ danie priorytetowe, ponieważ stanowiło punkt wyjścia dla wszelkiej polityki kulturalnej. Wytycznym dla pokolenia ludzi budujących socja­ lizm, walczących o kulturę nowego, socjalistycznego człowieka było .„oparcie nowej narodowej sztuki epoki socjalizmu na jedynie naukowej 85 86 87 88 89 90 8 6 P i o t r o w s k i , op. cit, s. 67. Por. N. N e u m a n , W. I. Lenin i zagadnienia sztuki, tłum. z ros., „Materiały do Studiów...", nr 2: 1950, s. 136. " S о к ог s к i, Na nowym etapie, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, ::s. 156. S o k o r s k i , Sztuka..., s. 9. Ibidem, s. 25. Ibidem, s. .9. 8 8 8 8 81 M �69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 metodzie myślenia, na metodzie realizmu socjalistycznego" , a tym sa­ mym „świadomego i zorganizowanego przezwyciężania całej metody su­ biektywnie idealistycznego myślenia w stosunku do zagadnień sztuki i kultury" . Przyjmując w naszych warunkach metodę realizmu so­ cjalistycznego do analizy wszelkich zjawisk w sztuce należało pamiętać zarówno o procesie dojrzewania twórców, jak i „o złożonych procesach walki klasowej zachodzącej w świadomości każdego człowieka" . Dla­ tego też analizując poszczególne dzieła zalecano „rozpatrywać je pod ka­ wern ujawniania nacisków różnych teorii idealistycznych i formalistycznych na danego twórcę" . Wszelkie zjawiska artystyczne należało roz­ patrywać w nieustannym procesie rozwojowym i mierzyć je kryteriami postępu. Tylko wówczas bowiem sztuka miała wypełniać funkcje wychowawczo-kulturalne, gdy będzie wychowywała nowego człowieka do jego nowych zadań. Wychowanie to nie mogło polegać na dostarczaniu twórcom gotowych wzorów i formułek, lecz na kształtowaniu ich proce­ sów myślowych i świadomości, tak „aby wyprzedzali ideowo społeczeń­ stwo, a nie wlekli się w samym ogonie poszczególnych wydarzeń" . Wła­ ściwe wypełnianie funkcji kulturalno-wychowawczych przez sztukę so­ cjalistyczną według W. I . Lenina uzależnione było od jej komunikatyw­ ności. Ten punkt widzenia przyjęło również kierownictwo polskiej par­ tii. Sztuka, uznana, za jeden z najistotniejszych środków ideowego, politycznego i artystycznego wychowania mas musiała być jednocześnie przez nie zrozumiała. Lenin uważał, że istota problemu sztuki socjali­ stycznej polegała na tym „aby sztuka mogła zbliżyć się do narodu i na­ ród do sztuki" . Możliwe to będzie tylko wówczas, gdy stanie się ona zrozumiała dla mas i kochana przez nie; kiedy będzie zapalać ich uczu­ cia, myśli i wolę, a równocześnie podnosić je, mobilizować, budzić w nich artystów i rozwijać ich . Inaczej mówiąc komunikatywność sztuki w przekładzie na język estetyki zapewniał realizm , a wielką sztukę można według niego stworzyć jedynie drogą realizacji w twórczości arty­ stycznej idei socjalizmu . Ideę kierownictwa partii budowy sztuki socjalistycznej poparło śro­ dowisko naukowe i twórcze. W 1951 r. w Krakowie na Wawelu odbyła się I Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką, w której wzięli udział reprezentanci architektury, rzeźby, rzemiosła arty­ stycznego, muzyki, teatru, historycy sztuki i etnografowie. Uchwalono s2 M M 95 96 97 88 99 81 62 88 84 85 8 8 9 7 8 8 8 8 Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 26. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 25. Cyt. za N e u m a n , op. cit., s. 131. N e u m a n , op. cit., s. 134. Który został uzasadniony w leninowskiej N e u m a n , op. cit., s. 136. teorii realizmu socjalistycznego. �60 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A na niej wspólną rezolucję stwierdzającą, że zarówno nauka jak i sztuka, pozostające w służbie narodu budującego socjalizm „wkroczyła na dro­ gę wielkiej, twórczej przemiany i rozwoju" °. Uczestnicy obrad przy­ łączając się do walki o nową sztukę polską — socjalistyczną w treści i narodową w formie widzieli konieczność podjęcia wzmożonych wysił­ ków celem wygrania tej batalii. Zauważali niezbędność dokonania 'w swo­ jej świadomości naukowego ugruntowania i pogłębienia nowych socjali­ stycznych pojęć o sztuce. W badaniach nad sztuką polską postulowali ujawnianie jej rozwoju „w oparciu o twórcze siły ludowego podłoża" Ą, prześledzenie i wydobycie trwającej ,,w naszym przebiegu dziejów" walki o jej ludowy i narodowy charakter. Uznawali, iż badając i kształ­ tując polską sztukę realizmu socjalistycznego winni „twórczo nawiązy­ wać do społecznie postępowych, rewolucyjnych momentów przeszło­ ści" , a z dziejowego dorobku naszej sztuki „wydobyć bezcenne skar­ by doświadczenia artystycznego, wartości humanistycznych, wyrosłych na gruncie realistyczno-poznawczego stosunku do rzeczywistości" . W dyskusjach, wypowiedziach oficjalnych, referatach, naradach i roz­ prawach naukowych podkreślano, że „dopiero w realizmie socjalistycz­ nym po raz pierwszy zagadnienie kształtowania rzeczywistości z całą świadomością zostało określone jako s p o ł e c z n a f u n k c j a s z t u k i " [podkr. M.D.-P.] . Każda sztuka realistyczna współdziała czynnie w kształtowaniu rzeczywistości, i to zarówno w sensie materialnym, jak i w znaczeniu oddziaływania społeczno-wychowawczego, ale zasadnicza funkcja sztuki — o d b i c i e r z e c z y w i s t o ś c i i j e j k s z t a ł ­ t o w a n i e zostało wyraźnie sformułowane dopiero w założeniach rea­ lizmu socjalistycznego. Osiągnięcie mistrzostwa w sztuce realizmu so­ cjalistycznego możliwe jest tylko „na drodze głębokiego, ideowego po­ wiązania z treścią życia narodu" . Opowiadając się za sztuką realizmu socjalistycznego liczni twórcy z różnych dziedzin kultury odrzucali postimpresjonistyczny i abstrakcjonistyczny spadek poprzednich epok. Uważali, iż winna być ona aktyw­ ną siłą dopomagającą w kształtowaniu podstaw nowego ustroju i w tym znaczeniu traktowali ją jako sztukę frontu narodowego. Frontu, który pod przewodnictwem klasy robotniczej realizuje podstawy socjalizmu. Dowodzili dalej, że „między klasą robotniczą, od której pochodzi zamó10 10 1 в г 103 1 M 105 106 . " 100 Rezolucja, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I . Ibidem, s. I X . i» Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X . Ibidem, s. I X , por. też Od Redakcji, „Materiały do Studiów...", nr 3-4: 1955, s. 5-7. J . S t a r z y ń s k i , Problemy współczesnego malarstwa w świetle II Ogól­ nopolskiej wystawy plastyki, „Materiały do Studiów...", nr 1: 1952, s. 202. Ibidem, s. 233. 101 2 108 104 1 0 5 108 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 61 wienie społeczne pisarza i artysty, nie ma dziś przeciwieństw, nie ma konfliktu ideowego. Zamówienie społeczne klasy robotniczej ma przy tym charakter zorganizowany, instytucjonalny. Tak jest i tak być po­ winno" . Idea budowy jednolitej sztuki socjalistycznej wymagała teoretycz­ nego określenia zakresu znaczeniowego niektórych jej pojęć oraz usto­ sunkowania się do szeregu zjawisk zachodzących w tej dziedzinie kul­ tury. Na plan pierwszy wysunęła się wówczas nienowa kwestia sztuki ludowej i sztuki narodowej, narodowego charakteru kultury i sztuki socjalistycznej oraz obowiązków twórców wobec społeczeństwa. Terminologiczne znaczenie pojęcia sztuka ludowa stosowane dotych­ czas przez naukowców, publicystów, chłopskich działaczy kulturalnych etc. w naszym kraju odnosiło się przede wszystkim do sztuki warstwy chłopskiej oraz w mniejszym stopniu do twórczości artystycznej prole­ tariatu miejskiego (zarówno małych, jak i większych miast) wyrosłej z tych środowisk i zaspokajającej ich potrzeby kulturalne w zakresie sze­ roko rozumianej sztuki. Były one swojego rodzaju opozycją w stosunku do sztuki tzw. elitarnej, akademickiej czy profesjonalnej przeznaczonej głównie dla odbiorcy miejskiego i wąskiej elity inteligencko-szlacheckiej lub magnackiej. Natomiast uczeni radzieccy opierając się na leninow­ skiej teorii sztuki jako odbicia rzeczywistości przyjęli nazywać ludową tę sztukę, która „wyraża przodujące dążenia ludu [...], wyraża bezpo­ średnio jego uczucia i myśli" , niezależnie od tego, czy jest to sztuka profesjonalna, czy też samorodna: „ludowe jest to, co dawało lub daje korzyści ludowi, co przyczynia się do jego rozwoju, w czym w mniej­ szym lub większym stopniu odbija się historia życia ludu" . W takim rozumieniu treść określenia „ludowy" zmienia się w odniesieniu do sztuki. Przestaje ono oznaczać wyłącznie twórczość artystów chłopskich, stając się synonimem każdej postępowej „ludowej" w swym najgłęb­ szym podłożu działalności artystycznej. Dążenia ludu wypowiadane są nie tylko w pracy nieuczonych, samorodnych talentów, ale również i w dziełach artystów profesjonalnych związanych ideologicznie czy eko­ nomicznie z jego interesami , oddających obraz życia tej klasy spo­ łecznej i przyczyniających się do jej rozwoju. Jak zauważa G. Niedosziwin mamy w tym wypadku do czynienia z pomieszaniem dwu nieadekwatnych do siebie pojęć. Ludowymi nazy­ wamy dwie różne kategorie zjawisk artystycznych, które wymagają roz107 108 109 110 107 Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej (X 1951 г.), „Ma­ teriały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 88. Całość dyskusji: tamże, s. 31-143. G . N i e d o s z i w i n , Zagadnienie ludowości w sztuce radzieckiej, „Prze­ gląd Historyczny", nr 4: 1951, s. 24. A. F i o d o r o w - D a w y d o w , Zadania wydawnicze w zakresie historii sztuki rosyjskiej, Warszawa 1952, s. 61. но P i w о с к i, op. cit., s. 2. 1 0 8 1 0 9 �62 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzielenia terminologicznego. W jednym przypadku mówimy o ludowości sztuki w tym znaczeniu, że bezpośrednio obsługuje ona wyzyskiwane masy ludowe, będąc przez nie same tworzona. W drugim natomiast mamy na myśli sztukę związaną z klasami panującymi, których przedstawiciele na skutek takich czy innych przyczyn historycznych uświadamiają sobie interesy ludu oraz postępowe drogi narodu i przez swoją działalność artystyczną służą obiektywnie sprawie postępu ludu . Artysta klasy panującej zasługuje więc na miano ludowego w takim stopniu, w jakim odzwierciedla on realny konflikt w życiu narodu, proponując przy tym postępowe jego rozwiązanie . Uczeni radzieccy tej doby zauważali równocześnie, że następuje pro­ ces stopniowego zbliżania sztuki akademickiej (profesjonalnej) z twór­ czością ludową, czyli że dostrzegalny jest zanik dotychczasowej prze­ paści między sztuką zawodową a sztuką samorodną (amatorską), cho­ ciaż nie oznacza to jeszcze zatarcia wszelkich różnic między n i m i . Natomiast ludowość sztuki socjalistycznej zdaniem W. I . Lenina po­ legała zarówno na tym, że otwarcie i świadomie zwraca się ona do nie spotykanego dotąd odbiorcy (audytorium), jak i na tym, że zawiera w so­ bie całą różnorodność zmieniającego się nieustannie życia milionów wy­ zwolonych przez rewolucję ludzi, „że znajduje w niej wyraz polityczna świadomość mas, ich interesy i nadzieje i że zatem treść życia ludu w swym całokształcie sama jest źródłem twórczości artystycznej" . Pisał o tym w ten sposób: „sztuka powinna sięgać swymi korzeniami jak najgłębiej w życie mas pracujących" , dzięki czemu służyć będzie ludowi, a równocześnie lud będzie źródłem jej natchnienia i rozwoju. Przyjęcie przez kierownictwo partyjne, naukę i publicystykę polską rosyjskiego rozumienia sztuki ludowej, odmiennego od naszej dotych­ czasowej tradycji kulturalnej w tej dziedzinie sprawiło, że pojęciem tym posługiwano się w latach 50-tych w trzech znaczeniach. Pierwsze zwią­ zane było z treściami tradycyjnymi kultury ludowej (głównie chłopów i proletariatu miejskiego); drugie odnoszono do postępowej twórczości elitarnej, jaka torowała drogi rozwoju społeczno-kulturalnego w prze­ szłości; trzecie obejmowało treści współczesne tworzącej się nowej kul­ tury socjalistycznej, ludowej w warunkach sprawowania władzy przez lud pracujący. Przy tym przez lud rozumiano wówczas masy pracujące, klasę robotniczą, chłopów i inteligencję pracującą, czyli w zasadzie cały naród . 111 112 113 114 l l s ш 1 1 1 G . N i e d o s z i w i n , Oczerki tieorii iskustwa, Moskwa 1953, s. 111. Ibidem, s. 115. G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości u> sztuce radzieckiej, P S L , nr 3: 1951, s. 84. N e u m a n , op. cii., s. 132. Ibidem, s. 132. S. P i o t r o w s k i , Ludowa twórczość artystyczna, Warszawa 1955, s. 33. 112 1 1 1 1 1 4 115 1 1 9 �63 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Ludowość ówczesnej twórczości artystycznej polegać miała na jed­ ności zawartej w niej ideologii z ideami pracującego ludu budującego socjalizm. Idee te winny być wyrażone w doskonałej formie artystycz­ nej, równocześnie dostępnej, bliskiej i zrozumiałej dla wszystkich, a two­ rzona sztuka zasługiwała w takim sensie na miano ludowej. Określenie 'ludowy' poszerzone zostało na wszystkie dziedziny życia społecznego, a więc i na twórczość artystyczną . W praktyce zarówno w pracach naukowych, jak i publicystyce rzadko kiedy wyjaśniano, w jakim zna­ czeniu posługiwano się nim, równie często stosowano go dowolnie i roz­ szerzano. Odmiennie też był rozumiany przez różne środowiska społecz­ ne, a jego nieostrość potęgowało wprowadzenie nowego zakresu znacze­ niowego dla terminu 'lud'. Zdarzało się więc, że mówiono i pisano tymi samymi słowami o zjawiskach merytorycznie różnych. Problem ten jest otwarty do dnia dzisiejszego i czeka na nowe teoretyczne opracowanie odpowiadające wymogom współczesności, przysparzając w tym czasie sporo chaosu i niejasności szczególnie powodowanych przez środki ma­ sowego przekazu. W 1953 r. kwestię ludowości najpełniej rozwinął A. Jackowski . Stał on na stanowisku, że zagadnienie to w naszej sztuce jest proble­ mem centralnym, określającym zarówno zadania, jak i funkcje przed, nią stojące. Jego zdaniem sprawa ludowości nabiera szczególnej wagi w czasie budowy ustroju socjalistycznego likwidującego klasy antagonistyczne, zacierającego podstawowe różnice między miastem a wsią, pracą umysłową a fizyczną. Przedtem ludowość naszych t w ó r c ó w oznaczała „umiejętność widzenia i wyrażania zjawisk z pozycji całego narodu, przemawianie nie do ograniczonej liczby odbiorców, lecz do naj­ szerszych mas" °. Obecnie o ludowości decyduje głównie „społeczny sens twórczości i jej społeczna funkcja" . Ludowa jest bowiem sztuka wyrażająca wielkie treści naszej epoki, troski i radości nowego czło­ wieka, która jest mu bliska i dostępna. Jednak najwznioślejsze idee i naj­ piękniejsze treści „nie spełnią swej roli i nie dotrą do mas, jeśli forma, w jakiej będą zawarte, będzie obca, niedostępna tym masom" . Ze stwierdzenia tego wynika postulat (powtórzony za W. I . Leninem) do twórców, a mianowicie znalezienie wspólnego języka z masami pracują­ cymi. Jest to podstawowy warunek dotarcia do społeczeństwa. I w tym 117 118 m 12 121 122 1 1 7 Por. ibidem, s. 33, oraz szerzej R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludo­ wej, P S L , nr 2: 1952. A. J a c k o w s k i , Problemy jolkloru i ludowości w sztuce, „Materiały da Studiów...", nr 1: 1953. Autor ma zapewne na myśli twórców ludowych, jak i profesjonalnych, ale nie rozszerza tej myśli. J a c k o w s k i , op. cit, s. 204. Ibidem, s. 204. Ibidem, s. 204. 1 1 8 1 1 9 ł ! 0 121 122 �O* MIROSŁAWA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J DROZD-PIASECKA 123 aspekcie należy rozpatrywać dzisiaj problem ludowości w sztuce . Roz­ kwit naszej sztuki, sztuki socjalistycznej w treści i narodowej w formie, możliwy jest tylko na drodze ich wzajemnego przenikania się i wzboga­ cania (tzn. treści i formy). Spróbujmy jednak wrócić do meritum sprawy i zastanowić się, w ja­ kim stopniu koncepcja sztuki socjalistycznej zaważyła na ówczesnych poglądach na sztukę ludową głównie w pierwszym przytoczonym przez nas rozumieniu, tzn. tradycyjną sztukę warstwy chłopskiej i prole­ tariatu miejskiego, oraz jak widziano jej powiązania ze sztuką akade­ micką i szerzej narodową, i socjalistyczną, a przy tym, jakie stawiano przed nią zadania w walce ideologicznej o nowe oblicze sztuki. Oczy­ wiście jak dotąd będzimy uwzględniać jedynie stanowiska reprezenta­ tywne. Jednym z nich jest pogląd S. Piotrowskiego (wiceministra kultury i sztuki) o klasowym charakterze polskiej sztuki ludowej. Ujmowana łącznie z folklorem „wyrosła z walki o byt, z potrzeb materialnych, światopoglądowych i estetycznych ludu; wyrażała ona przy tym tęskno­ ty, marzenia i dążenia tego ludu" ¡ \ W dobie feudalizmu, a następnie kapitalizmu, gdy społeczeństwo było podzielone na klasy, a lud coraz bardziej eksploatowany i wyzyskiwany sztuka ludowa wiążąc się z ma­ sami upośledzonymi nabierała klasowego charakteru, stając się sztuką chłopów, ubogich rzemieślników i proletariatu. Jej cechą ogólnoludzką — występującą w okresie kapitalizmu za­ równo w sztuce ludu polskiego, rosyjskiego, litewskiego, ukraińskiego, ; jak i innych narodowości — jest to, że wyrosła wśród mas wyzyskiwa- ! nych wyrażając ich tęsknotę do wolności. W niej wypowiadał swoje \ radości i smutki dnia codziennego człowiek walczący o wyzwolenie \ i w niej zaspokajał swoje dążenie do piękna . Równolegle ze sztuką \ ludową rozwijała się sztuka akademicka o typowo elitarnym zakresie \ oddziaływania z tego względu, że pozostawała na usługach klasy panu- I jącej. Ponieważ zjawiska te nie zachodziły w próżni społecznej-, mieliśmy | | w tym przypadku do czynienia z wzajemnym wpływem kulturowym, jj S. Piotrowski był zdania, że w dziedzinie kultury i sztuki klasy panu- i jące narzucały ludowi elementy wrogie ideologicznie i sprzeczne z jego f interesami. Ich skutki widoczne są dotąd „w ideologii świątkarstwa, mi- f stycyzmu, w usypianiu krzywdy społecznej" . W dobie budowy wsi j 124 12 126 127 123 Ibidem, s. 209. f Takie podejście do zagadnienia cechuje w latach 50-tych niezmiennie m. in. f K . Pietkiewicza, dla którego sztuka ludowa jest głównie sztuką warstwy chłop- j skiej. Por. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości 1 ludowej (referat na II Konferencję Badań nad Sztuką Ludową), „Materiały do 1 Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. Ц P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 67. 9 Ibidem, s. 71. Щ Ibidem, s. 68. ж 12(5 1 2 5 126 127 65 socjalistycznej i walki ideologicznej sprowadza się ona na odcinku sztuki głównie do wydobycia plebejskiego nurtu z jej spuścizny, nurtu walki o wyzwolenie społeczne ludu z ucisku i wyzysku. Walka ideologiczna na polu sztuki ludowej ma za zadanie oczyścić ją z religianctwa, nale­ ciałości szlachecko-burżuazyjnych i kułackich, a równocześnie uwspół­ cześnić ją i nadać ideowy wyraz naszych czasów . Tradycyjna sztuka ludowa, zaspokajając potrzeby swego środowiska, była szkołą stale ulepszanych technik artystycznych, wzbogacanych przez następne pokolenia. Wychodząc z tej przesłanki S. Piotrowski wyciąga wniosek o paralelności rozwoju sztuki i społeczeństwa: „wiązała się stale z rozwojem społeczeństwa, służyła swemu środowisku i jednocze­ śnie była jego odbiciem" . Zadaniem nowego pokolenia twórców ludo­ wych jest więc zrobienie dalszego kroku naprzód. Oznaki, że w sztuce ludowej niektóre dawne wsteczne treści, w tym szczególnie o charak­ terze kultowym, zastępowane są współczesnymi, związanymi z życiem dzisiejszego człowieka, jego pracą, walką o wykonanie planu, walką o pokój — są już widoczne. Ale nie chodzi w tym przypadku o całko­ wite zerwanie z tradycją i stworzenie czegoś bardzo oryginalnego nie mającego żadnego uzasadnienia w ciągłości dziejowej. Charakter regio­ nalny i narodowy dziełu sztuki nadają pewne określone cechy. Tymi rodzimymi i swoistymi cechami sztuki ludowej są wszystkie te elemen­ ty, jakie wpłynęły na wytworzenie się odrębności regionalnych uwarun­ kowanych różnicami w stosunkach gospodarczo-społecznych, geograficz­ nych, zwyczajach uzależniających kształtowanie się upodobań artystycz­ nych (np. stroju, form ceramicznych, architektonicznych, melodycznych itd.). Ich wyrażenie jest sprawą indywidualności twórczej artysty, która zależy od jego postawy aktywnej, umiejętności operowania odpowiednimi środkami i formami dla wyrażenia idei przewodzącej społeczeństwu °. 12S 129 13 Tego rodzaju podejście do sztuki miało doniosłe znaczenie, ponieważ nie ograniczało całkowicie rozwoju tzw. tradycyjnej ludowej sztuki re­ gionalnej, chociaż znaczyło priorytet wyrażania przez nią idei „walki o socjalizm i pokój" , która powinna być hasłem naczelnym w równej mierze społeczeństwa, jak i twórcy. N o w e t r e ś c i powstające w spo­ łeczeństwie i dla jego potrzeb miały być wyrażone przy pomocy r o ­ d z i m y c h w a r t o ś c i , jakie również zawiera w sobie s z t u k a l u d o w a . Dyrektywa ta została uznana za społeczną funkcję sztuki ludowej. Powierzała twórcom ludowym do spełnienia szczególną rolę. Wydobycie i wniesienie do kultury narodowej wszystkich elementów war­ tościowych, w tym szczególnie bliskości i zrozumiałości „wiązania się 1S1 128 129 1 S 0 131 Ibidem, Ibidem, iożdem, Ibidem, s. s. s. s. 68, 69. 71, 72. 71, 72. 72. S — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �66 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 132 z życiem ludu, z jego walką i pracą, z jego tęsknotami" . W nich bo­ wiem wypowiedział się c h a r a k t e r n a r o d o w y . Koncepcja ta stała w wyraźnej opozycji do poglądów wyrażanych m. in. przez niektórych etnografów, działaczy ludowych oraz członków towarzystw popierania przemysłu i sztuki ludowej, stojących na stano­ wisku, że twórczość ludowa, aby pozostała ludową w sensie tradycyj­ nym, winna nie odstępować od wzorców dzieł stworzonych przez twór­ ców ludowych jeszcze pod koniec XIX i w niektórych wypadkach na początku XX w., dostępnych zresztą jeszcze po zakończeniu wojny. Kry­ tykując to stanowisko S. Piotrowski zalicza je do kategorii konserwa­ tywnych i niebezpiecznych, hamujących rozwój twórczości, a twórcę spychających na pozycję kopisty — naśladowcy. Koncepcja ta była rów­ nież opozycyjna w stosunku do poglądów wypowiadanych przez niektó­ rych publicystów oraz miejskie i wiejskie środowiska społeczne zafascy­ nowane rozwojem techniki, będące zdania, że sztuka ludowa w naszych warunkach jest anachronizmem. W dobie mechanizacji oraz produkcji taśmowej maszyny mogą wyprodukować więcej i lepiej.niż jakikolwiek artysta rękodzielnik (np. garncarz czy tkaczka). S. Piotrowski uważał ten pogląd za uproszczony, wykazujący zupełny brak znajomości zagad­ nienia i podobnie jak pierwsze stanowisko niezgodny z rzeczywi­ stością . Nowe zadania postawione przed sztuką ludową nakreślały zakres obowiązków twórców ludowych. Wywodzono je z przekonania, że zmiany zachodzące w Polsce, przynoszące nowe życie człowieka wolnego, doko­ nają przeobrażeń w świadomości i ideologii polskiego chłopa we wszyst­ kich dziedzinach jego życia oraz poglądach na świat i ludzi. Współ­ istnieć z tymi wydarzeniami powinna twórczość artystyczna — stano­ wiąca przejaw świadomości klasowej — „która nie będzie już odbiciem niedoli ludu, ale wyładowaniem woli twórczej, mistrzynią nowych form życia" . Nasycona treścią ideową ma ona obrazować tężyznę i roz­ mach wydarzeń okresu budowy oraz odtwarzać pełnię wyrazu walki kla­ sowej . Twórcy ludowi mają przodować w realizacji tych idei. Ich powołaniem jest kształtowanie nowych form twórczości ludowej, a ha­ słem pracy winien stać się triumf nowego życia. Innymi słowy podsta­ wowym obowiązkiem artystów ludowych było „zaostrzenie oręża ideo­ logicznego oddziaływania dostępnymi im, zrozumiałymi, coraz wyższymi jakościowo środkami artystycznymi" oraz związanie się z obecnym 133 134 13S 136 Ibidem, s. 70. i Ibidem, s. 71, 72. IM Е. F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową (skrót referatu na I Ogólnopolską konferencję badań nad sztuką w 1950 r. w K r a ­ kowie), „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. 373. Ibidem, s. 373. P i o t r o w s к i, O twórczości..., s. 69. 1 8 8 8 3 185 1 3 6 �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J życiem ludu, interesami kraju, hasłem kierującym ideami naszej partii — budowy kultury socjalistycznej w treści a narodowej w formie . Prawidłowa realizacja wytyczonych twórcom ludowym zadań wyma­ gała również inicjatywy państwa, które przez swoje specjalistyczne orga­ nizacje społeczno-polityczne, ośrodki naukowe, instytucje formalne itd. miało poszukiwać twórców w masach ludowych, otaczać ich opieką ma­ terialną, szkolić ideologicznie, stwarzać warunki tworzenia, a ponadto wykształcić w nich wysoką świadomość powołania, odpowiedzialności społecznej oraz entuzjazmu twórczego. Dzięki spełnieniu tych warunków działalność na polu sztuki ludowej będzie mogła być poddana planowej organizacji i rozwojowi . Próbę przystosowania sztuki warstwy chłopskiej do nowej koncepcji społeczno-kulturalnej podjął etnograf K. Pietkiewicz . Sformułował on interesujący, podbudowany materiałem faktograficznym i znajomością stosunków wiejskich pogląd — który do-dnia dzisiejszego nie stracił na aktualności — o tradycji służby społecznej sztuki ludowej. Uzasadniał, że twórczość artystów ludowych była nieomal zawsze wyrazem wiej­ skiej grupy społecznej, służyła bowiem zaspokajaniu jej licznych po­ trzeb. Z tego względu nie stanowiła ona nigdy indywidualnego popisu twórcy, ponieważ wyrastała w sposób naturalny z kultury swego śro­ dowiska. Tezę tę podbudowywał argumentem, iż większość przedmiotów wytwarzanych przez wieś, które zaliczamy dziś do sztuki ludowej (np. tkaniny, ceramika, meblarstwo, strój itp.), należała do gatunku utyli­ tarnych, spełniających określoną funkcję użytkową w tym środowisku. Warunkowały je głównie potrzeby bytowe i podłoże gospodarcze, a wa­ lory estetyczne tych przedmiotów odpowiadały zarówno zapotrzebowa­ niu, jak i poczuciu estetycznemu nie wyłącznie jednostek, ale całego ze­ społu. Artysta ludowy był tylko jednym z członków tego zespołu, a jego inność polegała na posiadaniu szczególnych predyspozycji twórczych, podstawowych umiejętnościach warsztatowych i artystycznych. Nie wy­ starczyły one jednak do zdobycia sobie wiejskiego odbiorcy. Aby go pozyskać, musiał on czerpać z tradycji, czyli wielkiej szkoły życia wła­ snej zbiorowości. Ponadto wszelkie jego pomysły artystyczne, niejedno­ krotnie zapożyczane z kultury innych grup etnicznych, ze sztuki akade­ mickiej czy będące wytworem własnej fantazji mogły mieć rację bytu tylko w sytuacji aprobaty i przyjęcia przez własne środowisko. Każdy oderwany popis artystyczny, niesprostający tym wymogom, skazany był na niezauważenie, zaginięcie oraz odrzucenie przez skarbnicę tradycji. 137 138 ш 1 ! 7 Pod takim hasłem naród radziecki zbudował kulturę socjalistyczną i, kie­ rując się nim nadal, dąży do komunizmu. F r a n k o w s k i , op. cit, s. 373, 374. K . P i e t k i e w i c z , Społeczna rola artysty ludowego, P S L , nr 1: 1952, s. 68 n. 1 5 8 1 8 9 �08 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 69 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Reguła ta dotyczyła wszystkich dziedzin kultury. Treść i forma dzieł tym większe, że przemawia ona bliskim jej językiem. Na pytanie, w ja­ sztuki wiązała się ze światopoglądem społeczności chłopskiej, z jej po-; ki sposób przy pomocy prymitywnych środków artystycznych twórca jęciami i możliwościami artystycznymi. Dlatego też sztuki dla sztuki ludowy odpowiada na nowe zadania społeczne, można uzyskać dane nigdy w środowisku chłopskim nie było, a każdy krok naprzód twórcy' i przekonać się naocznie wizytując różne wystawy i konkursy sztuki ludowego był w mniejszym lub większym stopniu c z y n e m spo­ ludowej. ł e c z n y m . Twórczość ludowa rozwijała się i wzbogacała zależnie od Postulat budowy sztuki polskiej socjalistycznej w treści a narodowej sytuacji społeczno-bytowej wsi, przyswajając sobie i przetwarzając m. in. w formie wiązał się ściśle z określeniem stosunku sztuki ludowej do cenne wartości kultury ogólnej narodu . Przy tym nie zatracała swo­ sztuki narodowej. ich cech istotnych, ale nabywała przez te cechy kultury narodowej. Co Podejmując tę kwestię W. Sokorski wyszedł od rozważań na temat więcej, twórczość ludowa wraz ze zdobyczami społecznymi warstwy, ludowego podłoża w dziedzictwie całej polskiej kultury narodowej. chłopskiej zdobywała sobie miejsce w kulturze narodu. Sprzyjał temu; Przyjęty przez niego zakres sztuki ludowej, rozumianej jako „zespołowa zjawisku fakt, że wyodrębniająca się kultura kapitalistyczna asymilo- twórczość ludu obtaczana i kształtowana ciągle na nowo z pokolenia na wała coraz więcej cech kosmopolitycznych, a naród nasz po odzyskaniu pokolenie" , ujęty został w określeniu ludowość. Obejmuje on nim utraconej niepodległości miał większe niż kiedykolwiek ambicje naro­ materialną działalność plastyczną mieszkańców wsi i miasteczek, samo­ dowe. Dorobek twórczości ludowej był więc źródłem inspiracji dla sztu­ rodną twórczość rzemieślników i klasy robotniczej oraz folklor wsi i du­ ki elitarnej, a szczególnie polskiego rzemiosła i przemysłu artystyczne-, żych miast (w tym szczególnie tradycję pieśni rewolucyjnej) . Z tak go. K. Pietkiewicz wysuwa wniosek, że pozycję twórczości chłopskiej zakreślonej problematyki wyciąga wniosek, iż „w tym sensie sztuka lu­ w kulturze narodowej ugruntowały dwa traktowane łącznie czynniki: dowa, jako sztuka wiecznie żywa, jest istotnie podłożem, kształtem i kli­ ruchy postępowe wraz z siłą społeczną oraz zdobycze społeczne ludu matem sztuki narodowej" , jest twórczością żywą i wciąż przeobraża­ i stworzone w jego środowisku wartości artystyczne. Obecnie, jak doda­ jącą się. I wyłącznie w tym znaczeniu „można mówić o ludowych źród­ je, po obaleniu barier między miastem a wsią w momencie budowy jed-: >łach sztuki narodowej" , ale w żadnym wypadku „nie wolno jej trak­ nolitej kultury socjalistycznej obserwujemy proces zbliżania się sztuki tować jako zastygłego wzorca regionalnych odnalezisk, zasuszonych uczonej z twórczością ludową. w «zielnikach» etnografów" . Aby sztuka ludowa stała się narodową Ludowi i jego artystom dostępne są wszystkie skarby kultury naro­ „nie wystarczy przenieść ją «in crudo» do obrazu artystycznego, nie wy­ dowej, a jego własna sztuka może rozwijać się bez przeszkód otoczona starczy ją zacytować i uplastycznić w tekście, nie wystarczy jej wkom­ opieką państwa. W takich warunkach nie jest ona zobligowana tradycyj­ ponować od strony formalnej z całkowitym zagubieniem jej własnej nymi formami opowiadającymi, ale może odtwarzać wizje przyszłości acz swoistej treści i formy" . Konieczne jest przeżycie jej od począt­ i lepszego jutra, które buduje cały naród. Zjawisko to zaobserwowano ku w nowym obrazie artystycznym oraz traktowanie — podobnie jak już w różnorodności podejmowanej tematyki (np. wycinanek, malarstwa,- tradycji narodowej — jako wielkiej inspiracji twórczej „jako zasadnicze rzeźby). W praktyce jednak widzimy często wartość sztuki ludowej wiązanie architektoniki sztuki narodowej" . Ludowe „należy podnieść w motywach i naiwności oraz innych jej walorach artystycznych nie do narodowego, żeby narodowe stało się dorobkiem całej ludzkiej cywi­ dostrzegając, że tkwią one jeszcze w postawie społecznej artysty ludo­ lizacji" . W. Sokorski uważał, że jest to „najsłuszniejsza droga czerpa­ wego i społecznej roli jego twórczości. Dotąd służyła ona wiernie swemu nia z ludowego podłoża" °, a równocześnie ostrzegał, że zarówno ze środowisku, a obecnie na skutek naturalnego awansu społecznego, mimo licznych trudności, pragnie służyć całemu narodowi . W przystosowa­ S o k o r s k i , Na nowym..., s. 154. niu się twórcy ludowego do nowej roli — a mianowicie wzbogacania na­ Zgodnie z tym, co m ó w i ł M. Gorki, iż twórcami sztufii „byli garncarze, szego życia narodowego oraz mobilizacji do budowy socjalistycznego ju­ kowale i złotnicy, tkaczki i tkacze, murarze, cieśle, drzeworytnicy, rusznikarze, tra —• pomaga mu właśnie tradycja służby społecznej sztuki ludowej, malarze, krawcy i krawcowe i w ogóle rzemieślnicy — ludzie, których wyroby wsparta kompetentną pomocą artysty plastyka i akceptacją szerokiego artystyczne zapełniają muzea i cieszą nasze oczy". Cyt. za ibidem, s. 154. Ibidem, s. 154. ogółu społeczeństwa. Oddziaływanie tej sztuki na warstwę chłopską jest 140 142 ш 144 145 146 147 148 149 15 W1 1 4 2 1 4 8 144 145 14e 1 1 0 Oczywiście w tym przypadku mamy do czynienia ze zjawiskiem pewnego opóźnienia w stosunku do prądów w sztuce elitarnej, ale nie dotyczy to wszyst-. kich dziedzin sztuki ludowej. P i e t k i e w i c z , Społeczna..., s. 69-71. 147 148 149 1 4 1 150 Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. s. s. s. s. s. 154. 154. 154. 154. 154. 154. �70 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ludowej, a szczególnie folkloru wiejskiego „nie wolno nam uczy­ nić nowych «okopów Świętej Trójcy», swoistego formalizmu" . Sztuka ludowa jest więc w tej koncepcji głównie skarbnicą wzorów czy pomysłów, ale aby stała się narodową, należy jej poszczególne mo­ tywy i inspiracje twórczo uszlachetnić. Nietrudno dostrzec w niej od­ bicie poglądów kształtowanych przez romantyków i neoromantyków, które praktycznie realizowali A. Mickiewicz, F. Chopin czy Ś. Wit­ kiewicz. Na sztukę ludową jako praźródło polskiej kultury artystycznej, które i obecnie nie straciło swojej wartości, a gdzie pierwiastek narodowy od­ grywał zawsze dominującą rolę, zwracał wówczas uwagę również etno­ graf E. Frankowski. Uważał on, że współczesna sztuka socjalistyczna zwraca się do niej jak do nieprzebranego skarbca czerpiąc z niego go­ towe formy wyrosłe z tradycji ludowej. W naszej dobie tworzenia sztuki jednolitej włączy się ona do ogólnego nurtu sztuki narodowej, zapew­ niając sobie dalsze możliwości rozwoju . Na narodowy charakter sztuki polskiej według A. Jackowskiego złożyły się obok cech ludowej twórczości również tradycje kulturalne warstw wykształconych, w tym szczególnie twórczość takich wybitnych jednostek, jak M. Reja, J. Kochanowskiego, S. Matejki, A. Grottgera czy J. Chełmońskiego. Każdy z tych artystów zależny był w jakimś stopniu od sztuki ludowej. Albo bezpośrednio z niej czerpał, albo inspi­ rował się polskim krajobrazem czy losami narodu. Sztuka narodowa w społeczeństwie klasowym kształtowała się na bazie rodzimych pier­ wiastków naszej kultury ludowej. Wyrosła ona z ludu i związana jest „z nim przez to wszystko, co w niej najlepsze" , ale równocześnie do­ minowały w niej treści kultury panującej. Sens kultury i sztuki naro­ dowej zmienia się całkowicie w warunkach społeczeństwa socjalistycz­ nego. „Narodowość sztuki naszej epoki należy rozumieć jako specyficz­ ną odrębność form ukształtowanych w procesie rozwoju naszego narodu i służących do wyrażania nowych socjalistycznych treści. Ponieważ treści te stają się wyrazem potrzeb całego społeczeństwa, można je nazwać ludowymi, socjalistycznymi" . Inaczej mówiąc, postulat narodowej for­ my w naszej sztuce nie mógł być zrealizowany przez odwoływanie się wyłącznie do przebogatego. skarbca sztuki ludowej . Równolegle po1S1 152 153 154 155 156 151 Ibidem, s. 154. F r a n k o w s k i , op. cit., s. 372, 374. J a c k o w s k i , op. cit. Ibidem, s. 192. Ibidem, s. 193. Budując jednolitą kulturę bezklasową ze sztuki ludowej można dla tej kultury czerpać tylko te wartości, które mogą w e j ś ć do kultury ogólnonarodowej". P i w o c k i , Glos w dyskusji, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367. War­ tości te określali już " Pokorski i S. Piotrowski. 1 5 2 1 5 3 154 155 1 5 6 x �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 71 winno mieć miejsce wiązanie jej „z postępowym i wielkim nurtem na­ szej spuścizny wykształconych pokoleń sztuki uczonej" oraz przesyca­ nie treściami socjalistycznymi. Te ideowo zbieżne nurty spotykają się i wzajemnie uzupełniają, kształtując sztukę socjalistyczną zapewniają jej wyraźnie narodowy charakter. Koncepcja jedności sztuki narodowej prezentowana w tym czasie m. in. przez K. Piwockiego zakładała fałszywość wyodrębniania sztuki ludowej z ogólnego nurtu sztuki narodowej , stymulując zmianę me­ todologicznego podejścia w badaniach tej dziedziny kultury . Próbo­ wano je znaleźć w stosowaniu tych samych kryteriów i pojęć badaw­ czych, jakie przyjęto używać przy pracach nad sztuką profesjonalną. Sztukę ludową zaczęto badać w jej ewolucji historycznej oraz łączności dziejowej z nurtem narodowym całej sztuki polskiej °, chociaż nie za­ rzucono całkowicie badania tego zjawiska od strony formalnej. Równo­ cześnie krytykowano popularne wśród historyków literatury i etnogra­ fów poszukiwania zapożyczeń. Uważano, że prowadziły one w rezultacie na manowce jakiejś pseudowiedzy, w której gubiły się zasadnicze pro­ blemy twórczości ludu, jej podłoże psychologiczne oraz związki sztuki i folkloru z życiem w s i . Po 1950 r. również etnografia polska zaczęła przestawiać się na nowe tory. Zwrócono uwagę na historyczny dorobek ludowej artystycznej twórczości plastycznej i folkloru. Podjęto na szeroką skalę akcje opie­ kuńcze i wystawiennicze oraz badania nad wszystkimi dziedzinami sztuki ludowej na obszarze całego kraju. W badaniach naukowych (prowadzo­ nych przez specjalistyczne instytucje formalne, m. in. PIS, katedry uni­ wersyteckie, muzea, Cepelię) twórczość ludową traktowano zgodnie z po­ stulatami metodologicznymi materializmu dialektycznego, usiłując ją 157 158 159 16 iei 1 5 7 P i o t r o w s k i , O twórczości..., s. 70. P i w o c k i , Glos..., s. 367. Dotychczasowy sposób badania sztuki ludowej od strony czysto formalnej nie budził wątpliwości co do jej istoty, a samo pojącie w y d a w a ł o się proste i jasne. Trudności pojawiły się dopiero wówczas, gdy podjęto próby badań sztuki ludowej metodą materializmu dialektycznego i historycznego. Usiłowano znaleźć na to odpowiedź teoretyczną na obradach: I Ogólnopolskiej Konferencji w Spra­ wie Badań nad Sztuką w Krakowie 1950 г., gdzie szeroko dyskutowano referaty programowe E . Frankowskiego i R. Reinfussa; następnie na Konferencji w Jadwisinie (1951 г.); I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie (1953 г.), z której materiały opublikowano w nr 2: 1953, P S L oraz na I I Ogólno­ polskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań nad Sztuką w Warszawie (1955 г.). 1 5 8 1 5 8 1 6 0 P i w o c k i , Głos..., s. 367. Por. A. J a c k o w s k i , O wartości poznawczej folkloru, P S L , nr 1: 1953, s. 24, 25. W tym samym czasie dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu p o w o ł y w a n e były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego i „Cepelia". Roz­ szerzono zakres prac artystycznych zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych. 1 6 1 �72 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 162 ująć w jej stawaniu się i rozwoju Szukano związków między prze­ mianami sztuki ludowej a przeobrażeniami społecznymi wsi polskiej XIX i XX w. Mocno podkreślano zaangażowanie społeczne widoczne w sztuce ludowej. Wysuwano zbyt optymistyczne twierdzenie, że kul­ tura i sztuka ludowa — posiadające elementy narodowe — ukształto­ wały się jako antyteza kultury szlacheckiej, dworskiej — pozbawionej elementów narodowych. Na tej podstawie w okresie budowy socjalizmu w Polsce i jednolitej kultury narodowej bez podziału na klasy i warstwy społeczne kierownicy polityczni widzieli w sztuce ludowej najbardziej żywe oraz charakterystyczne dla narodu elementy, które w pierwszym rzędzie należało włączyć do kultury narodowej. W związku z tym roz­ szerzano prace artystyczne zespołów ludowych w powiązaniu z działal­ nością organizacji społeczno-politycznych, otaczano opieką dalszy rozwój sztuki ludowej. Twierdzono, że gruntowne procesy przemian, jakie do­ konywały się w kraju, powinny znaleźć odzwierciedlenie w sztuce, a tym samym i w sztuce ludowej. 'Walka o socrealizm prowadzona od lat 50-tych naszego wieku nie ominęła więc i sztuki ludowej. Dążenie do odbicia w niej przemian epoki wiązało się w dużym stopniu z pod­ dawaniem i sugerowaniem tematów prac artystom i twórcom ludowym, co nie zawsze miało pozytywny skutek. Często zdarzało się, że nie­ umiejętnie realizowali oni głoszone idee. Praktyczne oderwanie ich od tradycji twórczej, charakteru regionalnego wykształconego wysiłkiem pokoleń powodowało obniżenie jakości wykonywanych dzieł. Artyści lu­ dowi bowiem szybko dostosowali się do stawianych im w tym okresie wymagań. Odpowiadając na zamówienie licznych opiekunów i protek­ torów zarzucali tematykę sakralną i w miejsce Madonn i Chrystusów tworzyli prace nowe, obce ich środowisku i jego tradycji, m. in. postaci traktorzystek, analfabetek pobierających naukę, uczestników konkur­ sów hodowlanych oraz przywódców partyjnych i wielkich ludzi naszego kraju . Wtórował ich popisom niezmiennie entuzjastyczny chór publi­ cystyki, zawsze pełen aplauzu i uwielbienia; podtrzymywał w uczuciu rzeczywistego awansu ich sztuki widok wszędzie obecnych elementów zdobnictwa ludowego oraz swojska, rodzima muzyka i pieśń płynące z głośników i radioodbiorników. Może najmniej podatne na nowe wpły­ wy okazały się te gałęzie wytwórczości artystycznej, które miały zdecy­ dowanie utylitarny charakter (np. ceramika czy tkactwo). Szczęśliwie okres ten nie pozostawił długich, wyraźnych rys na całej sztuce ludo­ wej, a jej twórcy, zgodnie z chłopskim poczuciem realizmu, skorzystali od początku z większej swobody twórczej, jaką niósł październik Г356 r. Nie znaczy to oczywiście, że wszyscy oni zaczęli nagle tworzyć dzieła 163 162 p _ lic p PSL. or o r n p_ artykuły zamieszczane w P S L . p_ i wystawy i konkursy. sztuki, z których recenzje zamieszczała n c z n e �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 73 niezwykłe i zupełnie niezależne od sugestii innych, w tym szczególnie Cepelii czy miejskiego odbiorcy, ale za to bardziej osadzone w tradycji sztuki ludowej. Znacznie trudniej przystosowywali się do nowej sytuacji artyści profesojnalni. Pierwsze lata po wojnie upłynęły im na próbach szukania najwłaściwszej drogi służenia sprawie przyszłości oraz określenia wyraź­ nej deklaracji światopoglądowej. „Cóż jednak, kiedy na deklaracjach to się kończyło. Sztuka — jeśli nie szła po linii narodowego fudomańskiego lub przeszłościowego oportunizmu, pozo­ stawała dziedziną zamkniętą, rozwijającą się ze siebie i dla siebie, w z a k l ę t y m kręgu eksperymentów formalnych. Żywo być może reagowała na różnorakie prze­ jawy narastającej rzeczywistości, nie była jednak zdolną przekazać tych reakcji szerszemu środowisku, pozostawała społecznie zbędna i-obca" . ш Praktycznie obserwowaliśmy w tym czasie wzmożoną aktywizację, a nawet hegemonię kierunków przedwojennych. Jak zauważano, zja­ wiska te były swoistym rezonansem społecznym jako niewspółmierne z momentem historycznym, w którym wystąpiły. Krytyka podkreślała, że „rozpoczynający się szybki awans kulturalny i społeczny mas ludo­ wych wymagał sztuki, która by była im bliska i zrozumiała. Sztuką ta­ ką mogła być tylko sztuka realistyczna, sztuką głęboko ideowa, o wy­ raźnej tendencji politycznej, o wyraźnym p a r t y j n y m nastawie­ niu" . Uważano, że takiej sztuki kierunki formalistyczne dać nie mo­ gły, ale jedynie nowa metoda twórcza — socjalistycznego realizmu. Jej wprowadzenie było możliwe dopiero w kilka lat po wojnie (na przeło­ mie 1949 i 1950 г.); kiedy artyści od jakiegoś czasu poddawani byli oddziaływaniu wychowawczemu gospodarza kraju — klasy robotniczej i jej partii oraz ideologii marksistowskiej i sztuki Związku Radzieckie­ go, z której problematyką i osiągnięciami artysta polski zaczął się do­ piero zaznajamiać . Siedząc jednak chociażby recenzje z wystaw ma­ larstwa tego okresu, obserwujemy niezadowolenie krytyków z poczynań twórców profesjonalnych . Na przykład I I I Wystawę Malarstwa z 1953 r. 165 166 167 . „znamionowała wyraźna regresja na odcinku zasadniczym — odcinku proble­ matyki ideowo-politycznej. Przeważała tematyka bardziej «naturalna»: pejzaż,, portret, kompozycja rodzajowa, martwa natura. Tematy obrazujące g ł ó w n e etapy drogi, którą naród nasz idzie do socjalizmu — manifest P K W N , unarodowienie przemysłu, budowanie podstaw socjalistycznej gospodarki, dyskusja nad proble­ mem Konstytucji P R L i jej uchwalenie — potraktowano powierzchownie i zdaw1 6 4 M. P o r ę b s k i , Sztuka naszego czasu. Zbiór szkiców i artykułów krytycz­ nych z lat 1945-1955, Warszawa 1956, s. 25, 26. Ibidem, s. 68. Ibidem, s. 67. Poza nielicznymi wyjątkami, jak np. wystawa pośmiertna prac Kowar­ skiego z 1949 г., gdzie pokazano jego „Górnika Pstrowskiego" i „Proletariatczyków". 165 166 1 6 7 �74 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A kowo. Zawiodła również inicjatywa społeczna jak i indywidualna. Brakło do­ statecznej pomocy ideologicznej i organizacyjnej [...] osobistego w y s i ł k u poszcze­ gólnych artystów '[...] czujności na przejaw oportunizmu i zniechęcenia spowodo­ wanego trudnościami realizacyjnymi, na wrogie w p ł y w y i oddziaływanie sączące się z zewnątrz. Zapomnieliśmy, że żyjemy i tworzymy w walce" * . 1 8 W rezultacie wystawa walki nie pokazała ani w zakresie kompozycji, ani w napięciu realizującym się w dużych płótnach (których też nie było). Recenzje prasowe oraz te zamieszczane w pismach specjalistycznych potwierdzają trudności, jakie przeżywało malarstwo profesjonalne w przy­ stosowaniu się do wymagań sztuki realizmu socjalistycznego. Również i dla innych działów uprawiających dziedziny sztuki o charakterze przedstawiającym (grafika, plakat, rzeźba) nie jest to okres nieustają­ cych sukcesów. Nieporównanie lepiej ma się w tym czasie architektura wyżywająca się w ogromnych fasadowych konstrukcjach, upstrzonych rodzimymi elementami attyk i kolumn oraz rzemiosło artystyczne ba­ zujące na umiejętnościach i doświadczeniu zdobytym jeszcze przed laty. Inne działy twórczości profesjonalnej przeżywają podobne problemy techniczne, merytoryczne i ideologiczne. Generalnie mówiąc artyści aka­ demiccy zajęci są w latach 50-tych naszego stulecia rozwiązywaniem praktycznym wytycznych realizmu socjalistycznego. Oczywiście mamy tu na myśli tych twórców, którzy eksponują swoje prace publicznie, po­ nieważ wszelka działalność przeznaczona dla siebie jako nie mająca sze­ rokiego rezonansu społecznego nie interesuje nas na tym miejscu. Do­ piero po 1956 r. odzyskają oni możliwość swobodnego, indywidualnego tworzenia zgodnego z natchnieniem, umiejętnościami i nowymi prądami w sztuce światowej. W tym samym czasie przed sztuką ludową, tworzoną przez klasy pracujące, stało zadanie łatwiejsze. Sam fakt, że tworzył ją lud pracu­ jący, jest już jej swoistym atutem, nobilitacją i zapewnieniem godnego miejsca w kulturze narodu. Wystarczy, że oczyści się ona z naleciałości burżuazyjnych, klerykalnych i kułackich, twórczo uszlachetni w prze­ życiu artystycznym stymulowanym nowymi treściami, aby stała się na­ rodową i dalej socjalistyczną. Zarysowana sytuacja doprowadzi po 1956 r. — mimo cały czas za­ chowanej deklaratywności w tym zakresie — do rozejścia się sztuki pro­ fesjonalnej ze sztuką ludową. Nie mamy też już więcej prób t e o r e ­ tycznego uzasadniania stosunku sztuki ludowej do narodo­ wej, jak to miało miejsce poprzednio . Po prostu przyjmuje się za fakt 169 :na P o r ę b s k i , op. cit., s. 131, 132. Pod koniec lat 50-tych zanika zainteresowanie problemami teoretycznymi w zakresie sztuki ludowej. Proces kształtowania się nowych treści metodologicz­ nych następuje w toku konkretnego opracowania tematu, w podejmowaniu nowych zagadnień, w zainteresowaniu dla sztuki chłopskiej widzianej na tle jego kultury, 1 5 9 �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 17 oczywisty, że sztuka ludowa jest częścią sztuki narodowej °, co wiąże się z odrzuceniem rosyjskiej koncepcji ludowości i w zasadzie powrotu do tradycyjnej dla nas nomenklatury. Twórcy profesjonalni, szczególnie ci związani z Cepelią, oczywiście zajmują się też adaptacją wzorów uznanych za ludowe, ale po 1956 r. obraz jednolitej sztuki narodowej jest mało przejrzysty. Mimo deklaracji i propagandy sztuka ludowa nie była utożsamiana i nie stała się sztuką narodową. Praktyczne włączanie sztuki ludowej w ogólny nurt naszej kultury i sztuki w pierwszym dziesięcioleciu istnienia Polski Ludowej przebie­ gało dwoma równoległymi drogami. Z jednej strony przez szerokie sto­ sowanie jej wytworów lub elementów do ozdabiania świetlic, lokali pu­ blicznych, szkół, mieszkań, oprawy dekoracyjnej okolicznościowych imprez i świąt narodowych, w ruchu amatorskim na wsi i w mieście (tu szczególnie wykorzystywano folklor i strój ludowy) oraz używanie jako wizytówki kultury polskiej poza granicami kraju spowodowano jej popularność i uznanie w społeczeństwie. Równocześnie jej twórcy szeroko reklamowani, podziwiani na wystawach i konkursach uzyski­ wali nowy status społeczny i rangę artysty . W tym sensie można mówić, że sztuka ludowa stawała się dorobkiem ogólnonarodowym czy," stosując inną nomenklaturę, sztuką robotniczo-chłopską. Z drugiej strony — zgodnie z ówczesnymi postulatami — służyła po­ dobnie jak przed laty za inspirację artystów profesjonalnych (szczegól­ nie plastyków zajmujących się tkaniną, grafiką książkową, modą dam­ ską). Ułatwiał to fakt istnienia tradycji nawiązywania do sztuki ludo­ wej w pewnych ośrodkach związanych z rzemiosłem artystycznym. Pra­ cowali jeszcze twórcy dawniej współpracujący z Warsztatami Krakow­ skimi czy Ładem. Żywa była _j£Ż pamięć walki o sztukę narodową to­ cząca się w dobie I I Rzeczypospolitej. Jednak brak sprecyzowania wy­ raźnie odbiorcy, przy równoczesnym rozszerzeniu kręgu „konsumentów" sztuki ludowej, który pozostawał nadal raczej w sferze rozważań teore­ tycznych, utrudniał partycypację twórczości profesjonalnej w całym społeczeństwie. Stąd też wywodzi się jej duża ostrożność w nawiązy­ waniu do sztuki ludowej, ugruntowana jednocześnie pamięcią o przesad­ nej częstokroć propagandzie sztuki chłopa i jej bezrefleksyjnego uwiel­ bienia prowadzących niegdyś do licznego, prymitywnego naśladownictwa wzorów. Z tego względu próbami zasadniczymi i ważniejszymi z punktu widzenia przyszłości, mającymi na celu włączenie sztuki ludowej w nurt 171 w dostrzeżeniu rodzącej się problematyki sztuki amatorskiej, zwłaszcza górniczej. Punkt ciężkości przesuwa się z analiz formalnych rzeźby czy malarstwa na zdob­ nictwo, strój, meble, dalej sztukę amatorską i nieprofesjonalną. Ale już malarstwa J . Cybisa za ludowe się nie uważa, a eksponaty ze sztuki ludowej nie przebywają w Muzeum Narodowym. Por. K . P i e t k i e w i c z , Udział twórców ludowych w naradzie szczeciń­ skiej, P S L , nr 2: 1952 1 7 0 1 7 1 �76 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A sztuki ogólnonarodowej, były prace niektórych profesorów w szkołach artystycznych oraz kolektywów projektanckich w rzemiośle artystycz­ nym i w zakresie wzornictwa przemysłowego, którzy podjęli trud pod­ niesienia poziomu estetycznego przedmiotów codziennego użytku przez powiązanie sztuki współczesnej z tradycyjną, m. in. na drodze adapto­ wania wzorów i technik właściwych sztuce ludowej. W ten sposób two­ rzyli oni polską sztukę współczesną. W tym znaczeniu i dzięki takim za­ biegom artystycznym możemy mówić, że sztuka ludowa stawała się składową kultury i sztuki całego społeczeństwa. Proces ten trwa do dziś, chociaż jego koonotacje i nasilenia są zmienne w czasie. Piszemy o tym na innym miejscu. III. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A W D O B I E WSPÓŁCZESNEJ (OD KOŃCA 1956 R. DO O K . 1980 R.) Zmiany, jakie zaszły w całokształcie naszego życia społeczno-kulturalnego po 1956 г., nie znaczyły odejścia od zasad budowy sztuki spo­ łeczeństwa socjalistycznego ani też rezygnacji w polityce kulturalnej państwa z dziedziny sztuki jako formy powszechnego ideologicznego od­ działywania, wspierającej historyczną misję partii klasy robotniczej w walce o powszechną przebudowę świata . Społeczna i artystyczna funkcja sztuki sprowadzona do roli organi­ zatora wyobraźni narodu na drodze odzwierciedlania jego przeżyć, dą­ żeń, walk, zmagań społecznych i osobistych podkreślała znaczenie zja­ wisk artystycznych w życiu społeczeństwa. Z tego względu winna być ona wyrazem świadomego działania i , co więcej, świadomego przekształ­ cania życia w nową rzeczywistość artystyczną. Sztuka bowiem prede­ stynowana jest do ujawniania stosunków ludzkich, ich najbliższych po­ wiązań z cenami życia, klęsk, zwycięstwa oraz odkrywania przez pryz­ mat tych powiązań zjawisk nowych, tłumaczących i odtwarzających świat: „dopiero jedność tych spraw wypełnia w sztuce życie ludzkie i życie społeczeństwa [...] w zjawisku przekształcania życia w nową for­ mę artystyczną, w swoistą jedność treści i formy powstaje możliwość służenia sprawie przeżycia wielu milionów ludzi, a nawet całych na­ rodów" . Te zadania ideologiczne całej sztuki polskiej zostały określone i upo­ wszechnione już wcześniej. Generalnie nie były one sprzeczne z trwa­ jącą przez dziesiątki lat w kręgu awangardy artystycznej i kulturalnej tradycją „służebnej" wobec społeczeństwa roli sztuki . W początku lat 50-tych poświęcono im szczególną uwagę od strony teoretycznej i meto172 m 174 1 7 2 W. S o k o r s k i , Twórca i społeczeństwo, „Kultura", nr 4: 1963, s. 1. Ibidem, s. 1. J . S t a r z y ń s k i , Polska droga do samodzielności w sztuce, Warszawa 1973, s. 100. 173 1 7 4 �77 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J dolagicznej. Po 1956 r. nie było już więc przesłanek do dalszego ich szerokiego propagowania, czy też wytyczania ścisłych odgórnych wska­ zówek praktycznego działania . Idee sztuki socjalistycznej wrosły głę­ boko w świadomość społeczną i artystyczną. Ich różnorodność zarówno w sięganiu po nowatorskie rozwiązania formalne, jak też i powrót do niektórych dawnych tendencji np. XIX-wiecznej sztuki realistycznej, kontynuacja pewnych tradycji sztuki narodowej były poszukiwaniem no­ wego związku z życiem, nowej użyteczności sztuk plastycznych. Zalążki nowych kierunków, które niejednokrotnie obserwowaliśmy w poprzed­ nich dziesięcioleciach (szczególnie w 20-leciu międzywojennym), uzupeł­ niona nowymi treściami i formami znakomicie rozwinęły się właśnie w tym czasie, składając się na współczesny obraz całej naszej sztuki współczesnej. Rozważania teoretyczne i metodologiczne, analizy szcze­ gółowe skoncentrowały się głównie na wypełnianiu luk istniejących w obrębie poszczególnych zagadnień w różnych gałęziach sztuki, w tym i sztuki ludowej, oraz ustalaniu relacji między nimi a całą kultrą naro­ dową. Uważano, że sztuka polska uzyskawszy autonomię rozwoju (po rewizji dotychczasowego dorobku i postaw artystycznych) stała się rze­ czywiście socjalistyczna. Nastąpiło to w „momencie, gdy przestała ona pełnić funkcję propagandy na rzecz nowego ustroju [...], gdy odnalazła się jako siła samodzielna, zdolna do wyboru swej roli. Wtedy okazało się, że inne perspektywy rozwoju [...] dla niej nie istnieją" , a jej za­ daniem stało się zagospodarowanie zaaprobowanej już rzeczywistości, ukazanie jej możliwości rozwojowych, czyli jej wewnętrznych sprzecz­ ności. Refleksja nad całokształtem życia społecznego i kulturalnego na­ szego kraju, jaka miała miejsce po 1956 г., wprowadziła nowe spojrze­ nie na artystyczną twórczość ludową. Tradycyjna polaryzacja społe­ czeństwa polskiego, przy autentycznym szerokim wchodzeniu „ludu w naród" po zakończeniu I I wojny światowej, sprawiła jednak, że pro­ ces ten okazał się bardziej złożony i długotrwały niż zakładano na po­ czątku. Liczna dawna warstwa chłopska, przyswajając sobie dobrodziej­ stwa współczesnej kultury ogólnonarodowej, zachowała nadal niektóre cechy charakterystyczne swojej dotychczasowej kultury i sztuki, wy­ raźnie wyodrębniające ją od innych środowisk społecznych. Mechaniczne stosowanie określenia 'lud' czy 'ludowe' w stosunku do całokształtu zja­ wisk kulturalnych w socjalistycznej Polsce okazało się więc przedwcze­ sne i nieadekwatne do rzeczywistości. Na polu kultury i sztuki zaczęto 173; 176 1 7 5 Z problemów teoretycznych, jakie podejmowało środowisko naukowe w pierwszych latach powojennych, po 1956 r. powraca tylko kilkakrotnie głównie kwestia definicji sztuki ludowej. Podejmowana jest ona m. in. przez T. Sewe­ ryna, K . Piwockiego, K . Pietkiewicza, R. Reinfussa, A. Jackowskiego. K . W y k a , Rodowód i aktualne dziedzictwo literatury polskiej okresu 1918-1939, [w:] Droga przez półwiecze, Warszawa 1969, s. 196. 1 7 6 �78 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A zatem wracać do wyodrębniania zjawisk artystycznych i kulturalnych dotyczących oraz zachodzących w obrębie wsi (i małych miast) i głów­ nie w stosunku do nich odnosić termin ludowe . Innymi słowy był to swojego rodzaju powrót do ich tradycyjnego rozumienia . Sztuka ludowa traktowana teraz ponownie jako gałąź twórczości na­ rodowej , swoisty wyraz życia warstwy chłopskiej, wciąż żywa mimo zmian zachodzących w jej funkcjach społecznych, rozwijała się nadal i rozwija do dziś na bazie własnej tradycji (chociaż pracuje głównie dla miasta i zagranicy). A dzieła artystów ludowych w równej mierze jak i współczesnych mistrzów stają się treścią kultury całej zbiorowości, a nie osobistym doświadczeniem twórcy °. Po 1956 r. w polityce kulturalnej państwa w sposobie podejścia do sztuki ludowej nie obserwujemy istotnych zmian w tym sensie, że obok opieki nad przejawami konkretnej twórczości materialnej i folkloru wsi uważana jest ona nadal za „praźródło" kultury narodowej, ale nie wszystkie zawarte w niej wartości godne są podnoszenia do rangi sztuki narodowej. Należy przeprowadzać ich selekcję, wybiórczo przyswajać, uszlachetniać, adaptować, propagować głównie te z nich, które wnoszą istotny wkład dla kultury i sztuki całego społeczeństwa . Ale w prze­ ciwieństwie do okresu poprzedniego, gdzie przeważała teoria, instruktaż i postulatywność w tym zakresie, lata następne są epoką d z i a ł a l n o ­ ś c i p r a k t y c z n e j na jej polu. Zadania praktyczne są realizowane pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki przede wszystkim przez Cepelię, powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury, placówki muzealne oraz szeroki społeczny r u c h r e g i o n a l n y . Przy tym uderza teraz ich zakres i rozmach. Nie będziemy zatrzymywać się dłużej na działalności muzeów, które skrzętnie rejestrują, gromadzą, przechowują, dokumentują przejawy artystycznej i materialnej twórczości zarówno wsi dawnej, jak i współ­ czesnej, ani też pracą instytucji naukowych gromadzących materiały z tego zakresu czy też zajmujących się ich opracowywaniem w różnych formach wydawniczych. Ograniczymy się do skrótowego scharakteryzo­ wania roli Cepelii i ruchu regionalnego na polu sztuki ludowej oraz ich wpływu na kształtowanie się nowych funkcji społecznych sztuki ludo­ wej w naszym kraju. Dodać należy, że wprawdzie Cepelia rozpoczęła swoją pracę już w 1949 г., to jednak dopiero po 1956 r. jej działania nam 178 179 18 181 1 7 7 Por. S. G r o c h o w i a k , Kłopoty z tym ludem, „Kultura", nr 22: 1964, s. 1, 5. 1 7 8 Który nie jest tylko tzw. etnograficznym punktem widzenia. Por. Deklaracja ideowo-programowa i Statut Zjednoczonego Stronnictwa ludowego z listopada 1959 г., [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 435-436. Por. W. S o k o r s k i , Geniusz r.arodu, „Kultura", nr 3: 1974, s. 1. Czyli zgodnie z regułami tzw. ruchu folklorystycznego, który określił J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 310 n. 1 7 8 1 8 0 1 8 1 �79 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J brały charakteru stricte kulturalnego. Z tego względu poświęcamy jej uwagę na tym miejscu, chociaż odwołamy się do przedstawienia wcze­ śniejszych zainteresowań i profilu tej placówki. Sztuka ludowa oraz jej żywi twórcy wtajemniczeni w tajniki wiedzy technicznej, podbudowanej rękodzielniczymi umiejętnościami, byli zja­ wiskiem reliktowym niemniej jednak typowym w wielu regionach kra­ ju po zakończeniu I I wojny światowej. Nie dziwi więc fakt, iż w pla­ nowaniu zadań gospodarczych i kulturalnych zajęto się sztuką ludową, nie tylko od strony założeń teoretycznych, ale i praktycznych, sprowa­ dzających się do jej reaktywowania i sprawowania • odpowiedniej opie­ ki. Rzecz polegała na tym, aby w koncepcji kultury społeczeństwa bezklasowego określone zostało miejsce i rola dla ludowej twórczości arty­ stycznej w całokształcie życia kulturalnego i gospodarczego . Prze­ konanie to wynikało z przeświadczenia (jakim kierowali się już roman­ tycy i neoromantycy), że kultura ludowa zawiera w sobie trwałe i nie­ zniszczalne w formie i treści elementy kultury narodowej, które w dzie­ jach naszej kultury w różnych okresach wydatnie zasilały twórczość artystyczną w rozmaitych jej dziedzinach. Te trwałe treści i wartości po odpowiedniej selekcji i weryfikacji mogły twórczo zasilić również kulturę nowego społeczeństwa. Jak uważa K. Pietkiewicz: „w długim łańcuchu działań przeszłości, mających na względzie wykorzystanie arty­ stycznego dorobku kultury ludowej w kształtowaniu kultury narodo­ wej, można upatrywać narodzin swoistej polskiej koncepcji integracji dwu nurtów kultury artystycznej, jaka miała być zrealizowana w Polsce Ludowej" . Aby cel ten mógł być zrealizowany, należało m. in. stwo­ rzyć odpowiedni system ochrony uzdolnionych ludzi na wsi oraz nie znane im przedtem s t a t u s i ' r a n g ą artysty. Ponadto ugruntować w społeczeństwie pogląd na rolę, znaczenie i sens twórczości ludowej jako czynników wzbogacających kulturę narodu, 182 183 „należało wreszcie stworzyć ramy organizacyjne i warunki materialne dla działalności uzdolnionych jednostek czy całych grup regionalnych reprezentujących ż y w y nurt tradycyjnej sztuki, zaproponować społeczeństwu wytwarzane przez twórców ludowych dzieła, żeby mogły one służyć, spełniając odpowiednią funkcję kulturową w nowym układzie stosunków s p o ł e c z n y c h " . 184 Pozytywna realizacja tych trudnych zadań mogła być spełniona tylko w harmonijnym współdziałaniu czynników naukowych, kulturalnych i gospodarczych. Świadomość walorów sztuki ludowej — podnoszonych od dziesiąt­ ków lat — nie zaniknęła więc w społeczeństwie polskim wraz z zakoń­ czeniem I I wojny światowej. Nie zmalało też zainteresowanie artystyczną 1 8 2 Por. K . P i e t k i e w i c z , 30 lat Cepelii, [w:] Sztuka Cepelii, katalog wystawy, Warszawa 1981, bez str. Ibidem, bez str. Ibidem, bez str. J8S 184 i rękodzieło ludowe �80 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A twórczością ludową. Tuż po 1945 r. powstawały różne placówki o zróżni­ cowanym profilu pracy (m. in. wydziały kultury, spółdzielnie, towarzy­ stwa, instytuty) pragnące patronować sztuce ludowej, inicjujące akcje wydawnicze, dyskusyjne i opiekuńcze. Rodziło się też wiele spółdzielni rzemiosła artystycznego czy przemysłu ludowego tworzonych dzięki inicjatywie indywidualnych ideowców, wznawiających niektóre przed­ wojenne prace w tym zakresie. Wynikały one z ich pobudek patriotycz­ nych, społeczno-gospodarczych i kulturalnych oraz upatrywania w sztu­ ce ludowej (wzorem lat poprzednich), najbardziej charakterystycznych przejawów twórczości narodowej. Byli wśród nich ludzie różnych za­ wodów i proweniencji, często dawni działacze na polu popierania sztuki ludowej, artyści plastycy skupieni niegdyś wokół polskiej szkoły rzemio­ sła artystycznego, etnografowie, historycy sztuki etc. Z biegiem lat za­ częły wyodrębniać się placówki specjalizujące się w zakresie sztuki lu­ dowej, jej ochrony i popularyzacji . Wydarzeniem przełomowym było powstanie Cepelii, instytucji, która objęła patronat nieomal nad całością prac z dziedziny sztuki ludowej. Powołano ją w 1949 r. jako Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego (Cepelia), placówkę o charakterze spółdzielczo-państwowym. Po­ wierzono jej koordynację działalności gospodarczej na polu ludowej wy­ twórczości artystycznej zarówno w mieście, jak i na wsi, gdzie miała spełniać zadania ekonomiczne i kulturalne (bez jakichkolwiek dotacji państwowych). Wśród nich: organizować programową opiekę nad szeroko pojętą wytwórczością artystyczną i sztuką ludową, podnosić poziom arty­ styczny różnych gałęzi rękodzieła, uzupełniać produkcję przemysłu klu­ czowego oraz upowszechniać produkcję artystyczną przez jej sprzedaż we własnych sklepach . Przy tym wchłonęła ona liczne dotychczasowe spółdzielnie (m. in. wraz z warszawskim Ładem) , przedsiębiorstwa wytwórcze, warsztaty i sklepy zajmujące się artystyczną twórczością ludową i rzemieślniczą wraz z jej rozpowszechnianiem. Cepelia — zgodnie z panującą wówczas tendencją do centralizowania wszelkich działań społecznych, gospodarczych i kulturalnych, a także z ideą tworzenia nowej sztuki społeczeństwa socjalistycznego — posta­ wiona więc została przed próbą uporządkowania zagadnień produkcji i obrotu towarowego przemysłu ludowego i artystycznego. Rozpoczy185 186 187 l s s Por. szerzej P i e t k i e w i c z , Bilans..., s. 187-196; J . O r y n ż y n a , O sztukę ludową, Warszawa 1965, s. 79 n. Ш p _ piękno użyteczne. Ćwierćwiecze Cepelii, opr. zbiór, pod red. J . Orynżyny, Warszawa 1975, s. 8. Która przeżywała w tym czasie znaczny kryzys, ponieważ zarzucano jej schlebianie burżuazyjnym gustom. Przejęta przez Cepelię nastawiła się na wy­ twarzanie prostych mebli do małych mieszkań, drukowanych tkanin zasłonowych i obiciowych, kilimów, głównie dla przeciętnego odbiorcy. Mimo późniejszego roz­ woju nigdy już nie odzyskała swojej przedwojennej rangi. or 1 8 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 81 nająć swoją działalność była w sytuacji p r e k u r s o r a . Mogła jednak korzystać z doświadczeń i inicjatyw podejmowanych już w końcu ubie­ głego stulecia i w okresie I I Rzeczypospolitej, m. in. z prac galicyj­ skiego Wydziału Krajowego, eksperymentów S. Witkiewicza, osiągnięć Polskiej Sztuki Stosowanej, Warsztatów Krakowskich, Ładu i szerokich doświadczeń Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego . W prak­ tyce działania na polu kultury ludowej przyswoiła więc sobie wcześniej­ sze doświadczenia i cele, jakie im przyświecały, ale równocześnie do­ stosowywała je do wymogów współczesnego życia i kierunku polityki kulturalnej oraz gospodarczej państwa. Inaczej mówiąc połączyła je z no­ wymi treściami ideologicznymi odnoszącymi się do sztuki socjalistycznej. Cepelia została powołana do życia w chwili, gdy sztuka ludowa była już w zaniku. Wieś zafascynowana sztuką miejską i produkcją fabryczną odwróciła się od niej zdecydowanie. Wyjątki od tej reguły były nielicz­ ne. Jednak nieomal w całym kraju można było napotkać niewygasłe jeszcze tradycje twórczości rękodzielniczej. Cepelia postawiła sobie więc zadanie ożywienia różnych gałęzi sztuki ludowej i tradycyjnego ręko­ dzieła przez stworzenie na nie nowego zapotrzebowania na razie poza wsią, która je odrzuciła. Od chwili jej powstania kwestią tą zajmowali się działacze znani z okresu międzywojennego, którzy zastosowali spraw­ dzone metody popierania sztuki ludowej i rękodzieła. W nowych wa­ runkach gospodarczych i społecznych zmuszeni zostali jednak do ich roz­ winięcia. Dążyli zatem do reaktywowania i ożywiania ludowej twór­ czości artystycznej (ważnej z tego względu, że była to działalność ludu) na bazie tradycji regionalnej przekazującej jej treści, techniki i wzory wykonania za pomocą dawnych narzędzi i rodzimych surowców . Ich uwaga została skupiona najpierw na takich dziedzinach sztuki ludowej, jak tkactwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, ceramika, czyli inaczej na przedmiotach, jakie można było stosować do dekoracji wnętrz mieszkal­ nych. W tym celu utworzono specjalny Wydział Artystycznej Wytwór­ czości Ludowej (przemianowany później na Wydział Nadzoru Etnogra­ ficznego) oraz przyjęty powszechnie termin „sztuka ludowa" zastąpiono określeniem „wytwórczość", uznając je za bardziej adekwatne do rze­ czywistości . Oddzielenie przez Cepelię wyraźnie sztuki ludowej od rzemiosła i przemysłu artystycznego już w pierwszym okresie jej dzia­ łalności podyktowane było troską o niezgubienie istoty dziedzictwa twór­ czości ludowej. Praktycznie ożywiano sztukę ludową poprzez konkursy, ш 189 190 1 8 8 Por. H . S c h r a m m ó w n a , O organizacji i ideologii Towarzystwa Popie­ rania Przemyślu ludowego w Wilnie, Wilno 1933, s. 27; t e j ż e, Uwagi o sztuce ludowej, Wilno 1926, s. 6. Por. Piękno użyteczne..., s. 53. W znaczeniu potocznym termin ten jednak nie przyjął się na większą skalę i w dalszym ciągu stosowane jest powszechnie określenie sztuka ludowa. 1 8 3 1 5 0 6 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �82 MIROSŁAWA ĎŘOZD-PIASECKA wystawy, skup, stosowanie zachęty materialnej dla twórców, zapewnia­ jąc zbyt ich wyrobów we własnych sklepach, ponadto wytwarzano różne: przedmioty we własnych zakładach etc. Oprócz prac na polu ożywiania i popularyzowania sztuki ludowej, Cepelia od początku swego istnienia realizowała i inne prace związane głównie z rzemiosłem artystycznym, które umykają uwagi współczesnego obserwatora kojarzącego sobie jej działalność głównie z późniejszymi fe­ stynami, kiermaszami czy Cepeliadami. Powoływała nowe placówki, czę­ sto o charakterze prekursorskim, jak np. unikalne w skali światowej Biuro Projektów Przemysłu Zabawkarskiego (1950 г.), Biuro Wydaw­ nictw Artystycznych i Ludowych (1951 г.), inaugurujące cykl wydawni­ czy teką Zabytki Krakowa i dzieł L. Wyczółkowskiego, czy Biuro Wy­ posażenia Wnętrz (1953 г.). Ta ostatnia pracownia prowadziła m. in. pro­ dukcję, dostawy i montaż urządzeń wnętrz dla MDM-owskich, a póź­ niej staromiejskich lokali sklepowych, kawiarni, restauracji; przyjmo­ wała zlecenia o charakterze dekoracyjnym, jak wykonanie metaloplastyki architektonicznej, rekonstrukcje pomników, wnętrz użyteczności publicz­ nej; koordynowała produkcję różnych zakładów współpracujących z bu­ downiczymi PKiN. Ponadto wykonywała wnętrza reprezentacyjnych gmachów (hoteli i innych, np. w Lublinie, Poznaniu, Katowicach), a je­ szcze później rekonstruowała meble, gobeliny i inne elementy wnętrz do warszawskich pałaców (np. Wilanowa). Zajmowanie się przez Cepelię różnymi zdawałoby się sferami kul­ tury artystycznej (jak np. sztuką ludową i rzemiosłem artystycznym o typowo akademickiej — uczonej prowieniencji) nie było przypadkowe, jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że pierwsze lata jej działalności przy­ padały na okres intensywnej budowy kultury i sztuki jednolitego, bezklasowego społeczeństwa socjalistycznego, a zatem działania jej były zgodne z ogólną tendencją w polityce kulturalnej kraju. Równocześnie należy pamiętać, że od początku była ona placówką nietypową, łączącą zadania kulturalne z gospodarczymi. Sprawy gospodarcze dominowały w tym okresie nad kulturalnymi w wielu jej spółdzielniach. Pogoń za rentownością w sytuacji rynku pozbawionego artykułów pierwszej po­ trzeby kierowała je na zaspokojenie popytu np. w dziedzinie zwykłych tkanin typu watoliny czy obuwia, prowadziła nawet do wypaczeń w dzie­ dzinie sztuki ludowej. Produkcja ich ustępowała jednak wyrobom prze­ mysłu lekkiego, w miarę jak podnosił się jego poziom wzornictwa i ja­ kości. Zmusiło to Cepelię do zwrócenia większej uwagi na profil wy­ twórczości artystycznej. W miarę upływu czasu i zdobywania doświad­ czeń coraz dokładniej i precyzyjniej doskonaliła ona swój program i for­ my działania. Porzucała masową produkcję konfekcji, dzianiny, obuwia, pozostawiając sobie tylko wyroby na bardzo wysokim poziomie arty- �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 83 stycznym. Skracała ich serie, przyspieszała rotację wzorów oraz doko­ nywała kolejnych reorganizacji . Wszystkie zabiegi reorganizacyjne miały na celu troskę o właściwy profil produkcji jak i sprzedaży. Chodziło jej bowiem przez cały czas 0 skoncentrowanie się na rękodziele i przemyśle artystycznym, a głów­ nie na sztuce ludowej. W dobie wcześniejszego hasła kultura ludowa źródłem kultury narodowej, bardzo popularnego w pierwszych latach powojennych, rodzime rękodzieło artystyczne ceniono wysoko jako naj­ bardziej oryginalny wyraz kultury narodowej. Myśl С. K. Norwida w do­ bie świata ujednoliconego technicznie nabierała nowej wagi jako sprze­ ciw wobec zautomatyzowanej kosmopolitycznej cywilizacji. W ciągu swego istnienia Cepelia zmieniała nie tylko nazwy, ale za­ leżnie od rozwoju sytuacji gospodarczej i kulturalnej kraju zdobywała większe doświadczenia, kształtowała ulepszone metody pracy. Powołała własną wzorcownię, która oddała nieocenione usługi przy rekonstrukcji zapomnianych wzorów i technik rękodzielniczych oraz Pracownię Ba­ dawczą (1968 г.), prowadzącą badania terenowe (współpracującą z mu­ zeami, PIS i etnografami różnych instytucji). Kreuje nowe wzornictwo artystyczne, zakłada pracownie projektów i prototypów. Przeprowadza konkursy regionalne, które są najbardziej wypróbowanymi sposobami ożywiania i pobudzania twórczości ludowej oraz przypominania zapom­ nianych technik rękodzielniczych. Organizuje wystawy oraz pokazowe ekspozycje w kraju i zagranicą, targi, jarmarki, festyny sztuki ludowej. Cepelia miała wystawy zagraniczne w krajach wszystkich kontynen­ tów, w tym szczególnie dużo w krajach zachodnich, gdzie prezentowała różne dziedziny swojej działalności od zabawek przez biżuterię po meble 1 tkaniny. Skuteczną formą aktywizacji wytwórców są nagrody pieniężne fun­ dowane przez nią (często łącznie z Ministerstwem Kultury i Sztuki lub prezydiami Rad Narodowych). W ramach opieki nad twórcami ludowymi stara się o stworzenie im możliwości stałych zarobków przez populary­ zowanie ich dzieł. Utworzyła również specjalny Fundusz Rozwoju Twór­ czości Artystycznej i Ludowej. Przeznaczany jest on na ochronę i roz­ wój twórczości artystycznej i ludowej na drodze pomocy materialnej dla twórców oraz propagandę, wystawy, konkursy. Polega ona na subsydiach ш 1 9 1 Por. szerzej W i ę c k o w s k i , Słowo wstępne, [w:] Piękno użyteczne..., War­ szawa 1975, s. 4, 5. Dodać należy, że w 1974 r. zastąpiono w jej statucie słowo „przemysł" wyrazem „rękodzieło", przemianowując równocześnie n a z w ę placówki, a do jej zadań wprowadzono uściślenie, że tworzyć ma ona nowe i k u l t y w o w a ć tradycyjne wartości kultury materialnej przez organizowanie i rozwijanie r ę k o ­ dzieła ludowego i artystycznego oraz przemysłu artystycznego i otaczać opieką twórców tych gałęzi sztuki. Przypomniano równocześnie, że jej celem w c i ą ż w a ż ­ nym i aktualnym jest twórcze przetwarzanie tradycyjnych wartości artystycznych i świadome nasycanie nimi współczesnej sztuki plastycznej. �84 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i pożyczkach na remonty pracowni i warsztatów oraz przyznawaniu sty­ pendiów, m. in. za osiągnięcia w tworzeniu dzieł unikatowych; rozwój wzornictwa na podstawie tradycji regionalnych przez przekazywanie umiejętności w zakresie tradycyjnych rękodzieł. Cepelia prowadzi szko­ lenie młodych adeptów przez samych twórców ludowych (a nie drogą szkół i kursów), które daje nie kończące się przykłady rozwijania w ten sposób umiejętności i ożywiania wytwórczości. W jej kręgu powstała oryginalna inicjatywa tworzenia regionalnych izb twórczych mających n ' celu propagandę twórczości ludowej we własnym środowisku, jak również wśród turystów (np. w Tatarach w chacie C. Konopkówny, w Istebnej u J. Kawuloka, w Złakowie Borowym w chacie J. Grzegory). Cepelia troszczy się też o surowce, bez których sztuka ludowa traci na wartości, oraz nowe formy skupu i sprzedaży. Posiada własne zespoły pieśni i tańca (np. „Pilsko", z Żywca, „Kamionka" z Łysej Gó­ ry), które częstokroć sięgają do repertuaru dawnej obrzędowości ludo­ wej, oraz własne wydawnictwa '. W konsekwencji tych wszystkich działań Cepelia stała się n a j p oważniejszym m e c e n a s e m rękodzieła i sztuki ludowej oraz rzemiosła artystycznego na obszarze całego kraju. Rozwijała nie tylko istniejące i żywe umiejętności tradycyjnej sztuki ludowej, ale reakty­ wowała dawne, zanikające (np. ożywiała ośrodki garncarskie, tkackie, hafciarskie, wycinankarskie, kowalskie itd.), sięgając nawet do dawnej, obrzędowości i zwyczajów ludowych. Przy tym instytucja ta jest bar^ dziej znana szerokiemu ogółowi jako zajmująca się zagadnieniem arty-f stycznej wytwórczości ludowej, natomiast w mniejszym stopniu jestpowszechna znajomość jej prac w dziedzinie rękodzieła artystycznego; oraz nowoczesnego przemysłu artystycznego. Przyczynę tego stanu rze4 czy należy upatrywać w tym, że w okresie jej szczytowego rozwojuf w latach 70-tych wyszła ona na zewnątrz, a ściślej na ulicę ze swymf drobnymi przedmiotami, właśnie głównie z zakresu sztuki ludowej i fol-f kloru, oraz z ich ludowymi twórcami. W czasie licznych festynów, kier4 maszy, Cepeliad, jarmarków, dożynek itd., jakie odbywały się wówczas we wszystkich regionach kraju, Cepelia dawała im pewnego rodzaje ludową oprawę artystyczną w formie różnorodnej dekoracji (kwiatki^ girlandy, wycinanki), występów własnych zespołów regionalnych, рока* zów mody stylizowanej na dawnych ubiorach chłopskich oraz prezent tacji twórców ludowych przy ich warsztatach pracy. Z reguły więc cen-f tralnym punktem tych imprez była wycinankarka wycinająca nożycami swoje wzory na głównym placu, tkaczka przy warsztacie tkackim, garnij carz lepiący na kole garnki. Nie było technicznej możliwości prezento 192 85 wania w ten sam sposób pracy stolarzy poznańskich czy henrykowskich wykonujących artystyczne meble, plastyków zajmujących się tworze­ niem nowych wzorów w skórze, metalu, tkaninie itd. Ich prace dostępne były tylko w salonach Cepelii, na specjalnych wystawach, mówiły o nich też foldery i wydawnictwa, ale to już wymagało oddzielnego po nie sięgnięcia, ponieważ nie rzucały się one w oczy bezpośrednio w trakcie trwania imprezy folklorystycznej. Przeciętny odbiorca sztuki zaczął więc kojarzyć działalność Cepelii głównie ze sferą sztuki ludowej, utożsamiać ją z koszmarnym „ludomaństwem", którego z czasem miał szczerze do­ syć. Dodajmy, że również środki masowego przekazu poświęcały uwagę Cepelii głównie od strony jej prac na polu sztuki ludowej, czym przy­ czyniły się w sposób znaczący do ugruntowania takiego poglądu. Wyroby jej eksportowane za granicę, rozprowadzane przez własne sklepy (np. w Nowym Yorku i Brukseli), spełniają funkcję nie tylko propagandy polskiej sztuki ludowej i rękodzieła artystycznego, ale całej kultury polskiej. Artystyczna wytwórczość Cepelii stała się synonimem narodowej kultury plastycznej, dobrego smaku, wysokiego poziomu arty­ stycznego, swoistego stylu i charakteru, zarówno w kraju, jak i zagra­ nicą. I trzeba przyznać, że właśnie dzięki jej działalności nasza kultura narodowa została w poważnym stopniu wzbogacona. Obserwowana dziś szczególna moda i zapotrzebowanie na wyroby Cepelii są przejawem tego, że dla wielu z nas są one wyrazem wyso­ kiego poziomu kultury i standardu życiowego. Szereg wytworów trady­ cyjnych, zatracając przydatność we własnym środowisku, odnalazło dzię­ ki walorom artystycznym nową funkcję społeczną rolę przedmiotów ozdobnych. Poważne zasługi Cepelii, mającej rzeczywisty monopol na organizowanie artystycznej wytwórczości ludowej i jej zbyt, tkwią wła­ śnie w popularyzacji zastosowania sztuki ludowej i rękodzieła do nasze­ go życia współczesnego . Nie bez znaczenia na wytworzenie się okre­ ślonej mody na Cepelię i popytu na jej ludową produkcję miał fakt, że była to jedyna instytucja, która wychodziła zawsze na wprost istnieją­ cemu zaporzebowaniu społecznemu. W momencie, gdy wchodziła ona na nasz rynek krajowy (głównie miejski), był on bardzo ubogi i prak­ tycznie pozbawiony innych drobnych przedmiotów mogących pełnić rolę ozdoby wnętrz czy upominków. Równocześnie były to czasy zacierania przeszłości i sztuki burżuazyjnej, którą co skrzętniejsi usuwali z mie­ szkań w obawie o posądzenie hołdowaniu dawnym drobnomieszczańskim gustom. Stąd też cepeliowskie wyroby z dziedziny sztuki ludowej, praktyczne i dostępne dla przeciętnego nabywcy, przy tym szeroko re­ klamowane, a równocześnie nie obarczone etykietką „wstydliwych", sta­ ły się bezkonkurencyjne . Wraz z upływem lat, gdy coraz lepszy był 193 ш 1 0 2 Na produkcję Cepelii składają się różne przemysły, a w jej ramach orgaj nizacyjnych pozostają m. in. takie spółdzielnie, jak dziewiarska „Poziom", metal plastyczna „Orno" i „Rytosztuka", meblarska „Meble Artystyczne", działająci w całym kraju. i las p _ piękno użyteczne... Do dziś utrzymują się opinie, że monopol Cepelii na sztukę i moda na jej wyroby były w ó w c z a s zjawiskiem negatywnym, ponieważ skutecznie pozwalały or 1 M �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA przemysł lekki, a jego oferta rynkowa szersza, gdy rosła ilość ładnych, przedmiotów importowanych, a jednocześnie wyraźnie wzrosła zamożność społeczeństwa, które zaczęło zwracać oczy w kierunku antyków i buti-. ków, Cepelia dostosowała się do tej nowej sytuacji. Zaczęła wytwarzać dla odbiorcy krajowego przedmioty z zakresu sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego jakościowo lepsze, nowocześniejsze, mogące zaspo­ koić najwybredniejsze gusty w dziedzinie wystroju wnętrz czy też na­ dające się nadal na prezenty, upominki i pamiątki. Skoncentrowała rów­ nocześnie uwagę na odbiorcy zagranicznym, zazwyczaj pochodzenia pol­ skiego. Obok tego włączyła się aktywnie w ruch regionalny. W organi­ zowanie różnych festynów, obchodów itd., w których sztuka ludowa sta­ nowiła swego rodzaju sztukę dla sztuki. Właśnie działalność Cepelii na tym polu naszym zdaniem przyniosła bardziej negatywne niż pozytywne efekty w zakresie popularyzacji i ochrony sztuki ludowej. Przedmioty o charakterze, sztuki i rękodzieła ludowego z jakimi sty­ kamy się w sklepach Cepelii, ich ilość i różnorodność wykazują oczy­ wiście niejednolitość . Sztuka ludowa, tzw. autentyczna, a ściślej zwią­ zana z .dawną tradycyjną sztuką regionalną, oraz dzieła indywidualnych artystów ludowych (rzeźbiarzy, malarzy, tkaczek, wycinankarek, garn­ carzy) reprezentowana jest w nich już w znikomej ilości. Pozycję ilo­ ściowo największą stanowią natomiast adaptacje, ukształtowane stosow­ nie do potrzeb naszych czasów, biorące ze sztuki ludowej często kształt, ' kolorystykę, formę czy swój początek. Jest w nich też duża ilość wy­ robów przemysłu ludowego wytwarzanych w warsztatach zwartych, we­ dług wzorów ludowych lub przedmiotów zainspirowanych kształtem,, zdobnictwem, motywami czy ogólnym charakterem zaczerpniętym z lu­ dowej kultury artystycznej. Wszystkie one jednak w mniejszym lub większym stopniu bazują na ludowej tradycji artystycznej, posiadając przez to charakter polski i różnią się zasadniczo od seryjnej produkcji* fabrycznej nawet wówczas, gdy wytwarzane są w nowoczesnych war-i sztatach. Zarzut, że sztuka ludowa i przedmioty rękodzieła Cepelii są inne. w charakterze, czasem w tworzywie i wykonaniu od tradycyjnych" XIX-wiecznych wyrobów wsi, nie jest w pełni uzasadniony, przynaj­ mniej z dwóch powodów. Jednym z nich jest to, że ogólna polityka kul-¿ turalna kraju oraz wytyczne ideologiczne na tym polu dawały wyraźny? priorytet wszelkiego rodzaju adaptacji i uszlachetnianiu sztuki ludowej oraz tworzeniu rzeczy nowych. Podobnie postępowali już zresztą roman-: tycy i neoromantycy ze S. Witkiewiczem na czele, a Cepelia właśnie taki zakres zadań określiła wyraźnie w swoim statucie. Drugim powodem 195 1 : na eliminowanie z naszego życia i otoczenia dorobku artystycznego rzemiosła oraz sztuki nie chłopskiej. Por. J . W a s y l k o w s k i , O bękarcie kultury, „Kultura", nr 12: 1963, s. 10. 1 8 5 �87 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J jest to, że przedmioty współczesne tworzą już nowi ludzie w odmien­ nych warunkach, ponadto do zupełnie innych celów i dla innego odbior­ cy. Naturalny bieg życia wyklucza wyłączne powielanie kultury prze­ szłości. Nie jest ono twórcze i nie ma racji bytu. Współczesność odwołu­ jąc się do przeszłości, nawet w najbardziej prawidłowy sposób, musi tworzyć rzeczy nowe. Istota zagadnienia polega tu tylko na tym, aby to nowe miało swój aktualny sens artystyczny i społeczny . Równie uzasadniony wydaje się monopol Cepelii na opiekę nad sztu­ ką ludową i rękodziełem ludowym. We współczesnym życiu, skompliko­ waną pracą kulturalną i gospodarczą może prawidłowo kierować tylko instytucja wyspecjalizowana, dysponująca odpowiednimi kadrami me­ rytorycznymi, aparatem organizacyjnym, różnego typu instrumentami i —• co nie bez znaczenia — doświadczeniem. Ocalenie tego, co dziś posiadamy w zakresie sztuki i rękodzieła ludowego, nie byłoby możliwe bez takiej placówki, nawet przy najbardziej intensywnej i wydatnej pomocy instytucji naukowych, muzealnych i aparatu Ministerstwa Kul­ tury i Sztuki. W dużej mierze udało się przecież ocalić i powiązać wiele cennych elementów ludowej kultury artystycznej z przeszłości ze współ­ czesnością, niepomiernie wzbogacając naszą kulturę narodową i wła­ śnie w tym leży główna zasługa Cepelii . Szeroki i różnorodny ruch kulturalny na odcinku sztuki ludowej i folkloru w Polsce, a w tym wieloletnia działalność Cepelii, pozwalają zresztą wysnuć wniosek, że elementy ludowej tradycji artystycznej, wrastając coraz bardziej w naszą kulturę współczesną, wzbogacając ją w sensie tworzenia i inspiracji twórczej, pozwalają na zachowanie pol­ skiej swoistości kulturalnej. Konkludując, mimo pewnych błędów i niedociągnięć Cepelia wypra­ cowała odpowiednie metody działania, w rezultacie czego przyczyniła się wybitnie do zachowania, rozwoju i upowszechnienia sztuki ludowej i rękodzieła ludowego i odnalazła dla tego typu wytwórczości odpo­ wiednie miejsce w życiu współczesnym . Obok Cepelii szczególną rolę w zakresie sztuki ludowej odegrał współ­ czesny kulturalny r u c h r e g i o n a l n y . Decentralizacja w zarządzaniu placówkami kultury przeprowadzona po 1956 r. niosąca za sobą usamodzielnienie się Rad Narodowych i in­ stytucji kulturalnych praktycznie znaczyła zwiększenie odpowiedzial­ ności za politykę kulturalną lokalnych, terenowych władz powiatowych i wojewódzkich, które przejęły nieomal w całości inicjatywę w dziedzi­ nie prawidłowego kształtowania rozwoju socjalistycznej kultury w swo­ ich regionach. Fakt ten naszym zdaniem był jedną z głównych przyczyn 196 197 198 1 8 6 Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. Dowiodła tego wystawa zorganizowana w Muzeum Etnograficznym w 1981 r. w Warszawie z okazji jubileuszu 30-lecia Cepelii. Por. P i e t k i e w i c z , 30 lat..., bez str. 1 5 7 1 8 8 �88 MIROSŁAWA DROZD-PIĄSECKA dyskusji o regionalizmie, jaka wywiązała się wówczas na łamach róż­ nych pism. Obejmowała ona szeroką problematykę kulturalną, ale w du­ żej mierze dotyczyła zagadnień wykorzystania sztuki ludowej i folkloru w pracy kulturalnej, roli ludowego dziedzictwa artystycznego we współ­ czesnym kulturalnym ruchu regionalnym oraz form jego opieki i popu­ laryzacji. Idea regionalizmu powszechnie znana i popularna od dziesiątków lat,,szczególnie popierana przez władze państwowe I I Rzeczypospoliteji roz­ budowana w tym czasie przez działaczy ruchu ludowego, a następnie przystosowana przez nich dla potrzeb kulturalnych oraz społeczno-poli­ tycznych warstwy chłopskiej, poszukującej swego miejsca w kulturze narodu, ożyła więc na nowo po I I wojnie światowej. Teraz jednak obser­ wujemy tendencję włączenia jej głównych założeń i celów w nurt ideo­ logiczny tworzenia współczesnej kultury społeczeństwa socjalistycznego i paralelných do niego poczynań praktycznych. Już w 1955 r. podjęta została w Olsztynie pierwsza w Polsce Ludo­ wej uchwała Rady Narodowej w sprawie upowszechniania kultury. W punkcie drugim dekret ten stwierdza, że: za stan kultury w woj.J olsztyńskim odpowiedzialni są przede wszystkim pracownicy aparatu rad narodowych. Natomiast w punkcie szóstym czytamy: „Prezydia rad narodowych winny udzielić szerokiego poparcia dla rozwijają­ cej się twórczości ludowej, jak i jej popularyzacji. Przede wszystkim należy w y - tworzyć szeroki ruch zbieraeia pieśni, strojów, legend i opowiadań. Aby cel ten osiągnąć, trzeba uruchomić specjalne środki «ogłosić konkurs, otoczyć opieką twór-I ców ludowych, spopularyzować ich, wyróżnić nagrodami i odznaczeniami p a ń s t w o ­ wymi, stworzyć im warunki dalszej pracy i b y t u » " " ' . " - ¿ Mimo jednak szeregu ustaw i rozporządzeń świadczących o trosce* państwa o twórczość ludową i warunki pracy wiejskiego artysty, korzy-: ści praktyczne im samym i społeczeństwu zapewnić mogła jedynie ich realizacja 2°°. Szczególnie żywa dyskusja nad miejscem regionalizmu w kulturze naszego kraju oraz jego aktualną przydatnością społeczno-kulturalną toczyła się na początku lat 60-tych. Zainicjowali ją sami zwolennicy tego* kierunku , różnymi licznymi wypowiedziami na łamach prasy, które; stały się punktem wyjścia dla wymiany szerszych poglądów na ten t e ­ mat. Główne credo regionalistów sprowadzało się do znanych stwier-| dzeń, że kultura poszczególnych grup etnicznych i etnograficznych za wiera w sobie ogromne wartości, które składają się na skarbiec kulturyf narodowej. Co więcej, jest on dzięki nim stale wzbogacany, a mógłby! ; 201 1 9 3 W. G ę b i k, Regionalizm jako czynnik wspólnoty narodowej, „Zycii i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 89. Ibidem, s. 90. Materiały dyskusyjne z zakresu tego zagadnienia publikowane były m. iru| w 3-4 nr: 1961, „Życia i Myśli". 200 8 0 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J być wzbogacany jeszcze bardziej, gdyby ruch regionalny pozyskał sobie szersze zrozumienie i poparcie. Regionalizm jest bowiem tym czynni­ kiem wspólnoty narodowej, który odegrał olbrzymią rolę w zachowaniu charakteru narodowego, szczególnie wśród grup poddawanych bezpo­ średnio długoletnim działaniom wynaradawiającym. Obok podkreślania zasług ruchu regionalnego dla kultury polskiej następowały z reguły stwierdzenia, że jest on nurtem wciąż żywym. Apologeci jego rekruto­ wali się jednak z dość wąskiego grona entuzjastów. Dlatego też w po­ wojennej Polsce stanęła otwarta kwestia zawierająca się w 3 podstawo­ wych pytaniach:- czy ruch regionalny jest problemem nadal istotnym dla kultury całego narodu; czy istota zjawiska sprowadza się do senty­ mentu dla pozostałości dawnych, lat; czy w nowoczesnym świecie nie jest on anachronizmem? Próbą uporządkowania tych zagadnień w skali regionu były właśnie ówczesne polemiki. Nie będziemy zajmować się całością dyskusji, lecz skoncentrujemy uwagę jedynie na stanowiskach, które uwypuklały arty­ styczną twórczość ludową i folklor jako podstawowe składniki kultury regionalnej . Skupiając się głównie na kwestii folkloru w działalności regionalnej: W. G ę b i k wyrażał pogląd, że idea regionalizmu, bazując na kulturze regionu, może spełniać swoje zadania w kształtowaniu nowego życia pod warunkiem, że będzie przepojona ambicją podnoszenia twórczości regionalnej do godności ogólnonarodowej czy nawet ogólnoludzkiej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pielęgnowanie znajomości historii rodzi­ mego regionu, jego obyczajów, języka, folkloru i sztuki ludowej może i dziś być siłą twórczą, zwłaszcza w działalności kulturalnej na ziemiach zachodnich (Opolskie, Mazury, Warmia, Kaszuby, Ziemia Lubuska). Tym bardziej że historia wykazała już, iż kultywowanie tych elementów kul­ tury regionalnej przyczyniło się w okresie braku własnej państwowości do uratowania zarówno naszej zróżnicowanej kultury, jak i jedności na­ rodowej. W. W n u k , który stał na stanowisku, że sens idei regionalistycznej najpiękniej i najpełniej wyraził W. Orkan (w cytowanych już poprzednio „wskazówkach" dla synów Podhala), proponował skorzystanie z doświad­ czeń podhalańskich i przeniesienia ich w znacznej mierze na teren innych regionów polskich, a szczególnie tych, które reprezentują poważny, ale niedostatecznie wykorzystany potencjał rodzimej kultury i sztuki. Po­ stulowany przez niego zakres prac regionalistycznych ujął lapidarnie w sformułowaniu: „nie naginać teraźniejszości do przeszłości, lecz prze202 203 204 8 0 2 Por. też K . P i e t k i e w i c z , Rola i znaczenie artystycznej tradycji wej we współczesnej kulturze polskiej, P S L , nr 2: 1963, s. 68-71. G ę b i k , op. cit., s. 75-79. 204 w. W n u k , Dlaczego właśnie Podhale, „Życie i Myśl", nr 3-4: s. 112-116. ludo­ 2 0 8 1961, �90 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 20S szłość wykorzystywać dla teraźniejszości" . Nawet najżywotniejsze wartości kultury regionalnej skazane są z biegiem lat na zaginięcie, jeśli nie zostaną objęte troskliwą opieką państwa i społeczeństwa i nie stworzy się im warunków zabezpieczających dalszy rozkwit. Dlatego też — jego zdaniem — zadaniem podstawowym dla działaczy kultural­ nych poszczególnych regionów i licznych miłośników swojszczyzny pra­ gnących ukazać swój „zaścianek" jak najszerzej i najgodniej szerokiemu światu jest propagowanie zrozumienia dla idei regionalistycznej i two­ rzenie dla niej zaplecza w postaci zorganizowanego ruchu społecznego, wzorem podhalańskiego ruchu regionalnego. Zabierając głos w dyskusji o regionalizmie A. Patia wychodził z za­ łożenia, że kulturę charakteryzuje ciągłość, właściwość trwania i rzu­ cania pomostów między epokami, urok wartości duchowego wysiłku. Regionalizm polega więc nie na czym innym, jak na troskliwym kumu­ lowaniu wysiłku „dla zachowania wszystkiego co najbardziej trwałe i cenne" . Jest nurtem żywym tworzenia, łączącym przeszłość z przy­ szłością, najcenniejszą wypowiedzią zbiorową grupy. Pustynią kulturową jest region, w którym nie ujawniają się żadne tendencje tworzenia jego indywidualnego wyrazu kulturowego. Ewidentnym dorobkiem idei re­ gionalizmu są istniejące dziś w kraju muzea regionalne, które nie tylko utrwalają dziejowy dorobek kultur ludowych swoich regionów, ale i mo­ gą -wpływać na ich kontynuację. Kultury regionalne są „barwami na»szej ziemi", a stopień ich zróżnicowania i zindywidualizowania świadczy o walorach kultury całej Polski. Świadomość wykrystalizowanej i" ory­ ginalnej kultury regionu przynosi jego mieszkańcom poczucie własnej godności. A. Patia postuluje więc zagęszczenie kraju zindywidualizowa­ nymi ośrodkami kultury. Uważa, że „im te ośrodki staną się oryginalniejsze, mocniej wrośnięte w swoją glebę, tym wyższy będzie ogólny poziom kultury narodu, dorodniejsza kultura, a o takie rzeczy warto .się bić" . Zdaniem L. Bądkowskiego regionalizm tradycyjny był skazany na stopniowe obumieranie, jeśli nie ulegnie zasadniczym przemianom. Uwa­ żał bowiem, że postawa regionalistów wykazywała „zbyt dużo ckliwego przywiązania do zabytkowych form, aby mogła okazać się twórczą i sku­ teczną w warunkach, które nie przypominają dawnych i bezpowrotnie minionych" . Sprawa nie polega na tym, aby zrezygnować w ogóle z zachowania i rozwijania elementów kultury regionalnej, ale kierując, -się kryteriami praktycznymi należy skoncentrować uwagę i działania 206 207 ш !0 = Ibidem, s. 116. A. P a 11 a, Regionalizm — idea wiecznie żywotna, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 106. Ibidem, s. 108. L . В ą d к o w s к i, Nie chodzi o rezerwat ale o konstruktywną silę, „Życie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 93. 2 0 6 207 2 0 8 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 głównie na tych, jakie są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Stopień utylitarnej przydatności powinien decydować o ich zachowaniu lub współczesnym zastosowaniu w życiu codziennym. W takim ujęciu sztuka ludowa np. powinna być wykorzystywana użytkowo czy zdobniczo lub wyeksponowana w ekspo­ zycji muzealnej (łącznie ze skansenem), jak i widowiskowej. Co w n i ­ czym nie umniejszy jej walorów artystycznych. Z kolei taniec i strój ludowy, „które zamknęły się w określonym kształcie, mogą być już tylko dokumentem przeszłości" . Natomiast literatura ludowa zapewne będzie nadal — tak jak i uprzednio — jednym ze źródeł inspiracji twór­ czej dzisiejszych pisarzy."Gwara, przy założeniu jej dalszej żywotności, ustępować musi jednak miejsce językom literacko-urzędowym. Do no­ wych warunków i norm życia społecznego przystosowywać się będzie stopniowo obyczaj etc. Zdaniem L. Bądkowskiego regionaliści tradycyjni są bezradni wobec procesu przemian, które obejmują wszystkie dzie­ dziny życia społecznego. Ich najgorętsze apele o zachowanie swojszczyz­ ny, mimo że niejednokrotnie budzić mogą sympatię, nie są w stanie za­ hamować następujących przemian w naturalnym rozwoju życia zbioro­ wego. „Wydaje się, że dwa przeciwstawne kierunki jednego procesu uzu­ pełniają się i bynajmniej nie ma między nimi antynomii. Osłabienie ostrych różnic między narodami i państwami sprzyja integrowaniu się świata" . Ale nie wynika z tego, że ideałem jest utracenie przez czło­ wieka poczucia konkretnej przynależności środowiskowo-etnicznej i te­ rytorialnej. Pogląd L. Bądkowskiego jest próbą dostosowania tradycyjnego regio­ nalizmu do nowych warunków kultury socjalistycznej. Kładzie on na­ cisk na konieczność wyboru i adaptacji różnych elementów kultury re­ gionalnej, ale nie rezygnuje z zaznaczania ich odrębności. Sugestie po­ dobne wypowiadali już niektórzy działacze ruchu ludowego przed wojną i po jej zakończeniu. Były one też wyrażane przez przywódców partyj­ nych państwa (np. W. Sokorskiego, S. Piotrowskiego). Pisaliśmy o tym na innym miejscu. Nowym pomysłem L. Bądkowskiego jest wprowadze­ nie kryterium współczesnej utylitarnej przydatności w miejsce kryte­ rium klasowego. Opinie zbliżone do stanowiska L. Bądkowskiego na temat współcze­ snego regionalizmu wyrażali K. Maj i H. Michalski. Uznając wartości kultury tradycyjnej i doceniając znaczenie zainteresowań regionalnych w dziedzinie przeszłości regionu, jego folkloru i sztuki ludowej, wska­ zywali równocześnie na konieczność wyjścia poza krąg tych wartości. Przeszłość powinna być według nich wykorzystana dla teraźniejszości. Dlatego też uważali, że należało zachowywać i rozwijać te elementy kulm 210 2 °» Ibidem, !1 ° Ibidem, s. 93. s. 95. �92 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A tury regionalnej, które są przydatne dla kształtowania umysłowości i stylu życia współczesnego człowieka. Nowoczesny, postępowy regio­ nalizm, dążąc do integracji społecznej, winien nieść w sobie nowe treści i formy. Główna kwestia jego unowocześnienia polega nie na czym innym, jak na stworzeniu warunków włączających go w nurt wszyst­ kich problemów rozwojowych . Poglądy te zaważyły w sposób istotny na praktycznej polityce kulturalnej, jaką prowadziły powiatowe i woje­ wódzkie wydziały kultury oraz podległe im placówki i organizacje spo­ łeczne. W trwającej wówczas dyskusji zwrócono również uwagę na zjawisko kształtowania się nowych regionów pod wpływem rozwoju inwestycji przemysłowych powodujących rozpadanie się tradycyjnej ich geografii. Rodzą się wówczas wartości nowe, a w wyniku tych przemian folklor i sztuka ludowa stają się głównie wartościami muzealnymi, dawne bo­ wiem tradycje kulturalne odgrywają w nich minimalną rolę. W podsumowaniu dyskusji podkreślano, że regionalizm jako do­ niosły czynnik wspólnoty kultury narodowej nadal może być zjawiskiem twórczym dla przyszłości, w sposób podobny, ale nie identyczny, jak był w przeszłości. Zasługi kulturalnego ruchu regionalnego do celów ogólnonarodowych w przeszłości nie budzą żadnych wątpliwości, ich do­ niosłość historyczna jest oczywista. Szczególnie są one widoczne w roli, jaką' odegrał dla zachowania polskości w dobie nacisku i zalewu obcego żywiołu narodowego w czasie zaborów, pośrednim lub bezpośrednim mobilizowaniu świadomości narodowej poszczególnych regionów do dą­ żeń wyzwoleńczych, ruchów niepodległościowych itd. Równocześnie jed­ nak należy zdawać sobie sprawę, że w okresie narodowej niewoli inna była funkcja, metody i zasięg oddziaływania idei regionalistycznych, niż winny być one w dobie narodowego rozwoju, ściślej — narodowego ze­ spolenia przy dziele budownictwa socjalistycznego. Dyskusja wniosła twórczy akcent, wymagający dalszego wzmocnie­ nia, a mianowicie postulat uwspółcześnienia regionalizmu, który łączy się nierozerwalnie nie tylko z obowiązkiem patrzenia w przeszłość, ale i w przyszłość. W przeszłości ruchy regionalistyczne były głównie d ef e n s y w n e . Broniły przed zalewem obcych żywiołów narodowych, umacniały bastiony polskości, ocalały zamierające folklory, konserwo­ wały, chroniły opiekuńczo wartości kultury ludowej poszczególnych re­ gionów kraju, były własnościami mniejszych wspólnot ludzkich, z któ­ rych składała się większa wspólnota narodowa. Ich rola defensywna by­ łaby w dzisiejszym świecie przestarzałym anachronizmem, niezgodnym z wymogami nowych warunków bytu i perspektywami rozwojowymi całego społeczeństwa. Teraźniejszość i przyszłość wymaga kulturalnego 211 212 8 1 1 2 1 2 Por. P i e t k i e w i c z , Rolo..., s. 68, 69. Zawartej w nocie Redakcja, „Zycie i Myśl", nr 3-4: 1961, s. 117-119. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 ruchu o f e n s y w n e g o . Wymóg ten obowiązuje i wszelkie regiona­ lizmy. Ich zadaniem na dziś i jutro jest nie tylko obrona pięknych za­ bytków mowy, tańca, stroju i innych świadectw bogatej i bujnej prze­ szłości kultury ludowej, ale także ataku na przeżytki zaściankowych nawyków kulturalnych. Inaczej mówiąc „nie tylko konserwacja tego, co cenne, ale i asymilacja tego, co cenne" . Uwspółcześnienie regionalizmu polega więc nie na czym innym, jak na usprawnieniu go i przystosowa­ niu do współpracy ze wszystkimi aktywnymi twórczo procesami roz­ wojowymi w państwie socjalistycznym. Regionalizm dziś nie jest punk­ tem docelowym, ale wyjściowym do pracy twórczej wspólnie podejmo­ wanej w różnych regionach naszego kraju. Tak pojmowany aktywny ruch regionalistyczny — zgodny z kie­ runkiem polityki kulturalnej państwa — w praktyce oznaczał wytyczenie roli ofensywnej również sztuce ludowej i folklorowi wiejskiemu. Nie oznaczał on jakiejś zupełnie nowej linii polityki kulturalnej kraju, lecz swojego rodzaju kontynuację stanowiska ukształtowanego w latach poprzednich, określanego wówczas mianem oręża ideologicznego sztuki w walce o budowę nowej socjalistycznej rzeczywistości. W idei współ­ czesnego regionalizmu zakreślone zostały obszary praktycznej działal­ ności na tym polu. Zarówno bogate tradycje tego ruchu, jak i inne jeszcze czynniki warunkowane realiami życia codziennego sprawiły, że właśnie sztuka ludowa i folklor stały się głównymi zjawiskami, na których skoncentro­ wali swoją uwagę animatorzy życia kulturalnego w poszczególnych po­ wiatach i województwach. Lokalne wydziały kultury, placówki kultu­ ralne i organizacje społeczno-kulturalne wspomagane personalną inicja­ tywą terenowych władz i wydatną pomocą Cepelii podjęły na szeroką skalę akcję opieki, rozwoju i popularyzacji sztuki ludowej oraz folkloru, zarówno w kraju jak i poza nim, która wzbudzała tyleż emocji, co i uwag krytycznych. Formy upowszechniania artystycznych treści sztuki ludowej i fol­ kloru były bardzo różnorodne, poczynając od tych, jakie propagowały środki masowego przekazu, poświęcając uwagę twórcom ludowym i 'ze­ społom artystycznym do wszelkiego rodzaju imprez dla każdego do­ stępnych, jak np. targi, kiermasze, jarmarki, festiwale (m. in. w War­ szawie, Płocku, Krakowie, Zakopanem, Żywcu, Kazimierzu nad Wisłą), lub nawet wydawnictw naukowych i popularnych, folderów, reklam han­ dlowych eksponujących elementy zdobnicze sztuki ludowej. W rezulta­ cie przyczyniały się one do wzrostu zainteresowania szerokich kręgów społeczeństwa (szczególnie miejskich) ludową kulturą artystyczną. Wzra­ stało ono z roku na rok, chociaż z nierównym nasileniem w zależności od jej różnych działów. Wyjątkową popularnością cieszyły się sztuki 213 Ibidem, s. 118. �94 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A plastyczne z rzeźbą w drewnie na czele, artystyczne rzemiosło i ręko­ dzieło ludowe, zdobnictwo, wreszcie wszelkiego rodzaju treści folklory­ styczne (muzyczno-wokalne, choreograficzne, literackie) . Docenianie przez państwo i społeczeństwo sztuki ludowej i folkloru równocześnie aktywizowało społeczność wiejską, sprzyjało emocjonal­ nemu angażowaniu się w sprawy regionu i czynnej działalności kultu­ ralnej. Niemały wpływ na ten proces miały liczne fakty wyjazdów za­ granicznych twórców ludowych i regionalnych zespołów (np. pieśni i tańca oraz kapel). Jednak wraz ze wzrostem ilości imprez poświęconych sztuce ludo­ wej i folklorowi jakość i poziom prezentowanej na nich sztuki ulegała często zasadniczemu obniżeniu. Dostosowywała się ona coraz bardziej do wymogów komercyjnych i propagandowych kosztem autentyzmu i rzeczywistych wartości w niej zawartych. Dotyczyło to w równej mie­ rze sztuki prezentowanej w kraju, jak i poza jego granicami. Regionalna polityka kulturalna ukierunkowana na popieranie i eks­ ponowanie dorobku sztuki ludowej i folkloru sprawiła, że szczególnie od początku lat 70-tych naszego stulecia przez cały kraj przeszła istna fala jarmarków, festiwali, pokazów, występów różnego rodzaju ludo­ wych zespołów, kiermaszy oraz wystaw sztuki ludowej. Odbywały się one często pod hasłem dni czy tygodni kultury danego regionu. Organi­ zatorami ich były głównie powiatowe i wojewódzkie wydziały kultury wraz z Cepelią i organizacjami społecznymi. Liczne notatki prasowe, radio i telewizja donosiły o nich bez przerwy. Częstokroć się zdarzało, że odbywały się one równocześnie w kilku regionach, co dawało staty­ stycznie na Polskę parę takich imprez dziennie. Niezależnie od tego twórcy ludowi i , zespoły artystyczne wysyłane były za granicę, aby tam propagować polską kulturę. Omawiane przez nas zjawisko osiąga apogeum w połowie lat 70-tych. Reorganizacja mapy administracyjnej Polski w 1975 r. i powołanie 49 województw wyzwoliły w wielu świeżo powołanych strukturach roz­ ległe ambicje również w sferze kultury. Nowe województwa — często z racji charakteru swojej gospodarki ograniczone w możliwościach eks­ ponowania osiągnięć przemysłowych — ich władze i społecznicy rozbu­ dzeni tym awansem aktywnie włączyli się do akcji udokumentowania postępu, jaki miał być efektem tego zabiegu. Obserwujemy więc w nich dążność wszystkich działaczy politycznych i społecznych do pozostawie­ nia konkretnego materialnego dowodu własnej aktywności. Ewidentnym przykładem awansu regionu było wybudowanie w nim np. nowej fa­ bryki, wznoszenie betonowych gmachów urzędowych czy restauracji. Ponieważ jednak budżet inwestycyjny nie zawsze zezwalał na wysta214 2 1 4 Por. szerzej K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy — Prace badawcze — Opieka i upowszechnianie, ńdzkie Studia Etno­ graficzne", t. 18: 1976. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 wianie tego typu pomników postępu, proza życia podyktowała wielu województwom jego substytut w postaci odpowiednich wystrojów wnętrz gmachów administracyjnych i użyteczności publicznej i cyklicznie po­ wtarzanych imprez kulturalnych. Działacze regionalni poszukując wzorca podkreślającego samodziel­ ność i odmienność ich regionów zwrócili uwagę oczywiście głównie na lokalną sztukę ludową i folklor. Odtąd stała się ona główną w i z y ­ t ó w k ą regionów rolniczych oraz o p r a w ą dla tych z przeszłością przemysłową, które mogły się pochwalić również osiągnięciami w innych gałęziach gospodarki kraju. Cepelia, swoisty monopolista w dziedzinie sztuki ludowej, obsługująca cały kraj, została dosłownie zasypana zamó­ wieniami płynącymi z nowych województw na wykonanie konkretnych przedmiotów zgodnych z ich charakterem regionalnym do wystrojów budynków użyteczności publicznej, domów kultury etc. (m. in. mebli, gobelinów, zasłon). Każde nowe województwo chciało mieć bowiem na­ oczną dokumentację swojej „rodzimej" — regionalnej kultury. Równo­ cześnie wymagano od niej ścisłej współpracy z wojewódzkimi wydzia­ łami kultury, muzeami regionalnymi, związkami zawodowymi, kółkami rolniczymi itp. w dziedzinie obsługi cyklicznych imprez kulturalnych odbywających się w danym regionie. Były to z reguły festyny, jar­ marki i kiermasze sztuki ludowej. Animatorzy życia kulturalnego re­ gionów nie podejmowali bowiem z reguły niepewnych eksperymentów z proponowaniem innych form, np. sztuki współczesnej. Hasło folkloru i sztuki ludowej wystarczająco aktywizowało całe środowisko, aby mieli się oni uciekać do sięgania po inne formy i wzorce sztuki współczesnej, mogące być źle lub niewłaściwie odczytane w środowisku i poza n i m . Chętnie więc tworzono nowe zespoły, ale głównie folklorystyczne. W re­ zultacie ten neo super regionalizm musiał mieć wpływ na jakość sztuki ludowej i jej poziom zarówno w odniesieniu do poszczególnych regionów czy województw, jak i skali całego kraju. Organizując dni kultury danego regionu zwoływano „pospolite ru­ szenie" aktywistów, którzy opracowując programy imprez dbali o to, aby na estradach przytupywały zespoły pieśni i tańca, twórcy ludowi prezentowali na rynku swoje warsztaty i dorobek artystyczny, w mu­ zeach otwierano okolicznościowe wystawy, wernisaże artystów ludo­ wych, ustawiano plakaty i dekoracje, na których adaptowano motywy ludowe dla potrzeb współczesnej propagandy, dekorowano elementami sztuki ludowej dzielnice miasta i znaczniejsze budynki użyteczności pu­ blicznej. Często festyny wzbogacano kioskami z regionalnymi wyrobami sztuki ludowej lub serwującymi lokalne potrawy, dawano pokaz ognii sztucznych, koncerty rozrywkowe w wykonaniu znanych artystów estra­ dowych, przeprowadzano przez miasto barwne korowody widowisk 215 2 1 5 Por. np. S. H a d y n a , Refleksje z jarmarku, „Kultura", nr 3: 1974, s. 4. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A obrzędowych itd. Wszystko zgodnie z hasłem: byle barwnie, byle dużo i oby się o tym jak najwięcej dobrego mówiło i pisało nie tylko w pra­ sie regionalnej, ale i w całym kraju . Kres tej działalności położy do­ piero kryzys lat 80-tych. Zadaniem naszym nie jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czym była sztuka ludowa we własnym środowisku wiejskim, czy też jaka była jej społeczna w nim funkcja. Wyjaśniliśmy już na innym miejscu, że zagadnienie to uważamy za odrębny problem, który postaramy się naświetlić w oddzielnym opracowaniu. Jednak mówiąc o sztuce ludowej, jej roli w ideologii społecznej, praktyce działania kulturalnego, pracy Cepelii czy terenowych władz regionalnych zobligowani jesteśmy do zasygnalizowania kilku tendencji, jakie zarysowały się w obrębie tego zjawiska. Zjawisko, które my przyjęliśmy nazywać sztuką ludową, w środo­ wisku wiejskim uważane było do niedawna za rzemiosło, a twórcy lu­ dowi uchodzili w nim za rzemieślników . Dotyczyło to zarówno arty­ stów zajmujących się malarstwem czy rzeźbą, jak i tych wykonujących meble, tkaniny czy gliniane garnki. Zasięg takiego pojmowania sztuki ludowej przez ludność wiejską był powszechny. Nawet na Podhalu, gdzie „wszyscy robili wszystko własnymi rękami, nie traktowali tych rzeczy jako dzieł sztuki [...], lecz przedmioty użytkowe, wyrabiane dla własnej potrzeby" . A były wśród tych przedmiotów meble, haftowane ubra­ nia, drobne sprzęty domowego użytku, rzeźby, malowane skrzynie, a nawet ceramika i chaty góralskie. Niedocenianie własnej sztuki przez środowisko chłopskie było sygna­ lizowane już od dziesiątków lat, budząc żywe reakcje i dyskusje, cho­ ciażby w gronie działaczy ludowych w dobie I I Rzeczypospolitej. Spo­ wodowane było ono obok sygnalizowanego wyżej nieprzyjęcia się ter­ minu 'sztuka' dla artystycznej twórczości wsi wśród jej mieszkańców, powstałego poza nią w kręgach inteligencko artystycznych, stosujących paralelné porównania sztuki elitarnej i sztuki ludowej oraz pogonią chłopów w swoim czasie za mitem kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej, która po zakończeniu I I wojny światowej utrzymywała się nadal . Niektóre gałęzie sztuki ludowej przeniknęły do miast zmie­ niając tym samym krąg odbiorców, ale na wsi ma ona coraz mniejsze zastosowanie (albo nawet żadnego). „Chłop woli swą sztukę sprzedawać miastu, a brać z miasta namiastkę kulturalną" — mówi K. Pietkie216 217 218 219 s i e Por. Korzenie kultury, rozmowa T . Torańskiej z A. Kuligiem, „Kultura", nr 49: 1979, s. 1. K . P i w о с к i, Sztuka i tradycja, „Miesięcznik Literacki", nr 1/5: 1967, s. 55. Kolory na szkle, „Polityka", nr 43: 1979, s. 9. Wypowiedź podhalańskiej malarki ludowej. K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludo­ wej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. 2 1 7 E13 2 1 5 �. ł SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 220 wicz . Wtóruje mu J. Orynżyna stwierdzając, że „dziś dobrą sztukę ludową dostarcza się przeważnie na wystawy i konkursy lub na zamó­ wienie do miasta" , dodając, że własne środowisko nią pogardza. Tego samego zdania są twórcy, ludowi, którzy podkreślają, że kiedyś malarz czy rzeźbiarz ludowy tworzył głównie dla potrzeb wsi, dzisiaj przede wszystkim dla miejskich amatorów sztuki ludowej. Zjawisko przesuwania zakresu zastosowania i oddziaływania twór­ czości ludowej ze środowiska wiejskiego na miejskie trwa do dnia dzi­ siejszego. Oznacza ono pełnienie przez sztukę ludową nowej funkcji spo­ łecznej w środowisku odmiennym od tego, które niegdyś powołało ją do życia. Ale za to w środowisku, które przyjęło ją, uznało jej walory artystyczne, podniosło do godności sztuki, a twórców jej obdarzyło za­ szczytnym mianem artystów (nie skąpiąc przy tym podziwu, zaszczy­ tów i co niemniej ważne pieniędzy). Sygnalizowany przez nas proces nie oznacza oczywiście, że wieś wy­ zbyła się całkowicie swojej sztuki. Utrzymują się tu nadal wytwory nie mające odpowiedników w kulturze miejskiej, a które zachowały swe miejsce w nowym modelu wiejskiego życia (np. niektóre wyroby garn­ carskie czy kowalskie) oraz te, które uzyskały nowe funkcje (np. tka­ niny dekoracyjne, maty słomiane, szmaciaki) . Powstają równocześnie formy nowe (np. makatki, oleodruki, szklane kule, lalki i poduszki zdo­ biące tapczany, zdobione żelazne bramy itd.), które jeśli nawet nie są tworzone w samym środowisku wiejskim to jednak z przeznaczeniem dla odbiorcy wiejskiego. Nie bez znaczenia dla utrzymania się jeszcze na wsi sztuki ludowej jest działalność propagandowa państwa, uświada­ miająca wartości artystyczne i kulturotwórcze sztuki regionalnej przez środki masowego przekazu, pokazy, festyny itd., działalność Cepelii na polu podtrzymywania i kontynuowania starych technik, wzorów i form oraz ożywienie jej dawnej funkcji (dostrzeżonej już przez pozytywi­ stów), a mianowicie źródła dochodu (w czym udział Cepelii jest rów­ nież bardzo znaczny). Równolegle mamy do czynienia ze zjawiskiem powrotu, okrężną drogą przez miasto na wieś sztuki ludowej powstałej w jej środowisku. Mamy tu na myśli twórczość artystyczną wykonaną przez ludowych artystów dla Cepelii, która bywa często zakupywana przez mieszkańców wsi zarówno do ozdoby własnego wnętrza mieszkal­ nego, jak i na prezenty i upominki dla krewnych w kraju i niekiedy zagranicą. 211 222 M. Woźniak badając mechanizm funkcjonowania i zmian sztuki lu­ dowej na przykładzie wytwórczości wiejskiej stwierdza: 220 Ibidem, s. 438. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 208. Por. M. W o ź n i a k , Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakladu Badawczego Związku „Cepelia", „Etnografia Polska", t. 19: 1975, z. 2, s. 100. i ' 2 2 1 2 2 2 !. t — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �98 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A „współczesne drogi jej rozwoju przebiegają dwoma zazębiającymi się nurtami: powstają nowe wytwory, style i mody w e w n ą t r z środowiska wiejskiego, będące przejawem zarówno własnej myśli twórczej, jak i przystosowania do w ł a s n e g o stylu w z o r ó w kultury miejskiej, a także coraz częściej przenika na w i e ś moda ' na dawne wyroby ludowe wykonywane współcześnie dla odbiorców miejskich, drogą bezpośrednich kontaktów z miastem, współpracy z Cepelią" . 223 Jak więc widzimy, problem dalszego rozwoju sztuki ludowej i jej nowych funkcji w jej własnym środowisku jest nadal kwestią otwartą. * Na zakończenie, podsumowując nasze dotychczasowe rozważania spró­ bujmy zastanowić się, jaką rolę i znaczenie odgrywa sztuka ludowa we współczesnej kulturze polskiej. We współczesnej kulturze naszego kraju sztuka ludowa — identy­ fikowana zgodnie z historycznie ukształtowanym pojęciem ze sztuką warstwy chłopskiej czy dla chłopów — zajmuje miejsce niezwykle eks­ ponowane. Uznana za gałąź kultury wyrażającą najsilniej odrębność na­ rodową, będąc równocześnie dorobkiem ludu „jest reprezentacją narodu i propagandą państwa" . Stała się symbolem tradycji i naro­ dowej odrębności. Dotyczy to zarówno sztuki ludowej tzw. tradycyjnej (XIX-wiecznej), jak i współczesnej. Ta ostatnia bowiem sięgając korze­ niami w głąb historii zawiera w sobie żywy jeszcze ślad przeszłości,, a tym samym jest ożywioną tradycją — będąc jednym ze źródeł świa­ domości narodowej — dopełniającą obraz naszej kultury. Więź z przeszłością i ciągłość kultury jest w sztuce ludowej silniej zaakcentowana, niż w jakiejkolwiek innej dziedzinie twórczości. Stąd też w potocznym odczuciu jest ona najbardziej „polska". Ta jej szcze­ gólna cecha w dobie postępującej uniwersalizacji kultur oraz wzmożonejturystyki i kontaktów międzynarodowych sprawiła, że staje się ona wyróżnikiem naszego kraju i jedną z jego większych atrakcji. Stymu-; luje ona równocześnie zapotrzebowanie na sztukę ludową jako pamiąt-kę oraz rosnący popyt na różne imprezy folklorystyczne, zaspokajanegłównie dotąd przez Cepelię i kulturalny ruch regionalny. Wiąże się tai zwykle niestety z jej komercjalizacją i masowym funkcjonowaniem w po-; staci pamiątki (regionalnej lub narodowej), upominku czy zespołu fol­ klorystycznego. Wzniosłe znaczenie słów 'sztuka ludowa' zmienia się więc w s t e r e o t y p . Zajmując eksponowaną pozycję w polityce kulturalnej państwa, otoczona szczególną opieką, propagandą i popula­ ryzacją, nabrała cech reprezentacyjnych. Stała się swoistą o p r a w ą * dekorującą wszystkie ważniejsze uroczystości regionalne i krajowe (np. dożynki) oraz uświetniającą wizyty delegacji innych państw. Równocześnie wraz ze zmianami gospodarczymi na wsi i nowym zamówieniem społecznym, sztuka ludowa, a ściślej jej pewne elementy, 224 225 2 2 8 Ibidem, s. 108. O r y n ż y n a , Miejsce..., s. 209. A. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa — relikt 1975, s. 148. 2 2 4 2 2 6 ezy wartość żywa, ~ P S L , nr Щ i �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 99 które pełniły w przeszłości określone funkcje użytkowe (np. ceramika, tkactwo) i miały na wsi znaczenie utylitarne, przeszły do kategorii przed­ miotów estetycznych służących nie swemu dawnemu środowisku, lecz szerszemu ogółowi społeczeństwa, w tym głównie miejskiego . Jej związek z własnym środowiskiem jest coraz luźniejszy. Jest to swoista metamorfoza dawnych funkcji sztuki ludowej i przesunięcie sfery jej oddziaływania społecznego, co oczywiście nie dzieje się bez następstw dla niej samej. Szeroka popularyzacja sztuki ludowej przez telewizję, radio, prasę, kiermasze, Cepeliady itd. wytworzyła na nią specjalną modę. Sprawiła, że jej reminiscencje znajdujemy w piosence młodzieżowej, filmie , w i ­ dowiskach teatralnych i telewizyjnych. Co więcej, stała się ona obec­ na we wszystkich nieomal domach pod postacią kilimów, garnków, a na­ wet ekspozycji niektórych sprzętów ludowych. Ta swoista moda na sztukę ludową i prymityw stworzyła zapotrzebowanie na adaptacje elementów dawnej twórczości artystycznej wsi do współczesnych miesz­ kań i stroju. Tym samym stała się ona przystrojem naszego życia, bu­ kietem kwiatów ożywiających wnętrza i przydających mu barw od­ świętnych, a równocześnie „swojskich". Szukamy w niej nie nowych podniet odkrywczości plastycznego myślenia, lecz przeciwnie wartości stałych i niezmiennych. Nie służy więc jako inspiracja awangardy arty­ stycznej °, ale jest próbą odwołania się do własnej tradycji egzotycz­ nej dla nas i bliskiej. Mimo wszelkich przemian i prób artystycznych podejmowanych w obrębie jej tradycji staje się coraz bardziej skomer­ cjalizowana, zamienia się w stereotyp — styl . Spróbujmy zatem zastanowić się, jaka jest rzeczywista sytuacja i miejsce sztuki ludowej w naszej współczesnej kulturze. Porównując sytuację z tą, jaka istniała przed kilkudziesięciu laty, uderza zmiana miejsca tej sztuki w naszej świadomości i kulturze. Uprzednio krąg jej oddziaływania był ograniczony, dziś znacznie się poszerzył, ale rów226 227 2 2 8 2 2 9 23 231 228 2 2 7 Ibidem, s. 148. Na przykład filmy Chłopi wg W. Reymonta i Wesele wg S. Wyspiań­ skiego. 2 2 8 Na przykład spektakle teatralne Wieża malowana czy Na szkle malowane wg E . Bryla i Pastorałka L . Schillera. K . Piwocki upatrywał ich popularność w małej komunikatywności sztuki akademickiej (tej z ambicjami) dla szerszego ogółu. P i e t к i e w i с z, ñola..., s. 66; J a c k o w s k i , op. cit, s. 148. Na przykład rzeźbiarze czy malarze ludowi na konkursy dla Cepelii tworzą zawsze „na ludowo", czyli inaczej w stylu ludowym, chociaż chętnie zarzuciliby tę konwencję i tworzyli zgodnie z upodobaniami, jakie przenikają do ich środo­ wiska. W dziedzinie sztuki ludowej obserwujemy współcześnie dwa procesy twór­ cze. Jednym jest wychodzenie poza wzorce ludowej szkoły (widoczne zwłaszcza w rzeźbie i malarstwie), drugim jest świadome kontynuowanie twórczości w stylu ludowym (i to nawet przez ludzi nie pochodzących ze środowiska wiejskiego,, często wykształconych). 2 2 9 2 8 0 2 8 1 �100 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A nocześnie przechodzi ona wyraźnie w sferę kultury masowej. Wpleciona w rytm imprez regionalno-folklorystycznych staje się jedną z głównych atrakcji turystycznych, nabiera charakteru rozrywki, dekoracji, pamiąt­ ki. Jednocześnie traci swoją dawną rangę artystyczną. Jest obecna w pa­ miątkarstwie, reklamie, dekoracji wnętrz regionalno-turystycznych, w re­ stauracjach, kawiarniach, grafice użytkowej, okresowo w modzie dam­ skiej, muzyce młodzieżowej i piosence. Ale brak jej w muzyce poważ­ nej, w rzeźbie, grafice i malarstwie. Ludowa inspiracja należy tu do przeszłości, ponieważ na obecnym etapie rozwoju sztuki akademickiej trudno jej znaleźć punkty styczne ze sztuką ludową . Współczesne procesy zachodzące w dziedzinie kultury przesunęły więc wyraźnie sztu­ kę ludową „ze strefy zjawisk artystycznych w obręb kultury maso­ wej" , zmieniając w sposób istotny jej rangę, ściślej obniżyły ją, a po­ pularyzując spłyciły. Zjawisku temu sprzyjał w dużej mierze ruch regio­ nalny, częstokroć eksponujący sztukę ludową o różnej jakości i wartości w dodatku w sposób przesadny i nieumiejętny oraz masowa twór-* czość współczesna. Ta ostatnia w sytuacji zaniku tradycyjnej bazy, jaką była dla sztuki ludowej kultura ludowa, jest coraz bardziej oderwana od swego środowiska, a ożywiana bywa głównie różnymi akcjami typu; konkursów, festiwali, stypendiów, a przede wszystkim działalnością Ce-i pelii. Tylko dzięki Cepelii twórczość ta utrzymuje stosunkowo wysokipoziom, chociaż ogólna sytuacja sprzyja jej komercjalizacji i sprowa-, dzaniu do roli pamiątkarstwa. Równocześnie jednak właśnie dzięki przeniknięciu sztuki ludowej do kultury masowej, rosnącemu na nią zapotrzebowaniu, eksplozji audy-t cji radiowych i telewizyjnych, bezkrytycznej euforii prasy i sukcesom Mazowsza czy Śląska, uległ pozytywnej przemianie stosunek wsi do własnego dorobku kulturowego. Opieka roztoczona nad sztuką, maso-"* wość jej występowania w kulturze miejskiej i publikatorach oraz aplauz, jaki zyskiwała za granicą, były bezpośrednią przyczyną tego, że wieśj. przestawała się wstydzić swego dorobku artystycznego. Co więcej strój* ludowy nabrał cech reprezentacyjnych i noszony jest z dumą w chwi-' lach szczególnie ważnych i uroczystych, co mogliśmy obserwować cho­ ciażby w 1981 r. w Warszawie. Ludową dekorację spotykamy nie tylko przy różnych świętach i uroczystościach państwowych, ale i tych o cha­ rakterze lokalnym, często kościelnych. Umasowienie sztuki ludowej nie tylko wpłynęło na jej rehabilitacj we własnym środowisku. Śląsk, Mazowsze i inne zespoły ludowe barwna plastyka rozprowadzana przez Cepelię stały się dla milionó' Polaków rozrzuconych po świecie symbolami „polskości", a ich samyc nobilitowały w oczach środowisk, wśród których przyszło im żyć . 232 233 1 234 Co zrobić ze sztuką ludową, dyskusja, „Kultura", nr 31: 1973, s. 8. J a c k o w s k i , Sztuka ludowa..., s. 148. I nie jest w tym przypadku sprawą istotną, czy jest to rzeczywiście sztu. ludowa, czy tylko współczesna improwizacja na jej temat. 283 2 8 3 2 3 4 �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J * Podsumowując nasze rozważania na temat społecznych funkcji sztuki ludowej w powojennej Polsce możemy stwierdzić, że do ok. 1980 r. funk­ cjonowały 3 typy myślenia i działania na jej polu, zgodne z tłem aktu­ alnej historii i rzeczywistości społecznej, zamykające się w obrębie po­ szczególnych dat czy etapów. Pierwszy z nich z lat 1945-1949 jest otwarty i liberalny. Charakte- . ryzuje go poszukiwanie koncepcji i formuły kultury narodowej, kul­ tury ludowej, a w tym sztuki ludowej i sztuki narodowej, adekwatnych dla społeczeństwa bezklasowego. Przedstawiciele warstwy chłopskiej, jej inteligenccy liderzy, mają w tych rozważaniach duży udział. Nawią­ zują oni w znacznej mierze do poglądów z okresu I I Rzeczypospolitej i wysiłków o autentyczne uznanie warstwy chłopskiej w strukturze całego narodu. Jednym z głównych nurtów tych dyskusji jest rzeczy­ wiste stworzenie „sztuki dla mas" i zlikwidowanie analfabetyzmu pla­ stycznego. Sztuka ludowa uznawana jest w nich za dorobek przeszłdeci kultury warstwy chłopskiej i narodu, stymulator uczuć patriotycznych, a równocześnie nowy teren ekspansji kultury ludowej na teren kultury narodowej. Etap drugi z lat odgórnego i schematycznego programowania miejsca kultury i sztuki narodu bezklasowego (1949-1956), charakteryzuje się umacnianiem — pod wyraźnym przywództwem partii — koncepcji kul­ tury i sztuki socjalistycznej zgodnej z założeniami marksistowskimi. Za­ równo sztuka akademicka, jak i ludowa zostały poddane wielkiemu eks­ perymentowi tzw. sztuki zaangażowanej, programowo współdziałającej 'w przebudowie społecznej kraju. Zgodnie z regułą zrozumiałości i czytel­ ności była ona głównie przedstawiająca, przesycona wiernością realiów i ścisłości w ukazywaniu historycznych sytuacji, nie szukała estetycznej uczty, lecz silnych uderzeń emocjonalnych, i ekspresyjnych zdolnych wy­ chowawczo wpływać na społeczeństwo. Wyznaczenie kulturze i sztuce funkcji politycznych miało ścisły związek i uzasadnienie w tym, że uznane one zostały za jedną z rewolucyjnych zdobyczy mas. Z tej racji nie można całkowicie sprowadzać roli sztuki do zadań instrumen­ talnych, politycznych lub wychowawczych, lecz również należy dostrzec zaczątki uznania ich wartości autonomicznych. Mimo bowiem, że w tym okresie dotacje finansowe na sztukę i w ogóle kulturę łączyły się z wy­ łącznym preferowaniem ich funkcji instrumentalnych, to jednak w la­ tach następnych tendencje te zostały zahamowane . Etap trzeci rozpoczynający się po 1956 r. i trwający do dziś jest okresem umasowienia kultury i sztuki ludowej w kulturze polskiej oraz praktycznej działalności na jej polu Cepelii i ruchu regionalnego. Cha­ rakteryzuje go rozwój kultury i sztuki narodowej oraz upowszechnienie 235 2 5 5 Por. A. K ł o s k o w s k a , 1980, s. 434. Kultura masowa. Krytyka i obrona. Warszawa �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wartości kultury warstwy chłopskiej w świadomości naszego społe­ czeństwa. Naiwne głoszenie związku sztuki z życiem społeczeństwa przez akceptację jej służebności okazało się bowiem niewystarczające. Poli­ tyka kulturalna wobec sztuki dostosowana została więc teraz bardziej niż kiedykolwiek dotąd do zmieniającej się rzeczywistości, aktualnych wymogów społecznych zachodzących w świadomości przeciętnego od­ biorcy sztuki. Мирослава Дрозд-Пясецка СОЦИАЛЬНЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В КУЛЬТУРНОЙ ПОЛИТИКЕ, ОБЩЕСТВЕННОЙ МЫСЛИ И ПРАКТИКЕ В ПЕРИОД НАРОДНОЙ ПОЛЬШИ Резюме После окончания второй мировой войны относительно народного искусства имели j место этапы мышления и действий на его поприще, соответствующие актуальному фону i истории и общественной деятельности и замыкающиеся в рамках отдельных дат. Первый из них, продолжавшийся с 1945 по 1949 г. —это этап открытый и либеральный. Его характеризуют поиски концепции и формулы национальной культуры, народной куль-| туры, а в рамках ее также и народного искусства и национального искусства, соответству­ ющего бесклассовому обществу. Одним из главных русел тогдашних споров является дей­ ствительное создание „искусства для масс" и ликвидация безграмотности в области изо­ бразительных искусств. Народное искусство признается в них достоянием культурного Í прошлого крестьянской прослойки и нации, стимулятором патриотизма, а заодно и новой ¡ территорией экспансии народной культуры на национальную. Для второго этапа определяемого сверху и схематического программирования места ' культуры и "искусства бесклассового народа (1949-1956) характерно укрепление — под яв-1 ным руководством партии — концепций социалистической культуры и искусства, соответствующих марксистским положениям. Как академическое, так и народное искусство было| подвергнуто крупному эксперименту так называемого искусствап, рограммно содействую­ щего перестройке страны. Согласно правилу понятности и доходчивости оно было главным? образом изображающим, насыщенным верностью реальным чертам времени, четко пока­ зывающим исторические ситуации. Оно не стремилось к эстетическому наслаждению, но' искало сильные эмоциональные ощущения, способные влиять на воспитание общества. Возложение на культуру и искусство политических задач тесно сочеталось и находило свое обоснование в том, что искусство признавалось одним из революционных завоеваний на-, родных масс. 1 4 Третий этап, начавшийся после 1956 г. и продолжающийся по сей день, является этапом; широкого распространения народной культуры и искусства в польской культуре, а также< этапом практической деятельности на его почве ЦЕПЕЛИИ (Центральное управление на­ родных и художественных ремесел) и регионального движения. Этот этап характеризуется- I развитием национальной культуры и искусства, а также распространением ценностей крес-^ тьянской культуры в сознании нашего общества. Культурная политика государства по от-ношению к искусству более, чем когда-либо до сих пор, приспособлена к меняющейся дей­ ствительности, актуальным общественным запросам, которые выдвигает средний потре-' бителъ искусства. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d28507fd118c60e78bdadca9acbd232c.pdf 4e2b247e7c34b7d34701d16b8543660e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1101 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1011 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a kultura narodowa po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.11-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA A KULTURA PO и WOJNIE NARODOWA ŚWIATOWEJ Proces kształtowania się nowej rzeczywistości społeczno-kulturowej w okresie po I I wojnie światowej, dokonujące się zmiany struktury społecznej wywołały (jak w każdym okresie przełomowym) potrzebę nowego spojrzenia na zagadnienie tradycji, zgodnego z aktualnie two­ rzącym się systemem wartości *. Zachodzące zmiany społeczne określały nowy do niej stosunek w ramach ogólnego programu rozrachunku z ca­ łością dziedzictwa kulturowego poprzednich okresów. Szczególnie ostro zjawisko to wystąpiło w stosunku do tradycji tych warstw społecznych, które programowo, w sposób formalny i deklaratywny, uzyskiwały nowy status w strukturze społecznej państwa. Powszechnie stwierdza się istnie­ nie ścisłej zależności między intensywnością przemian społecznych a siłą emocjonalnego zaangażowania w stosunku do problematyki tradycji. W tym przypadku poczucie związku z tradycją utożsamiane było często z postawą konserwatywną. Podejmowane były nawet próby totalnego odrzucania tradycji lub przeprowadzania selekcji treści dziedzictwa kul­ turowego różnych grup społecznych na podstawie określonych kryteriów wyboru, stymulowanych potrzebą chwali. Ingerując w proces formowania się tradycji, który dokonuje się w sposób naturalny, zgodny z okre­ ślonym przebiegiem procesów społecznych i kulturowych zachodzących w poszczególnych grupach, narzucano często pewne formy tradycji, które miały służyć doraźnym lub przyszłym celom. W większości przy­ padków tak konstruowana tradycja nie mogła znaleźć trwałego miejsca w świadomości społecznej i stać się stałym ogniwem w łańcuchu ciągło­ ści kulturowej grup społecznych. Można stwierdzić z perspektywy czasu, że zarówno podejmowana w różnych okresach walka z tradycją, jak i próby tworzenia określonych jej modeli mogły występować tylko w okresach stanów przejściowych, nie sprzyjały one bowiem integracji, identyfikacji oraz poczuciu własnej 1 Por. W. P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej narodu XIX w., „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 34-35. i idei �12 WANDA P A P R O C K A wartości — podstawowym elementom konstytuującym i stabilizującym życie społeczne grupy. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że zarówno w przypadku ograniczenia roli, jak i walki z tradycją nie można mówić 0 całkowitym z nią zerwaniu. Walka bowiem jest zawsze pewną formą kontaktu. Zwalczając tradycję przyczyniano się w określonej mierze do jej utrwalenia, choć czyniono to z pozycji przeciwnika. Mniej spektakularna, choć bardziej doniosła w swych skutkach nega­ tywnych, była forma społecznego zerwania z tradycją, utrata świado­ mości jej istnienia i posiadania. Prowadziło to do naruszenia ciągłości kulturowej w grupach, zaniku poczucia więzi z przeszłością i w kon­ sekwencji utraty świadomości swej własnej genealogii. W okresie powojennym mamy w Polsce do czynienia z różnym sto­ sunkiem do tradycji rozumianej zarówno bardzo szeroko jako tradycji narodowej, jak i tradycji w pojęciu węższym odnoszącej się do po­ szczególnych warstw i grup społecznych, lokalnych, zawodowych, do tego, co określane jest w koncepcji Redfielda jako tradycji małej . Kontynuując zawarte w poprzednich częściach pracy rozważania* pragnę obecnie zastanowić się nad stosunkiem do tradycji ludowej, który kształtował się w okresie powojennym w warunkach przemian współczesnych, zdając sobie równocześnie sprawę z trudności w ocenie tych zjawisk rozpatrywanych z tak krótkiej perspektywy czasu. Zarówno ocena roli i znaczenia tradycji ludowej w życiu społecznym 1 kulturze, jak charakter i zakres treści, które w tym pojęciu zawierano, nie były jednolite w całym powojennym okresie. Spory o jej kształt ideowy narastały, zgodnie z obserwowaną prawidłowością, w okresach pewnych napięć społecznych. W znacznej mierze było to uzależnione od różnic występujących w poglądach na znaczenie całego dziedzictwa kul­ turowego w rozwoju społecznym. Poddając krytycznej analizie okre­ ślone zjawiska szukano w tradycji nie tylko pewnych wskazówek, wzo­ rów czy analogii ułatwiających zrozumienie ich i przezwyciężenie, ale również niejednokrotnie widziano w niej negatywne źródło występu­ jących faktów. Nie podejmując próby określenia cezur czasowych odpowiadających prezentowanym w tym zakresie poglądom, pragnę jedynie zasygnali­ zować w porządku chronologicznym pewne zasadnicze kierunki w po­ dejściu do tych zagadnień. Okres wojny i okupacji hitlerowskiej zahamował, ale nie wyelimi­ nował z rozwijającej się w warunkach konspiracyjnych myśli społecz­ nej, dyskusji nad nowym kształtem kultury narodowej, nad wartościami 2 2 R. R e d f i e 1 d, Peasant and Peasant Society and Culture, Por. P a p r o c k a , op. cit, społeczna warstwy chłopskiej w t. 27: 1983, z. 1. 8 Society and Culture, [w:] The little Comunity Chicago 1961. s. 31-67; t e j ż e , Tradycja ludowa a świadomość okresie II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 13 twórczymi tradycji ludowej w procesie tworzenia tej kultury. Odzyska­ nie niepodległości oraz dokonujące się w warunkach nowego ustroju polityczno-społecznego zmiany struktury społecznej stawiały te zagad­ nienia w rzędzie priorytetowych problemów, których rozwiązanie da­ wało podstawy narodowej odnowie i stabilizacji. Tworzenie się nowej struktury społecznej w wyniku dokonywanych reform ustrojowych, gwarantowanie w głoszonych programach wysokiej społecznie pozycji warstwy chłopskiej, o którą (szczególnie w radykal­ nych odłamach ruehu chłopskiego) walczono przez cały okres między­ wojenny, pozwalały nawiązać do głoszonych dawniej poglądów i da­ wały nadzieję na realizację przygotowywanych od wielu lat programów działania. Dodatkowo umacniało wiarę w możliwość realizacji tych ce­ lów reaktywowanie bezpośrednio po wojnie szeregu organizacji chłop­ skich oraz czasopism i wydawnictw ludowych. Kierowane niejednokrotnie przez tych samych ludzi, nawiązywały do podstawowych idei głoszonych w okresie międzywojennym, a doty­ czących roli i znaczenia warstwy chłopskiej w procesie tworzenia się kultury narodowej oraz eksponujących podstawowe cechy odrębności kulturowej tej warstwy, które winny stać się podstawą odrodzenia na­ rodowego. W deklaracji ideowo-programowej Związku Młodzieży Wiejskiej Rze­ czypospolitej Polskiej Wici uchwalonej 18 X I I 1945 r. czytamy m. in.: „Celem wszelkich przemian społecznych winien b y ć człowiek; należy dążyć do przewagi sił duchowych i moralnych w stosunkach międzyludzkich, z czego wynika zdecydowane przeciwstawianie się ruchu młodzieży wiejskiej kierunkom oraz prądom totalistycznym; należy dążyć do takiego porządku w świecie, by człowiek wszystko mógł zawdzięczać własnej pracy, nikogo nie w y z y s k i w a ł i nie był wyzyskiwany. W obliczu zachodzących przeobrażeń w świecie ruch młodzieży wiejskiej wy­ raża głębokie przeświadczenie, że nie można gruntownie polepszyć w a r u n k ó w ludzkiego współżycia, jeżeli nie zmieni się zasad moralności społecznej. [...] Zmierzając do Polski Ludowej na naczelnym miejscu wszystkich prac swoich stawiamy sprawy kształtowania i podnoszenia w e w n ę t r z n y c h wartości czło­ wieka oraz podnoszenia poczucia godności i wiary we w ł a s n e siły. Kształtowanie uczuć w y p ł y w a j ą c y c h z głębokiego przywiązania chłopa do ziemi i przyrody, z k t ó ­ rymi współpracuje w tworzeniu chleba, uważany za najważniejszy czynnik w roz­ budzaniu źródeł rodzimej kultury ludowej będącej istotną i trwałą wartością cementującą całość narodową i p a ń s t w o w ą " . 4 Świadomość kontynuacji rozpoczętego przed ponad wiekiem „uobywatelniania" warstwy chłopskiej, jeśli powołać się na brzemienne w swych skutkach społecznych określenie Stanisława Staszica, nadzieje na reali­ zację szerokiego programu równouprawnienia społecznego i kultural­ nego znajdują swój wyraz w szerokich dyskusjach i publicystyce tego okresu. Już w sierpniu 1945 r. odbył się zjazd ludowych pisarzy, dzien4 „Wici", nr 2-3: 1947. �14 WANDA P A P R O C K A nikarzy i działaczy kulturalnych. Była to pierwsza w odrodzonej PoLscepubliczna dyskusja nad sprawą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej . Tym samym problemom poświęconych było wiele artykułów. W artykule redakcyjnym reaktywowanego w 1946 r. pisma „Chłopski Świat" czy­ tamy: 5 „W lutym minęło siedem lat od ukazania się pierwszego numeru «Chlopskiego Swiata». Zapowiedź pierwsza otwierająca w lutym 1939 r. wydawanie naszego miesięcznika tak określała najdalszy cel naszych zamierzeń: «Bedziemy w a l c z y ć o polską syntezę, o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j , przecież rozsypanej polskiej tresci». Odbudowa domaga się planu, budulca, wy­ k o n a w c ó w . Ale u nas odbudowę trzeba pojmować w szczególny sposób. Odbudo­ wujemy coś, co już przedtem istniało. W Polsce nie «odbudowujemy» tylko: wzno­ simy także nowe budowle, przerabiamy stare. Dotyczy to przede wszystkim wsi~ «Chlopski Swiat» rozpoczął w a l k ę o «polska s y n t e ^ » , o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j przecież rozsypanej treści — tuż przed w i ­ churą w o j e n n ą . Stwierdzenie, «że z chłopa ma b y ć Polska, jeżeli chce mieć znamię wielkiej i trwałej budowy», dało ogólny tylko rzut planu, w e d ł u g którego winno rozpocząć się nowe budowanie. Zatem ponowny start «Chlopskiego Swiata» od­ bywa się z płaszczyzny podniesionej o ten dorobek ideowy, te umiejętności i spraw­ ności, te reformy, te doświadczenia i przeżycia, jakie przyrosły w Ruchu L u d o w y m od 1939 r. do dzisiaj" . 8 s Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3; Pisarze ludowi w służbie wsi, „Chłopi", nr 21: 1945, s. 1-2. • I dalej: „Wzbogacił się chłopski świat. Uwyraźniło się jeszcze bardziej oblicze wsi, pogłębiło się poczucie chłopskiego pradawnego dobytku i ś w i a d o m o ś ć własnej odrębności. Kto zapatrzony jest w Polskę jutra, w odrodzenie jej kultury przez skierowanie się w jedno ogólnonarodowe łożysko godnego dziedzictwa prze­ szłości oraz przede wszystkim p i e r w i a s t k ó w ludowych tak wybitnie kulturotwór­ czych, ten pojmie ł a t w o znaczenie wydobywania na jaw tych poglądów, tych postaw i tego kształtu, jaki znamionuje w i e ś i ze wsi się rodzi. Ze wsi jako warsztatu pracy, ze wsi — jako światopoglądu tworzącego się pod w p ł y w e m ziemi i słońca, ze wsi jako społeczności o żywiołowej sile idei społecznych i politycz­ nych. Kto w Polsce umiłował samodzielne drogi, kto chce się oprzeć na w ł a s n y m dorobku i własnej wielkości w każdej dziedzinie życia, kto zrozumiał potrzebęumiaru, rozwagi, trwania, sprawiedliwości i wydźwignięcia ponad wszystko czło­ wieka — ten z utęsknieniem będzie zwracał swe oczy i kroki k u o ż y w c z y m zdro­ jom wiejsko-chłopskim. Polska odradza się z ludu, z pracy chłopa, robotnika, inteligenta. Każda grupa społeczna ambitnie podkreśla tu — i słusznie — s w ó j wkład w całość tworzywa narodowego. Wieś wywiera swój potężny w p ł y w n a stosunki w Polsce za pośrednictwem krociowych szeregów Ruchu Ludowego: politycznege, spółdzielczego, o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o . To Ruch Ludowy odgrywa rolę tysiąckrotnie przewodów, którymi krążą wzajemnie oddziaływujące na siebie różne światy, chłopski, ogólnonarodowy i ogólnoludzki. Ruch ludowy z natury rzeczy pochłonięty działaniem, zajęty w a l k ą z przeciw­ nościami, przejęty chwilą — musi mieć na podorędziu te w ł a ś c i w e treści i ten wartościowy materiał, którego dostarczyć może spokojna zaduma nad przeszłością! wsi, nad czynnikami kształtującymi odrębny światopogląd chłopski i nad jego znaczeniem dla kultury narodu. S ł o w e m — nad ziarnem, które w y ł u s k a ć należy z przeogromnego zbiorowiska chłopskich zjawisk i obsiać nim pole od granic do granic", J . N i e c k o , Zapowiedź druga, „Chłopski Swiat", nr 1: 1946. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 15 Podobne treści zawierał artykuł „Od redakcji" zamieszczony w pierw­ szym numerze „Wsi Tworzącej" w tym samym roku . Dominacja liczebna warstwy chłopskiej w ogólnej strukturze społeczno-zawodowej państwa, zmiana sytuacji gospodarczej wsi wyni­ kająca z likwidacji wielkiej własności ziemskiej i przeprowadzenia re­ formy rolnej pozwalały widzieć w warstwie chłopskiej s i ł ę spo­ ł e c z n ą zdolną odegrać znaczną rolę w budowie nowego państwa — Polski Ludowej. Osiągnięcie tej pozycji byłoby urzeczywistnieniem ce­ lów, jakie stawiał sobie ruch ludowy już w okresie powstania I I Rzeczy­ pospolitej . W myśl tych idei formują swoje poglądy bezpośrednio po I I wojnie światowej w 1946 r. działacze ludowi i publicyści pisząc m. in.: 7 8 „Przyszłość Polski widzę zbudowaną na ładzie pracy, wspartą w r ó w n y m stopniu jak o rozwój techniki o ziemię — ten najbardziej słowiański dogmat życia w rezultacie o człowieka ziemi, o chłopa. Rozwijamy przemysł, budujemy miasta, ale równorzędnie i równocześnie brońmy pięknej postawy psychicznej człowieka ziemi, brońmy kultury rdzennie polskiej, która w ludzie tkwi, b r o ń m y uczciwości ludzkiej i myśli zdrowej — tego chłopskiego rozumu, który jest intuicją i rozwagą zarazem, przerastającego niejednokrotnie systemy filozoficzne. Wreszcie brońmy i obyczajowości, obrzędów, pieśni i melodii ludowych" *. Nie poprzestając na werbalnych stwierdzeniach podejmowano szereg akcji dla realizacji stawianych sobie celów. W 1946 r. powołany został do życia Ludowy Instytut Kultury, którego celem było „pełne wyzwo­ lenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowa­ dzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólnonarodowej" . 10 7 „Pismo ma stać się trybuną, z której będziemy w y m i e n i a ć swe osiągnięcia z zakresu poezji i sztuki, i myśli chłopskiej. Na tej drodze będziemy u j a w n i a ć i w y z w a l a ć szczere i oryginalne talenty chłopskie — będziemy otwierać im drogę na szeroki gościniec kultury narodowej i ogólnoludzkiej. Pismo to służyć ma również sprawie wypracowania zbiorowym w y s i ł k i e m koncepcji kulturalnej, która wyrazi możliwie najlepiej pełną treść życia ludowego. Będzie ona jednym z czyn­ n i k ó w — kształtującym typ człowieka twórczego i w y z w a l a j ą c y c h instynkt t w ó r ­ czy klasy chłopskiej. Podejmiemy w nim nieugiętą w a l k ę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu kulturalnego chłopa polskiego. Pismo nasze będzie wyrazem chłopskiego kierunku kulturalnego, wymodelowanego poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektualistów. [...] Gotujemy się do nowego i osta­ tecznego ataku. Walka idzie tym razem o myśl, o treść własną, o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski. Na nim dopiero można zacząć b u d o w ę nowych kształtów polityczno-społecznych. W n i m bowiem istnieje prawda Polski Ludowej", „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. 8 Tak formułował tę myśl Wincenty Witos: „W chłopie żyje i odradza s i ę naród, z niego czerpie swoją siłę państwo, on jest czynnikiem porządku i spokoju. Najwięcej daje i najmniej wymaga. Bez niego nie ma i nie może b y ć zdrowego narodu i silnego państwa", W. W i t o s , Wybór pism i mów, L w ó w 1939, s. 213. » S. J u c h t a , Kultura wsi drogą do wielkości narodu, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 11. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 4: „Do realizacji postawionych sobie celów Instytut dążyć miał n a s t ę p u j ą c y m i 1 0 �16 WANDA PAPROCKA Ponownie powraca w szeregu rozważaniach troska, która niepokoiła od ponad wieku wiele umysłów i stymulowała określone działania, tro­ ska o n a r o d o w y c h a r a k t e r kultury o przeciwstawienie sią obcym wpływom określanym w różnych okresach jako kosmopolityczne, internacjonalne, a nawet urbanistyczno-industrialne . Dążenie do ratowania ocalałych od zniszczeń wojennych zasobów kultury narodowej, w tym także ludowej, skłaniało nieraz do wystąpień dramatycznych, ale i pełnych idealistycznej wiary w możliwości zacho­ wania tych elementów kultury, których zanik był procesem nieodwra­ calnym i rozpoczął się już znacznie wcześniej . u 12 drogami: 1. Przez wszczęcie prac badawczo-naukowych nad kulturą ludową, 2. Przez rozwinięcie konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwsza dzie­ dzina obejmie następujące najważniejsze działy pracy: a) gromadzenie materiałów do badań nad kulturą ludową, b) opracowanie naukowe zgromadzonych materia­ łów, c) wszczęcie akcji wydawnictw naukowych o kulturze ludowej, d) rozpra­ cowanie koncepcji nowoczesnej kultury ludowej w oparciu o obecną strukturę społeczno-gospodarczą wsi. [...] Drugi odcinek działalności Ludowego Instytutu Kultury obejmie praktyczne akcje kulturalno-oświatowe, a m. in. 1. A k c j ę wy­ dawniczą: czasopisma, utwory literackie, muzyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 2. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej, mu­ zyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 3. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej pod n a z w ą «Wieś Tworząca*; 4. Organizowanie u n i ­ w e r s y t e t ó w ludowych, d o m ó w kultury i świetlic; 5. Rozbudowa twórczości w dzie­ dzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i w y t w ó r ­ ców, organizowanie kursów i wzorcowni itp.; 6. Zakładanie bibliotek; 7. Szkolenie przodowników i działaczy kulturalno-oświatowych; 8. Organizowanie imprez arty­ stycznych; 9. Opieka dla studiującej młodzieży chłopskiej. Ponadto przeprowadzenie wielu innych akcji i prac zmierzających do wszech­ stronnego rozwoju kultury ludowej. Na tej drodze będzie dążyć Instytut do osiągnięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopu p e ł ­ nego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury. W działalności swej Instytut nawiąże najściślejszą współpracę ze wszystkimi twórcami i dzia­ łaczami kulturalnymi wsi lub ze w s i ą związanymi", t a m ż e , s. 5. „Nie w d o r ó w n y w a n i u internacjonalnej kulturze tkwi sens historii — lecz w tym, co dany naród nowego i odrębnego dokłada do niej. Swoistości regionalne składają się tak na obraz całego narodu, jak indywidualność kultur poszczegól­ nych narodów składa się na wielką syntezę ludzkości", J u с h t a, op. cit., s. 12. M. C z c i b o r - C h o l e w a pisze: „Czas jeszcze do podtrzymania, utrwale­ nia, gdzieniegdzie do sumiennego odtworzenia swoistej kultury. Wspólnymi dąże­ niami prowadźmy dalej dzieło naszych ojców ku świetlanej przyszłości narodu. Z gruzów i zgliszcz, krwi, trudów i poświęcenia wyrosła Polska. Trzeba teraz wszelkimi siłami i na każdym polu umacniać jej patriotyzm. Ten patriotyzm, dla którego ginęły tysiące bohaterów. Umacniajmy w i ę c kulturę regionalną wsi pol­ skiej, która jest p e w n ą drogą do silnego związania z polskością. Nauczmy się żyć tak, jak żyli nasi ojcowie. Urządźmy sobie nowe życie przy starej tradycji. Szanujmy strój ludowy, nie gardźmy starym rzeźbionym czy malowanym sprzę­ tem domowym, wchłaniajmy w siebie melodie ludowej muzyki oraz słowa pieśni prostej chwytającej za serce, pielęgnujmy stary nasz styl"; Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946; por. B r z e c h w a - B e r n a ś , Na marginesie zagadnień kul1 1 1 2 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 11 Bardziej realistyczne spojrzenie na kulturę ludową kazało szukać innych sposobów, które pozwoliłyby zachować te nieprzemijające war­ tości duchowe i materialne społeczności chłopskiej. „[...] unowocześnienie wsi nie powinno dopuścić do zatarcia ś w i a d e c t w tej odwiecznej walki w y z w o l e ń c z e j ducha chłopskiego, musi je odnowić i podkreślić jej znaczenie. W tym celu należy stworzyć Muzeum Kultury Chłopskiej, w k t ó ­ rym skupione zostaną wszystkie pomniki stwierdzające prężność i w y d a j n o ś ć energii duchowej zespołów wiejskich we wszystkich dziedzinach ich ż y c i a " . w Ten stosunek do wsi wolny był jeszcze od tendencji, które w latach następnych coraz silniej ujawniały się w podejściu do środowiska wiej­ skiego, eksponujących z r ó ż n i c o w a n i e jego pod względem gospo­ darczym, społecznym i kulturowym. Ten proces dezintegracji prowa­ dzący często do antagonistycznych układów społecznych wywoływał nie tylko negatywne skutki gospodarczo-społeczne, ale i kulturowe. Zna­ lazły one odbicie również w podejściu do dziedzictwa kulturowego o g r a n i c z a j ą c pojęcie tradycji ludowej do tych treści, które były odbiciem walki klasowej na wsi, które zawierały idee postępowe i re­ wolucyjne. Narzucając takie kryteria wyboru zawężano się tylko do tradycji części ludności chłopskiej — małorolnych i proletariatu wiej­ skiego. Przeciwstawiając się takiemu spojrzeniu na kulturę wsi K. Maj pisał: „Ruch młodzieży wiejskiej to ruch, który ma za sobą 40 lat istnienia. Jego to dorobkiem nowy pogląd na kulturę polską, pogląd, że kulturę polską trzeba przewartościować, trzeba usunąć wszystkie przerosty, trzeba odrodzoną kulturę narodową oprzeć o te wartości nieprzemijające, jakie posiada środowisko chłop­ skie, środowisko wiejskie. Te rzeczy już przed w o j n ą zostały podniesione do za­ sady ideologii programowej ruchu nie tylko chłopskiego, ale i społecznego, i k u l ­ turalnego istniejącego w innych środowiskach społecznych. Między innymi w śro­ dowisku robotniczo-socjalistycznym. Jeżeli dziś zajrzymy do pism, to zobaczymy w y w i ą z a n i e się nowego sporu 0 kulturę ludową, o chłopa. Nie wiem w imię czego idzie się do środowiska chłopskiego i powiada się, że jest ono ze względu na swoją kulturę podzielone na chłopów zamożnych i biedaków. C i pierwsi stoją na gruncie kultury ludowej, a. biedacy podpisują się pod ewangielią ruchu robotniczego" Stosunek do kultury i tradycji ludowej staje się przedmiotem coraz ostrzejszych polemik i dyskusji. Są one wyrazem wyraźnie zarysowują­ cej się l i n i i p o d z i a ł u pomiędzy prezentowanymi na łamach wy­ chodzących bezpośrednio po wojnie czasopism i periodyków stanowiska­ mi nawiązującymi do poglądów przedstawicieli ruchu ludowego w okre­ sie międzywojennym , w tym przede wszystkim do teorii agraryzmu 15 tury ludowej, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10; J . S t e l m a s z c z y k , „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 22. F . S a r n e k, Muzeum Kultury Chłopskiej, „Wici", nr 8: 1946. Wspólne są nasze idee, wspólna jest nasza walka, „Wici", nr 2: 1946. M. in. „Wici" ukazujące się do 1948 г., „Wieś Tworząca" do 1946 г., „Wieś 1 Państwo" do 1947 г., „Chłopi i Państwo" do 1949 r. M 14 1 5 J — Etnografia Polska, XXVH/2 �18 WANDA PAPROCKA i ideologii propagowanej przez uniwersytety ludowe, a oficjalnie gło­ szonymi zasadami socjalistycznej przebudowy wsi postulującymi wpro­ wadzenie gospodarki kolektywnej, walkę z elementami kapitalistycznymi na wsi, laicyzację życia społecznego, obrzędowości itp. W podejściu do kultury ludowej wsi oba te stanowiska znalazły wyraźne odbicie. Pierw­ sze z nich uznawały j e d n o ś ć k u l t u r y l u d o w e j niezależnie od stratyfikacji społecznej. Dążyły do rozwoju procesu samowiedzy i świadomości społeczno-grupowej, do wychowania chłopa poprzez war­ tościowe treści kultury ludowej. W myśl tych idei na pojęcie tradycji ludowej składały się te dziedziny kultury materialnej, społecznej i du­ chowej, które podlegając ocenie i akceptacji przez samo środowisko, tworzyły określoną wewnętrzną organizację zespołów treści kulturowych. Te wartościowane treści winny wejść do kultury narodowej jako dzie­ dzictwo klasy chłopskiej, która zyskała właściwą pozycję w wyniku do­ konanej rewolucji społecznej . Drugie stanowisko eksponujące jed­ n o ś ć k u l t u r y mas p r a c u j ą c y c h miast i wsi uwzględniało część dorobku kultury wsi związanego przede wszystkim z walką kla­ sową. Postulowano jedność kultury narodowej poprzez niwelacje różnic poszczególnych klas w procesie tworzenia społeczeństwa bezklasowego. W jednym z artykułów poświęconych temu zagadnieniu czytamy: 16 „Dla nas naród to związek mas pracujących. Dla nas naród to nie tylko wspólnota językowa, ale wspólnota przede wszystkim kulturowa. Nie elita stanowi i decyduje o narodzie, ale w państwie demokracji ludowej decydują o nim pra­ cujące masy. Nie chcemy dlatego tworzyć jakiejś o d r ę b n e j kultury lu­ dowej [podkr. — W.P.]. Nie chcemy podtrzymywać zaraniarskiego hasła «sami sobie». Chcemy w i e ś dźwigać nie tylko w ł a s n y m i siłami, ale i siłami miasta tak, jak w miarę sił podejmujemy się pomagać w rozwoju miast. Chcemy w tym działaniu powyrzucać wszelkie szufladki kulturalne i przegródki społeczne, tak jak wszystkie warstwy społeczne tworzyć powinny jednolity naród. {...] W takim społeczeństwie nie ma klasy chłopskiej, robotniczej i innych, i nie ma między nimi walki, zgrzytów, wrogich interesów. Ludzie zamieszkujący wsie i miasta tworzą zgodny zespół. To jest istotnie społeczeństwo bezklasowe. Zgadzamy się w tej sprawie z marksistami" 1 6 Por. F . B u j a k , Kilka uwag o zamiłowaniu do tradycji ludowej i jej za­ bytków, „Wieś i Państwo", nr 5: 1946; K . M a j , Sprawa kultury ludowej, „Chło­ pi i Państwo", nr 20: 1947. D. G a ł a j , U progu nowego 25-lecia. Sprawa kultury narodowej, „Wici", nr 77: 1948; w Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW R P Wici uchwalonej w 1948 r. czytamy: „Zasadnicze zmiany, jakie zaszły w Polsce w dziedzinie ustroju politycznego, gospodarczego, dają nam podstawy do tworzenia kultury narodowej. Tworzyć się ona będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury ludowej oraz kultury miejskiej, które nie mają obciążeń ustroju opartych na wyzysku społeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robotników i związanej z nimi inteligencji. Należy zatem upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. Stawać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, za­ kładach oraz przez realizację zadań stawianych ze strony państwa", „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 22-23. 1 7 �19 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA Takie stwierdzenie było z jednej strony wyrazem oficjalnych po­ glądów i programem działania, z drugiej otwierało pole dla krytyki do­ tychczasowych postaw w stosunku do kultury wsi. W nawiązaniu do tego kierunku krytycznego analizę poglądów na kulturę ludową formuło­ wanych w okresie międzywojennym i bezpośrednio po I I wojnie świato­ wej przeprowadził A. J. Król w pracy Drogowskazy na manowcach kultury ludowej . Przeciwstawiając się zasadniczej tezie o odrębności kultury ludowej uznawał autor za błędne i wręcz szkodliwe dla rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturowego warstwy chłopskiej powoływa­ nie się na jej tradycje odkrywane bądź w słowiańskiej przeszłości, bądź związane z idealistyczną koncepcją „ducha narodu", bądź wywodzące się z poznawczych teorii Taine'a o odrębności rasowej i etnicznej ludu. W generalnej negacji tych stanowisk nie uwzględnia jednak Król całego kontekstu zjawisk kulturowych związanych z prądami społeczno-kulturamymi, jak również określonymi sytuacjami politycznymi, które składając się na aktualną rzeczywistość warunkowały w każdym okre­ sie historycznym inne podejście do tych zagadnień. Emocjonalny stosu­ nek autora do analizowanych faktów pozbawił uzyskiwane wnioski nau­ kowej obiektywności, podporządkowując je obowiązującym w tym cza­ sie sposobom widzenia spraw wsi. Autor zajmował stanowisko negatyw­ ne wobec dotychczasowego dorobku myśli chłopskiej reprezentowanej zarówno przez działające w środowisku wiejskim organizacje, jak Zwią­ zek Młodzieży Wiejskiej, uniwersytety ludowe oraz przedstawicieli inte­ ligencji związanych ze sprawami wsi. Szczególnie krytycznie oceniał działalność wybitnych reprezentantów inteligencji chłopskiej, m. in. W. Orkana, S. Pigonia, F. Bujaka, upatrując w ich twórczości naukowej i literackiej działanie na rzecz separatyzmu chłopskiego. Rozwijanie po­ czucia wartości i odrębności kultury wiejskiej przez ukazanie jej spe­ cyfiki stało w s p r z e c z n o ś c i z obowiązującym w tym okresie pro­ gramem budowy społeczeństwa bezklasowego. W prądach artystycznych czy literackich (T. Chałubiński, S. Witkiewicz, W. Tetmajer i in.) wią­ żących kulturę ludową z kulturą narodową widział Król wyłącznie pro­ test przeciwko kapitalizmowi i cywilizacji przemysłowej, inteligencki paternalizm w stosunku do wsi, a nawet elementy pewnej ekspiacji w geście — jak określał — „kajającego się szlachcica". Przyjmując obowiązujący w tym czasie punkt widzenia nie do­ strzegał związku tych poglądów z dorobkiem myśli społecznej okresów wcześniejszych ani wpływu, posiadających szeroki zasięg europejski, prądów artystyczno-estetycznych epoki neoromantyzmu. Przeciwstawiając uniwersytety ludowe szkołom rolniczym i gimna­ zjom chłopskim te ostatnie określał jako „dobrodziejstwo dla wsi". Na­ tomiast w „wytworach samej wsi", jak nazywał koła młodzieży, uni­ wersytety i teatry ludowe, widział „pierwsze samorodne instytucje, jakie 18 1 8 J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. �20 WANDA P A P R O C K A zluzowały karczmę, targowisko i kościół w ich od średniowiecza utrwa­ lonych funkcjach kulturalnych" . Przeciwstawiał się agraryzmowi, który w budowie nowego ustroju społeczno-gospodarczego propagował zachowawczy w ocenie Króla, ufor­ mowany przez przeszłe stulecia system oparty na rodzinie, traktujący wszelką inną rzeczywistość społeczną jako pochodną od niej lub z niej się składającą. W rodzinie i jej związku z gospodarstwem indywidual­ nym dostrzegał wszelkie formy zależności i wewnętrznej struktury przed­ siębiorstwa kapitalistycznego. Pozostawienie rodziny i samodzielnego go­ spodarstwa wiejskiego w ich dotychczasowych funkcjach uniemożliwiło zdaniem Króla przebudowę struktury i postępowy rozwój wsi. Można stwierdzić w odniesieniu do tej pracy, że pewna j e d n o ­ s t r o n n o ś ć w ocenie dorobku myśli społecznej poświęconej zagad­ nieniom wsi spowodowała, iż interpretacja szeregu faktów przedstawio­ nych przez autora, charakteryzujących warunki rozwoju środowiska wiejskiego, pozbawiona została właściwego naukowym opracowaniom, obiektywizmu. Idea budowania wspólnej kultury obejmującej, jak określano, „masy pracujące miast i wsi" znalazła swój wyraz w ocenie dziedzictwa kul­ turowego środowiska wiejskiego. Przeciwstawiając się separatyzmowi kulturowemu wsi odrzucano lub pomijano te treści, które świadczyły o jej odrębności kulturowej i które ze względu na ścisły związek ze specyficznymi warunkami życia i pracy na roli nie mogły tworzyć spój­ nej całości z kulturą miejską i robotniczą. Rygory realizowanego pro­ gramu gospodarczo-społecznej przebudowy wsi n i e p o z w a l a ł y '> sięgać do tradycji zawartej w kulturze społecznej czy duchowej, ogra- • niczając zainteresowania naukowe i popularyzatorskie przede wszystkim \ do kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru muzycznego i tanecz- \ negó. \ Poglądy na kulturę ludową, na zagadnienia tradycji ludowej znalazły j odbicie w programach i działalności powstających w tym czasie insty- ) tucji. W 1946 r. powołany został do życia Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w dalszych latach przekształcony w Państwowy Instytut Sztuki, a następnie Instytut Sztuki PAN. Utworzenie tej placówki, jak stwierdzono w artykule programowym, wynikało zarówno \ 19 „z roli, jaką sztuka ludowa może i winna odgrywać w formowaniu się nowej naszej sztuki ogólnonarodowej — jak też z konieczności zachowania dla potom­ ności ginącej w naszych oczach odrębnej kultury ludowej. {...] To bowiem, co o sztuce ludowej pisali etnografowie, jest tylko cennym materiałem do określenia w a r u n k ó w , wśród których ona powstała i b y t o w a ł a " . 20 Na łamach powołanego przez Instytut w 1947 r. wydawnictwa „Pol­ ska Sztuka Ludowa" szczególnie w pierwszych latach powojennych pre" T a m ż e , s. 142. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 60-61. 20 Instytutu Badania Sztuki �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 21 zentowane były poglądy na rolę i znaczenie kultury ludowej w nowej polskiej rzeczywistości. Można wyraźnie prześledzić na podstawie uka­ zujących się w kolejnych latach artykułach z m i a n y w sposobie okre­ ślania z a k r e s u i t r e ś c i tych pojęć. Stosunek do kultury ludowej był odbiciem poglądów na całość zagadnień kultury i realizowanej w tym zakresie polityki państwa. Już w pierwszym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" prezentowane są stanowiska bliskie poglądom wyrażanym w publicystyce tego okresu, a równocześnie często nawiązującym do formułowanych już dawniej koncepcji oceniających wartości, jakie do kultury narodowej wnosiła kultura ludowa. S. Dybowski stwierdza w swej wypowiedzi, która stanowi motto dla nowego wydawnictwa, że „wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i wejść do kultury narodowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i żywszych rumieńców polskości — wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbudzimy w innych szacunek dla narodu polskiego" . To stwierdzenie określa podstawowy kierunek w podejściu do trady­ cyjnych treści zawartych przede wszystkim w sztuce ludowej i folklorze. W myśl tych poglądów tradycja ludowa p r z e s t a j ą c być orężem w walce o równouprawnienie społeczne warstwy chłopskiej, dowodem i reprezentantem jej wartości winna s t a ć s i ę tworzywem, źródłem inspiracji w budowaniu nowej kultury „socjalistycznej w treści, naro­ dowej w formie". W następnych latach ten stosunek do twórczości lu­ dowej staje się p r o g r a m e m działania i zasadą oceny jej wartości. Zaostrzone przy tym zostają kryteria określające wartość poszczególnych jej dziedzin w zależności od k l a s o w e g o charakteru ich twórców i nosicieli. Festiwal Sztuki Ludowej zorganizowany w 1949 r. staje się forum dla przedstawienia tych poglądów. W kulturze chłopskiej poza głęboko narodowym charakterem widziano przede wszystkim n u r t s p o ł e c z n y . Uznając klasowy charakter sztuki ludowej, który po­ wstał i ukształtował się jako antyteza szlacheckiej i dworskiej kultury, sięgając swymi korzeniami okresu pańszczyźnianego, za tradycyjne uzna­ no te treści, które w tej lub innej postaci były odpowiednikami prze­ mian społecznych lub wręcz buntów czy rewolucji chłopskich. Postę­ pujące w miarę rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi zróżnico­ wanie gospodarczo-społeczne ludności powodowało, w myśl tych poglą­ dów, o d e r w a n i e kultury chłopskiej od podłoża klasowego wsi pań­ szczyźnianej czy biedniackiej i tworzenie się bogatej w swej formie ze­ wnętrznej obrzędowości, obyczajowości i sztuki reprezentatywnej dla jej zamożnej części ^ Tę tradycję związaną z określoną formacją spo­ łeczną należało odrzucić jako obcą klasowo. 21 2 1 „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. W. S о к o r s к i, O właściwy stosunek do sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 5: 1949, s. 131-134. W rozwinięciu i uzasadnieniu tych poglądów autor pisze: „Nurt ten, tracąc coraz bardziej kontakt z realnym ż y c i e m olbrzymiej w i ę 2 2 �22 WANDA P A P R O C K A Szczególnie ważne znaczenie w kształtowaniu się stosunku do tra­ dycji ludowej miało nowe rozumienie pojęcia „ludowość". Analizując za uczonymi radzieckimi na przykładzie sztuki ludowej zakres tego okre­ ślenia odnoszono je w formacjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych do treści o c h a r a k t e r z e k l a s o w y m , a sztukę lu­ dową do wytwórczości artystycznej warstw ekonomicznie i społecznie uciśnionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obejmowała nie tylko doro­ bek artystyczny wsi, ale również uboższego mieszczaństwa, prowincjo­ nalnego rzemiosła i ludności robotniczej. W społeczeństwie nieantagonistycznym, w którym w myśl tych stwierdzeń pojęcie lud pokrywa się г narodem, przez ludowość należało rozumieć przede wszystkim p os t ę p o w e i s o c j a l i s t y c z n e treści zawarte w dziedzictwie kul­ turowym przeszłości. W tym rozumieniu sztuka ludowa była „twórczo­ ścią artystyczną wyrażającą postępowe dążenia, myśli i uczucia mas ludowych" . Poglądy te znajdują odbicie w formułowanych w latach pięćdziesią­ tych z a ł o ż e n i a c h t e o r e t y c z n y c h badań nad sztuką ludową i folklorem w Polsce oraz w programach poszukiwań terenowych . W tym okresie obserwuje się zarówno odkrywanie w kulturze ludowej 23 24 kszości wsi, ulegał charakterystycznej deformacji poprzez w c h ł a n i a n i e e l e m e n t ó w kultury drobnomieszczańskiej, rozkładowej kultury kapitalistycznego świata". O ro­ li, jaką spełniać ma kultura ludowa, pisze następująco: „problem stoi w pła­ szczyźnie wydobycia z kultury ludowej ż y w e g o nurtu zarówno w treści, jak i for­ mie, żywego nurtu przewartościowującego się co dzień i co godzina w t w ó r c z y m marszu wsi polskiej do socjalizmu. S i ę g a m y w kulturze ludowej po te bezcenne skarby, które były wyrazem jej społecznej odrębności i społecznego protestu w stosunku do kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej i chcemy wtopić ten ż y w y potężny nurt mas ludowych w n o w ą narodową kulturę epoki socjalizmu, kulturę której drogę w przeszłości otworzyła walka i z w y c i ę s t w o klasy robotni­ czej. Odrzucamy fałszywą stylizację, głosimy natomiast ś w i a d o m e kształtowanie w treści i formie tworzywa sztuki ludowej. Odrzucamy sprowadzanie sztuki l u ­ dowej do formalistycznej obrzędowości i mechanicznego przenoszenia jej w z o r ó w na obce jej tła, zarówno w treści, jak i w formie. Natomiast głosimy hasło czer­ pania przez twórców, pisarzy, kompozytorów pełnymi garściami z jej bogactw, celem przetopienia jej treściowego i formalnego układu w nowe codzienne two­ rzywo dnia dzisiejszego". 2 8 G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", nr 3: 1951, s. 82-97. P o w o ł u j ą się na poglądy G . Niedosziwina w swoich artykułach m. in. R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 65 п., i A. J a c k o w s k i , Problem folkloru i ludowości w sztuce, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1953, s. 166-209; por. też Od redakcji, tamże, nr 1: 1950, s. 5-6; E . F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, tamże, nr 5: 1951, s. 363-382; W. S o k o r s k i , tamże, nr 1: 1952, s. 144-156; S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, Fragment referatu wygłoszo­ nego na I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 67-72. 2 4 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 23 tych treści, które uznane zostają za tradycyjne ze względu na swój kla­ sowy charakter ukształtowany przez określone warunki historyczne w poprzednich formacjach społecznych, jak również współcześnie two­ rzonych odpowiadających nowej socjalistycznej rzeczywistości . 25 es Przedstawia tak sformułowany program badań A. Jackowski w artykule Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem: „Byłoby błędem niewybaczalnym, g d y b y ś m y powodowani chęcią odtworzenia tego, co było przed stu laty, tracili z oczu nowe formy po­ wstające obecnie. Dotyczy to prac szczególnie w zakresie zbierania folkloru, gdzie szukając za wszelką cenę tego, co ginie, co obumiera, łatwo traci się z oczu nowy folklor, który dopiero kiełkuje. [...] Nowy folklor wyraża bowiem n o w ą świadomość naszej wsi, wyraża procesy zachodzące w niej przemiany. Nowy folklor jest przy tym potężną siłą aktywną, siłą przyśpieszającą te procesy. '[...] Przestawienie się na problemowe widzenie pracy połączone jest z uaktywnieniem się samej postawy badacza. Coraz rzadziej spotykamy się ze zjawiskiem takim jak p s e u d o b e z stronny «obiektywizm» [podkr. — W.P.] polegający na tym, że notuje się wszystko — uważając, że folklor jest twórczością ludu pojmowanego jako coś jednolitego. Oczywiście taka postawa prowadzi niechybnie na manowce i zacie­ rając różnice klasowe zaciera podstawowe zagadnienie dla rozwoju naszej wsi. Postawa taka prowadzi do przyznania jednakowej wartości zarówno głęboko ideo­ logicznym wysoce artystycznym okazom twórczości naszego ludu, co i pieśniom, w których dźwięczy dawna ideologia dworów czy mentalności k u ł a k a [podkr. — W.P.]. W rezultacie otrzymujemy fałszywy, zakłamany obraz naszego ludu, stłoczenie się na reakcyjne pozycje w folklorystyce. [...] Wieś szczególnie obecnie w okresie narastających przeciwieństw klasowych stanowi niewątpliwie dynamiczne zjawisko, w którym wyraźnie o b s e r w o w a ć można walkę między elementami kułackimi a biedniackimi czy średniakiem. W tym procesie zachodzących przemian, w tej codziennej walce o duszę średniaka, o so­ cjalistyczną świadomość wsi, sztuka ludowa, a zwłaszcza folklor, odgrywają r ó w ­ nież rolę. Pieśń ludowa może pełnić rolę czynnika hamującego pewne procesy lub rozwijającego go. Pieśń ludowa, zwłaszcza ta aktualna, przyśpiewkowa, przeważ­ nie układana na nutę krakowiaka agituje i mobilizuje nie mniej niż prasa czy «muzyka i aktualnosci». [...] Jasnym się staje, że w stosunku do takiego skompli­ kowanego zjawiska pełnego w e w n ę t r z n y c h napięć i sprzeczności nie można pod­ chodzić «obiektywnie». Nie ma zresztą «obiektywnego zbieractwa*. Każde zbiera­ nie jest zarazem procesem selekcji. [...] Postawmy sprawę jasno. Nie m o ż e m y ogra­ niczać się jedynie do postaw biernych obserwatorów. Jeśli nie chcemy wlec się w ogonie przemian, jeśli chcemy nie tylko iść noga w nogę ze wsią, ale pomagać jej w rozwoju, aktywnie przyśpieszać zachodzące zmiany — ograniczać się do po­ staw biernych obserwatorów. Od charakteru zebranego materiału i naszej umie­ jętności spopularyzowania najcenniejszych osiągnięć za pomocą radia, prasy, wy­ dawnictwa, bezpośrednio w terenie przez «podrzucanie» najciekawszych pieśni zespołom ś w i e t l i c o w y m i szkolnym zależeć będzie w znacznym stopniu efekt na­ szej pracy. Dlatego należy podkreślić szczególnie metody pracy olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru, która pod przewodnictwem dr W. Gębika znajduje różne formy wiązania swej pracy z terenem organizując spotkania połączone z prelekcjami ilustrowanymi tekstami i pieśniami ludowymi, prowadzi wspólną akcję razem z Towarzystwem Wiedzy Powszechnej itp. Osiągnięcia, które ekipa notuje na tym trudnym terenie, są zasługą tych wszystkich pracowników terenowych, któ­ rzy nie boją się b y ć agitatorami, propagatorami prawdziwego patriotyzmu i po­ stępu społecznego. „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1952, s. 124. �2i WANDA P A P R O C K A W procesie kształtowania wzoru kultury narodowej te określone z a s a d a m i i d e o l o g i c z n y m i treści tradycyjne miały służyć jego wzbogaceniu i nadać mu określony charakter. Zgodnie z założeniami socrealizmu zawarte w sztuce ludowej i folklorze elementy tradycyjne ulec winny „przekuciu" na wspólne masowe wartości kulturowe i w tej nowej formie dotrzeć do odbiorców, w tym także i społeczności wiej­ skiej . Poglądy te były referowane i stawały się przedmiotem dyskusji zarówno na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r . , jak i na konfe­ rencjach poświęconych zagadnieniom sztuki oraz naradach i spotkaniach twórców ludowych organizowanych wspólnie z placówkami naukowy­ mi . Dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu powoływane były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego, CPLiA . Okres metodologicznego n a c i s k u wywarł również wpływ na kie­ runek /badań prowadzonych w ramach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i katedr etnograficznych oraz powołanego działu etnografii w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Nie rozwijając szeroko opracowanej w wielu publikacjach oceny powojennej historii etno­ grafii należy jedynie stwierdzić, że od pierwszej konferencji zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 r. kierunek badań etnograficznych podporządkowany został ogólnym tendencjom metodolo­ gicznym. Konsekwencją tego stanu rzeczy było podejmowanie prac nad tradycyjną kulturą ludu pracującego, uwzględnienia w badaniach kul­ tury wsi jej zróżnicowań klasowych, poszukiwanie w kulturze ludowej w jej klasowych treściach wartości, które winny wzbogacić kulturę na­ rodową. W realizacji tych kierunków badań jak i towarzyszącym im „roz­ liczeniom z przeszłością" placówki te nie reprezentowały tak r a d y26 27 28 29 30 2 8 Frankowski, op. cit; R. R e i n f u s s , Aktualne zagadnienia ludowej plastyki, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 89-94; K . P i e t k i e w i c z , Spo­ łeczna rola artysty ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 68-76; K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludowej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. K . P i w o c k i , Głos w dyskusji na temat problematyki w obradach I Kon­ gresu Nauki Polskiej, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367-368. Rezolucje I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad sztuką, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I - I X ; Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej, tamże, nr 1: 1952. W. T e l a k o w s k a , Próby włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1953, s. 135-137. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 19-56; Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnogra­ ficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 19-58; J . B u r s z t a , B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Polska etnografia (etno­ logia) po II wojnie, „Lud", t. 66: 1982, s. 3-18. 2 7 28 2 9 8 0 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 26 k a l n e g o p r o g r a m u , jak miało to miejsce w dziedzinie sztuki ludowej i folkloru. Szeroki zakres problematyki badawczej wyznaczała do pewnego stopnia nadal tradycja dawnych prac etnograficznych. Rów­ nocześnie zapotrzebowanie na wyniki badań określonych działów, priory­ tetowe ich znaczenie w tworzeniu kultury narodowej dawało większe możliwości rozwoju niektórym z nich. W konsekwencji prowadziło to do rozparcelowania zakresu tematycznego etnografii między inne współ­ działające z nią dyscypliny. Jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa: „Pod­ stawą otrzymania właściwego miejsca w nowej strukturze organizacyjnej był stopień przebudowy ideologicznej w obrębie zainteresowanej dyscy­ pliny. Mierzyło się go m. in. miarą krytycyzmu w stosunku do wcze­ śniejszych prac" . Okres następny po 1956 r. przynosi nowe s z e r s z e spojrzenie na zagadnienie kultury ludowej. Odchodząc od poszukiwań treści klaso­ wych wspólnych kulturze całego ludu pracującego zaczęto traktować ją jako kulturę o k r e ś l o n e j grupy społecznej stanowiącą integralną całość historycznie uwarunkowaną, którą należy badać w określonych granicach przestrzeni i czasu. Spojrzenie na wieś jako na spójny s y s t e m społeczno-gospodarczy i kulturowy pozwalało widzieć jej od­ rębność kulturową, szukać historyczno-genetycznych przyczyn tego zja­ wiska, jak i śledzić proces zmian, jakim ona podlegała w poszczególnych okresach. To dążenie do wykrycia i zbadania specyficznych cech kultu­ rowych wsi w ich zróżnicowaniu przestrzennym stymulowało zaintere­ sowanie kulturą ludową różnych regionów i próby budowania na pod­ stawie zgromadzonych materiałów modelu kultury tradycyjnej. To h i storyczno-genetyczne podejście do zjawisk kulturowych występuje rów­ nież (lub wraca ponownie) w analizie poszczególnych dziedzin kultury ludowej (m. in. również w sztuce ludowej i folklorze). Nawrót do zainteresowań przeszłością jako p o d ł o ż e m histo­ r y c z n y m współczesności, do rozważań nad historyczną trwałością elementów kulturowych, sposobów ich przekazywania i mechanizmów funkcjonowania wyznaczał w dużym stopniu kierunek prowadzonych w następnych latach prac etnograficznych i stanowił pole do rozważań teoretycznych dotyczących prawidłowości procesów przemian gospodar­ czo-społecznych i z nimi związanych wzorów zachowań. W etnografii polskiej problem tradycji stał się szczególnie ważny z chwilą rozpoczęcia studiów nad z m i a n ą k u l t u r o w ą . Podej­ mowane prace nie ograniczały się już jedynie do opisu inwentarza kul­ turowego badanych wsi w określonym momencie historycznym, ale po­ dejmowały próbę wyjaśnienia przyczyn sprawczych zachodzących prze­ mian. Na gruncie tych badań stała się aktualna potrzeba wyróżnienia i określenia tych treści kulturowych, które uznawano za tradycyjS1 3 1 K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy..., s. 42. �:26 WANDA P A P R O C K A л e, jak i treści a k t u a l n i e t w o r z o n y c h i współcześnie obiek­ tywizujących się na gruncie danej kultury. Z tymi dwoma pozornie prze­ ciwstawnymi sobie pojęciami tradycji i innowacji czy tradycji i nowo­ czesności wiązało się zagadnienie ciągłości kulturowej. W opracowaniach monograficznych poświęconych przeobrażeniom kulturowo-społecznym wsi występowały dwa rodzaje prac. Liczniejszą grupę stanowiły te, któ­ re były próbą weryfikacji ogólnie znanych prawidłowości historycz­ nych. Potwierdzały one z jednej strony bezpośrednie zależności proce­ sów przemian kulturowych od czynników zewnętrznych, stopnia rozwo­ ju społeczno-ekonomicznego, od zmian warunków bytowych, organizacji produkcji i in., z drugiej zaś od występujących w ramach wyodrębnio­ nej jednostki badawczej — społeczności określonego terytorium — współzależności strukturalno-funkcjonalnych. Równocześnie pokazywały złożony charakter tych procesów, nierównomierne tempo zmian różnych dziedzin kultury, różnicujących się przestrzeni. Druga grupa prac, mniej liczna, koncentrowała uwagę badaczy na samym mechanizmie przejmowania lub odrzucania innowacji. W pierwszej grupie szczególne zastosowanie znalazła rozwinięta przez K. Dobrowolskiego teoria podłoża historycznego, a podstawę w bada­ niach empirycznych — jego model kultury tradycyjnej . Na podstawie teorii podłoża historycznego Dobrowolski konsekwentnie formułował de­ finicję tradycji w sposób bardzo szeroki jako wszelką spuściznę, którą ustępujące generacje przekazują pokoleniom wchodzącym w życie . To stwierdzenie nawiązujące do p r z e d m i o t o w e g o rozumienia tra­ dycji było punktem wyjścia do rozważań nad kulturą tradycyjną wsi we wspomnianych badaniach monograficznych, jakkolwiek większość badaczy nie precyzowała podstawowej kategorii „tradycji" przy posługi­ waniu się terminami „kultura tradycyjna", „społeczność tradycyjna". Określano je poprzez wyznaczanie zespołu cech charakteryzujących spo­ łeczność wiejską w danym okresie , jak i poprzez wykrywanie tych zjawisk, które były zakorzenione w kulturze badanej społeczności i sta­ nowiły stały trzon kultury zastanej. Tak określonej tradycji przeciw­ stawiano aktualnie tworzone i obowiązujące nowe treści i zachowania społeczne traktując je jako innowacje na gruncie danej kultury. зг 3S 34 8 ! K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego za­ rysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z płd. Małopolski, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 19-53; t e n ż e , Studia nad życiem społecznym i kul­ turą, Wrocław 1966. D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem..., s. 81-82. J. T u r o w s k i , Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej w Polsce, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 4: 1966, s. 17-40; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Przemiany więzi w społeczności lokalnej, t a m ż e , s. 41-51; A. K u ­ t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wrocław 1968; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura naro­ dowa, Warszawa 1974. 5 3 , 4 �T R A D Y C J A LUDOWA A K U L T U R A NARODOWA 27 Pomimo że rozważaniom nad kulturą tradycyjną nie towarzyszyła refleksja teoretyczna nad samym pojęciem tradycji, to dokonana analiza najbardziej istotnych cech, właściwości i funkcji zbliżała do odkrycia pewnych elementów jej natury. Można stwierdzić, że procesy włączania przeszłości do teraźniejszości i zakres objętych tym włączaniem treści zależny jest od różnorodnych warunków i sytuacji społeczno-kulturo­ wych grup, które są ich twórcami i nosicielami. Wydaje się, że ten stan rzeczy utrudniał i utrudnia badaczom rozwiązanie pewnych problemów teoretycznych związanych z zagadnieniem tradycji. Ten brak teorii tra­ dycji ma również swoje źródło w nierealizowanych dotąd, a niezbędnych dla rozwiązania tego problemu badaniach interdyscyplinarnych. W chwili obecnej tematy owej teorii stają się coraz częściej w nauce ziemią ni­ czyją . Szczególnie brak ten odczuwany jest w antropologii społecznej, kulturowej, etnologii, a więc w tych dyscyplinach, w których pojęcie t r a d y c y j n y jest punktem wyjścia do analizy Większości zjawisk kulturowych. Również i na gruncie innych nauk humanistycznych nara­ stała ta potrzeba zrodzona niejednokrotnie z poczucia o p o z y c y j n o ś с i pojęć tradycji i nowatorstwa, postępu i tradycji, opozycyjności wynikającej z pojmowania tradycji jako zjawiska reliktowego, statycz­ nego lub nieznanego. Dużą zasługą pracy J. Szackiego Tradycja. Przegląd problematyki, a którą autor skromnie określa jako „nieśmiałą próbę penetracji proble­ matyki tradycji, problematyki wielorakich stylów teraźniejszości z prze­ szłością", była wyczerpująca analiza dotychczasowych poglądów na treść i zakres pojęcia tradycji w historii i myśli humanistycznej X X w. Autor dokonał rzeczy bardzo ważnej z punktu widzenia postępowania badaw­ czego, przeprowadzając analizę najważniejszych kierunków w podejściu do problemów dotyczących związków teraźniejszości z przeszłością. Po­ zwoliło mu to na wyodrębnienie trzech podstawowych, komplementar­ nych w stosunku do siebie pojęć tradycji. Nie omawiając wprowadzo­ nych przez Szackiego powszechnie obecnie znanych i stosowanych przez badaczy pojęć czynnościowej, przedmiotowej i podmiotowej tradycji moż­ na jedynie stwierdzić, że stały się one punktem odniesienia do dalszych rozważań nad tradycją, do szczegółowej analizy tego pojęcia w dorobku naukowym poszczególnych dyscyplin. Dla badań etnograficznych ten typ opracowania był szczególnie cenny, odpowiadał bowiem aktualnym potrzebom badawczym. Dokonana w podejmowanych ostatnio opraco­ waniach syntetycznych analiza przemian kultury ludowej ujawniła przy próbie konstruowania modelu kultury tradycyjnej brak badań, które pozwoliłyby rozpatrywać tradycje w sferze procesów psychospołecznych i w kategorii postaw wobec przeszłości. Opierając się na dotychczaso­ wych badaniach uwzględniano w konstruowaniu tych modeli powszech3S 8 5 s. 16. J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki badawczej, Warszawa 1971, �28 WANDA P A P R O C K A nie przyjęte, określone zespoły cech charakteryzujące społeczność trady­ cyjną. P zy czym okresem, w którym żywotne były jeszcze treści uzna­ ne za tradycyjne, przyjmowano okres pouwłaszczeniowy. Wprowadzenie przez Szackiego trzech podstawowych sposobów ro­ zumienia tradycji ujawniło potrzebę pewnej refleksji w stosunku do stosowanych w etnografii polskiej pojęć i zainspirowało dalsze rozwa­ żania nad ich uściśleniem . Pomimo że słusznie podkreśla się brak całościowej teorii tradycji to wydaje się śledząc w latach ostatnich rozważania przedstawicieli róż­ nych dyscyplin humanistycznych, że można mówić o próbach formuło­ wania stwierdzeń ogólniejszych, często ze sobą zbieżnych, pozwalających na wyciągnięcie wniosków co do pewnej prawidłowości niektórych pro­ cesów dokonujących się w ramach tego zjawiska. Niewątpliwie po­ wszechnie przyjęte stanowiące podstawowy trzon każdej próby definio­ wania jest określanie tradycji jako części dziedzictwa kulturowego wy­ różnianego ha z a s a d z i e w a r t o ś c i o w a n i a , któremu towarzy­ szy świadomość p o c h o d z e n i a z p r z e s z ł o ś c i . Pewne różnice, jakie zarysowują się w zakresie tych sformułowań, odnoszą się przede wszystkim do zasad wartościowania oraz zakresów i mechanizmów se­ lekcji zjawisk i wytworów kulturowych w procesie transmisji. W badaniach literaturoznawczych poczynając od klasycznej pracy F. S. Eliota, problem rozróżnienia między dziedzictwem a tradycją jest przedmiotem wielu rozważań. W swoim słynnym eseju Eliot stwierdza, że odziedziczyć tradycji po prostu nie można; jeśli chce się ją posiąść, można to zrobić z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł histo­ ryczny, który wymaga zrozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w przeszłości, lecz i teraźniejszości. Zmysł historyczny wymaga od auto­ ra nie tylko rozumienia współczesności, ale całości literatury europej­ skiej od Homera począwszy . Wydaje się, że nawiązanie do tej myśli spotykamy w innych rozwijanych na gruncie literatury stwierdzeniach, że zmysł historyczny pozwala dzielić wytwory odziedziczone z przeszłości na zabytki kultury narodowej (wartości historyczne) i na takie prze­ kazy, które są źródłem duchowym, podnietą umysłową i moralną nowej r 36 37 3 6 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia ; Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i za- I kres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a r n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tradycja ; i przemiany, Poznań 1978, s. 51-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kul­ turowe, [w:] Přeměny ludových tradycii v sucasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; ; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, War­ szawa 1963. 4 8 7 �29 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 38 działalności, nowej twórczości (wartości aktualne) . Wartościowanie te­ go typu jest szczególnego rodzaju. Postawa wobec przeszłości określo­ na jako „zmysł historyczny" nie może mieć wyłącznie emocjonalnego charakteru, ale oparta musi być na szczególnym zasobie wiedzy, doty­ czyć więc będzie określonej części grupy społecznej czy społeczeństwa. Koncepcja ta wydaje się nawiązywać do tradycjonalno-intelektualnej doktryny kultury kształtującej w końcu XIX i początku XX w. stosunek do przeszłości. Przeciwstawiała ona życie bieżące, w którym ostawały się (często nieświadomie) elementy przeszłości — wartościom i faktom wy­ łączonym z uczestnictwa w życiu, a ocalonym z przeszłości przez wie­ dzę. Świat wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnia­ nych, jest w myśl tych poglądów istotnym skarbem dorobku kultural­ nego wieków. W innych próbach wartościowania dziedzictwa literackie­ go podkreśla się jedynie, że przetrwały próbę czasu tylko te elementy (i do tradycji można je zaliczyć), które aktywnie kształtują współczesną praktykę pisarską . Bardziej arbitralne stanowisko zajmuje w swoich rozważaniach o ro­ li tradycji w literaturze R. Zimand. Tradycja to według niego zja­ wiska kulturowe, wyróżnione przez ludzi w sytuacjach konfliktowych na podstawie hierarchii wartości. Posługując się metaforą określa tra­ dycję jako wyspy świadomości w bezrefleksyjnie płynącej rzece dzie­ dzictwa, przy czym przeszkodą tworzącą te wyspy są konflikty, któ­ rych charakter może być zarówno społeczny, ekonomiczny, jak i mieć swoje źródło w wyczerpaniu się możliwości tkwiących w jakimś typie ekspresji artystycznej. Określając tradycję w jej podmiotowym rozu­ mieniu uważa ją za określony rodzaj ludzkiej działalności, w której stroną czynną jest ten, kto aktualnie tradycje zwalcza lub podejmuje, a nie ten kto przekazuje *°. Wydaje się, że stwierdzenie Zimanda można odnieść nie tylko do tradycji rozpatrywanej na gruncie literatury, ale do szeregu innych dziedzin kultury. W analizie roli tradycji w muzyce polskiej Z. Lissa formułuje szereg bardzo ciekawych stwierdzeń, które dotyczą spraw najtrudniej­ szych w rozważaniach nad tradycją — zasad, według których wyróżnia­ my tradycję. Związane są one z pytaniem, jakiego rodzaju refleksja tworzy tradycję. Wprowadzając rozróżnienia w pojęciach kultury i tra­ dycji, tę ostatnią określa jako „wybrane elementy kultury, t j . te, które 39 41 8 8 K . G ó r s k i , Ocena kultury narodowej i zagadnienie jej ciągłości, „Kultu­ ra i Społeczeństwo", nr 4: 1968, s. 21-26. M. G ł o w i ń s k i , Poetyka Tuwima a polska tradycja literacka, Warszawa 1962, s. 9-43. R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztu­ ce, Warszawa 1967, s. 360-378. Z. L i s s a , Rola tradycji w muzyce polskiej, [w:] Tradycja i współczesność, Warszawa 1970, s. 47-86. 3 8 4 0 41 �30 WANDA P A P R O C K A w danej fazie historii zostały zaaprobowane, uznane za wartość", weszły do świadomości społecznej i wytworzyły własny stereotyp. Aprobata tych elementów może mieć dość różny charakter, może być aproba­ tą z konieczności, braku możliwości wyboru, aprobatą z pietyzmu, apro­ batą świadomą, co jest rezultatem znajomości wielorakich elementów i wyboru niektórych z nich. Wydaje się, że wymienione kryteria wy­ różniające tradycje z całości dziedzictwa kulturowego uwzględniają w szerokim zakresie różnorodne sytuacje społeczne i kulturowe kształ­ tujące określone postawy wartościujące. Nasuwa się jednak w tym przy­ padku pytanie, w jakim stopniu można traktować niektóre formy apro­ baty np. z konieczności, z braku możliwości jako świadomą refleksję w procesie transmisji dziedzictwa przeszłości. Wartościowanie jak i świadomość pochodzenia z przeszłości są rów­ nież we w s p ó ł c z e s n y c h badaniach etnograficznych podstawo­ wymi kryteriami wyróżniającymi tradycję z całości dziedzictwa społecz­ nego. W większym może jednak stopniu niż w innych naukach, w pol­ skiej literaturze etnograficznej odczuwało się brak, mimo tak powszech­ nego stosowania pojęcia tradycji i jej pochodnych (wieś tradycyjna, kultura tradycyjna), głębszej refleksji i szerszej analizy tego pojęcia. Stąd w ukazujących się obecnie artykułach omawiających to zagadnie­ nie, w których dokonywane są próby wyjaśnienia i uściślenia tych po­ jęć, występują pewne różnice. Wydaje się jednak, że są one w więk­ szym stopniu natury terminologicznej niż merytorycznej i mogą być wyjaśnione w szerszej dyskusji. J. Burszta określając tradycję jako wszelkie dziedzictwo przeszłości, materialne i niematerialne, podkreśla równocześnie znaczenie systemu wartości obowiązującego każdą grupę ludzką, etniczną, społeczeństwo, który do transmisji kulturowej włącza mechanizm selekcji. On to powoduje, że niektóre odziedziczone dobra kulturowe przestały być wartościami sensu stricto, przestały pełnić swą funkcję instrumentalną stając się reliktami czy przeżytkami lub zni­ kając całkowicie . W podjętej przez Tomickiego próbie definicji tradycji podkreśla­ ny jest szczególnie czynnik emocjonalny w procesie jej wartościowania. Można to określić jako aprobatę z pietyzmu (rola autorytetów), aproba­ tę z konieczności wobec groźby sankcji religijnych dla jednostki lub grupy dokonującej zmiany . Odniesienie pojęcia tradycji do kultury chłopskiej, w której domi­ nowały formy transmisji ustnej i pokazu, czyniło przydatnym w apa­ raturze pojęciowej dla pewnego typu analizy określenie tradycji w zna­ czeniu c z y n n o ś c i o w y m i przedmiotowym. Kierunek zainteresowań tradycją kultury chłopskiej w sensie podmiotowym dąży do wytłumaczenia istnienia struktur kulturowych o długim trwaniu. 42 4S 4 2 4 8 Burszta, Tomicki, op. cit., s. 342-344. Tradycja i jej znaczenie..., s. 49. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 31 Mając na celu ustalenie przyczyny wielowiekowej stabilności kultury chłopskiej bada mechanizmy tworzenia się wariantów tych samych treś­ ci, bez zmiany jej struktury i funkcji wytworu. Pozwala to sformuło­ wać tezę, że historia społeczności chłopskich przez długi czas (do uwłasz­ czenia) była okresem przewagi tradycji jako autorytetu określającego większość wzorów, norm i wartości obowiązujących w społeczności wiej­ skiej. Tradycja rozumiana jako p o s t a w a p r z e s z ł o ś c i jest ka­ tegorią badawczą, która ma szczególne znaczenie w analizie tych dzie­ dzin kultury, które dotyczą zachowania norm i wartości. W zastoso­ waniu do problematyki badań historycznych szczególnie przydatna w ba­ daniach świadomości klasowej i narodowej wsi. Jak słusznie jednak zastrzega B. Jaworska, dla okresów starszych dysponujących nader nikłą ilością źródeł bezpośrednich dotyczących postaw wnioskowanie siłą rzeczy musi oprzeć się na analizie p r z e d m i o t o w e j zjawisk. Upoważnia to do wniosku, że w każdym przypadku badając konkretną rzeczywistość społeczno-kulturową określonych wsi mamy do czynie­ nia tylko ze względną przewagą występowania zjawisk w jednym z trzech wyróżnionych przez Szackiego pojęć tradycji . W wielu rozważaniach dotyczących tradycji przedmiotem analizy jest sprawa p r a w d z i w o ś c i przekazywanych treści. W większości podkreśla się, że nie jest istotne dla określenia jakiegoś zespołu zjawisk, mianem tradycji czy miały one de facto miejsce w przeszłości. Ważny jest zatem nie stan faktyczny, lecz społecznie ważne domniemanie, że dane zjawisko występowało w przeszłości . W odniesieniu do historii N. Assorodobraj stwierdza, że z naszego punktu widzenia nie jest waż­ na prawdziwość faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytwo­ rach kulturowych czy wyobrażeń z nimi związanych, lecz ich organicz­ ne włączenie w całość teorii, które tworzą społeczeństwa o sobie, oraz zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji z nimi związanych . Mówiąc w swoich rozważaniach historycznych o „dowodzie z dawności". W. Kula przypisuje mu moc dowodową w społeczeństwie przez, tysiąclecia. Stwarzało to dla każdej zmiany potrzebę udowadniania, że nie jest przeszłości obca. Stąd wszystko, co nowe, stosowało mimikrę,. maskowało swą nowość . W kulturze chłopskiej, w jej specyficznym stosunku do chronologii wydarzeń do czasu linearnego, uwidacznia się to zjawisko w pojmowa­ niu przeszłości jako specyficznej wizji nie określonego „dawniej", w któ­ rym mieszały się wydarzenia rzeczywiste, legendarne i mitologiczne. u iS 46 47 4 4 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit. Z i m a n d , op. cit, s. 365-370. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. W. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 12. 4 5 4 6 4 7 �32 WANDA P A P R O C K A „Główną cechą społecznie utrwalonej wizji przeszłości — jak pisze R. To­ micki — był etiologizm, w którym właśnie przejawiał się ścisły zwią­ zek między wydarzeniami «bardzo dawno» a aktualną rzeczywistością". Podstawowym bowiem pytaniem, jakie stawiano aktualnemu porządko­ wi, było pytanie o początek jego elementów . Stopień zainteresowania przeszłością zależny był więc od tego, na ile wiedza o niej była wiedzą 0 teraźniejszości. W tym stosunku do tradycji zawiera się istotna kwestia potrze­ by rozpatrywania tradycji z punktu widzenia t e r a ź n i e j s z o ś c i 1 p r z y s z ł o ś c i . Zbliża to do odpowiedzi na pytanie, czemu służy tradycja, pytanie o kryteria selekcjonowania zjawisk. J. Szacki określa to jako władzę żywych nad umarłymi i w takim rozumieniu tradycji widzi właściwy przedmiot badań. W d y n a m i c e t r a d y c j i , w fak­ cie, że jest ona układem otwartym, że istnieje zawsze współcześnie i właśnie w syndromu odgrywa tak wielką rolę, widzą wszyscy zaj­ mujący się problemem tradycji jej,podstawową cechą. Trwałość wartości artystycznych w dorobku kulturalnym wyraża się między innymi w ich nieustannym ruchu i przemienności, co sprawia, że zachowując swoją istotę, samą zasadę trwałości — w swym życiu utajonym i w historycznych nawrotach, przybierają one postać wielora­ ką i wielokształtną niekiedy nawet trudną do rozpoznania. Zgodnie z tą myślą czynny związek z tradycją może wyrażać się nie tylko w jej akceptacji, lecz także w jej faktycznym lub pozornym zaprzeczeniu . W badaniach literackich tradycja traktowana jest jako przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a nie odwzorowana z jej daw­ nych kształtów. Nie egzystuje sama w sobie, lecz jest zsynchronizowa­ na z aktem twórczego wyboru dając łącznie strukturalną całość. Tę dynamiczną rolę tradycji w akcie tworzenia widzą badacze in­ nych dziedzin kultury. W muzyce do podstawowych cech tradycji zalicza się te, które pozwalają im współgrać z nowo powstającym aktualnym nawarstwieniem kulturowym. A więc o samym kryterium wyboru i wejściu do tradycji części dziedzictwa kulturowego decyduje współ­ czesność. Ona asymiluje ją do nowych zjawisk kulturowych, które z ko­ lei same mają szanse stać się tradycją w przyszłości. W wypowiedziach tych zawarte jest bardzo ważne stwierdzenie, że siła nowatorska, o ile nie jest faktem arbitralnym, musi tkwić immanentnie w przeszłości. Tra­ dycja dając pewne wzory, formy i treści działania na różnych odcin­ kach życia zbiorowego i jednostkowego, równocześnie zezwala na pew­ ną dowolną ich interpretację. Tradycja jest z jednej strony siłą w y z ­ naczającą z a k r e s k u l t u r o w e g o i n w e n t a r z a , z dru48 49 4 8 T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo..., s. 360. J . S t a r z y ń s k i , O nowych i trwałych wartościach sztuki polskiej ostat­ niego ćwierćwiecza, [w:] Tradycja i współczesność. O kulturze artystycznej Polski, Warszawa 1970, s. 134-150. 4 8 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 33 giej zaś siłą d y n a m i z u j ą c ą rozwój kultury. Świadomość posia­ dania tradycji normowana i ożywiona własną wizją przyszłości składa się na określoną harmonię a raczej dialektykę. Nowatorstwo i tradycja przedstawia się nie jako starcie antagonizmów zewnętrznych, ale jako istotne wewnętrzne źródło ruchu. Należy jednak pamiętać w analizie procesu tworzenia się tradycji, jak słusznie zwracają uwagę historycy, o potrzebach jej sztucznego od­ twarzania, które mogły powodować w pewnych przypadkach głębokie i względnie trwałe modyfikacje w społecznej świadomości. Mogły być one częścią wspomnianej przez Kulę „mimikry" pozwalającej uzasadniać byt określonym zjawiskom społecznym czy kulturowym. Mogą przeja­ wiać się w próbie narzucenia kontynuacji czy nawiązania do tradycji, w tym także ludowej, w formie zinstytucjonalizowanej nadając jej cha­ rakter reprezentacyjny i symboliczny. W kulturze chłopskiej proces zmiany kulturowej jest wyrazem dy­ namiki przeobrażeń samej tradycji. Jest to jednak proces bardziej zło­ żony niż u innych wspomnianych działaczy kultury. Oddziaływanie czynników egzo- i endogennych będzie nie tylko róż­ ne w każdym określonym czasie, ale różne w odniesieniu do poszcze­ gólnych tak bogatych zjawisk kulturowych, które składają się na poję­ cie kultury ludowej. Złożoność pojęcia tradycji jak i mechanizmów jej kształtowania się w procesie selekcji dziedzictwa kulturowego wsi każe dochodzić do wykrycia jej natury zarówno przez badanie tradycji lokalnej, określa­ nej jako integralna, w procesie tworzenia której sterującą rolę odgry­ wa przeszłość, jak i tradycji, którą można by określić jako świadomą, tworzonej na podstawie wykraczajcego poza społeczność lokalną systemu wartości. Posiadając szerszy niż tradycja integralna punkt odniesienia, musiała odpowiadać ona hierarchii wartości wspólnej całej warstwie chłopskiej, ujmowanej w kontekście narodu. Wymagało to włączenia w zakres tego pojęcia treści, które byłyby pomostem łączącym nie tyl­ ko przeszłość z teraźniejszością, ale i przyszłością. Każde próby usyste­ matyzowania zagadnienia tradycji są niewątpliwie dalszym krokiem w opracowaniu tego tak złożonego problemu, ale równocześnie odsła­ niają nowe pola badawcze wymagające dalszych pogłębionych studiów teoretycznych i empirycznych. » — Etnogralia Polska, X X V I I / 2 �34 WANDA P A P R O C K A Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И НАЦИОНАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА ПОСЛЕ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ Резюме В статье говорится о том, как формировалось отношение к народной традиции в период после второй мировой войны. Происходящие социальные перемены определяли новое от­ ношение к ней, отвечающее актуально возникающей системе ценностей в рамках общей программы расчета со всем культурным наследием предудущих периодов. Как оценка роли и значения народной традиции в общественной жизни и культуре, так и характер и объем содержания, заключавшегося в этом понятии, не были однородными на протяжении всего послевоенного периода. Споры за ее идейное содержание усиливались согласно наблю­ дающейся закономерности в периоды известной социальной напряженности. Это в зна­ чительной мере зависело не только от различий во взглядах на значение всего культурного наследия в общественном развитии. В первый послевоенный период взгляды на народную традицию представляли собой известное продолжение взглядов, распространяемых в меж­ дувоенный период, и программы деятельности. Этому способствовало восстановление сразу же после войны ряда крестьядских организаций и народных журналов и издательств. Пред­ ставляемые в этот период взгляды признавали единство народной культуры независимо от социальной стратификации внутри этой прослойки. Они стремились к развитию социаль­ но-группового самосознания этой прослойки и к воспитанию крестьян, опираясь на ценности народной культуры. В следующий период во взглядах на народную традицию начинает преобладать пози­ ция, выдвигающая на первый план единство культуры трудящихся городов и сел, учиты­ вающая лишь часть культурного достояния деревни —то, что связано в первую очередь с классовой борьбой. Постулировалось единство национальной культуры путем нивелиро­ вания классовых различий в процессе формирования бесклассового общества. Такая пози­ ция являлась с одной стороны выражением официальных взглядов и программ деятель­ ности, с другой же она открывала простор для критики позиций при подходе к культуре деревни, существовавших до сих пор. Идея строительства общей культуры „трудящихся городов и сел" нашла свое выражение в оценке культурного наследия сельской среды. Выс­ тупая против культурного сепаратизма деревни, отвергались и обходились те элементы, которые свидетельствовали о культурном отличии и которые в виду тесной связи с осо­ быми условиями жизни и труда в деревне не могли образовать единого целого с городской и рабочей культурой. Это сводило научные и понуляризаторские интересы прежде всего к материальной культуре, народному искусству и фольклору. Эти взгляды нашли свое отра­ жение в формировавшихся в пятидесятые годы теоретических положениях для исследований по народному искусству и фольклору в Польше, а также в программах поисков на местах. Следующий период, начиная с конца 1956 г., приносит более широкий подход к вопро­ сам о народной культуре. Отходя от поисков классового содержания, общего для культуры всех трудящихся, стали понимать ее как культуру определенной общественной группы, представляющую собой исторически создавшееся нерасторжимое целое, которое следует изучать в определенных пределах пространства и времени. Далее в статье автор рассматривает на примере этнографических исследований и других гуманитарных наук формирование взглядов на традицию, принципов и критериев о п р е д е ­ ления ценности культурного наследия, механизмов отбора культурных явлений и произ­ ведений в процессе передачи. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b548f37b1f581c89cc5e510cdabfa9d6.pdf 3cf17e554d56d0dfb447baa792444946 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1100 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1010 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 2 �P O L S K A INSTYTUT A K A D E M I A HISTORII K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXVII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1983 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Danuta Kołomańska © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo. Wroclaw Printed in Poland P L I S S N 0071-1961 Zakład Narodowy ira. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1983. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 16,80, ark. druk. 12,63, ark. AjlT. Papier druk. sat. k l . rv, 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 29 I I I 3983. Podpisano do druku 1 I X 1983. Druk ukończono w w r z e ś ­ niu 1983. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2131/83 — U-7. Cena zł 200,— 1983 �SPIS TREŚCI. ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa a kultura narodowa po I I wojnie światowej Streszczenie w j . rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w polityce kulturalnej, myśli społecznej oraz praktyce dzia­ łania w okresie Polski Ludowej Streszczenie w j . rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w latach ostatniej wojny i w okresie powojennym Streszczenie w j . rosyjskim Andrzej W o ź n i a k — Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej . Anna Z a d r o ż y ń s k a — Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej Streszczenie w j . angielskim 11 34 35 102 103 131 133 161 166 KRONIKA Na marginesie wystawy lalek — Ewa Korulska . . . . . . . . Metoda biograficzna w etnograficznych badaniach w R F N . Z prac Komisji Ludoznawczej Westfalii — Zofia Szromba-Rysowa Pożywienie jako komunikacja. Konferencja etnologiczna w Stainz, Austria, 24-30 V I I I 1980 r. — Zofia Szromba-Rysowa 167 171 174 RECENZJE I. M. Kamiński, The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, ss. 495 — Renata Hryii Vilmos Voigt, Uvod do semiotiky, Tatran, Bratislawa 1981, ss. 260. Semiotyka społeczna Vilmosa Voigta — Krzysztof Piątkowski Mifj^ narodów mira. Enciklopiedija. Izdatielstwo „Sowietskaja Enciklopiedija", t. I - I I , Moskwa 1980-1982 — Ryszard Tomicki A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part. 1, ss. 48, ilustr. — Ry­ szard Tomicki Marcin K u l a , Polonia brazylijska, Warszawa 1981, ss. 230 — Antoni Kuczyński 178 183 186 189 190 �John Picton, John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1979, ss. 208, rye. 232 w tym 28 barwnych — Irena Turnan Aagot Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, ss. 189 i ilustracje — Barbara Bazielich Nils Eliingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, wyd. Det Norské Samlaget, ss. 264 oraz ilustracje dwubarwne i kolorowe bez numeracji — Bar­ bara Bazielich Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han motte, Oslo 1981, ss. 249 i ilustra­ cje — Barbara Bazielich �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Ванда П а п р о ц к а — Народная традиция и национальная культура после второй мировой войны Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а — Социальные функции народного искусства. Народное искусство в культурной политике, общественной мысли и практике в период На­ родной Польши Резюме на русском языке Мария Б е р н а ц к а — Просвещение и социально-культурные преображения деревни в годы последней войны и послевоенный период Резюме на русском языке Анджей В о з ь н я к — Подданые и пришельцы. Из исследовний по заселению в мазовенкой крепостной деревне Анна З а д р о ж и н ь с к а — Homo faber и homo ludens. Опыт модельной трактовки культур традиционной и современной Резюме на английском языке II 34 35 102 103 131 133 151 166 ХРОНИКА В связи с выставкой кукол — Ева Корульска Биографический метод в этнографических исследованиях в ФРГ. Из трудов Народо­ ведческой комиссии Вестфалии — София Шромба-Рысова Пища как сообщение. Этнологическая конференция в Штаинц, Австрия, 24-30 VIII 1980 г. - София Шромба-Рысова 167 171 174 РЕЦЕНЗИИ Т. М. Kamiński, The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees. (Anthropological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, 495 стр. — Рената Хрынь . . . Vitaos Voigt, Úvod do semiotiky, Tatran, Братислава 1981, 260 стр. Социальная семио­ тика Вилмоса Войгта — Кшиштоф Пионтковски Мифы народов мира. Энциклопедия. Издательство „Советская Энциклопедия", т. I-II, Москва 1980-1982. - Рышард Томищи A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbol of a rite of passage, Anthro­ pological Papers of the American Museum of Natural History, vol. 57, part. 1, 48 стр. иллюстр. — Рышард Томицки Марцин Куля, Бразильская полония, Варшава 1981, 230 стр. —Антоны Кучиньски . 178 183 186 189 190 �8 John Picton and John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1979, 208 стр., 232 рис. в том числе 28 цветных —Ирена Турнау Aaget Noss, Statuane i Nordmandsolalen, Oslo 1979, стр. и иллюстрации— Барбара Базелиж Nils Eliingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, Det Norské Samlaget, 264 стр. и двухцветне и цветные ненумерованные иллюстрации —Барбара Базелих Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han m0tte, Oslo 1981, 249 стр. и иллюстрации — Барбара Базелих 193 194 196 199 �CONTENTS ARTICLES Wanda P a p r o c k a — Folk traditions and national culture after the Second World War Summary in Russian Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — The social functions of folk art. Folk art in the cultural policy, social thought and practice in Polish People Republic Summary in Russian Maria B i e r n a c k a — R u r a l education and socio-cultural transformations in Masovian countries during the last war and in the post-war period . Summary in Russian Andrzej W o ź n i a k — Serfs and „(new) comers". F r o m studies on settlement in Masovian feudal countries Anna Z a d r o ż y ń s k a — Homo faber, homo ludens. A model conception of traditional and contemporary culture Summary in English 11 34 35 102 103 131 133 151 166 CHRONICLE Notes on the Doll's exhibition — Ewa Korulska Biographic method in ethnographic studies in West Germany. F r o m the works of the Westphalia Ethnographic Commission — Zofia Szromba-Rysowa Nutrition as communication. Ethnologic Conference in Stainz, Austria, 24-30. 8. 1980 — Zofia Szromba-Rysowa 167 171 174 REVIEWS I. M . Kamiński, The state of Ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research), University of Gothenburg, Sweden 1980, p. 495 — Renata Hryń Vilmos Voigt, Ovod do semiotiky, „Tatran", Bratislava 1981, p. 260. Social semiotic of Vilmos Voigt — Krzysztof Piątkowski Mify narodov mira. Enciklopedija, published by „Sovetskaja Enciklopedija", vols. 1-2, Moskva 1980-1982 — Ryszard Tomicki A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part 1, p. 48, illustrs. — Ry­ szard Tomicki Marcin K u l a , Brasilian Polonia, Warsaw 1981, p. 230 — Antoni Kuczyński 178 183 186 189 190 �John Picton and John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1980, p. 208, figs. 232 including 28 coloured — Irena Turnan . Aagot Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, p. 189 and ilustrs.— Barbara Bazielich Nils Elingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, published by „Det Norské Samlaget", p. 264 and unnumbered black-white and coloured illustrs. — Barbara Bazielich Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han motte, Oslo 1981, p. 249 and illustrs. — Barbara Bazielich 193 194 196 199 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f3bd27e8ad0e6f0883c8331c4fe040.pdf aa1cb94b8268ba41d295f0dcba567d85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1017 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.178-202 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 I. M. K A M I Ń S K I . The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, ss. 495. „Gadże Gadie «t taj ame (Gadźowle to Gadżowle, my ż e j e s t e ś m y Rom) Rom tam" pamiętajmy, Psychologiczne ujęcie ambiwalencji ukazuje ją jako rodzaj konfliktu polega­ jącego na jednoczesnym w y s t ę p o w a n i u pozytywnych i negatywnych emocji w sto­ sunku do tego samego obiektu, np. osoby czy sytuacji . Przekładając tę definicję na język etnologii można by ambiwalencję kulturową przedstawić jako jednoczesne bycie „w" i „poza" w ł a s n ą kulturą i systemem społecznym. „Rom wypracowali przemyślne formy zachowania swojej tożsamości i ciągłości kulturowej. [...] «Wewnatrz», w osobności, w z a m k n i ę t y m środowisku, rzeczywistość była p r z e c i w i e ń ­ stwem pozorów, jakie stwarzali dla ludzi «z zewnatrz». Stać ich było tutaj na n i e s k r ę p o w a n e okazywanie sobie głębokich uczuć przywiązania, delikatności i tro­ ski, a także wzajemnego szacunku" *. Problem egzystencji na pograniczu d w ó c h ś w i a t ó w jest problemem nie tylko Cyganów, ale również i badacza. Świadomość własnej ambiwalencji stanowi dla I . M. Kamińskiego istotny czynnik warunkujący nie tylko w y b ó r metody badaw­ czej, ale także zrozumienie badanej rzeczywistości. Cyganie są przedstawicielami społeczeństw o jednorodnym systemie społecz­ nym, ale o niejednorodnej kulturze (model HmHt) *. Działanie tradycyjnych insty­ tucji cygańskich broni przed „obcymi". Należy przy tym pamiętać, iż Cyganie nie tworzą jednej grupy etnicznej i podział na „swoich" i „obcych" może przebiegać także w obrębie tej społeczności cygańskiej (np. niechętny czy wręcz wrogi sto­ sunek Polskich Roma, L o w a r ó w czy Kełderaszów do Bergitka Roma). Z drugiej zaś strony Cyganie są całkowicie uzależnieni od społeczności niecygańskich, oczy­ wiście zależność ta ma charakter ekonomiczny . Tak w i ę c Cyganie egzystują w dwóch równoległych systemach klasyfikacyjnych: w e w n ę t r z n y m (cygański — czysty) i zewnętrznym (niecygański — skalany). Dla każdego z nich obowiązują inne mechanizmy działania, inne systemy wartości opierające się o przestrzeganie (Romania — rytualny zespół cech stereotypu Cygana-Rom) i ł a m a n i e (marime — skalanie) obyczajów własnej społeczności. 1 4 „Metodą, którą przede wszystkim posługuje się antropologia społeczna w celu uzyskania informacji, jest życie wśród ludzi, których badanie dotyczy, uczenie się ich języka, który jest najskuteczniejszym środkiem komunikowania się oraz u w a ż ­ ne obserwowanie zachowań ludzkich w codziennym życiu. Antropolog społeczny interesuje się zarówno tym, co ludzie robią, mówią, jak i tym, co mówią, że robią. Rozróżnienie między s ł o w e m a działaniem ma dla niego często ogromne znaczenie. Bliski kontakt badacza z badaną społecznością może się przerodzić 1 Słownik psychologiczny. Red. W. Szewczuk, Warszawa 1979 s. 15. ' J . Y o o r s, Przeprawa, Kraków 1978, s. 13. ' L . M r ó z , Some remarks on changes in the Gipsy culture, „Ethnologia Polona", vol. 4: 1979, s. 141-153. Fakt ten wielokrotnie podkreślają badacze zajmujący się problematyką cy­ gańską, np. A. Bartosz, L . Mróz. 4 12 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �178 RECENZJE w metodą obserwacji uczestniczącej (participant observation). Oznacza to, i ż antropolog współpracuje z ludźmi biorąc udział w ich działaniach — towarzyszy im w połowach, uczestniczy w obrzędach religijnych, przestrzega obowiązujące ich nakazy i zakazy, prowadzi z nimi w y m i a n ę posiadanych przedmiotów tak, jakby był członkiem tej społeczności" . Opis obserwacji uczestniczącej jako metody b a ­ dawczej przedstawiony przez R. Firtha jest bardzo niewystarczający. Sprawą otwartą w takim ujęciu pozostają rozważania nad typem społeczności, która ma być poddana tego rodzaju badaniu; nad długością czasu potrzebnego do jegoprzeprowadzenia, czy wreszcie nad celem, w osiągnięciu którego ma ono p o m ó c . 5 Analiza semantyczna pojęcia „obserwacja uczestnicząca" określając zakres by­ cia obserwatorem uczestniczącym, wyznacza jednocześnie role, jakie może on przy­ jąć w badanej społeczności. Prof. M a r t i n wyróżnia np. trzy typy obserwacji uczestniczącej: bycie członkiem danej wspólnoty (native sense, living-in sense, assimilation sense), pozowanie na członka grupy (posing as a member of a com­ munity), przyjęcie roli obserwatora (role of an observer in a community). Kon­ kluzja wywodu, jakkolwiek niezbyt przychylna dla tej metody, zawiera stwier­ dzenie, iż w pewnych kulturach, pod pewnymi warunkami i w stosunku do pew­ nego typu informacji, obserwacja uczestnicząca może b y ć najkorzystniejszą me­ todą dla naukowego zrozumienia danej społeczności. 6 Tego typu rozważania metodologiczne pomijają etyczną płaszczyznę b a d a ń , która w znacznej mierze w p ł y w a na wybór roli, jaką badacz przyjmie. Dla autora recenzowanej pracy te problemy są na tyle ważne, iż poświęca im wiele miejsca w swojej książce. Antropolog bardzo często przeżywa stany psychiczne, które można nazwać szo­ kiem kulturowym w y n i k a j ą c y m z faktu umieszczenia między „obcymi". Aby prze­ zwyciężyć ó w stan napięcia identyfikuje się w pewnym stopniu z obiektem swoich badań, uzyskując tym samym możliwość endogenetycznego poznania danej spo­ łeczności. Wątpliwości budzą śię w momencie przejścia do analizy antropologicz. nej — czy można fakiy zbierane z pozycji uczestnika danej kultury, będącej prze­ cież autonomicznym systemem, analizować egzogenetycznie? Czy informacje uzy­ skane metodą obserwacji uczestniczącej są wiarygodne i adekwatne do rzeczy­ wistości, której dotyczą? Pytania te są konsekwencją wybranej strategii badaw­ czej. Wybór jest w i ę c tym elementem, który uzasadnia cel podejmowanych badań, ale jest to zarazem sprzężenie zwrotne. Praca I . M. Kamińskiego powstała na podstawie materiałów zebranych pod­ czas badań terenowych prowadzonych przez autora w Polsce, Czechosłowacji i Szwecji w latach 1966-1979. Podczas badań prowadzonych w Polsce i Czechosłowacji posługiwał się metodą jawnej obserwacji uczestniczącej. Zdaniem niektórych badaczy dla antropologów ten typ obserwacji jest jedynym m o ż l i w y m do zastosowania, co wynika ze specy­ fiki społeczności, które są obiektem badań — grupy etniczne, w których nie­ m o ż l i w e jest dla antropologa ukrycie jego tożsamości jako „obcego". Dla autora recenzowanej pracy stosowanie tej techniki badawczej łączy się z niebezpieczeń­ stwem manipulowania badaczem przez informatorów, szczególnie w społecznościach, izolowanych. Z jednej strony badacz wybierający tę metodę nie powinien by&, 7 5 R. F i r t h, Social Antropology, {w:] Encyclopaedia Britannica, Chicago 1960, vol. 20, s. 862. M. M a r t i n a , Understanding and participant observation in cultural and. social anthropology, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 303-331. Na przykład J . B. A g a s s i , Comments: theory and pracice of paricipant_ observation, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 331-340; B. B e r e l s o n , G . A. S t e i n e r , Human behavior. An inventory of. scientific findings, New York 1964. 8 7 �179 RECENZJE w żaden sposób uzależniony od grupy, którą bada. Wszelkie związki, np. osobiste lub zawodowe, mogą w p ł y w a ć na treść informacji, których przekazywanie w spo­ sób celowy i zamierzony będzie realizowało stereotyp ogólnie funkcjonujący i po­ chodzący z centralnego ośrodka dyspozycyjnego. Z drugiej zaś strony brak tych z w i ą z k ó w czasami wręcz uniemożliwia poznanie grupy, a z pewnością znacznie wydłuża czas badań. Wątpliwa jest również skuteczność tej strategii, gdyż pewne poziomy systemu społeczno-kulturowego pozostają zamknięte. T a k w przypadku C y g a n ó w było np. z instytucją marime (skalanie) i jej znaczeniem dla funkcjono­ wania grupy. Studia szwedzkie I . M. Kamińskiego zostały zdeterminowane jego osobistą sy­ tuacją. Przybył do Szwecji pod koniec 1972 r. i na skutek różnych okoliczności uzyskał status imigranta „cennego dla państwa" tylko i w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na fakt bycia przezeń antropologiem. W Polsce autor zajmował w stosunku do C y ­ g a n ó w pozycję „obywatel", w Czechosłowacji „reprezentant" liczącej się mniej­ szości. Nawet, jeśli w jakiś sposób identyfikował się z Romami (Cyganami), to zawsze mógł wrócić do swojej rzeczywistości kulturowej i społecznej, odzyskać swoje przywileje, gdyż reprezentował „normę", od której „odstępstwem" byli .wła­ śnie Cyganie. W Szwecji ta perspektywa uległa zmianie: Cyganie byli ci sami — nadal stanowili mniejszość we wrogim im otoczeniu; zmieniła się sytuacja I . M. K a ­ mińskiego. Stał się imigrantem w społeczeństwie, które wcale nie pałało chęcią przyjęcia go w poczet swoich członków. Nie mógł w i ę c już wracać do „swojego" układu. Cóż miało zatem stanowić dla niego o w ą „normę", jeśli sam mieścił się w zbiorze „dewiacja"? Jak przeżyć będąc i jednocześnie nie będąc członkiem społeczeństwa szwedzkiego? Znalazł się w sytuacji, w której stale tkwili Cyga­ nie — permanentny stan ambiwalencji. Eksperymenty z wykorzystaniem niekonwencjonalnych technik badawczych* oraz antropologiczna koncepcja strategii badań M a r u y a m y zadecydowały o wy­ borze identyfikacji z obiektem badań jako sposobie, poznania rzeczywistości, w k t ó ­ rej żyją Cyganie. Identyfikowanie się że stylem myślenia tej grupy nie oznacza, iż myślał tylko jak Cygan, b y ł to sposób myślenia jak przedstawiciel tych grup, które w jakikolwiek sposób odbiegają od powszechnego modelu. I . M. Kamiński przestał pretendować do spełniania wśród Cyganów roli „obywatela", bo nim przecież (jeszcze) nie b y ł — żył na marginesie społeczeństwa tak, jak żyli Cyga­ nie. Własna sytuacja stała się nie tylko czynnikiem wyznaczającym strategię ba­ dawczą; pomogła również w rozpoznaniu i zrozumieniu pewnych m e c h a n i z m ó w decydujących o kontynuacji kulturowej grup cygańskich, mechanizmów, które za­ pewniły przetrwanie mimo różnych zmian nieuniknionych w społeczności tak uza­ leżnionej od ludności osiadłej. 9 We wcześniejszych opracowaniach dotyczących problemu identyfikacji indywi­ dualnej I . M. Kamiński przedstawił model struktury tradycyjnego cygańskiego ośrodka dyspozycyjnego, którym jest społeczność cygańska, działająca według nakazów Romani. Analizując grupę cygańską „z zewnątrz" dostrzegł zmiany za­ chodzące w instytucjach cygańskich — rozbicie więzi etnicznej, działalność w insty­ tucjach popieranych przez niecygańską administrację, co stanowiło jedno z symulacyjnych zachowań pożądanych przez większość. „Gra" jest spełnieniem jej ocze­ kiwań, mimo iż pomiędzy rolą a rzeczywistością brak jakiejkolwiek łączności. 1 0 8 Autor cytuje eksperymenty Goffmana (instruktor sportowy w szpitalu dla psychicznie chorych), Griffina (wymiana pigmentu, aby być białym, ale interpre­ towanym jako czarny), S. Estroff (poddanie się leczeniu farmakologicznemu). Owa koncepcja metodologiczna nazywana jest w języku angielskim polyocular anthopology. I . M. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne: Cyganie-Romowie, „Etnogra­ fia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 37-53. 9 1 0 �180 RECENZJE Wrogość i niechęć to najczęściej spotykane postawy w stosunku do C y g a n ó w i jakkolwiek trudno upatrywać w ich zachowaniu przemożnego dążenia do bycia akceptowanym przez środowisko niecygańskie, to przecież owo akceptowanie może d a w a ć świadomość „wolności", aby b y ć „innym". Cyganie realizują tę „grę" ś w i a domie — wiedzą, jacy są naprawdę, potrafią sterować swoją rolą i wykorzysty­ w a ć ją dla w ł a s n y c h celów. Wielość lojalności przy jej silnym rozwinięciu wobec w ł a s n e j grupy powoduje traktowanie wszystkich innych grup jako obce . Relacje międzygrupowe nasycone sympatią, niechęcią czy wrogością nie w y ­ znaczają zakresu k o n t a k t ó w tylko Cyganie — nie-Cyganie. Termin „polscy C y ganię", jakim określają niecygańscy przedstawiciele administracji R o m ó w mieszka­ jących na terenie Polski, jest mylący — zakłada w e w n ę t r z n ą jednorodność tej społeczności. W rzeczywistości składa się ona z różnych, obcych sobie rytualnie grup. To właśnie rytuał i jego centrum — marime — wyznacza granice między Cyganami a gadéami, między różnymi grupami cygańskimi, między interesami jednostki a grupy, między mężczyzną a kobietą. Na płaszczyźnie kontaktów z ludnością niecygańską pojawił się, już wkrótce po ich przybyciu do Europy, problem narzuconej z zewnątrz władzy — przy­ wódca „obcy" (choć mógł nim być także Cygan) znalazł się w opozycji do przy­ w ó d c y „swojego". Dwuznaczność pozycji tego pierwszego była likwidowana po­ przez jego rytualne podporządkowanie się przywódcy w e w n ę t r z n e m u . Przeocze­ nie owego faktu d w u w ł a d z y przyczyniło się do powstania przekonania, iż dzia­ łanie narzuconej władzy wśród C y g a n ó w stanowi objaw zmiany ich społecznej ekologii. Przejście (passing) stanowiąc znalezienie i w y r a ż e n i e formy uczestnictwa w społecznych i kulturowych atrybutach grupy różnej od w ł a s n e j traktowane by-.__ wa jako symptom akulturacji. Dla I . M . Kamińskiego koncepcja passing, ś w i a d o mie realizowana przez Cyganów, jest mechanizmem obrony kulturowej, a nie re­ zultatem akulturacji. Przystosowanie się do środowiska oznacza przetrwanie.W przypadku C y g a n ó w owo przystosowanie się Jest procesem ciągłym. Jak zatem-.* mogą żyć jako określona kulturowo społeczność, będąc bez przerwy w s t a n i e j przejścia? Przejście — owo przekraczanie siebie i swojej grupy — zakłada kontakt z nie-v, -Cyganami. Podstawę owych kontaktów wyznacza rytuał — tabu i jego konse-V' kwencja — skalanie. Jak zostało już wspomniane poprzednio, z punktu widzenia— Cygana istnieją dwie kategorie ludzi: Cyganie-Roma i nie-Cyganie-gradźoune, ca w konsekwencji daje dwa opozycyjne systemy wartości: Romania i marime. C y ­ ganie funkcjonują w tych dwóch systemach jednocześnie: cygański—czysty, nie*, . cygański—skalany, świat w e w n ę t r z n y i świat z e w n ę t r z n y . Innymi słowy, bycid;' Cyganem oznacza równoczesne bycie nie-Cyganem i Cyganem, który w obrębie^ « własnej społeczności postępuje zgodnie z zasadami Romani, a poza nią (w myflU. tychże samych zasad) łamie je, symulując zachowanie akceptowane i pożądane przez większość. .......... 11 v 14 t D ą ż e n i e m autora było przedstawienie rzeczywistości jego informatorów. C4»£J jest to możliwe? „Kim jestem? — pytasz mnie i oczekujesz odpowiedzi. Ale powiedz mi, ja«C4" kiej odpowiedzi oczekujesz ode mnie... Posłuchaj, mogę tobie opowiedzieć k i l k i ^ . ; prawdziwych zdarzeń, ale potem ty będziesz chciał dorobić do tego tłumaczenie . gadźa. '. ; Nie jesteś pierwszym, który zadaje mi tak głupie pytanie. Jestem Rom, cztó*j*-¿; \ wiek oczywiście — jak to powiedział pewien dziennikarz «ludzka istota z Indii»""Ł« ^ f R. E . L a n e , D. O. S e a r s , Public opinion, New Jersey 1964. '. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne Cyganie-Romowie. * I . M. K a m i ń s k i , The stote of ambiguity. Studies of Gypsy refugee*?/ (Antropological research), Univ. of. Gothenburg 1980. ЭНЩ 1 1 1 2 1 S �RECENZJE 181 Jeśli już padła nazwa praojczyzny Cyganów, to rys historyczny przedstawiony przez I . M. Kamińskiego w recenzowanej pracy ukazuje ich dzieje na terenie Polski od końca X I V w. na tle polityki władz w stosunku do tej' mniejszości. Ten sposób prześledzenia historii grup cygańskich jest podporządkowany założe­ niom pracy tzn. funkcjonowanie koncepcji passing i zachowań symulacyjnych, jakże często branych za rzeczywistość i oznakę „cywilizowania się" Cyganów. Nie jest łatwo, nawet przy użyciu drakońskich metod, zmusić kogoś do całkowitej zmiany jego społecznej i kulturowej rzeczywistości. Powiedziałabym, iż tym trud­ niej, im mniej zna się tę rzeczywistość, którą chce się zmieniać. Ustrukturalizowanie społeczności Cyganów identyfikuje jednostkę poprzez wy­ znaczenie jej w ł a ś c i w e g o i przynależnego miejsca w grupie, rodzie, rodzinie. I . M. Kamiński definiuje każdą z tych wspólnot posługując się terminologią cy­ gańską (natsia, vitsa, familija, tsera, tabor, kumpania) podkreślając jednocześnie ich determinujący w p ł y w na zachowanie jednostki. Drugim elementem zapewniającym w ł a ś c i w e funkcjonowanie grupy jest jej przywódca odpowiedzialny za dobrobyt członków vitsy (rodu), podejmujący w i ą ­ żące decyzje i umacniający solidarność grupy. Ze względu na znaczenie tej funkcji dla przetrwania grupy musi nim b y ć mężczyzna, który pod w z g l ę d e m „czystości" k r w i i pozycji społecznej zajmuje w systemie pokrewieństwa w y s o k ą pozycję, cie­ szy się szacunkiem, co jest już uzależnione tylko od jego w a l o r ó w osobistych, od­ znacza się umiejętnością szybkiego działania, a przede wszystkim posiada do­ świadczenie, którego miarą jest znajomość Romani. Obserwacja stanowi jedyną drogę poznania zwyczajowego systemu prawnego. W związku z tym przywódcą grupy cygańskiej zostaje człowiek w wieku i o doświadczeniu, które gwarantują, iż sprosta odpowiedzialności, jaka łączy się z pełnieniem funkcji przywódcy. Ponadto autor omawia mechanizm społecznej kontroli — marime, traktując go jako klucz do zrozumienia kulturowej trwałości grup cygańskich. Marime jest jedyną sankcją, jaką dysponuje grupa wobec jednostki, ale niezwykle silne jest jej .oddziaływanie — wykluczenie ze społeczności jest karą najcięższą. Żyjąc w oto­ czeniu innych grup, Cyganie stają w obliczu dwóch kodeksów postępowania — Romani i Prawa. Rodzi się w ó w c z a s konflikt. Prawo bazuje na rozpatrywaniu całych kategorii zjawisk, Romania interpretuje precedensy. Stanowi ona broń, k t ó ­ rej stosowanie ukazuje wymiar etyczny posługującego się nią — interpretacja pojedynczych przypadków stwarza możliwość manipulowania decyzjami biorących udział w rozpatrywaniu sprawy przez przywódcę. Nie ma on co prawda prawa jednostkowego ferowania wyroku i ogłaszania kogoś magerdo (skalany), ale jego pozycja pozwala na „sugesię". Inne formy podniesienia prestiżu jednostki i rodziny, przejście na inny po­ ziom w ramach własnej grupy, stanowią instytucje małżeństwa i kumostwa. Są one w ł a ś c i w i e instytucjami mężczyzn służącymi nawiązaniu więzi ekonomicznych i politycznych. Nie są one egalitarne, ale umożliwiają rozszerzenie bazy kontak­ tów, które poprzednio nie były możliwe do nawiązania. Świat kumpanii (odpowiednik taboru po osiedleniu) Sławomira, w który wszedł autor, oferował mu wizję przeżycia i bezpieczeństwa. Jadał u Cyganów, ponieważ był głodny; uczestniczył w ich działalności, nie jako obserwator, ale jako współuczestnik, choć nie zawsze były to przedsięwzięcia legalne. W sytuacji, w jakiej znalazł się I . M . Kamiński, byli również Cyganie, ale ich pozycja była uprzywilejowana — oficjalnie byli emigrantami. Ten status, zgodnie z ustawodaw­ stwem szwedzkim , dawał im prawo do pracy, mieszkania, bezpłatnej opieki le­ karskiej, szkoły i korzystania z usług tych instytucji, które miały im z a p e w n i ć lepszą i szybszą adaptację w nowym środowisku. „W Szwecji, większa część ro14 1 4 Problemy legislacyjne dotyczące Cyganów skandynawskich porusza M. G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, Helsinki 1977. także �182 RECENZJE dzin cygańskich otrzymała mieszkanie, a dzieci uczęszczają do szkół p a ń s t w o ­ wych; często pomaga im odpowiednio przeszkolony nauczyciel, udzielając im ko­ repetycji i rozwijając ich szczególne zainteresowania. Ponadto istnieją obszerne programy alfabetyzacji dorosłych" . Poza tym w Szwecji znaleźli się grupą, której członkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i współpracy; grupą, która m i a ­ ła już zakodowany system przeżycia w obcym i wrogim sobie otoczeniu. Rzeczywistość cygańska weszła w życie I . M. Kamińskiego nie na zasadzie jego poddania się eksperymentowi — bycie z Cyganami na co dzień dawało szansą przetrwania i zarabiania na chleb. Charakterystyczną cechą właśnie tego opraco­ wania jest przewijające się powiązanie osobistej sytuacji autora z losami bada­ nych przez niego Cygnów. Wydaje mi się, iż w ł a ś n i e ten czynnik zadecydował o tak w y r a ź n y m zaakcentowaniu etycznej strony badań antropologicznych. Oczywiście udział w różnorakiej działalności C y g a n ó w nie b y ł m o ż l i w y n a ­ tychmiast po „wejściu" do grupy. Lojalność I . M. Kamińskiego była w różny spo­ sób sprawdzana; powoli przechodził ze świata skalanego do świata rytualnie czy­ stego — na jego margines. B y ł w i ę c marginal native w dwojakim sensie: wobec społeczeństwa szwedzkiego i wobec grupy cygańskiej. Tytułową ambiwalencję położenia C y g a n ó w i ich passing w trzech krajach, z których pochodzą materiały, przedstawił autor w czwartej części swojej pracy. Analizując dane statystyczne z terenu Czechosłowacji stwierdził, iż w okresie 2 lat nastąpiło g w a ł t o w n e zmniejszenie liczby C y g a n ó w w tym k r a j u * . Hipoteza brzmia­ ła: zmniejszenie było konsekwencją procesu przejścia. Pojawiła się cygańska inte­ ligencja, która została wykorzystana przez władze w ich polityce wobec mniej­ szości etnicznych. Korzyści, jakie d a w a ł o przyjęcie nowego stereotypu, przyczy­ niło się jednocześnie do odrzucenia przez wielu Cyganów swojego cygańskiego po­ chodzenia. T y m samym dobrowolnie wyszli poza układ w ł a s n y c h grup, przez co zarówno oni, jak i członkowie ich rodzin, stali się w m y ś l przepisów Romani magerdo. Analizując zebrany materiał biograficzny I . M. Kamiński stwierdza, iż pierwsze pokolenie owej inteligencji przestrzega jeszcze pewnych zasad Rom*ni; druga generacja, mieszkańcy miast, nie poczuwała się już do żadnej lojalności wo­ bec vitsa, ograniczając jej zasięg i to też nie zawsze, tylko do poziomu familiji. W taki sposób ludzie, którzy przez niecygańską społeczność byli określani jako Cyganie, przez członków społeczności cygańskiej posługującej się kategorią rosej uważani byli za skalanych^ W ich postępowaniu zabrakło wzorca zachowań „we-*.. wnątrz" własnej grupy, a za brak lojalności karą jest marime. Drogą powrotu " mogło się stać, jak to opisuje autor, rytualne podporządkowanie się narzuconegoprzywódcy w e w n ę t r z n e j władzy poprzez np. instytucję kumostwa. 1S 1 W Polsce, do dnia dzisiejszego, Cyganie drogo płacą za I I w o j n ę światową:, rozbicie poczucia solidarności, dowolność przestrzegania zasad Romani. T a sytua­ cja jest konsekwencją przypadków zdrady, fizycznej zagłady, elastyczności stoso- • wania się do kodeksu postępowania — zagrożenie życia nie pozwalało na ujęcie różnych działań w zasady Romani. „[...] musisz grać s w o j ą cygańską muzykę,— ale bez m ó w i e n i a komukolwiek, je żestem Cyganem {...]. B y ć Irańczykiem, P a k i - _ stańczykiem. Kimkolwiek. Nie głupim Cyganem" ¡~ Podsumowanie raportu ze stanu badań można w ł a ś c i w i e uznać za podsumo­ wanie pracy: najogólniejszy podział, j a k i istnieje w świadomości Cyganów, p r z e - „ biega na poziomie Cyganie — nie-Cyganie. Granica między tymi dwoma światami jest kontrolowana przez mechanizm marime. Koncepcja marime istnieje we wszyst-'; kich grupach cygańskich, choć wykazuje zróżnicowanie w zależności od grupýí~ 1 5 A . R. I v a t t s , Istruire gli Zingari, „II Corriere", vol. 11: 1974, s. 8. ш Dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia zawiera cytowany już a r t y k i d ¿ I. M. Kamińskiego dotyczący sprzężeń akulturacyjnych Cyganów. K a m i ń s k i , The state of ambiguity... ¿1 6 1 7 : �183 RECENZJE Autor cytuje Anne Sutherland: „Kategorie skalania odgrywają ważną rolę w dwóch wymiarach struktury społecznej. Po pierwsze są one kluczową koncepcją do t ł u ­ maczenia struktury na działanie i zrozumienie sposobu działania w ł a ś c i w e g o dla danej struktury. Po drugie — kategorie skalań są j ę z y k i e m społecznych g r a n i c " w y z n a c z a j ą c y m zakres możliwego dla Cygana przejścia; mechanizmem pozwala­ j ą c y m przetrwać pomimo stałego bycia w stanie passing. Cyganie przez wieki tępieni rozwinęli sztukę przeżycia — jawić się światu z e w n ę t r z n e m u w pewnym stereotypie realizującym zapotrzebowanie większości, a jednocześnie b y ć Cyganem „wewnątrz" własnej grupy. Jak stwierdza autor, nie tylko Cyganie rozwinęli w so­ bie tę umiejętność przetrwania jako grupa społeczna określona kulturowo, wyko­ rzystując migracje, zgadzając się na funkcjonowanie narzucanej im władzy. Na­ wet te narody, które znalazły się pod obcym panowaniem, dążyły do utrzyma­ nia swojej ciągłości kulturowej, działając w e d ł u g podobnych zasad: migracja, kompromis, dobrowolna izolacja, współpraca lub zorganizowana opozycja. Są to mechanizmy uniwersalne, a Cyganie są tylko przykładem grupy posługującej się nimi i właśnie tak rozumie tę społeczność autor. B y ć może radzą sobie lepiej od innych, ale oni są stale poddani presji wrogiego otoczenia. 18 Trudno oczekiwać, iż odtąd wszyscy antropologowie badający procesy spo­ łeczne zaczną traktować analogie pomiędzy sobą z grupami badanymi jako obo­ w i ą z u j ą c ą metodę. Technika, którą wykorzystał I . M. Kamiński, nie jest dobra na wszystko, ale z pewnością jest to nowa droga poznawania rzeczywistości ba­ danej grupy. Każdy odmienny system kulturowy posługuje się innym kodem, posiada inną epistemologię i nie jest przekładalny na inny system. T y m , co może je łączyć, są pewne mechanizmy uniwersalne wyrażane w różnej formie. Odnale­ zienie tych m e c h a n i z m ó w kryjących się pod wieloma postaciami ludzkich zacho­ w a ń stanowi w ł a ś n i e istotę naukowego poznania rzeczywistości. Jej opis jest tylko w s t ę p e m . Etyczna płaszczyzna rozważań metodologicznych autora znalazła swój wyraz w zastosowanej metodzie badawczej. Istotną rolę odgrywa fakt, iż jest to kolejna już praca będąca osobistą relacją badacza, swoistym dialogiem prowadzo­ nym przez antropologa i imigranta w jednej osobie (o ile dialog może prowadzić jedna osoba). Ten typ relacji bardzo często w y s t ę p u j e w pracach etnologów za­ chodnich. Jest to praca n i e w ą t p l i w i e trudna, o wielu poziomach m y ś l o w y c h i jako, iż Sternowi kontynuację poprzednich badań I . M. Kamińskiego, wymaga sięgnięcia po jego wcześniejsze opracowania. U w a ż a m , iż tę książkę należałoby przetłumaczyć, i to nie tylko ze w z g l ę d ó w metodologicznych czy merytorycznych, ale również z uwagi na styl przekazywania naukowej treści. Renata V I L M O S V O I G T , Úvod do semiotiky, tyka społeczna Vilmosa Voigta. Hryń Tatran, Bratislava 1981, ss. 260. Semio­ Semiotyka, skupiająca swe zainteresowanie na świecie znaków, o g l ą d a n y m w c a ł y m swym bogactwie i wszelkich uwarunkowaniach, znajduje się ciągle na etapie rozwoju i twórczych poszukiwań. Liczne badania ustalają związki między własnościami znaków, znakowych s y s t e m ó w czy znakowych procesów (na bazie 1 8 Za I . M. K a m i ń s k i m , A. Sutherland, London 1975. Gypsies: the Hidden Americans, �184 RECENZJE teorii komunikacji). Jednakowoż rozstrzelenie metodologiczno-epistemologiczne tej dyscypliny wyraźnie ilustrują spory o zakres podstawowych pojąć (np. znaku), czy o możliwości i granice poznawcze semiotyki. Równocześnie powstają prace systematyzujące dorobek semiotyki, ukazujące jej źródła i historyczny rozwój, k l a ­ syfikujące różne tradycje metodologiczne rozwijane w badaniach semiotycznych. Do takich prac należy książka Vilmosa Voigta Úvod do semiotiky. Vilmos Voigt (1940), kierownik Katedry Folklorystyki Uniwersytetu Loránda Eotvósa w Budapeszcie zajmuje sią g ł ó w n i e badaniami literatury ludowej, korzy­ stając z dorobku wielu dyscyplin: folklorystyki, semiotyki, etnografii, j ę z y k o ­ znawstwa, literaturoznawstwa i teorii komunikacji. Niektóre prace z jego pokaź­ nego dorobku naukowego ukazały sią w obcych przekładach. Systematyczną prezentację panoramy semiotycznej przeprowadza Voigt anali­ zując pojęcie znaku jako podstawowego terminu semiotyki. Znak wpleciony zo­ staje w komunikacyjną sferę ludzkiej aktywności, gdzie aspekty semiotyczne zna­ ku powiązane są z jego użyciem, społecznym obiegiem. Tło społecznej a k t y w n o ś c i komunikacyjnej człowieka związane jest z całokształtem społeczno-historycznej działalności ludzi przekształcającej rzeczywistość przyrodniczą i społeczną. Wska­ zuje to na marksistowskie proweniencje stanowiska Voigta, zresztą do k l a s y k ó w marksizmu odwołuje się on często. Drugim fundamentem semiotyki Voigta jest tzw. triadyczna koncepcja znaku wprowadzona przez amerykańskiego filozofa C h a r lesa S. Peirce'a. Znak jest tu ujmowany jako trójczłonowa relacja łącząca środek przekazu (medium, materialny nośnik), przedmiot i znaczenie. Tylko połączenie tych e l e m e n t ó w tworzy znak. Środkiem przekazu może b y ć każde empiryczne zjawisko zmysłowe, które wejdzie w trójczłonowa relację znakową, przedmiot znaku nie musi być zjawiskiem realnym, jego sposób istnienia poza triadą jest tu nieistotny, jest on bowiem odniesieniem znaku — istnieje w i ę c w tym sensie, w jakim istnieje znak; natomiast znaczenie, czyli interpretant znaku, odnosi ś r o ­ dek przekazu do przedmiotu znaku, gdzie z tą mediacją łączy sią pewna treść. Znak nie zastępuje przedmiotu, a dotyczy tylko jego jakiejś cechy lub funkcji. W znaczeniu (interpretancie znaku) zawarte jest w i ę c to, w jakim sensie znak odnosi się do swego przedmiotu. W ten sposób triada zostaje scalona. Z konstruk­ cji triady wynika podział znaków na: znaki związane ze swoim przedmiotem (ikon, indeks, symbol), znaki z punktu widzenia interpretanta (remat, dicent, argu­ ment) i znaki same w sobie (quali-, sensi-, legi-znaki). Triadycznej koncepcji zna­ ku przeciwstawia się koncepcja diadyczna, w y w o d z ą c a się z lingwistyki F . de Saussure'a (koncepcja dominująca zwłaszcza w tradycji semiologii francuskiej). P o d s t a w o w ą kategorią u de Saussure'a była opozycyjna para pojęć: znaczące i zna­ czone (w semiotyce: plan wyrażania i plan treści). Znak zastępował tu coś innego. 4 Wydaje się, że te dwie różne koncepcje znaku określają dwa podstawowe nurty, dwie tradycje uprawiania semiotyki. Voigt widzi większe możliwości w przy­ jęciu triadycznej koncepcji znaku. W ten sposób analizie semiotycznej przywró­ cony zostaje społeczny świat zewnętrzny, tworzy się możliwość przełamania opo­ zycji synchronu i diachronii, czy uchwycenia różnicy między poznaniem symbolicz­ nym a intuicją. Z tymi problemami badacze o orientacji „diadycznej" nie mogli się uporać. Wyróżnione przez C h . Morrisa trzy kategorie relacji ustanawiające -zjawiska znakowe: semantyka, syntaktyka i pragmatyka, służą do typologii dziedzin wiedzy o znakach. Semiotyka dzieli się w i ę c na trzy autonomiczne, analityczne dziedziny: semantykę — skupiającą się na znaczeniach znaków (ich pozasystemowych desygnatów), syntaktykę — badającą w e w n ę t r z n ą budowę zjawisk semiotycznych (struk­ turę tekstu) i pragmatykę — analizującą użycie znaków (stosunek u ż y t k o w n i k ó w znaków do tych znaków) i ich znaczenia w konkretnej, historycznej kulturze (trze^ ba poznać kod danej kultury, by interpretować znaczenia). �RECENZJE 18& W takiej koncepcji semiotyki przyjmuje się systemowy charakter z n a k ó w , gdzie znaki w jednorodnych systemach cechuje wzajemne zrelacjonizowanie. S y ­ stemy semiotyczne (znakowe) są społecznie i historycznie uwarunkowane. K a ż d y znak związany jest ze swym obiektem, określa nosiciela znaku i ma swego interpretanta. Społeczny charakter tych zjawisk określa zarazem społeczny charakter s y s t e m ó w semiotycznych. Na takich podstawach opiera Vilmos Voigt swoją semio­ tykę społeczną. Oprócz konsekwentnej prezentacji własnego stanowiska badawczego, walorem książki Voigta jest skrótowe ukazanie filozoficznych i naukowych źródeł semio­ tyki, a także próba całościowego objęcia i oceny sytuacji we współczesnej semio­ tyce. Początków semiotycznej refleksji poszukuje Voigt w filozofii starożytnej ( K r u sippos, Arystoteles, Platon), w średniowiecznych sporach o powszechniki, w filo­ zofii Kartezjusza, Leibniza, Locke'a. Wskazuje na istotną rolę, jaką w k s z t a ł t o w a ­ niu oblicza semiotyki odegrały współczesne kierunki filozoficzne (m. in. pragma­ tyzm Peirce'a, angielska szkoła analityczna, neokantyzm, fenomenologia, symbo­ liczna logika, marksizm, strukturalizm). Podkreśla rolę psychologii (behowioryzm, psychologia postaci, psychoanaliza), socjologii (interakcjonizm G . H . Meada), etno­ logii, teorii komunikacji, teorii informacji, logiki. Szczególną rolę odegrało j ę z y k o ­ znawstwo (teoria de Saussure'a, rosyjski formalizm, czeski strukturalizm, szkoła strukturalna — Hjelmslev, teoria gramatyki generatywno-transformacyjnej — Chomsky). Interesująco przedstawia się prezentacja dominujących szkół we współczesnej semiotyce. Omówiona zostaje: radziecka szkoła Moskwa—Tartu, w y w o d z ą c a się z formalizmu rosyjskiego i strukturalizmu (główni przedstawiciele: J . Ł o t m a n , W. Iwanow, W. Toporów, E . Mieletynski, B . Uspienski), niemiecka szkoła M . B e n sego, rozwijająca Peirce'owski program na podstawie teorii komunikacji, w ł o s k a semiotyka skoncentrowana w ośrodku Urbino (m. in. U . Eco, С. Serge, Т. de Mauro, Dorfles), francuska semiología w całej swej różnorodności i fuzjach ze strukturalizmem (R. Barthes, A. Greimas, L . Prieto, С. Bremond, J . Kristeva i inni), a także anglosaska semiotyka (T. Sebeok, K . Pike). Na tym tle o m ó w i o n a jest międzynarodowa działalność naukowa s e m i o t y k ó w (kongresy światowe) i w y ­ dawnicza (podstawowe periodyki). Mimo krótkiego stażu semiotyki (właściwie od początku lat sześćdziesiątych) jej dorobek jest imponujący. Pewnym brakiem książki Voigta, zwłaszcza z punktu widzenia etnografii, jest niekonsekwentne wykazanie związków semiotyki ze strukturalizmem, co impliko­ w a ł o powstanie dwóch istotnych nurtów w badaniach semiotycznych: nurtu for­ malnego (zwłaszcza semiologia francuska) i funkcjonalnego (semiotyka radziecka). Semiotycy formalni (znajdujący inspirację w pracach W. Proppa, C . Levi-Straussa, L . Hjelmsleva, N. Chomsky'ego), przeprowadzając analizy na poziomie g ł ę b o k i m (nieuświadamianym), w istocie poszukują uniwersaliów kulturowych, czy reguł generujących teksty semiotyczne. Semiotycy funkcjonalni natomiast przyjmują e k w i w a l e n c j ę struktur tekstowych i ich funkcji w kulturze. Badania semiotyczne na gruncie etnografii często przejmują metodologiczne dezyderaty tych nurtów semiotyki. Skrajnie formalne podejście niesie w ó w c z a s niebezpieczeństwo przeceniania roli głębokiej struktury tekstu kosztem kontekstu kulturowego, kodu kosztem zachowania się, czy myśli kosztem działania. Szuka­ nie natomiast tylko socjologicznych w y z n a c z n i k ó w tekstów semiotycznych m o ż e prowadzić do skrajnego sytuacjonizmu lub ustalania zbieżności typu statystycz­ nego. Semiotyczna analiza trójaspektowa, którą lansuje Vilmos Voigt, rozwiewa — jak się wydaje — te niebezpieczeństwa, wprowadzając perspektywę użytkownika �186 RECENZJE z n a k ó w i świata zewnętrznego. W studiach etnograficznych może to doprowadzić — na płaszczyźnie metodologicznej — do zespolenia czynnika empirycznego, logicz­ nego i racjonalnego. Krzysztof Mify narodów mira. Enciklopiedija. t. I - I I , Moskwa 1980-1982. Piątkowski Izdatielstwo „Sowietskaja Enciklopiedija", „Publikacja niniejsza stanowi bodaj czy nie pierwszą w nauce światowej próbę całościowej i usystematyzowanej prezentacji twórczości mitologicznej wszystkich l u d ó w świata". Takim zdaniem przedstawia czytelnikom swoje dzieło komitet re­ dakcyjny encyklopedii, złożony z 11 osób z nestorem etnografii radzieckiej S. A. T o kariewem jako redaktorem naczelnym, i przyznać trzeba, iż niezależnie od wszel­ kich uwag, do jakich skłaniają dwa potężne tomy — liczące łącznie ok. 1400 stron dużego formatu — przytoczone słowa nie są wyłącznie chwytem reklamowym ani tym bardziej czczym samochwalstwem. Mity ludów świata są faktycznie publi-. kacją pod wieloma względami w y j ą t k o w ą , która z pewnością zajmie poczesne miejsce w zestawie różnego rodzaju słowników i encyklopedii poświęconych mito­ logii oraz mitoznawstwu. Dla wszystkich zaś, którzy śledzą ożywiony rozwój inter­ dyscyplinarnych studiów nad mitologią w Z S R R , zapoczątkowany w latach 60-tych, encyklopedia ta stanowić będzie swego rodzaju efektowne zwieńczenie imponującej liczby publikacji z tej dziedziny, jakie ujrzały światło dzienne w minionych k i l ­ kunastu latach . 1 Autorzy każdej encyklopedii, ogólnej czy specjalnej, stoją zawsze przed trud­ nym zadaniem wyznaczenia granic zbioru wiadomości z jakiegoś zakresu czy dziedziny. Zazwyczaj decyduje o tym hierarchia ważności f a k t ó w i problemów, wynikająca ze stanu wiedzy o danym zakresie rzeczywistości, a ponadto pewne dodatkowe założenia — ujawnione bądź nieujawnione explicite — przyjęte przez autorów. Często już pierwsze kryterium, a drugie z reguły należą do kwestii dy­ skusyjnych. T a k też jest w przypadku omawianej publikacji. Aby osiągnąć cel całościowej prezentacji mitologii świata, zrębem encyklopedii uczyniono serię artykułów poświęconych „poszczególnym ludom i regionom", opatrzonych dodat­ kowo mapkami ułatwiającymi ich lokalizację. Mamy zatem np. hasło „Mitologia l u d ó w afrykańskich", a oprócz tego hasła dotyczące mitologii Dahomejeżykowi Aszanti, Bambara, Beninu itd. Kolejny poziom ogólności stanowią hasła szcze­ gółowe (bogowie, inne postaci mityczne, zdeifikowane pojęcia itd.). Hasła o cha­ rakterze ogólnym obejmują rzeczywiście „cały świat", zarówno w sensie prze­ strzennym, jak i czasowym, chociaż istnieją między nimi dość znaczne różnice. O ile bowiem wspomniana mitologia ludów Afryki doczekała się omówienia ogól­ nego, etniczno-regionalnego i w końcu szczegółowego, o tyle ludy Ameryki po­ dzielone zostały wyłącznie na trzy grupy (Ameryka Północna, Środkowa i P o ł u d ­ niowa), przy czym bliżej przedstawiono jedynie mitologię Indian Keczua. O mito­ logii Azteków, Majów, Tarasków, Zapoteków dowiedzieć się można albo z hasła ogólnego, albo z haseł szczegółowych dotyczących postaci mitycznych, co uderza 1 W y m i e ń m y przykładowo wielotomowe serie Skazki i mify narodów Wostoka oraz Issledowanija po folkloru i mifologii Wostoka, w których publikowano prace i materiały dotyczące Azji, Afryki, Australii i Oceanii. Pierwszą serię firmował Institut Wostokowiedienija, drugą zaś — Institut Mirowoj Litieratury im. A. M. Gorkogo Akadiemii Nauk SSSR. �RECENZJE 187 szczególnie mocno, gdy porównać to z artykułami na temat mitologii l u d ó w k a u kasko-iberyjskich, malgaskich, samojedzkich, czy też choćby Prusów i Ketów. Do­ dajmy, iż w wypadku Ameryki Środkowej całkowicie pominięto ludy żyjące obec­ nie, których mitologia jest nie mniej znana niż np. B u s z m e n ó w . Trudno powiedzieć, czy tego rodzaju dysproporcje w y n i k a j ą ze ś w i a d o m i e przyjętych założeń, czy są raczej odbiciem zróżnicowania stanu wiedzy w środo­ wiskach naukowych, których przedstawiciele uczestniczyli w opracowywaniu ency­ klopedii. B y ć może w grę wchodziły jeszcze inne, bardziej indywidualne czynniki, gdyż inaczej nie sposób zrozumieć m. in. zasad, jakimi kierowali się autorzy za­ mieszczając lub nie zamieszczając bibliografii. Towarzyszy ona wszystkim hasłom ogólnym, ale czytelnik hasła „mitologia Indian Ameryki P o ł u d n i o w e j " odsyłany jest do 7 pozycji (wśród których nota bene brak kilkutomowych Mitologiąues C . Lévi-Straussa!), podczas gdy bibliografia do hasła „żmij" zajmuje w i ę c e j niż kolumnę druku. Múlúngu — praprzodek i gromowładca bantujęzycznych l u d ó w Afryki Wschodniej — otrzymał 4 pozycje bibliograficzne, natomiast Quetzalcóatl — postać tak charakterystyczna dla mitologii Mezoameryki i tak kontrowersyjna, że poświęcono jej dziesiątki, jeśli nie setki publikacji —- nie zasłużył w ogóle na odsyłacz do literatury. Przy okazji nasuwa się pytanie ogólniejsze, o funkcje bibliografii w wydawnictwach encyklopedycznych. Czy ma ona odsyłać czytel­ nika do literatury podstawowej, bez względu na czas i miejsce jej powstania, czy w pierwszym rzędzie do literatury w rodzimym języku czytelnika? I w tej kwestii pomiędzy autorami haseł dają się zauważyć poważne rozbieżności. Powyższe uwagi dotyczą znacznie większej liczby haseł, choć przykłady wy­ brane zostały z zakresu najbliższego autorowi recenzji. Z drugiej wszakże strony, dysproporcje rażące nieco z punktu widzenia całości encyklopedii mają również swoje plusy, p o n i e w a ż szereg rozbudowanych artykułów poświęcono takim mito­ logiom, o których rzadko lub wcale nie wspominają publikacje autorów zachodnio­ europejskich i amerykańskich (nie dlatego, by o nich nie wiedzieli, lecz z prostego powodu, że dla Anglosasów mitologia K e t ó w jest równie odległa, jak dla Rosjan mitologia Huicholów). Jak wspomnieliśmy, hasła etniczno-regionalne tworzą zasadniczy zrąb dzieła, a wraz z hasłami szczegółowymi stanowią jego dużą część. I c h uzupełnieniem są a r t y k u ł y dotyczące mitologii tzw. wielkich religii (judaizmu, chrześcijaństwa, bud­ dyzmu i mahometanizmu), z których każdy posiada odpowiednie „zaplecze" w po­ staci haseł szczegółowych. Nie wnikając w sprawy merytoryczne ze względu na brak kompetencji, należy jednak wyrazić zdumienie, iż w bibliografiach „mito­ logii judaistycznej" i „mitologii chrześcijańskiej" nie figuruje Biblia jako dzieło samo w sobie, a nie przedmiot rozważań takich czy innych badaczy i komenta­ torów, do których zaliczono m. in. Z . Kosidowskiego! Osobną grupę stanowią hasła poświęcone „obiektom" mitologicznym (takim jak zwierzęta w ogóle i poszczególni ich reprezentanci, ptaki, rośliny, jadło, łuk, okno, smok, drzewo życia itp.) oraz kategoriom myśli mitologicznej (np. lewy/pra­ wy, góra/dół). Koresponduje z nimi ostatnia chyba możliwa do wydzielenia grupa haseł — nazwijmy je problemowymi, które są swego rodzaju przewodnikiem po mitologii jako takiej (np. „mity kosmogoniczne", „mity astralne", „czas mitycz­ ny", „bohater"), a równocześnie po ogromnym, z w i ą z a n y m z nią obszarze proble­ matyki antropologicznej (np. „archetypy", „kalendarz", „model świata", „historia i mity", „sztuka przedstawiająca i mitologia", „religia i mitologia"). Nie sposób w y m i e n i ć tu wszystkich haseł, których dobór zasługuje na osobne podkreślenie i uznanie, i nie na tym rzecz polega. Faktem jest wszakże, iż ta część encyklopedii w istotny sposób rzutuje na całość publikacji, czyniąc z niej nie tylko opasłe tomy, po które sięga się od czasu do czasu, gdy należy dowiedzieć się czegoś kon­ kretnego lub sprawdzić jakąś informację, lecz prawdziwie zajmującą pozycję, k t ó - �188 RECENZJE rej lektura pozwala także zrozumieć wiele z m e c h a n i z m ó w rządzących ludzką w y o b r a ź n i ą i historią „kultury duchowej". Byłoby zapewne przesadą, gdyby powiedzieć, że Mity ludów świata stanowią sui generis podręcznik mitoznawstwa, już choćby z tego powodu, iż pośród 73 auto­ r ó w reprezentowane są różne podejścia do mitologii, czasem diametralnie od­ mienne orientacje teoretyczne. Ale bez wątpienia cechy takie recenzowane dzieło posiada i to nawet nie dlatego, że otwiera je wielostronicowy w s t ę p pt. Mitologia pióra S. A . Tokariewa i E . M. Mieletinskiego, a hasła zaliczone do d w ó c h ostatnich grup tworzą pokaźny ilościowo zespół. O wiele większe znaczenie ma dominacja w ł a ś n i e w hasłach dwóch ostatnich grup ujęcia strukturalno-semiotycznego, czego powodem jest nieustanne pojawianie się wśród ich autorów W. N. Toporowa, a obok niego W. W. Iwanowa, E . M. Mieletinskiego, rzadziej innych. Także wielu autorów, piszących hasła z grupy etniczno-regionalnej, ujawnia w sposób mniej lub bardziej w y r a ź n y w p ł y w y tej orientacji. Skutek jest taki, że czytelnik — chcąc nie chcąc — poznaje oprócz f a k t ó w z dziedziny mitologii określone instru­ mentarium pojęciowe, jakim operują autorzy, otrzymuje pewne punkty odniesie­ nia, dzięki k t ó r y m lawina encyklopedycznych danych, miast stać się swoistym panopticum, zyskuje porządek, hierarchię i w e w n ę t r z n ą spójność. Przynajmniej częściowo. Oczywiście, takie wyraźne „piętno" teoretyczne odciśnięte na sporej części haseł rodzi dwojakie uczucia. U tych, którzy je akceptują, będzie to nie­ dosyt, rodzaj żalu, że zabrakło go w innych wypadkach. U z w o l e n n i k ó w „czystych" f a k t ó w — bez względu na to, co określenie to oznacza — wzbudzi niechęć. Zwo­ lennicy odmiennych orientacji będą się zżymać. Niżej podpisany upatruje w tym dużą zaletę encyklopedii. 2 Dwie jeszcze rzeczy zasługują na podkreślenie. Zgodnie z t y t u ł e m publikacji, nie przewidującym ograniczeń czasowo-przestrzennych, autorzy starali się — aczkolwiek z różnym skutkiem — uwzględnić wszystkie większe grupy ludzkie i sięgnąć od paleolitu aż po dzień dzisiejszy. Temu ostatniemu celowi służą m. in. zazwyczaj krótkie, ale dość częste sygnały o sposobach wykorzystania (czy też o sposobach pojawiania się) obrazów i m o t y w ó w mitologicznych w literaturze pięk­ nej, plastyce, teatrze i muzyce. Dwie pierwsze dziedziny twórczości o m ó w i o n e zo­ stały pod tym k ą t e m również w osobnych artykułach autorstwa J u . M. Lotmana, Z. G . Minca i E . M. Mieletinskiego (Literatura i mity) oraz W. N. Toporowa (Sztuka przedstawiająca i mitologia). Druga ze wspomnianych rzeczy łączy się ściśle z poprzednią — jest nią przebogata, świetnie dobrana i nie najgorzej w y ­ drukowana szata ilustracyjna, będąca integralną częścią odautorskiego tekstu, a zarazem samodzielnym przeglądem sztuki mitologicznej od wczesnodziejowych malowideł i rzeźb po dzieła artystów niemal nam współczesnych. Encyklopedia opatrzona została ponadto indeksem nazw i pojęć pojawiających się wielokrotnie, w różnych hasłach. Warto dodać, że nakład jej w y n o s i ł 100 000 egzemplarzy. Ryszard 8 Tomicki Wśród autorów haseł znajduje się, prócz uczonych radzieckich, znany etnosemiotyk węgierski Mihály Hoppál z Budapesztu. �•t RECENZJE 189 A . J O N A I T I S , Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part 1, ss. 48, ilustr. Niewielka rozprawa Aldony Jonaitis z Department of Art, State University of New York at Stony Brook, pomimo wąskospecjalistycznego tematu, stanowi godny uwagi przyczynek do gigantycznego wręcz problemu, jakim są relacje po­ między materialnymi wytworami kulturowymi a tzw. kulturą duchową. Przed­ miotem analizy są rzeźbione haki do p o ł o w u halibutów u ż y w a n e przez Indian Tlingit z południowo-wschodniej Alaski i autorka z r o z m y s ł e m utrzymuje się w granicach, które wyznacza hasło „sztuka Indian Północno-Zachodniego Wybrze­ ża". Jednak poruszone przez nią kwestie wykraczają poza te ramy* i prowokują każdego, kto nie jest szczególnie zainteresowany kulturą Tlingitów czy sztuką Północno-Zachodniego Wybrzeża Ameryki Północnej do pytań ogólniejszych: co i w jaki sposób odzwierciedlają zdobienia na narzędziach pracy?, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób, odczytać można pozatechnologiczne i pozatechniczno-użytkowe Informacje zakodowane w tego typu wytworach? Omawiana praca dostarcza na nie odpowiedzi jednostkowej, lecz nader interesującej. A. Jonaitis dążąc do wyjaśnienia semantyki w y o b r a ż e ń na hakach rybackich, 0 których od dawna wiedziano, że były obiektami posiadającymi w opinii u ż y t ­ k o w n i k ó w „moc magiczną", przeprowadza dwojakiego rodzaju analizy. Po pierw­ sze — rekonstruuje i konceptualizuje społeczno-kulturowy kontekst badanego wy­ tworu, po drugie — dokonuje analizy w i z e r u n k ó w umieszczonych na samym w y ­ tworze. Podstawowe znaczenie dla rezultatów pracy ma ustalenie, iż p o ł o w y hali­ buta są zajęciem szczególnym, pod wieloma względami opozycyjnym w stosunku do połowów łososia, w y m a g a j ą c y m od rybaków opuszczenia „swojego świata" 1 podjęcia działań w „świecie innym, obcym". Do określenia tych dwóch przeciw­ stawnych obszarów rzeczywistości autorka używa terminów sacrum i profanum (za E . Durkheimem), z czym można polemizować: nie w y d a j ą się one bowiem do­ statecznie adekwatne, lecz co nie przeszkadza uznać za w pełni uzasadnione od­ w o ł a n i a się do teorii rytuałów przejścia A. van Gennepa i V . Turnera, które pro­ w a d z ą autorkę do wniosku, że tlingicki rybak łowiący halibuty znajduje się w stanie liminalnym, czasowo upodabniając się do szamana. Wskazują na to r ó w ­ nież analogie pomiędzy wyobrażeniami w ł a ś c i w y m i „sztuce szamańskiej" i wize­ runkami umieszczanymi na hakach, których styl jest ponadto całkowicie odmien­ ny od stylu zdobnictwa przedmiotów należących do „sfery profanum". Symboliczne funkcje h a k ó w nie ograniczają się jednak po prostu do magicz­ nego „wspajcia" rybaka. Analiza rzeźbionych wyobrażeń oraz tworzonych przez nie m o t y w ó w ikonograficznych wskazuje, iż jedne i drugie odnoszą się do po­ szczególnych faz rytuału przejścia (tj. separacji, stanu liminalnego-granicznego, inkorporacji), przy czym w wypadku samych wyobrażeń dominują symbole liminalności, natomiast w motywach ikonograficznych — symbole inkorporacji. W kon­ sekwencji haki na halibuty okazują się złożoną strukturą symboliczną, której funkcje — oprócz magicznego wzmocnienia rybaka — obejmują także zabezpie­ czenie mu powrotu ze „świata obcego" do „świata własnego", a ponadto wpro­ wadzenie określonego porządku (właściwego „światu swojemu") w „świat obcy", czy m ó w i ą c inaczej — strukturyzację obszaru nieoswojonego przez człowieka. Wnioski A. Jonaitis korespondują wyraźnie z w y s u n i ę t ą wcześniej przez C . L é v i -Straussa tezą, iż w sztuce plastycznej, gdzie nie istnieje możliwość uwzględnienia elementu temporalnego, symbole syntetyzują niejako różne fazy rytuału czy mitu. Quasi-szamanistyczne cechy w zdobnictwie h a k ó w stanowią zatem implikację tego samego modelu świata, są zjawiskiem typowym w y n i k a j ą c y m z u n i w e r s a l i ó w �190 RECENZJE myślenia mitologicznego. Niemniej jednak tego rodzaju generalizacja nie wychodzi spod pióra autorki, albowiem dostrzega ona jeszcze wiele kwestii w y m a g a j ą c y c h wyjaśnienia, takich chociażby jak ta, dlaczego plemiona południowe nie dekorują swych h a k ó w na halibuty, nawet jeśli narzędzia te uważane są za przynależne do „sfery sacrum". I znowu można powiedzieć, iż pytanie to jest faktycznie istotne, nie tylko z perspektywy studiów nad kulturą Indian Północno-Zachodniego W y ­ brzeża. Ryszard M A R C I N K U L A , Polonia brazylijska, Tomicki Warszawa 1981, ss. 230. Problematyka polonijna jest nader rozległa, a badania w tym zakresie pro­ wadzone są dość „szerokim frontem". Współcześnie bowiem są one udziałem h i ­ storyków, socjologów, etnografów i stanowią przedmiot zainteresowania wyspecja­ lizowanych placówek lub zgoła fascynacji indywidualnych badaczy, którzy na mar­ ginesie swoich podstawowych zajęć zawodowych znajdują czas na „drążenie" tęga zagadnienia. Wprawdzie daleko nam jeszcze do jakiegoś syntetycznego ujęcia pro­ blematyki polonijnej, jednak książki na ten temat, które ukazały się w ostatnim okresie, posuwają znacznie do przodu stan naszej wiedzy o różnych aspektach tego zagadnienia. Do książek takich należy w ł a ś n i e recenzowana praca, mimo tego, że na temat polonii brazylijskiej posiadamy stosunkowo obfitą literaturę. Publi­ kacja ta powstała w ramach kontaktów naukowych autora z Zespołem D z i e j ó w Ameryki Łacińskiej Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutem Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykorzystano w niej zupełnie nowy zasób źródeł przechowywanych w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, tj. zespół akt i d o k u m e n t ó w przedwojennego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ś w i a t o w e g o Związku P o l a k ó w z Zagranicy, Związku Harcerstwa Polskiego, I . J . P a ­ derewskiego i inne, w wyniku czego otrzymaliśmy książkę ciekawą, w której za­ znacza się szacunek autora dla rzetelnej dokumentacji, wypowiadanych opinii i sądów ogólniejszych. W zamyśle piszącego książka stawia sobie bowiem „za cel pójście w kierunku oparcia naszej wiedzy o emigrantach w ich kraju osiedlenia na danych empirycznych i obiektywnie sprawdzalnych. Stąd jej oparcie przede wszystkim na mniej dotychczas wyzyskiwanym materiale archiwalnym". Taki punkt widzenia okazał się niezwykle interesujący i płodny poznawczo, zwłaszcza ż e często toczą się jeszcze u nas dyskusje na temat faktycznych osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w Brazylii, a ponadto spotkać też można w literaturze róż­ niące się między sobą informacje o tych samych faktach. W odniesieniu do nie­ których z tych spornych' kwestii poczynione przez autora książki ustalenia są z całą pewnością ścisłe, sięgnął on bowiem — najgłębiej jak tylko mógł — opie­ rając się na źródłach, które zweryfikował, nadając swej pracy naukowy i rzetelny charakter. Książka składa się z trzech rozdziałów poprzedzonych krótkim w s t ę p e m . We wstępie ukazane zostały motywy podjęcia tej problematyki przez autora z zazna­ czeniem dotychczasowych dokonań w tym przedmiocie. Choć autor doskonale zdaje sobie sprawę z pewnych ograniczeń źródłowych dla omawianego tematu, chciałby jednak, aby jego książka „była czymś więcej niż kolejnym głosem w n a ­ miętnych dyskusjach, jakie — często na podstawie obserwacji wycinkowych bądź pobieżnych — toczyły się na temat osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w B r a ­ zylii od samego jej początku. Można mieć nadzieję, że kroki, może większe, w tym samym kierunku uczynią historycy i socjologowie brazylijscy, niekoniecznie zresztą polskiego pochodzenia". �RECENZJE 191 Faktycznie polska sprawa w Brazylii to temat niezmiernie ciekawy, w k a ż ­ dym bądź razie na ten temat powinni w y p o w i a d a ć się nie tylko historycy ale i socjologowie. Zjawisko emigracji nie jest bowiem w y ł ą c z n i e zjawiskiem histo­ rycznym i towarzyszy mu szereg faktów i zjawisk — zarówno jednostkowych j a k i społecznych, które czynią je doskonałym polem badawczym dla socjologów. J a k do tej pory te aspekty polskiej emigracji zarobkowej do Brazylii, ale nie tylko, stanowią szeroki margines w badaniach związanych z problematyką polonijną. Myślę jednak, że w miarę dalszego postępu w zakresie poznawania problematyki polonijnej i te obszary zostaną objęte badaniami, a m ó w i ą c najogólniej chodzi tutaj o więzi Polonii z krajem pochodzenia, świadomość narodową e m i g r a n t ó w , tendencje integracyjne i dezintegracyjne wśród Polonii itp. Obserwacja dotych­ czasowych dziejów Polonii w rozmaitych krajach osiedlenia skłania do przyjęcia poglądu, że na równi ze sprawami historycznymi w a ż n e są w obszarze polonij­ nym sprawy o charakterze psychologiczno-socjologicznym, warte szerszej pene­ tracji i szczegółowszych badań. Jak wiadomo polska emigracja do Brazylii miała charakter w ę d r ó w k i za chlebem i zrodzona została w e w n ę t r z n y m i potrzebami tego kraju, z w i ą z a n y m i bez­ pośrednio z uprawą kawy. Sprawy te stosunkowo obszernie naświetlił autor re­ cenzowanej książki i stanowią one tło do rozstrzyganych w pierwszym rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „Sukcesy i porażki", kwestii imigracyjnych oraz u w a r u n k o w a ń go­ spodarczych, jakie ziemia ta zgotowała przybyszom. Trzeba tutaj bowiem pod­ kreślić, że obok P o l a k ó w ciągnęli do Brazylii Włosi, Portugalczycy, Hiszpanie, J a ­ pończycy i Niemcy. Gdy pojawiła się owa „gorączka brazylijska", na ziemiach polskich trwał strukturalny i długotrwały kryzys gospodarczy, w y w o ł a n y dużą ilością zboża na rynkach Europy Zachodniej, pochodzącego z Kanady i S t a n ó w Zjednoczonych. Załamały się w i ę c nasze tradycyjne rynki zbytu, a nędza chłopa polskiego spotęgowana została tym zjawiskiem. Za chlebem w i ę c w ę d r o w a ł on do Brazylii, gdzie wcale niełatwe czekały na niego warunki bytowania, o czym świadczą chociażby cytowane przez autora listy osadników słane do swych bli­ skich w kraju. Warte podkreślenia jest tutaj zjawisko, że emigrant polski nie chciał wiązać się z pracą na plantacjach. W trudniejszych nieraz warunkach by­ towania od tych, które p a n o w a ł y na plantacjach, podejmował się zakładania w ł a ­ snego gospodarstwa. Ó w urok i smak ziemi, który pchał go za morze, p o w o d o w a ł nim, że podejmował się trudnej pracy kolonisty osadnika, aby tylko gospodaro­ w a ć na swoim. Wszystko to rodziło wiele spraw trudnych początkowo do przewi­ dzenia, ale upór i zaciętość w dochodzeniu do własnego k a w a ł k a ziemi łagodziły stressy i nostalgie zrodzone z dala od ziemi ojczystej. Wprowadzając czytelnika w tę problematykę czyni autor słuszne podkreślenie, że chłopi polscy w Brazylii „uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części ich współziomków czy to w Polsce, czy to na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych. Uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części w ł o ­ skich emigrantów w stanie Sao Paulo. W swej masie chłopami pozostali i dodzisiaj stanowią przeważający procent społeczności polskiej w Brazylii. Te u m i ł o ­ wanie ziemi, które gnało ich za morze, stało się też p o w a ż n y m czynnikiem pro­ wadzenia własnej gospodarki, inwestowania w nią i kolejnego modernizowania. Tutaj w Brazylii polski chłop zobaczył nagle całkiem realną możliwość doścignięcia ideału w Polsce nieosiągalnego, tj. pana folwarcznego. Stąd też w listach słanych do kraju tyle jest pochwał Brazylii i optymistycznych sądów w rodzaju: „ja mam lepi jak dziedzic w Polsce, ktury ma dziesięć folwarkuw", „teras ja jesdem Pan, to nie tak jak w Polsce było" lub „Dzięki ci Boże, żeś pokierował kroki moje w te stronę, a proszę cię tylko o zdrowie" czy „Brazylia jest to kraj obszerny, że wszystkich Polaków może pomieścić i jeszcze miejsce będzie, zarazem kraj mle­ kiem i miodem płynący". �192 RECENZJE A jak było w istocie. I l u tych zachwyconych emigrantów zostało naprawdę „dużymi panami"? Trudno o jakieś szczegółowe dane na ten temat, chociaż w s p ó ł ­ czesna Brazylia jawi się m. in. dużym postępem kultury agrarnej. Spotkać tam m o ż n a wioski zasobne i dostatnie, a niemało ich również w regionach, gdzie mie­ szkają emigranci polscy. Niektórzy z nich posiadają dobrze prosperujące gospo­ darstwa rolne i są klasycznymi farmerami, w k a ż d y m bądź razie i pod tym w z g l ę d e m notuje się duże różnice, a także uszczypliwe opinie i sądy o polskich emigrantach, które przytacza autor w książce cytując badania socjologa brazylij­ skiego O. Ianniego. Faktem jest również i to, że wyniesiony z zacofanych ziem polskich poziom kulturalny emigrantów nie pozostawał bez w p ł y w u na zaniżenie ich poziomu aspiracji. Niekorzystnym zjawiskiem dla tej ludności b y ł również przez długie lata brak jakiejkolwiek pomocy z ich kraju rodzinnego. Nieistnienie p a ń s t w a polskiego równało się z brakiem takiego wsparcia, jakie o t r z y m y w a ł y inne grupy emigrantów, np. Włosi czy Niemcy. P a ń s t w a te zawarły bowiem, sze­ reg u m ó w z rządem brazylijskim gwarantujących emigrantom odpowiednie w a ­ runki bytowania. Wprawdzie z chwilą odzyskania niepodległości przez Polskę stan ten uległ zmianie, zawsze jednak w kraju zdawano sobie sprawę z niedo­ skonałości pomocy, jaką odradzająca się Ojczyzna mogła świadczyć w y c h o d ź c o m . Podejmowano różne próby niesienia takiej pomocy, była to jednak kropla w mo­ rzu potrzeb. W sukurs tym potrzebom przychodziły różnego rodzaju organizacje polonijne i stowarzyszenia grupujące emigrantów, one też położyły duże zasługi na rzecz rozwoju życia kulturalno-oświatowego oraz szkolnictwa. Chłop polski w Brazylii ostał się w i ę c w masie innych emigrantów jako ten, który zachował świadomość swojego pochodzenia, k u l t y w o w a ł tu też swoje zwyczaje i obyczaje -oraz religię. Sprawom tym w recenzowanej książce poświęcony jest drugi roz­ dział zatytułowany „Odrębność czy asymilacja". Badania socjologiczne wielokrot­ nie potwierdzały, że większą szansę asmil^acji posiadają jednostki bądź grupy sto­ jące na w y ż s z y m szczeblu hierarchii. Wspomina o tym autor książki zaznaczając przy tym, że cechy polskiej grupy wniesione do Brazylii oraz jej bagaż kultu­ rowy działały wprawdzie opóźniająco na jej gospodarczy awans, a przez to od­ działywały też niekorzystnie na proces asymilacji. Dodać do tego również należy zwarte skupiska polskiego osadnictwa, gdzie nieraz całe wioski b y ł y czysto pol­ skie i rządziły się swoimi tradycyjnymi normami wyniesionymi z ojczystego kraju. Oczywiście z czasem następował powolny proces asymilacji zdeterminowany miej­ scowymi warunkami administracyjnymi, nigdy jednak nie prowadził on do utraty świadomości swojego pochodzenia i odrębności etnicznej. Sytuacja ta stała się na­ wet w pewnym okresie bardzo kłopotliwa dla emigrantów wszystkich nacji. W l a ­ tach trzydziestych naszego stulecia doszło w Brazylii do zamachu stanu i na czele p a ń s t w a stanął ponownie Getulio Vargas, b y ł y tymczasowy prezydent. Wprowa­ dzone przez niego rządy nosiły silny charakter i charakteryzowały się dążnością do stworzenia jednolitego państwa, w którym zniknąć miały partykularne inte­ resy mniejszości narodowych. W ślad za taką koncepcją ustrojową zmierzającą do upodobnienia Brazylii do większości p a ń s t w burżuazyjnych w Europie wszyst­ kie nieomalże dzienniki podniosły zarzut politycznej konspiracji cudzoziemców, tworzenia przez nich państwa w państwie i pielęgnowania odrębności narodowych. Głoszono hasła „jesteśmy panami we w ł a s n y m kraju", „goście są wrogami" lub „Brazylia dla Brązy li jeżyków". Przez cały kraj powiało falą nacjonalizmu, atako­ wano ludzi m ó w i ą c y c h swoim w ł a s n y m językiem, ograniczano działalność o ś w i a ­ tową skupisk emigracyjnych, napiętnowano rodzinę jako instytucję podtrzymującą odrębność narodową dzieci, starano się ograniczać łączność emigrantów z krajem. Akcja ta dotknęła również środowiska polonijne, doszło do wymiany not dyplo­ matycznych i zarzucano Polsce chęć stworzenia swojej kolonii w Brazylii. W archi- �193 RECENZJE wach policyjnych z tego okresu zachował się nawet dokument, ostrzegający, że rząd polski przygotowuje lotniczą inwazję stanu Parana. Dopatrywano się tutaj podobnej praktyki, jaka miała miejsce swego czasu ze strony Polski na Zaolziu i Litwie. Z czasem jednak tego typu akcje osłabły, sytuacja zaczęła się stabili­ zować, zwłaszcza w odniesieniu do miejscowej Polonii. Wybuch I I wojny ś w i a t o ­ wej zapoczątkowany napaścią Niemiec na Polskę odbił się dużym echem w B r a ­ zylii, która będąc od roku 1942 sojusznikiem Polski w tej wojnie zezwoliła nawet na prowadzenie werbunku wśród ludności polonijnej do armii polskiej na Z a ­ chodzie. Wiele jest jeszcze ciekawych kwestii w tej książce, która wzbogaca naszą wiedzę o problematyce Polonii brazylijskiej, mimo że na ten temat posiadamy sto­ sunkowo obfitą literaturę. W sumie otrzymaliśmy książkę naprawdę bogatą infor­ macyjnie, rzetelną i kompetentną. Wśród tych bezsprzecznych zalet wysunąć je­ szcze należy bogactwo faktów i tu leży bodaj główna waga omawianego dzieła, napisanego prostym i komunikatywnym językiem. Antoni J O H N P I C T O N , J O H N M A C K , African Textiles. London 1979, ss. 208, rye. 232 w tym 28 barwnych. Looms, Weaving and Kuczyński Design, Książkę napisaną przez etnografów zajmujących się ogromnym zbiorem afry­ kańskich tekstyliów w Museum of Mankind, etnograficznym dziale British M u ­ seum w Londynie, wydano przed otwarciem wystawy o podobnej tematyce. Sta­ nowi ona pierwsze, przeprowadzone na tak wielką skalę, wprowadzenie do złożo­ nego problemu historii i geografii afrykańskiego włókiennictwa. Tradycyjne roz­ wiązania techniczne tak w zakresie najprymitywniejszych na kuli ziemskiej kro­ sien, jak i technik pozatkackich były dotychczas zbyt mało zbadane i brak było ujęcia obejmującego prawie cały olbrzymi kontynent tak zróżnicowany pod w z g l ę ­ dem rozwoju cywilizacyjnego. Omawiana książka ukazuje materiały z całej pół­ nocnej Afryki, poza mało zbadaną Saharą, jej środkowej części i podlegającego silnym w p ł y w o m azjatyckim Madagaskaru. Brak informacji o rozwoju w ł ó k i e n ­ nictwa w południowej części kontynentu. Jednakże mapy ukazują najogólniejsze dane techniczne odnoszące się do całej Afryki. We wprowadzeniu autorzy ukazali stan badań i zachowane materiały pochodzące na ogół najdalej z ubiegłego stu­ lecia. Przyjmują oni klasyfikację techniczną w y r o b ó w włókienniczych z podręcz­ nika I . Emery. G ł ó w n y m przedmiotem ich zainteresowań są najbardziej rozpo­ wszechnione techniki tkackie i tkaniny, uwzględniają oni jednak także wyroby pozatkackie. Ukazanie włókiennictwa afrykańskiego autorzy rozpoczynają od przeglądu surowców. W Afryce używano w e ł n y owczej i koziej, bawełny, jedwabiu w za­ chodniej części kontynentu, w Etiopii i na Madagaskarze łyka i rafii, a także kory drzewnej. Wyliczyli oni także stosowane barwniki, przede wszystkim zajęli się bezzaprawowym indygiem. Klasyfikacja krosien tkackich wzbudziła już dyskusję w 11 tomie Textile History z 1980 r. Autorzy podzielili krosna na urządzenia beznicielnicowe, używające jednej, dwóch i więcej nicielnic. Krosno paronicielnicowe znaleziono na Madagaskarze podlegającym w p ł y w o m bardziej złożonego tkactwa azjatyckiego. Można było oczywiście przyjąć inne kryteria klasyfikacyjne krosna tkackiego. W tym złożonym narzędziu do pracujących części należy zarówno me­ chanizm uruchamiania osnowy, jak przerzucania wątku. Można jednak bronić przyjętego przez autorów kryterium podziału podkreślającego jedynie czynność 13 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �194 RECENZJE tkania. Chcieli oni uniknąć skomplikowanych sporów terminologicznych związa­ nych raczej z budową krosna i pionowym lub poziomym położeniem osnowy. Tkactwo wzorzyste w swych bardziej złożonych wariantach nie było bardzo rozpowszechnione w czarnej części Afryki. Wymagało ono bowiem krosna wielonicielnicowego. Tkaniny wyrabiane na Madagaskarze cechuje szczególne bogactwo ornamentu geometrycznego i jaskrawe zestawienia barw. Podobnie jak w niektó­ rych częściach Afryki wyrabia się tam specjalny typ wzorzystych tkanin u ż y w a ­ nych jedynie do celów pochówkowych. W Afryce rozpowszechnione były różne techniki zdobienia gotowych już tkanin drogą pokrywania ich drukiem bezpo­ średnim za pomocą klocków czy stempli, rysowaniem czy malowaniem. Znano także mniej złożone techniki druku pośredniego przy zastosowaniu rezerważu, a więc zakryciu woskiem, czy inną substancją, przeznaczonych do barwienia partii tkanin lüb przędzy. Te rozwiązania zdobienia tkanin były dość rozpowszechnione na całym prawie badanym kontynencie afrykańskim. Natomiast ikat, czyli bar­ wienie nici w ą t k u lub osnowy przed tkaniem, znano na Madagaskarze. Poza dru­ kowaniem i malowaniem tkanin stosowano niewiele zabiegów wykończalniczych. Wśród technik pozatkackich na pierwszym miejscu w y m i e n i ć trzeba różne rozwiązania z zakresu aplikacji, a w i ę c naszywania na tkaninach innych barw­ nych jej k a w a ł k ó w lub też klejnotów, ozdób z metalu, skóry, paciorków, muszli i wszelkiego rodzaju przedmiotów traktowanych jako elementy dekoracyjne. O ile aplikacja różnego rodzaju tkanin czy barwnych włókien jest szeroko rozpowszech­ niona w ś w i a t o w y m włókiennictwie, o tyle dekorowanie innymi przedmiotami jest charakterystyczne dla w y r o b ó w afrykańskich. Nasuwa się tu dygresja, że tak modne obecnie dekorowanie artystycznych tkanin różnego typu przedmiotami rozwinęło się może pod w p ł y w e m barwnych aplikacji afrykańskich. Rzadko stoso­ wano natomiast pikowanie czy zszywanie kołder z barwnych łatek tak charakte­ rystyczne dla włókiennictwa amerykańskiego. Szczególnym typem filcownictwa jest ubijanie kory z drzewa stanowiącego specjalny gatunek figi. Z płatów tej kory zeszywano części odzieży. Technika ta jest najbardziej rozpowszechniona u plemion afrykańskich nie znających tkactwa, lub tam gdzie rozpowszechniło się ono późno, np. w Kongo, Ugandzie i Zambii. * Wśród innych technik pozatkackich należy w y m i e n i ć haft na tkaninach upra­ wiany w zachodniej i północnej Afryce. Rozpowszechnił się on wraz z islamem, nie znała go kultura murzyńska. Nieznane było także dziewiarstwo i techniki po­ krewne, jak szydełkowanie czy ścieg igłowy. Techniki te rozpowszechnione są tylko w północnej Afryce w powiązaniu z w ł ó k i e n n i c t w e m arabskim. Na pod­ kreślenie zasługuje znakomita szata graficzna omawianej książki. Znaleźć można, niezwykle czytelne ilustracje wszelkich zdobionych tkanin ze zbiorów Museum of Mankind: wzorzystych, drukowanych, malowanych, zdobionych aplikacjami i haf­ towanych. T a bogata dokumentacja uzupełnia nowatorski tekst książki, która za­ wiera informacje w a ż n e dla każdego afrykanisty. Irena AAGOT NOSS, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, ss. 189 Turnau i ilustracje. Badacze tradycyjnych strojów ludowych, poszukując materiałów historycznych, bardzo często odwołują się do rycin, czy obrazów wykonanych przez mniej lub więcej znanych artystów malarzy, którzy zainteresowani kulturą ludową, zwłaszcza strojami regionalnymi, szkicowali i portretowali wieśniaków. W literaturze naukowej nie brak opracowań specjalnie temu tematowi poświęconych, czego przy- ^ ; �195 RECENZJE 1 kładem w Polsce może b y ć artykuł A. Jacher-Tyszkowej , a w Norwegii książkowe opracowania A. Noss, omawiające twórczość norweskich malarzy . Aagot Noss w swych poszukiwaniach i dociekliwości badawczej natrafiła na jeszcze inne, ciekawe źródło dotyczące norweskich strojów regionalnych i dała temu wyraz w kolejnej książce, poświęconej statuom o Nordmandsdalen, czyli w tzw. Norweskiej Dolinie należącej do terenu zamku Fredensborg w Północnej Zelandii w Danii, które skompletował podczas swoich rządów Fryderyk V (17461766) — król Danii i Norwegii. Cały komplet składa się z 70 figur, z których 60 przedstawia farmerów i rybaków z różnych regionów Norwegii, odzianych w ich typowe stroje. Monumentalne statuy, wykonane z piaskowca gotlandskiego na postumentach, zostały usytuowane amfiteatralnie na trzech tarasowate roz­ ciągających się gruntach, w lewo i prawo od centralnie umieszczonego tzw. pom­ nika zwycięstwa. Pracę nad nimi rozpoczęto w 1760 r. i większość figur (41) umie­ szczono tutaj w 1764 i 1765 r. Wykonał je niemiecki rzeźbiarz Johann Gottfried Grund (1733-1796), któremu poruczono to zadanie. Za modele posłużyły mu małe figurki z kości słoniowej Jub kłów morsa, które wyrzeźbił J0rgen Garnaas z H a l lingdal w Norwegii, urodzony w 1723 г., a zmarły ok. 1803-1804 г., znany także jako Jargen-poczmistrz, gdyż był zatrudniony przy transporcie poczty. Miał on nieprzeciętny talent do wykonywania lalek w ludowych strojach norweskich oraz do rzeźbienia w drewnie, o czym pisał Lexow, podkreślając jego zręczność, dzięki której misterne, maleńkie, rzeźbione figurki, przedstawiające norweskich w i e ś n i a ­ ków, znalazły miejsce w królewskiej kolekcji dzieł sztuki w Kopenhadze*. Król obiecał Jorgenowi w y s o k ą nagrodę, którą wypłacano mu regularnie w latach 17641771. Jorgen Garnaas mieszkał w Bergen, lecz odwiedził Kopenhagę i Fredens­ borg w 1764 i 1766 r. г Po dzień dzisiejszy zachowało się 29 małych figurek, z których 22 korespon­ duje ze strojami statui znajdujących się w Nordmandsdalen. Wiadomo jednak, że Jorgen Garnaas w y k o n a ł jeszcze inne, które posłużyły rzeźbiarzowi Gottfriedowi Grundowi jako wzory. Autorka była zainteresowana konfrontacją tych dwu twórców oraz ich war­ tością jako źródła w badaniach nad norweskimi strojami regionalnymi. Dla wzbo­ gacenia tych rozważań zwróciła uwagę także na stroje ludowe drewnianych lalek J0rgena, jakie znajdują się w zbiorach Historycznego Muzeum w Bergen, po­ równując je z figurkami z kości i kamiennymi statuami Grunda, nadto z porce­ lanowymi figurkami produkowanymi przez Duńską Królewską Pracownię Porce­ lany, dla której modelami były statuy w Nordmandsdalen. Wszystkie te wytwory omawiane są i prezentowane na ilustrajach w kolejnych częściach książki. Kamienne statuy wykonane przez Grunda przedstawiają stroje ludowe nastę­ pujących regionów: Valdres — 2 mężczyzn, Buskerud — 7 figur z różnych miej­ scowości, tj. mężczyzn i tańczące pary, Telemark (4) — mężczyznę, kobietę i m a ł ­ żeńską parę, Setesdal (5) — pracującą kobietę, parę małżeńską, kobietę i męż­ czyznę, Vest-Agder — kobietę i mężczyznę, Rogaland (3) — dwu mężczyzn i ko­ bietę, Hordaland aż 18 postaci — mężczyzn i kobiety z różnych miejscowości, Sogn i Fjordane oraz Sar — Trandelag — po sześć różnych figur, Nord Tr0ndelag — dwie figury, tj. kobietę i mężczyznę oraz z Laponii — 2 mężczyzn i kobietę. W Nordmandsdalen brak przykładów z pięciu regionów, tj. z Hedmark, 0st-fold, Vestfold, M0re i Romsdal oraz Nordland. Widać stąd, że przedmiotem zaintereso- 1 A. J a c h e r - T y s z k o w a , Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1975, s. 199-224. A. N o s s , Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; t e j ż e , Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973. ' E . L e x o w , Jorgen Garnaas and Nordmandsdalen, Oslo 1915-1916, s. 9. 2 �196 RECENZJE w a ń wspomnianych autorów były przede wszystkim regiony z bogatymi tradycjami strojów, jak Valdres, Hallingdal, Telemark, Setesdal i Hordaland. Porównując materiał, który prezentują statuy z innymi obecnie dostępnymi — ilustracyjnymi i pisanymi źródłami, stwierdzić należy, że ukazują nierzadko całe komplety strojów lub części czy mniej bądź więcej znane detale. Ale spotyka się tutaj także odzież i jej detale nie mające innych odpowiedników. Wskazuje to na fakt, że albo nie dokumentują należycie ówczesnej rzeczywistości, albo też nie zostały one nigdzie dotąd uwzględnione i dlatego są bliżej nie znane. Wiarygod­ ność jednak autentyzmu przedstawionych strojów podnoszą różne rekwizyty umie­ szczone w rękach rzeźbionych postaci, charakterystyczne dla poszczególnych regio­ nów. Poza tym uzupełnia je jeszcze w ł a s n y komentarz Grunda oraz konfrontacja z istniejącym materiałem faktograficznym. Nie ma w i ę c wątpliwości, że stroje ludowe przedstawione na statuach mają duże znaczenie dokumentacyjne. Jak przy­ puszczają niektórzy badacze (Lexow, Uldall) w kreacji figur z Nordmandsalen nie­ małą rolę odegrały drewniane i kościane laleczki Jorgena. Autorka książki poświęca sporo uwagi tej koncepcji, starając się w niej upew­ nić. Figurki Jergena przechodziły różne koleje losu i stąd budzić się mogą wątpli­ wości co do ich autentyzmu i korzystania Gurunda z tych wzorów. Aagot Noss stwierdza jednak, ż e dla Gurunda wzorem były tylko kościane figurki, a nie drew­ niane laleczki znane ze zbiorów w Bergen. Natomiast nie ma wątpliwości, że te ostatnie posłużyły za modele w produkcji porcelanowych figurek, które w y s z ł y z Duńskiej Królewskiej Pracowni Porcelany w latach 1777-1814. Omawiana książka, bardzo bogato ilustrowana, przedstawia statuy oraz — w zbliżeniu — ich fragmenty dla dokładniejszego obrazu detali strojów, w któ­ rych artysta uwzględnił nie tylko formę, ale także miejsca zeszycia, cięcia, za­ pięcia, wiązania, sprzączki (np. w męskich spodniach do kolan), marszczenia i fał­ dowania kobiecych spódnic, układ nakrycia głowy kobiecej i m ę s k i e j , ozdoby biegnące wzdłuż obrzeży, uczesanie głowy, okrycie nóg oraz różnego rodzaju ele­ menty zdobnicze i biżuterię. Artysta z dużą wiernością starał się oddać w k a ­ mieniu gatunek, a nawet fakturę stosowanych w stroju surowców i zdobin. Nadto uzewnętrznił inne jeszcze szczegóły związane z życiem i zajęciami norweskiej lud­ ności mieszkającej na prowincji. Dzięki wielkiemu realizmowi, te jedyne w swoim rodzaju rzeźby mają znacze­ nie dokumentu, a tym samym wartość materiału źródłowego. Barbara Bazielich N I L S E L I N G S G A R D , Norsk rosemálig, Oslo 1981, wyd. Det Norské laget, ss. 264 oraz ilustracje dwubarwne i kolorowe bez numeracji. Sam- W 1971 r. ukazało się w Oslo drugie poszerzone wydanie książki Randi Asker, Rose — painting (rec. „Etnografia Polska", X I X : 1975, z. 2, s. 263-265). Autor pisał o tym nie po raz pierwszy, podobnie jak inni badacze, którzy podejmowali ten temat parokrotnie. Do nich należy także Nils Georg Brekker, Ragnar Nordby oraz badacze szwedzcy, np. Harry Fett, Anne Marie Franzeen. Nie sposób wymie­ niać tutaj wszystkich, ale warto podkreślić, że zainteresowanie tematem jest sze­ rokie nie tylko w krajach skandynawskich. Prace te są napisane zarówno w ujęciu monograficznym, dotyczącym określonego rodzaju wytworu, na którym występuje rozetowe malarstwo, jak regionalnym — gdy chodzi o zaprezentowanie szerokiego wachlarza w y t w o r ó w z tego typu zdobnictwem, bądź wreszcie syntetycznym, ujmu- �RECENZJE 197 jącym zagadnienia w różnych aspektach i na obs żarze całego kraju. Na tym miej­ scu warto dodać, że w 1974 r. ukazało się w języku angielskim opracowanie ro­ syjskiej autorki T. J . Jemieljanowej, (Khokhloma folk painting, Leningrad 1974) omawiające bogactwo florystycznego malarstwa na wyrobach drewnianych zna­ nych ośrodków w rejonie wołżańskim, zwłaszcza w okolicy Gorki i w północno-wschodniej części rejonu Niżni Nowgorod. Natomiast Slovenski etnografski muzej w Ljubljanie wydał w 1973/74 roku Cvetlice v ljudski umetnosti albumowy prze­ wodnik po wystawie pod tym samym tytułem, w którym zdobnictwo florystyczne potraktowane jest szeroko, wychodząc także poza drewno jako główny surowiec. Publikacja Nilsa Ellingsgarda, Norsk rosemálíng, jaka niedawno się ukazała, dotyczy malarstwa rozetowego tylko na sprzętach domowych, tj. meblach, puzdrach, naczyniach wytworzonych w różnych ośrodkach na terenie całej Norwegii. Jest to książka obszerna, pięknie wydana, z kolorowymi ilustracjami. W 1978 r. Nils Ellingsgard w y d a ł inną, o regionalnym zasięgu pracę z tego zakresu, a mianowicie Rosemdling i Hallingdal. Obecna natomiast praca jest uję­ ciem syntetycznym, które składa się z dwu części. Pierwsza poza w s t ę p e m trak­ tuje o wytworach kultury materialnej zdobionych rozetowym malarstwem. N a ­ stępnie przedmiotem rozważań są ornamenty jako wynik twórczości wykształconej na podstawie określonych stylów historycznych, tj. renesansu, baroku, okresu re­ gencji i rokoka, Ludwika X V I i empiru; dalej jest rozdział zatytułowany „z mia­ sta na wieś", gdzie autor wskazuje na drogę przejścia tego typu zdobnictwa i kie­ runki jego rozwoju. W tej części znajduje się też rozdział mówiący o artystach i po­ dejmowanych przez nich tematach zdobniczych oraz rozdział o materiale i tech­ nice wykonania. Jak wiadomo, malarstwo rozetowe wiąże się tematycznie nie tylko z moty­ wami roślinnymi i kwietnymi, zwłaszcza róż, pąków, tulipanów i liści akantu, czy girland, ale także często pojawiają się w nim postacie ludzkie, zwłaszcza żoł­ nierze i jeźdźcy na koniach, tj. ułani, dobosze, znane osobistości i postacie wio­ dące w społeczności wiejskiej, sceny z życia wsi, np. z obchodu zwyczajów, czy z pracy, domy, kościoły i inne budynki, nadto krajobrazy, sceny biblijne, np. w y ­ pędzenie z raju, motywy alegoryczne. To samo zresztą cechuje malarstwo na przedmiotach codziennego użytku znane z Z S R R , Austrii, Słowenii i innych k r a ­ jów. Podobnie jak tematyka, tak materiał i technika wykonania przedostały się na wieś po większej części za pośrednictwem rzemieślników, którzy pierwotnie dekorowali wnętrza kościołów i domów mieszczańskich. Umiejętności te podpa­ trzyli niektórzy ludowi malarze, wypróbowując swoje zdolności. W różnych rejo­ nach Norwegii pracowały grupy wtajemniczonych malarzy i ich „szkoły", które rozwijały się przez dziedzictwo przekazywane z ojca na syna, czy też przez m i ­ strza na uczniów. Na ogół jednak zazdrośnie strzeżono wszelkich sekretów warszta­ towych. Dlatego nie wszyscy malarze ludowi mogli dokładnie poznać stronę tech­ niczną, by odpowiednio z niej korzystać. Sztukę w ł a ś c i w e g o postępowania zabie­ rali niektórzy mistrzowie ze sobą do grobu, stąd wiele zależało od sprytu i zdol­ ności ich naśladowców. Nie dziw zatem, że przykłady starszego malarstwa oka­ zują się często nietrwałe, w y m a g a j ą c e szczególnej konserwacji, gdyż ludowi mala­ rze nie potrafili lub nie stać ich było na stosowanie trwałych surowców. Niejedno­ krotnie spotyka się przykłady malarstwa, które z czasem ściemniało i straciło swój koloryt lub niemal całkowicie się zatarło. W tym negatywnym przypadku przyczyną była nieznajomość reakcji chemicznych oraz umiejętności mieszania farb, tudzież innych jeszcze tajemnic warsztatowych. Są jednak i takie stare oka­ zy, które po dzień dzisiejszy zachowały swoją świeżość i jasność kolorów. ne. Jeżeli chodzi o farby, to w Norwegii stosowano tempery łub farby olej­ Tempera była droższa od farb olejnych ale za to o wiele łatwiejsza �198 RECENZJE w użyciu, natomiast nietrwała w myciu, przez co dość szybko się ścierała. Dlatego u ż y w a n o jej przede wszystkim do malowania sufitów, a nierzad­ ko także do malowania większych płaszczyzn ścian. Często używano jej tak­ że do malowania wewnętrznej strony wieka skrzyń. Rozprowadzano ją za pomocą rożka wykonanego z rogu, kości lub skóry. Znany artysta Truge Gundhildgard do zdobienia sufitów używał kredy albo roztworu powstałego z go­ towanych w wapiennej wodzie lub k w a ś n y m mleku kości cielęcych. Popularnym spoiwem była kazeina bądź ekstrakt serowy, które stosowano także przy farbach olejnych; roztwory te stanowiły doskonały grunt dla farb. Elementy dekoracyjne wykonane np. farbami olejnymi nanoszono na podkład kazeinowy albo z roztworu z kości cielęcych lub jajeczno-temperowy. Jaja, olej, woda były g ł ó w n y m i skład­ nikami w temperowej emulsji od średniowiecza do czasów współczesnych. Olej w y k a z y w a ł wiele praktycznych właściwości. Posługiwano się nim przy dekorowa­ niu mebli, przedmiotów codziennego użytku, ścian i sufitów. Proces jego pozyski­ wania był stosunkowo łatwy i szybki (np. przez staranne gotowanie siemienia lnia­ nego, nie doprowadzając jednak do wykipienia lub przegotowania, bo trudno się go potem rozprowadzało). W czasie gotowania dodawano różne chemiczne skład­ niki, jak cerusyt, ołów, miedź, glejtę dla wzmocnienia i uzyskania odpowiedniej gęstości oleju. W znanym ośrodku Chochłoma w Związku Radzieckim drewniane tło przed malowaniem werniksowano, a potem polerowano aluminiowym pro­ szkiem z dodatkiem srebra i malowano olejnymi farbami oraz lakierowano. Olej lniany był zatem podstawowym surowcem nie tylko w Norwegii. Ellingsgard powiada, że farbę kupowano w prętach, grudach lub grubych ziar­ nach czy kostkach, które następnie ścierano na miałki proszek, co w y m a g a ł o wiele pracy i cierpliwości. U ż y w a n o do tego żaren, kamieni, a w końcu butelki, którą zgniatano najmniejsze grudki. Do startej na proszek farby dodawano odrobinę oleju i nadal ją ucierano. Chodziło o to, aby uzyskać gładką masę o czystym ko­ lorze i dobrze wiążącą się z tłem. Przygotowaniu farb do malowania poświęcano szczególnie dużo uwagi, a potem starannie je przechowywano. W niektórych rejo­ nach farby pozyskiwano we w ł a s n y m zakresie z substancji mineralnych lub orga­ nicznych. Syntetyczne środki stosowane w malarstwie znane były od czasów antycz­ nych, a przykłady ich używania na terenie Norwegii spotyka się od czasów śred­ niowiecznych. Po 1800 r. pojawiają się tutaj coraz częściej sztuczne barwniki pro­ dukcji fabrycznej. Pierwotnie niektóre z farb były niezwykle drogie, stąd rzadko pojawiają się w twórczości ludowej. Częściej korzystano z farb przygotowanych we w ł a s n y m zakresie. Popularnie u ż y w a n y m i kolorami w rozetowym malarstwie w Norwegii były: a) czerwień pozyskiwana z substancji naturalnych lub syntetycznych. Stosowano ją tak do malowania tła, jak i ornamentów. Na tło używano często tlenku ołowiu, tj. minii mieszanej głównie z innymi pigmentami czerwieni; b) żółty kolor (arsenie sulphides) odgrywający także ważną rolę. Stosowano przede wszystkim blendę lub ciemną ochrę, a w ciągu X I X w. kolor żółtocytrynowy organicznego lub mineral­ nego pochodzenia; c) błękit pruski, znany w Norwegii pod nazwą błękitu pary­ skiego, który bez porównania był najważniejszy. Zarówno starsza ultramaryna, jak nowszy kobalt okazały się zbyt drogie. Dlatego znacznie bardziej rozpowszech­ nione było — stosowane w tkactwie — indygo, znane od czasów starożytnych. I ten barwnik występuje w starszym malarstwie rozetowym; d) przez mieszanie błękitu pruskiego z żółtym uzyskiwano kolor zielony. Hiszpańska zieleń była też często używana, a mieszana z czernią stosowana była na tło; e) biały kolor w y s t ę p o w a ł w postaci bieli ołowianej lub bieli cynkowej. W sprzedaży ok. 1850 r. pojawiła się najpierw biel cynkowa; f) czarny kolor uzyskiwano z organicznych substancji, z sadzy, kopcia lampy CZ3- z popiołu; g) złote i srebrne płatki stoso­ wane były tylko okazjonalnie i to w znikomym stopniu, np. dla podkreślenia cen- �199 RECENZJE tralnego miejsca ornamentu. Smugi złote podkreślano czerwienią, a srebrne zielenią lub błękitem, naśladując tym zdobnictwo sakralne. Pędzle były rozmaitych rozmiarów i grubości, krótsze lub dłuższe, zawsze okrągłe i nierówne, lecz stopniowo ku końcowi ścinane. Powszechnie sporządzano je z w ł o s ó w wiewiórczego ogona. Z w ł o s ó w z końca krowiego ucha sporządzano pędzle do wykonywania liter lub konturów. Farby nakładano cienko, po czym tło powlekano jeszcze olejem, aby uzyskać idealnie gładką powierzchnię i łatwość w nałożeniu ornamentu, który wykonywano zawsze z tzw. wolnej ręki, bez patronu, czy uprzedniego rysunku. Malowanie było improwizacją, której podstawowe założenia autor miał w swej wyobraźni, a po­ tem, w trakcie pracy rozwijał. Stąd brały się różne warianty oparte na stale powtarzających się motywach, a ich kompozycja rozwijała się stosownie do formy przedmiotu, na które je nakładano. Forma przedmiotu bowiem determinowała roz­ mieszczenie i układ oraz dobór e l e m e n t ó w zdobniczych. W ten sposób rodziła się specyfika lokalna czy charakterystyczna dla danego twórcy, wyrażająca się w do­ borze m o t y w ó w florystycznych i innych detali, jak formy pierzaste, rożkowe, fa­ liste, na kształt litery С lub S, czy arabeski. Takie swobodne prowadzenie, pędzla umożliwiało uprzednie pociągnięcie tła olejem, który podsychał do następnego dnia i dopiero wtedy zabierano się do dalszej roboty. W rejonie Telemarku dla ozdobienia skrzyni bogatym ornamentem potrzeba było ok. 4 dni. Dla nadania farbom trwałości nierzadko je po wyschnięciu werniksowano. U ż y w a n o do tego kopalu lub innych środków w połączeniu z olejem terpentynowym. Najlepiej do tego nadawał się roztwór z bursztynu, który jednak nie zawsze b y ł dobrej j a ­ kości. Z u p ł y w e m lat powodował on ciemnienie, zacierając niemal całe malowidło. Dla twórczości ludowej charakterystyczne było marmurkowanie, znane od X V I I I w. Z czasem przybrało ono rozmaite fantastyczne formy. Druga część książki, znacznie obszerniejsza od poprzedniej, poświęcona jest malarstwu rozetowemu w poszczególnych regionach Norwegii: 0sterdalen, G u d brandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Telemark, Aust-Agder (wschodni Agder), Vest-Agder (zachodni Agder),. Rogaland, Hordaland, Sogn i Fjordane, More i Romsdal, Trondelag. Osobne miejsce zajmuje tu o m ó w i e n i e twórczości wiejskiej wschodnich terenów oraz m o t y w ó w kwietnych w okresie zanikania malarstwa ro­ zetowego. Książka zawiera ponadto spis literatury, streszczenie w języku angielskim, indeks nazwisk i pokaźny spis autorów fotografii. Barbara A A G O T NOSS, Adolph stracje. Tidemand Bazielich og folk han matte, Oslo 1981, ss. 249 i ilu­ Po trzech pracach, jakie ukazały się w serii Norsk Folkedrakter (Norweskie Stroje Ludowe) w 1970, 1973 i 1977 Aagot Noss publikuje w 1981 r. czwartą z kolei książkę pt. Adolph. Tidemand og folk han motte (Adolf Tidemand i jego ludowe modele). T y m razem Norsk Folkemuseum jako dotychczasowy główny wydawca podjęło edycję przy współpracy Universitetsforlaget w Oslo, przez co jednak ani format, ani szata graficzna nie uległy zmianie. Oprawa skóropodobna ma kolo­ rową obwolutę z akwarelą przedstawiającą stojącą kobietę w stroju ludowym, 1 1 Porównaj recenzje z. 2, s. 265-269. B. B a z i e l i c h w: „Etnografia Polska", t. 19: 1975, �200 RECENZJE trzymającą w płachcie małe dziecko. Obok niebieskimi i czerwonymi literami wydrukowane jest nazwisko autorki i tytuł oraz firmy w y d a w c ó w . Całość edy­ torsko bardzo starannie przygotowana, a kolorowe ilustracje niemal wiernie od­ dają ducha i treść reprodukowanych obrazów. Książka zawiera reprodukcje 62 akwareli, 53 rysunków i 34 obrazów olejnych, częściowo w kolorze, które przedstawiają stroje norweskie w ujęciu Adolfa Tidemanda. Większość z tych prac znajduje się w zbiorach Narodowej Galerii w Oslo w dziale druków i rycin oraz w dziale malarstwa. Tylko 1 akwarela, 1 rysunek i 8 obrazów olejnych stanowią prywatną własność. Obok tych ilustracji zamieszczo­ ne są opisy sporządzone przez samego mistrza, które autorka książki tylko w y g ł a ­ dziła słownikowo i zaopatrzyła interpunkcją dla jasności całego obrazu. Ilustracje przeplatają się z tekstem według podziału geograficznego z uwzględnieniem kolej­ nych regionów, a nawet miejscowości, z których pochodzą stroje regionalne i por­ tretowane w nich osoby. Na końcu znajduje się katalog ilustracji opracowany stosownie do wymienionego podziału terytorialnego, tłumaczenie w języku angiel­ skim, lista osób, które Adolf Tidemand portretował, z odniesieniem ich do odpo­ wiednich stron, oraz lista nazwisk ludzi służących za modele, znanych z później­ szych fotografii. Ponadto jest spis fotografii innych jeszcze osób, pokazanych dla porównania strojów. Książkę kończy wykaz literatury. Tidemand bardzo często obok swych rysunków notował nazwiska osób por­ tretowanych, co wskazuje na jego osobisty stosunek do modeli i wiarogodność. Zapisywał przy tym, skąd strój pochodzi, co umożliwia określenie regionu. Autor­ ka próbowała w swej pracy dociec, kim były te osoby i z jakiej okazji swoje stroje nosiły oraz, jak wyglądają stroje i stosunek do nich obecnych ich sukce­ sorów. Tidemand zwracał nierzadko u w a g ę na ludzi spokrewnionych ze sobą: rodziców i dzieci, dziadków i wnuki. Autorce w dużym stopniu ułatwiło to do­ tarcie do dat urodzenia tych osób, dat ich konfirmacji, ślubu i śmierci. Pomogły jej w tym materiały archiwalne, lokalna tradycja oraz niektóre rekwizyty. W w i ę ­ kszej części potomkowie tamtych ludzi sprzed ponad stu lat żyją po dzień dzi­ siejszy. Artysta bardzo często rysował i malował ludzi żyjących w sąsiedztwie lub w pobliżu miejsc, gdzie się zatrzymał w czasie swoich w ę d r ó w e k po kraju. Tak np. obrazy z Flá w Hallingdal wszystkie można zlokalizować w Narum, farmie należącej do rodziny Gulsvik oraz w farmach lub mniejszych posesjach leżących w pobliżu (s. 184-196). Kiedy zatrzymał się w górskiej farmie Messelt, rysował gospodarzy Messelt w Stor-Elvdal (s. 208-210), rodzinę Bolkesjo w Gransherad, kiedy tam przebywał (s. 106-107) i podobnie — właścicieli Vassenden w Granvin (s. 58-62). Również większość obrazów z Hardanger pochodzi z Vikoy, gdzie arty­ sta mieszkał na probostwie. Wszystkie postacie Tidemanda należą do społeczności farmerskiej z w y j ą t k i e m sterników i rybaków, z którymi zetknął się przebywając w Nevlunghamn w 1861 г., a pochodzących z różnych warstw społecznych. Ma­ lował nadto członków parlamentu, urzędników i innych lokalnych notabli, ich żony i córki, zagrodników i ich rodziny, starców w ostatnich godzinach życia, ubogich i dziewczęta, które miały nieślubne dzieci. Wszyscy przedstawieni są w strojach zakładanych do kościoła lub na inne uroczystości. Powstaje zatem pytanie, skąd ludzie posiadali taką wspaniałą odzież? Możliwe, że niektórzy ją pożyczali, jak np. zagrodnik Rasmus Kármoviken w Flá, kiedy pozował z Anną Gulsvik, żoną urzędnika do obrazu „De ensomme gamie" (Sa­ motni starcy). Wynika stąd, że istotną rzeczą dla Tidemanda było dobranie w ł a ­ ściwego typu ludzkiego, a dopiero potem odzianie go w strój odpowiadający danej okolicy. Inną ważną sprawą, łączącą się z twórczością Tidemanda, jest wartość jego prac jako niezawodnego źródła w studiach nad strojami ludowymi. W zacho- �RECENZJE 201 wanych do dzisiaj strojach występują jeszcze formy, których u ż y w a n o w czasach Tidemanda. Jego ilustracje są też jedynym drogowskazem, jak je w ó w c z a s no­ szono i zestawiano ze sobą. Okazuje się bowiem, że w stosunku do obecnych cza­ sów zaszły w tym względzie pewne zmiany. Przykładem tego są akwarele przed­ stawiające dwie kobiety z Numedal z farmy Moen w Flesberg (s. 164) i Maria Pálsdotter Ebderud w Uvdal (s. 153), które mają w różny, a nie zanotowany do­ tąd sposób, nakrytą głowę i tylko dzięki Tidemandowi istnieje możliwość odtwo­ rzenia tego szczegółu. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku dwu kobiet z Setesdal (s. 100 i 101), których sposób nakrywania g ł o w y od dawna nie jest praktykowany i brak jakichkolwiek innych materiałów ilustracyjnych i opiso­ wych obrazujących te detale. Stroje przedstawione przez Tidemanda zostały zarejestrowane w różnym cza­ sie i w różnych regionach Norwegii i prezentują bogactwo form oraz ich roz­ maitość. Dzięki temu poszerza się znacznie wiedza w tym zakresie. Z jednej strony potwierdzają się sposoby ubierania, znane już z innych źródeł, a po dru­ gie — w wielu przypadkach odkrywają całkiem nieznane fakty; materiały te są też jedynym pośrednikiem pomiędzy minioną rzeczywistością a obecnymi czasami. Znaczenie dokumentacyjne prac Tidemanda podkreślają nadto fotografie jego mo­ deli, wykonane niejednokrotnie w sześćdziesiąt lub nawet siedemdziesiąt lat póź­ niej. Ludzie na tych fotografiach noszą stroje, jakich używano w czasach działal­ ności artysty i często zakładano je w taki sam sposób. Warto zwrócić uwagę np. na rysunki przedstawiające dwie kobiety z Flá — Berit Amundsdotter i Annę Trulsdotter w strojach, które potwierdzają też ich fotografie (s. 192 i 194). Nie zapominając nigdy o artystycznych kryteriach twórczości, nawet n a obrazach du­ żych rozmiarów Tidemand z precyzją przedstawiał stroje regionalne, a także różne ich detale. Adolf Tidemand urodził się w Mandal 14 sierpnia 1814 r. i zmarł w Christianu (Oslo) 25 sierpnia 1876 r. Studiował najpierw w Akademii Sztuk w Kopenhadze (1832-1837), a potem w Akademii Sztuk w Dusseldorfie (1837-1841). W 1845 r. po­ ślubił Claudine Marie Jaeger, którą znał od dzieciństwa. Osiedlili się w Dussel­ dorfie, gdzie spędzili wiele lat. Tidemand przez długi okres młodości przebywał za granicą (1842-1845 i 1848-1849), a następnie zapuszczał się na dalekie wyprawy w rodzinnym kraju. W sumie odbył 17 wypraw po Norwegii, datując swe prace poświęcone strojom ludowym na lata 1843-1874. Wiele kolejnych podróży odbył po południowej Norwegii, np. 0sterdalen, Gudbrandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Setesdal, Telemark, Nevlunghamn w Vestfold, Rogaland, a także Hordaland w ukochanym Vikoy, do którego stale powracał. Liczne miejsca jego pobytu zaznaczone są na mapie pd. Norwegii, zamieszczonej w tekście książki. W czasie swych podróży artysta w y k o n a ł 150 prac przedstawiających ludzi w strojach regio­ nalnych, co jest n a j w i ę k s z y m tego rodzaju spadkiem, jaki pozostał po którymkol­ wiek artyście. Niektóre z nich nigdy dotąd nie były publikowane. Zwracają u w a g ę swą żywością i barwnością nie tylko jako dzieła artystyczne, ale dokumenty o zna­ czeniu społeczno-historycznym. Ukazują codzienne życie ludu w najdrobniejszych szczegółach: jego domy i wnętrza mieszkalne, sprzęty i narzędzia pracy, obyczaje, radości i smutki. W omawianej książce Aagot Noss, stosując metodę analityczno-porównawczą z dużą dokładnością weryfikuje prezentowany materiał. Wykazuje przy tym sze­ roką wiedzę nie tylko w zakresie strojów ludowych, ale także tradycyjnej k u l ­ tury. Dzięki pracowitości i dociekliwości autorce udało się już nie po raz pierwszy uzasadnić wartość źródłową twórczości artystycznej. Czyni to na przykładzie czwar­ tego odkrytego przez siebie twórcy, który — dla badań etnograficznych pod względem ikonografii — ma niemałe znaczenie. Odkrywa przy tym rzeczywistość • �202 RECENZJE sprzed ponad stu lat, a pomocne są jej tutaj inne metody i środki badawcze po­ zwalające przybliżyć owe realia czasom współczesnym. Równocześnie w swym cyklu badawczym autorce udało się ogarnąć ponad 200-letni okres sięgający aż 1760 г., w którym zostały wykonane statuy w Nordmandsdalen (1977); druga jej praca obejmuje początek X I X w., czyli lata ok. 1820 r. (1970) ujęte w akwarelach J . Flintoe, następna — lata ok. połowy X I X w. w akwarelach J . Frich'a (1973) i ostatnia praca obejmująca okres 1843-1874. Jest to stosunkowo rzadkie zjawisko w literaturze europejskiej, dlatego tym większa zasługą autorki, nie tylko jeśli chodzi o dorobek norweskiej nauki w badaniach nad regionalnymi strojami, lecz także w aspekcie międzynarodowym, rozszerzającym historyczną i komparatystyczną wiedzę w tym zakresie. Barbara Bazielich W tomie X X V I I , z. 1 „Etnografii Polskiej" w artykule Wandy Paprockiej T r a - ~ dycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospo- ' litej na s. 42 w wierszu 9 od góry powinno być wydrukowane słowo ruralizacji zamiast realizacji. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3834426841965a825570ef60bd5581af.pdf df851a0e5f1b699b33b9d3df7d1b42a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1016 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.167-177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N 1 К „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 NA M A R G I N E S I E W Y S T A W Y LALEK W y s t a w ą pokazało w czerwcu 1981 r. warszawskie Muzeum Etnograficzne. W y s t a w ę tę skomponowano z eksponatów zebranych na czterech kolejnych m i ę ­ dzynarodowych Biennale Lalek Regionalnych, które odbywają się w Krakowie od 1974 г., organizowane przez Cepelię i Spółdzielnię im. Wyspiańskiego. K i l k a s ł ó w o tym konkursie. Wydano pięknie ilustrowany, barwny katalog I , I I i I I I Biennale. W katalogu tym sformułowano cel konkursu, którym jest „szerzenie wiedzy o tradycyjnej sztuce ludowej, zdobnictwie, ornamentyce i kolorystyce stroju ludowego — szerzenie wiedzy o folklorze i obyczajach — popularyzacja dorobku ręko­ dzieła ludowego — wymiana doświadczeń w zakresie kultywowania istnieją­ cych form plastyki ludowej i reaktywowania form zanikających" ». Zgodnie z ty­ mi założeniami ocenia się wierność tradycyjnym wzorom w szczegółach kostiumu, przedstawionych scen, zwyczajów. L a l k i są wykonywane ręcznie, liczy się poziom wykonania, kunszt rzemieślnika, siła wyrazu laleczki. Główną płaszczyzną odnie­ sienia pozostaje stosunek do folkloru. L a l k i oceniane są w dwu grupach — lalek regionalnych, całkowicie wiernych etnograficznej tradycji i lalek stylizowanych, inspirowanych folklorem. W drugiej grupie ocenia się właśnie czytelność folklo­ rystycznej inspiracji. L a l k i prezentują nie tylko stroje, ale i obyczaje swego kraju. Małe postacie odgrywają obrzędy, demonstrują czynności wykonywane podczas pracy, posługują się oryginalnymi rekwizytami. Niektóre tworzą plastyczne ilu­ stracje bajek i m i t ó w narodowych, prezentując w ó w c z a s stroje różnych epok i regionów. Tyle, w skrócie, o założeniach krakowskiego konkursu. Wystawa w warszawskim Muzeum pozwala co najwyżej domyślać się, czym jest Biennale. Zabrakło jakiegokolwiek wyjaśnienia, określenia c^lu i sensu kon­ kursu, z którego wybrane eksponaty pokazano. Nie wiadomo przy tym, czy wy­ bór był czysto przypadkowy — pokazano to, co jest, co pozostało w Polsce po konkursach, jako zaczątek przyszłego Muzeum L a l k i — czy też kierowano się jakimiś przesłankami dobierając akurat takie, nie inne eksponaty. Oglądając w y s t a w ę miałam wrażenie, że jej organizatorzy działali w wielkim pośpiechu. Poza karteczką z nazwą kraju nie podano żadnej informacji o wysta­ wionych lalkach. T y m samym poniechano celu, sformułowanego w Cytowanym katalogu — popularyzacji wiedzy o folklorze. Wystawa została pomyślana tylko jako ekspozycja parudziesięciu ładnych, niekiedy pięknych figurek. Pokazano np. kilka lalek w różniących się między sobą szatach indyjskich narzeczonych. Nie­ które elementy ubioru powtarzały się (np. złote ozdoby), inne były zupełnie nie­ podobne. Czy różnice w y s t a w n o ś c i poszczególnych w a r i a n t ó w stroju wynikają 1 Katalog Międzynarodowego Jesch, tekst Z. Olas, Kraków. Biennale Lalek Regionalnych, zdjęcia K . Pol- �168 KRONIKA z przynależności panny młodej do określonej kasty, czy związane są z tradycją danej prowincji, z jakiego okresu pochodzą prezentowane przez laleczki ubiory — odpowiedzi na te pytania wystawa nie dała. Nie wiadomo również było, k t ó r e stroje są stylizacją, a które wierną kopią tradycyjnego ubioru. Moja obrona założeń konkursu, zgodnie z którymi regionalne lalki są przede wszystkim n o ś n i k i e m wiedzy o folklorze, wynika z kilku przekonań. Po pierwsze, i korzystając z eksponatów zbieranych na Biennale, organizatorzy wystawy winni byli Krakowowi wierność idei konkursu. Po drugie, wydaje mi się, że zagubiono bardzo istotny walor ekspozycji tego rodzaju. Pokazując lalki w regionalnych stro- — jach, często upozowane w grupach w y k o n u j ą c y c h jakieś czynności — z w i ą z a n e z obrzędowością lub codzienną pracą albo przedstawiających sceny z dawnych m i t ó w i baśni — można pokazać całą różnorodność folkloru, jego bogactwo, swoistość tradycji poszczególnych kultur. Wystawa pozbawiona komentarza prze­ kazuje te treści niejako mimochodem. Wydaje się, że zapomniano, iż wystawa l a ­ lek w ludowych ubiorach nie jest tym samym, co wystawa strojów regionalnych. L a l k a w regionalnym stroju, lalka z folklorystycznym rodowodem m ó w i znacznie w i ę c e j niż zamierzyli jej twórcy. L a l k i różnią się przecież nie tylko przebraniem. Znacznie istotniejsze, choć pozornie drugoplanowe są różnice c h a - rakteru, istoty lalki. Różnorodność materiału, rozmaitość formy, inne ujęcie czy interpretacja postaci czynią lalki postaciami nierozerwalnie z w i ą z a n y m i z krajem, z którego pochodzą. Elementy składające się na postać lalki — technika wykonania, ekspresja £ twarzy, gest, ubiór — tworzą organiczną całość. B y w a j ą lalki z najróżniejszego, tworzywa. Może to b y ć drewno, glina, porcelana, guma, w e ł n a , celuloid, r ó ż n e w ł ó k n a sztuczne i naturalne, gałganki. Ten sam materiał bywa z kolei r ó ż n i e interpretowany. Niektóre lalki wykonane są bardzo starannie, jako statuetki o pro­ porcjach i rysach człowieka, inne są niesłychanie uproszczonymi, symbolicznymi formami. L a l k i rumuńskie mają zindywidualizowane twarze, figurki polskie to l a l k i o jednakowych, regularnych, starannie wymodelowanych, uśmiechniętych rysach. L a l k i z Tajlandii noszą maski tancerzy, lalki meksykańskie mają schematycznie T* zaznaczone usta, oczy i nosy. Podobne różnice można zaobserwować w przed- * stawieniu ruchu. L a l k i węgierskie, polskie czy irackie to stojące nieruchomo sta- T. tuetki. Rumuńskie zastygły w geście przy określonej pracy, podobnie n i e k t ó r e , z meksykańskich. Subtelne figurynki tancerzy tajlandzkich sprawiają w r a ż e n i e ustawicznego ruchu. Różny jest również sposób ujęcia stroju lalek. Niektórzy w y ­ konawcy dbają o precyzję szczegółu, dodają lalkom szereg starannie wykonanych- ^ r e k w i z y t ó w . Inne. są jakby skróconym zapisem ogólnego w y g l ą d u ubioru. W intencji organizatorów Biennale lalka jest tylko folklorystyczną pamiątką, ^ formą w i z y t ó w k i określonego kraju. L a l k a w stroju regionalnym jest jednak przede wszystkim lalką, przedmiotem o istotnej roli w każdej kulturze. Wydaje się, że w formie współczesnej lalki — także jej szczególnej postaci, jaką jest lalka regionalna — zapisana jest historia lalki w kulturze kraju, z którego ona pochodzi. ^ Tam, gdzie jeszcze niedawno odgrywała istotną rolę w praktykach magicznych, *J|^ (np. Meksyk, Rosja płn.), jest to czytelne w jej kształcie. Przykładem są lalki ¿¡ syberyjskie, jeszcze w pocz. X I X w. będące przedmiotami kultowymi. Dziś prze- ^ . szły do świata dziecinnych zabawek, zachowały jednak skrótową formę wotyw- • nych figurek. Laleczki rosyjskie, z Meksyku, Tajlandii czy Rumunii zdolne s ą . śmieszyć, przestraszyć czy zabawiać. Z kolei polskie figurki noszą pięknie wyko- 5 nane, bardzo często pyszne stroje. Nie budzą jednak żadnej emocji, ich regularne,---^ uśmiechnięte twarze są obojętne. Na tle tamtych w y g l ą d a j ą jak krawieckie m a n e - T g , kiny. t mM �KRONIKA 169 Przyglądając się lalkom zgromadzonym na wystawie i próbując zobaczyć je w szerszym kontekście, można dostrzec lalki nawiązujące do form kukiełek i m a ­ rionetek teatralnych, magiczne czy kultowe posążki, dziecinne zabawki, ozdobne figurki. Tę różnorodność form można sprowadzić do dwu podstawowych t y p ó w lalek określonych przez J . Łotmana jako lalki-zabawki i lalki statuetki. „Lalkę jako zabawkę powinno się przede wszystkim oddzielić od zjawiska — zdawałoby się — tego samego typu, jakim jest statuetka, trójwymiarowa rzeźbiarska podo­ bizna człowieka. Różnica sprowadza się do rzeczy następującej. Istnieją dwa r o ­ dzaje audytorium: «dorosłe» z jednej strony oraz «dzieciece», «ludowe», «archaiczne» z drugiej. Pierwsze zachowuje się wobec tekstu artystycznego jako odbiorca informacji: patrzy, słucha, czyta, siedzi w teatralnym fotelu, stoi przed p o s ą g i e m w muzeum, ma zakarbowane w pamięci: «nie dotykac», «nie zakłócać spokoju» oraz, ma się rozumieć: «nie pchać się na scene» i «nie w t r ą c a ć się do biegu sztuki». Audytorium drugie odnosi się do tekstu, jak uczestnik zabawy: krzyczy, dotyka, wtrąca się, obrazka nie ogląda, lecz obraca go dookoła, szturcha palcami, przemawia zamiast namalowanych postaci, do biegu sztuki miesza się, pouczając aktorów, książkę bije lub całuje. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z od­ biorem informacji, w drugim — z wytwarzaniem jej w trakcie zabawy" . 2 W cytowanym fragmencie Łotman wprowadza pewne uporządkowanie boga­ tego i złożonego świata lalek, który tworzą formy tak różne, jak figurki bogów, kukiełki, manekiny, ożywające posągi, woskowe figury, zabawki czy współcześnie roboty, muminki i wiele innych. Nie ma tu miejsca na historyczne r o z w a ż a n i e nad kształtem i rolą lalki w kulturze. Inicjatywa stworzenia konkursu, a potem Muzeum Lalek Regionalnych, zwraca u w a g ę na n o w ą formę lalki w s p ó ł c z e s n e j . Nie jest ona ani zabawką, ani statuetką; służyć może i dzieciom i d o r o s ł y m , ' j e s t czymś mniej niż figurka magiczna czy zabawka i poprzez utrwalony ruch zatrzy­ maną grę — czymś innym niż statuetka. Współcześnie można o b s e r w o w a ć wiele form lalek, w y s t ę p u j ą c y c h w róż­ nych postaciach, których często nawet nie identyfikujemy jako lalki. T e w stro­ jach regionalnych są jednym z przejawów w y s t ę p o w a n i a lalki w naszej kulturze. Przyjrzyjmy się tym przejawom, które uda nam się dostrzec w otaczającym nas świecie. 1. L a l k i w teatrze lalek, nawiązują do dawnych form teatralnych (np. Bread and Puppet) bądź do ludowych szopek („Pastorałki" Schillera w Teatrze Po­ wszechnym, 1964 г.); teatr lalek dla dzieci *. 2. L a l k i w y w o d z ą c e się ze starych, utrwalonych w folklorze form, dziś relik­ towe: a) figurki jasełkowe ustawiane w o k ó ł żłobka na Boże Narodzenie, niekiedy ruchowe. Co roku w kościele na Miodowej można oglądać ruchomą szopkę, z ł o ­ żoną z kilkudziesięciu postaci wykonujących pewne gesty, ustawionych na k r ą ­ żącej taśmie. Do figurek takich nawiązują niekiedy rzeźbiarze ludowi . W tej samej grupie znajdą się postacie z szopek — także popularnych w X X - l e c i u i po wojnie szopek politycznych, czy współczesnych szopek z konkursów krakow­ skich ; 4 5 2 J . Ł o t m a n, Lalki w systemie kultury, „Teksty", nr 6: 1978. Por. H . J u r k o w s k i , Teatr lalek a folklor, „Polska Sztuka Ludowa", R . 23: 1969, nr 2. Na przykład Julian Brzozowski, sołtys wsi Sromów w łowickiem, wyrzeźbił „Pochód Tysiąclecia", w i e l k ą kompozycję parudziesięciu figur, w ł a ś n i e w konwencji bożenarodzeniowej szopki, ustawiając w pochodzie Księcia Józefa obok Chrobrego, Świerczewskiego i anioła. Por. J u r k o w s k i , op .cit. 3 4 s �170 KRONIKA b) obrzędowa kukła Marzanny, topionej w pierwszy dzień wiosny; Lajkonik w Krakowie. Są to swoiste lalki parateatralne, zdradzające ślady właściwości ma­ gicznych ; c) woskowe wota, składane w kościele w dniu św. Rocha ; d) lalki z ciasta na weselnym korowaju lub ofiarowywane dzieciom kukiełki, lalki z piernika 3. Gabinet figur woskowych, swoista forma lalek dla dorosłych. Figury te są współczesną formą lalek magicznych; postacie utrwalone w wosku kryją w sobie możliwość życia. Charakterystyczne jest, że w Gabinecie pani Tussot znajdują schronienie postacie wybitnych indywidualności, w tym sławnych zbrodniarzy fa­ scynujących zagrożeniem, jakie w sobie noszą. Mało kto odważy się nocą pozostać sam wśród woskowych ludzi. To bardzo ciekawe z punktu widzenia psychologii i socjologii zjawisko jedynie sygnalizuję, gdyż jego natura wymaga interpretacji znacznie wykraczającej poza granice świata lalek. 4. Manekiny sklepowe. Różnią się one istotnie od schematycznych krawiec­ kich, wykonane są na kształt ludzkiej postaci, mają twarze, noszą peruki — są lalkami. Ich podobieństwo do człowieka sytuuje je na łatwo przekraczalnej gra­ nicy świata żyjących, kiedy ożywają (por. „Bal manekinów" Bruno Schultza), po­ ruszają się w ściśle określony sposób identycznie, jak ożywione figury woskowe . 5. L a l k i zabawki. a) Disneyland, 'ogródek dla dzieci w Hadze, będący kopią rzeczywistych miast i wsi, gdzie umieszczono duże figury b a ś n i o w y c h postaci w zminiaturyzowanym świecie; b) k a r n a w a ł o w e figury ogromnych kukieł w Rio de Janeiro; c) zabawki dziecinne, od wykonywanych własnoręcznie, umownych laleczek po mechaniczne zabawki produkowane w fabrykach. 6. L a l k i funkcjonujące jako ozdoba. a) porcelanowe figurki stawiane na kredensach, serwantkach itp. W ostatnich latach wzrosła produkcja figurek gipsowych naśladujących porcelanę; b) sadzane na tapczanach, kanapach, łóżkach pierrody, kolumbiny albo (w Pol­ sce współcześnie na wsi) duże dziecinne lalki w ozdobnych sukienkach; c) lalki w w e ł n i a n y c h sukienkach u ż y w a n e do utrzymywania temperatury wody w imbryku itp., o pewnej użyteczności; d) stawiane w ogródkach przed domem postacie krasnali i innych baśnio­ wych postaci, często spotykane w Niemczech, występują także w Polsce ; e) sadzane na masce samochodu wiozącego młodą parę dziecięce lalki w ś l u b ­ nych sukniach. f) lalki kolekcjonowane jako pamiątki turystyczne, czyli lalki w strojach regio­ nalnych. W cytowanym już uprzednio katalogu Biennale napisano: „zminiaturyzo­ wanie regionalnego kostiumu otwarło przed nim zupełnie nowe możliwości. Ubra­ na w niego lalka stała się idealną wprost formą pamiątki, oddającej tak wiernie jak żadna inna charakter, styl i urodę regionu. e 7 9 10 * Na temat specyfiki zjawiska lajkonika por. artykuł J . B u j a k a i B. P i l i c h o w s k i e j , Lajkonik w oczach badaczy, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 1. J . O l ę d z k i , Wota woskowe we wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", R. 14: 1960, nr 1; t e n ż e , Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", R. 16: 1962, nr 2. T . A m b r o ż e w i c z , Ozdobne pieczywo ludowe, cz. 1 i 2, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1 i 2. Por. film W. Hassa „Sanatorium pod klepsydrą" w e d ł u g prozy B . Schulza, czy żołnierzy w „Wielopole, Wielopole" T . Kantora, telewizyjną realizację „Balu m a n e k i n ó w " Schulza i in. Ruch ożywionych lalek jest zawsze taki sam, nacecho­ wany sztywnością kojarzącą się z bezruchem umarłych. J . S t e f a ń s k i , Krasnale z raciborskiego, maszynopis w redakcji „Polskiej. .Sztuki Ludowej", będący opisem tego typu form z terenu polskiego. 7 8 9 1 0 �KRONIKA 171 Stąd niezwykła tych miniaturek kariera i ogromne wciąż rosnące zapotrzebo­ wanie. W Polsce np. sama tylko Spółdzielnia im. Wyspiańskiego dostarcza ich rocznie około ćwierć miliona!" . L a l k i w regionalnych strojach cieszą się wielką popularnością. Kupują je m i ­ łośnicy folkloru i turystyki. Są traktowane jako ozdoba, jako pamiątka i informa­ cja o folklorze. „Poprzez styl i charakter stroju, typ etniczny postaci, ekspresję gestu i rekwizytu w scenach przedstawiających obrzędy i zwyczaje — poprzez cały ten wyrazisty język barw, kształtów i ukrytych znaczeń — w y w o ł u j ą suge­ s t y w n ą wizję świata" . Wystawa w warszawskim Muzeum zwróciła uwagę na zjawisko lalki w ludo­ wym stroju, która w ciągu ostatnich kilku lat zdaje się zdobywać coraz większą popularność. Regionalna lalka, obok innych, wymienionych w y ż e j współczesnych form, kontynuuje stałą obecność lalki w kulturze. n 12 Ewa METODA BIOGRAFICZNA W ETNOGRAFICZNYCH BADANIACH Z PRAC KOMISJI LUDOZNAWCZEJ WESTFALII Korulska W RFN. Od ponad pięćdziesięciu lat działa w Munster, stolicy Westfalii, Komisja Ludo­ znawcza, która w pracach swych posługuje się metodą biograficzną, mało rozpo­ wszechnioną w polskich badaniach etnograficznych, a znaną dobrze w socjologii . Komisja Ludoznawcza Westfalii (Volkskundliche Kommission für Westfalen) powstała w 1928 r . W następnym roku utworzyła wraz z Komisją Starożytności i Komisją Historyczną jeden instytut pod nazwą Prowincjonalny Instytut Ludoznawstwa i Krajoznawstwa Westfalii (Provinzialinstitut für westfálische Landesund Volkskunde). Członkami Komisji Ludoznawczej początkowo byli pracownicy Seminarium Germanistyki Uniwersytetu w Munster, w ramach którego znajdo­ w a ł a się w ó w c z a s etnografia. Pierwsze poszukiwania etnograficzne dotyczyły na­ zewnictwa, przysłów, pieśni, bajek i opowiadań ludowych, a zebrane materiały stały się zalążkiem cennego i bogatego dziś archiwum Komisji. W niedługim czasie przystąpiono też do opracowywania słownika i atlasu kultury ludowej Westfalii oraz wydawania serii Veroffentlichungen der Volkskundlichen Kommission, k t ó ­ rej pierwszy numer ukazał się w 1931 r. Po I I wojnie ś w i a t o w e j etnografia od­ łączyła się od germanistyki tworząc na Uniwersytecie w Munster w 1955 r. Se­ minarium Etnograficzne, którego kierownik stoi na czele Komisji. Funkcję tę od wielu lat pełni prof, dr Gunter Wiegelmann, autor licznych prac m. in. z zakresu przemian kultury ludowej, pożywienia, współredaktor atlasu etnograficznego Nie­ miec itp. Komisja zatrudnia 3 pracowników naukowych i 2 administracyjnych. Mieści się w budynku uniwersyteckim (przy Domplatz 23), sąsiadując z Semi­ narium Etnograficznym oraz korzystając z jego pomieszczeń i biblioteki. ł 2 Działalność Komisji biegnie w dwóch kierunkach: organizacyjnym i dokumen­ tacyjnym. Pierwszy z nich polega na organizowaniu badań nad kulturą ludową Westfalii, wydawaniu serii wydawniczych pt. Schriften der Volkskundlichen K o m 11 Katalog Biennale, op. cit. Tamże. Na ten temat zob. m. in. cytowane w pracach Komisji artykuły: J . S z c z e ­ p a ń s k i , Die biographische Methode, [w:] Handbuch der empirischen Sozialforschung, t. 4, Stuttgart 1974, s. 226-252; R. W. B r e d n i с h, Zur Anwendung der biographischen Methode in der volkskundlichen Feldjorschung, [w:] Jahrbuch jur ostdeutsche Volkskunde, R. 22: 1979, s. 279-329. D. S a u e r m a n n, Geschichte und Aufgaben der Volkskundlichen Kom­ mission für Westfalen, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 22: 1976, z. 1-4, s. 248-255. 12 1 2 �172 KRONIKA mission oraz Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, jak też w s p ó ł r e d a ­ gowaniu czasopisma „Rheinisch-westfałische Zeitschrift í ü r Volkskunde", wyda­ wanego od 1954 r. P o d s t a w o w ą jednak działalnością Komisji są prace dokumen­ tacyjne. Wzorując się na osiągnięciach skandynawskich zastosowano w badaniach metodę biograficzną, polegającą na pozyskiwaniu od korespondentów — stałych współpracowników Komisji — materiałów w postaci obszernych opracowań opar­ tych na w ł a s n y c h przeżyciach. Są to ukierunkowane wspomnienia pisane w e d ł u g ustalonego wzorca, tzw. listy pytań (Frageliste), w y s y ł a n e j do korespondentów. Listy te obejmują 44 różnorodne tematy, jak пр.: piece piekarskie w dawnych czasach (nr 1), konfirmacja wczoraj i dziś (nr 2), zwyczaje przy I komunii ś w . (nr 3), jak dawniej święcono niedzielę (nr 4), jedzenie i picie; przebieg dnia codziennego (nr 5), zaręczyny i wesele (nr 8), żniwa (nr 14), naczynia do picia i jedzenia (nr 27), studnie (nr 28), dni poświęcone pamięci zmarłych (nr 31), h i ­ giena ciała (nr 34), świątki, krzyże przydrożne,, znaki p a m i ą t k o w e (nr 35), k o ł o ­ wrotki i ich w y t w ó r c y (nr 36), telewizja (nr 38), formy zwracania się do siebie (nr 39), wiejski ubiór (nr 40), instrumenty muzyczne (nr 44). Każda z listy pytań posiada wprowadzenie do tematu, o m ó w i e n i e problema­ tyki oraz szczegółowe pytania zgrupowane w e d ł u g wybranych zagadnień. Dla zilu­ strowania przytoczmy listę nr 5, dotyczącą jedzenia i picia w ramach dnia codzien­ nego. We w s t ę p i e do niej podkreślono brak materiałów do pożywienia i kultury dnia codziennego wsi westfalskiej zwracając się do korespondenta z zapytaniem, czy jest w stanie podać dokładny opis gospodarstwa domowego przed I w o j n ą światową. „Może to b y ć — jak czytamy we wspomnianym wprowadzeniu — P a ń ­ ski dom rodzinny, albo inny, który Panu jako dziecku b y ł dobrze znany. Prosimy zawsze jednak o dokładne podanie miejsca i czasu". Dalej następują szczegółowe pytania w e d ł u g następującego układu: poranek; śniadanie; mycie i ubieranie się; przed 2-gim śniadaniem; drugie śniadanie; porządek przy stole; przygotowywanie potraw; jedzenie; zmywanie; godziny poobiedniego odpoczynku; podwieczorek; kolacja; odwiedziny; spoczynek. Pytania te odnoszące się, jak w większości wy­ padków, do czasów sprzed I wojny ś w i a t o w e j , kończy zdanie: Czy mógłby Pan dla porównania opisać przebieg dnia współczesnego? Co się je i pije dzisiaj?"*. Większość nadesłanych opracowań odnosi się do czasów młodości na ogół po­ nad 60-letnich korespondentów, zgodnie z założeniem Komisji gromadzenia mate­ riałów „z minionego czasu". Takie też nastawienie korespondentów w y r a ź n i e dało się odczuć w pytaniach o telewizję i jej w p ł y w na życie oraz kulturę m i e s z k a ń ­ c ó w wsi w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Większość korespondentów odesłała listę bez odpowiedzi, uważając się za niekompetentnych w tym zakresie. Ostatnio podkreślono konieczność badania przemian kulturowych, postulując poszerzenie zarówno listy korespondentów, jak i tematyki pytań. Korespondenci, w liczbie około stu, pochodzą z różnych grup społecznych i za­ wodowych, jak też z różnych części Westfalii. Ich dane biograficzne znajdują się w oddzielnej kartotece, uwzględniającej ponadto numery i tematykę nadesłanych przez nich opracowań, daty wysłania przez Komisję pytań i otrzymania odpo­ wiedzi, w y s o k o ś ć przesyłanego sporadycznie korespondentom honorarium oraz ty­ tuł publikacji opracowanej na podstawie otrzymanych od danego korespondenta materiałów. Co roku każdemu ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w w y s y ł a się biuletyn sprawo­ zdawczy . Jest to rodzaj listu, w którym powiadamia się korespondentów o na4 s Frageliste 5: Essen und Trinken. (Der Tageslauf im Haushalt), ss. 4, Archiv fur westfálische Volkskunde. Volkskundliche Kommission fur Westfalen. L a n d schaftsverband Westfalen-Lippe, Munster, Domplatz 23. Mitteilungsblatt des Archivs für westfálische Volkskunde. Biuletyn nr 28 z lipca 1980 r. zaczyna się od słów: „Das Berichtsjahr — Mitte 1979 bis Mitte 1980 — ist sehr schnell zuende gegangen und schon ist es wieder Zeit für unseren 4 �KRONÍKA 173 bytkach archiwum rękopisów, fotografii, rysunków, pieśni i nagrań magnetofo­ nowych, kopii dokumentów oraz zbiorów muzealnych, gromadzonych przy K o ­ misji. Składa się w nim życzenia s ę d z i w y m współpracownikom, którzy w roku sprawozdawczym obchodzili okrągłe jubileusze urodzin i informuje o zmarłych, podkreślając ich zasługi dla Komisji, okres współpracy i rodzaj nadesłanych m a ­ teriałów. List kończy w i a d o m o ś ć o najbliższych planach badawczych K o m i s j i . I t a k w biuletynie nr 28 za okres 1979/1980 zwrócono się do korespondentów z prośbą o informowanie i nadsyłanie posiadanych p a m i ę t n i k ó w i notatników celem ich skopiowania, a następnie wykorzystania w opracowaniach Komisji. We wspom­ nianym biuletynie czytamy też o przygotowywaniu jubileuszowego tomu z okazji 50-lecia istnienia Komisji, zwracając się do korespondentów z prośbą o w y r a ż e n i e zgody na publikowanie ich danych personalnych. W ostatnim zdaniu dziękuje się wszystkim współpracownikom za wkład w powiększenie archiwum Komisji. Archiwum K o m i s j i zostało założone w 1951 r. przez prof, dr M. Bringemeier, pełniącą długi czas funkcję kierownika Komisji. Dziś należy ono do jednego z n a j ­ poważniejszych i najcenniejszych centrów dokumentacji naukowej w R F N . W 1980 r. archiwum liczyło 6180 rękopisów i 77 774 fotografii. Znajdują się w nim również rysunki nadesłane przez korespondentów, zbiory pieśni i taśm magnetofonowych z nagraniami w y w i a d ó w przeprowadzanych z nimi oraz kopie starych dokumen­ t ó w (śpiewników, rachunków, zapisków, protokołów itp.). Poza w s p o m n i a n ą już kartoteką personalną korespondentów prowadzone są również kartoteki materiałów w układzie tematycznym i geograficznym. Komisja gromadzi też eksponaty m u ­ zealne, m. in. cenne zbiory instrumentów muzycznych, które pozyskano w wyniku apelu, skierowanego do korespondentów w jednym z poprzednich b i u l e t y n ó w . Możliwości wydawnicze Komisji pozwalają na stałe publikowanie materiałów m. in. w oddzielnych zeszytach serii pt. Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, których rocznie ukazuje się niekiedy nawet kilka (w 1 półroczu 1981 r. ukazał się nr 25 i 29). Na u w a g ę zasługuje różnorodny sposób prezentowania w nich materiału. Jeden z nich to opracowania wybranego tematu n a podstawie materiałów nadesłanych przez wszystkich korespondentów. T u w y m i e n i ć można np. prace na temat pieców piekarskich (z. 22: Bauerliches Brotbacken in West­ falen, opr. M. Bringemeier, 1980, ss. 136), zwyczajów związanych z okresern Bożego Narodzenia (z. 6: Weihnachten in Westfalen um 1900, opr. D. Sauermann, 1979, ss. 262), zwyczajów zapustnych (z. 5: Stadtisches Fastnachtsbrauchtum in Westund Ostwestfalen, opr. N. Humburg, 1976, ss. 434), mody i stroju (z. 15: Mode und Tracht, opr. M. Bringemeier, 1980). Przykładowo przytoczmy plan jednego z ta­ kich opracowań, dotyczącego pieców piekarskich, pierwszego tematu rozsyłanego korespondentom przez Komisję. Na treść tego zeszytu składają się: w s t ę p , kwe­ stionariusz pt. piece piekarskie w dawnych czasach, mapa miejscowości, z których pochodzą odpowiedzi, materiał faktograficzny nadesłany przez korespondentów ułożony w e d ł u g kolejnych n u m e r ó w archiwum. Materiał ten został wybrany z po­ nad 80 zgromadzonych w ciągu 10 lat opracowań, z których 16 zacytowano w pra­ cy w d o s ł o w n y m brzmieniu, niekiedy także w dialekcie dolnoniemieckim. Mate8 Sommerbrief an Sie", a kończy następująco: „Mit herzlichen Griissen von alien in der Arbeitsstelle Tátigen und mit guten W ü n s c h e n verbleibe ich Ihre Dr. R e ­ natę Brockpáhler". B. S с h i e r, Das Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfalische Zeitschrift für Volkskunde", R. 1: 1954, s. 57; M. B r i n g e m e i e r , Archiv für westfalische Volkskunde der Volkskundlichen Kommission des Landschaftsverbandes W estf alen-Lippe (1951-1964), [w:] Arbeit und Gerat in volkskundlicher Dokumentation, Munster 1969, s. 192-222; R. B r o c k p a h l e r , 20 Jařire Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 18/19: 1972, s. 195. 5 �174 KRONIKA riały te m ó w i ą m. in. o dużym znaczeniu w życiu ludności wiejskiej pieca pie­ karskiego, szacunku dla chleba, wadze prac związanych z jego wypiekiem, po­ dziale jej między członków rodziny, współdziałaniu i pomocy sąsiedzkiej itp. Inny sposób publikowania materiałów można określić jako biograficzny. Są to monografie poświęcone jednej osobie korespondenta. T u przytoczyć można pu­ blikację pt. Aus dem Leben eines Heuerlings und Arbeiters (opr. R . Dunkmann, 1980, ss. 178), w której przedstawiono historię życia korespondenta odtworzoną na podstawie rozmów nagranych z nim na taśmie, dalej nadesłany przez niego m a ­ teriał faktograficzny, ułożony w e d ł u g listy pytań oraz jego twórczość poetycką. W tej grupie zacytować też można opis życia i pracy kobiety wiejskiej, przed­ stawiony przez nią w ciągu długoletniej, bo sięgającej 1968 r. współpracy z K o ­ misją. Tak powstała praca pt. Aus dem Leben einer Bauerin im Miinsterland (opr. R . , Brockpahler, 1981, ss. 192), uwzględniająca wybór materiałów o b e j m u j ą ­ cych okres od początku X X w. do 1980 г., tj. daty śmierci korespondentki, zgrupo­ wany w e d ł u g następujących zagadnień: dom i mieszkanie; prace rolne; hodowla; ubiór; przebieg dnia — jedzenie i picie; zwyczaje doroczne; zwyczaje rodzinne; muzykowanie i opowiadania. Publikację zamyka indeks rzeczowy w dialekcie dolnoniemieckim z objaśnieniem i tłumaczeniem w y r a z ó w na język literacki. Inne wydawnictwa Komisji ze wspomnianej serii prezentują m. in. biblio­ grafię tematyczną (z. 11: Bibliographie zur Schützenwesen in Westfalen, opr. G . Osthoff, 1979, ss. 126), zagadnienia teoretyczne i metodologiczne (z. 8: Historische Hausforschung. Eine Einfiihrung in Arbeitswesen, Terminologie und Literatur, орг. К . Bedal, 1978, ss. 186; z. 10: Türfcische Arbeiter in Munster. Eine Beitrag zum Problem der temperaren Akkulturation, opr. H . Narman, 1978, ss. 176; z. 13: Gemeinde im Wcmdel. Volfcskundliche Gememdestudien. in Europa, opr. G . Wiegelmann, 1979, ss. 215), jak i referaty wygłoszone na konferencji „Historische Sachforschung. Aufgaben und neue Ansatze", zorganizowanej z okazji 50-lecia istnienia Komisji Ludoznawczej Westfalii (z. 21: Geschichte der Alltagskultur, 1980, ss. 174). Kończąc należy jeszcze dodać ,iż w Komisji prowadzone są ponadto empirycz­ ne badania nad przemianami kultury ludowej wybranych wsi westfalskich. Odnotować też należy opracowanie ponad 30 próbnych map do etnograficznego atlasu Niemiec. Osiągnięcia, jakimi może poszczycić się Komisja Ludoznawcza Westfalii w du­ ż y m stopniu są wynikiem konsekwentnie realizowanych założeń, opracowanych w pierwszych latach istnienia Komisji. Nie wdając się w merytoryczną ocenę gro­ madzonych wspomnianą metodą materiałów należy podkreślić ich dużą wartość dokumentacyjną dla historii kultury ludowej wsi westfalskiej. Ważna i owocna okazała się współpraca Komisji z innymi instytucjami, a zwłaszcza uniwersytetem w Munster, która umożliwiła w y m i a n ę doświadczeń, prowadzenie metodologicz­ nych dyskusji i podejmowanie wielu wspólnych prac. Zofia ^ — ' Szromba-Rysowa POŻYWIENIE J A K O K O M U N I K A C J A . K O N F E R E N C J A E T N O L O G I C Z N A W S T A I N Z , A U S T R I A , 24-30 VIII'1980 R. W 1980 r. odbyła się w Austrii czwarta już, a zarazem jubileuszowa, be zorganizowana w dziesięć lat po pierwszej, międzynarodowa konferencja poświę­ cona etnologicznym badaniom nad pożywieniem. Przedmiotem rozważań było za- * gadnienie „pożywienie jako komunikacja". Po raz pierwszy tak ściśle określona>4* i została tematyka obrad, mimo że na ogół każda z konferencji dążyła do ukierun-" ; �KRONIKA 175 kowania prezentowanych referatów. Na pierwszej, odbywającej się w Lund w Szwecji (21-25 V I I I 1970) , przedstawiono stan badań nad p o ż y w i e n i e m ludowym w poszczególnych krajach Europy i Ameryki oraz metody i problematykę podej­ mowanych prac. Wszystkie zgłoszone referaty opublikowano w zbiorowej pracy Ethnological Food Research in Europa and U S A . W ó w c z a s też postanowiono z w o ł y w a ć konferencje co trzy lata, czyniąc spotkania te platformą wymiany do­ świadczeń i poglądów różnych środowisk naukowych w różnych częściach- świata. N a s t ę p n y m miejscem spotkania były Helsinki (13-18 V I I I 1973) , gdzie tematykę konferencji sformułowano jako „dominujące cechy regionalnego systemu o d ż y w i a ­ nia w X X w." Tom kongresowy ukazał się pt. Ethnologische Nahrungsforschung . W 1977 r. spotkano się po raz trzeci, a miejscem obrad było Cardiff w Walii (22-27 V I I I ) . Myślą przewodnią konferencji były „preferencje i tabu potraw i napojów". Referaty opublikowano w pracy zbiorowej Food in Perspective . Miejscem ostatniej, omawianej tu konferencji, było małe miasteczko Stainz, położone w Styrii, jednym z najpiękniejszych regionów Austrii, nazywanym j e j zielonym sercem. Organizatorem konferencji było regionalne muzeum Steiermárkische Landesmuseum Joanneum, kierowane przez dr Marię Kundegraber. W konferencji wzięło udział ponad 50 uczestników, reprezentujących następujące kraje: Austria (16 osób), Bułgaria (1), Dania (1), Finlandia (1), Francja (2), Ho­ landia (1), Irlandia (1), Jugosławia (1), N R D (1), Polska (3), R F N (6), Stany Zjedno­ czone A P (7), Szwajcaria (2), Szwecja (3), Węgry (2), Wielka Brytania (5) i W ł o ­ chy (1). Z Polski uczestniczyły trzy osoby z Instytutu Historii Kultury Material­ nej P A N : prof, dr M. Dembińska z Warszawy oraz dr A. Kowalska-Lewicka i dr Z . Szromba-Rysowa z Krakowa. Prof. dr M. Gavazzi z Zagrzebia b y ł nie tylko najstarszym uczestnikiem, ale jednym z szesnastu, którzy brali udział w pierwszej konferencji w 1970 r. Tak jak w poprzednich latach, j ę z y k i e m obrad był angielski i niemiecki. 1 2 s 4 5 Referat inauguracyjny pt. „Pożywienie jako komunikacja" wygłosił prof, dr N. A. Bringéus z L u n d , inicjator tych spotkań i organizator pierwszej konfe­ rencji. W referacie swym zwrócił uwagę na społeczny aspekt pożywienia, przeja­ wiający się w łączącej z jednej strony, a dzielącej z drugiej roli pożywienia. Zagadnienie, które rozpatrywać można w płaszczyźnie fizycznej (dowóz środków żywności), psychologicznej (zadowolenie z konsumpcji), socjologicznej (podział ż y w ­ ności), kulturowej (postawy wobec pożywienia) i religijnej (zakazy — nakazy) dla etnografa stwarza możliwości badawcze, zwłaszcza w trzech ostatnich p ł a ­ szczyznach, pozwalając na badanie m. in. systemu norm, sposobu zachowania i n a w y k ó w ż y w i e n i o w y c h . Podkreślił też szeroką t e m a t y k ę omawianej konferencji ujętą w tezie „pożywienie jako symbol". Kolejny referat, pt. „Pożywienie jako język", wygłosiła J . Katona-Apte z U S A , zwracając u w a g ę na analogie pomiędzy m o w ą a p o ż y w i e n i e m w zakresie struktury, użycia i reakcji, jakie w y w o ł u j e u człowieka. 1 M . D e m b i ń s k a , Pożywienie i obyczaj. Konferencja etnologiczna w Lund, 1970, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 20: 1972, nr 1, s. 196-204. Ethnological Food Research in Europa and USA. Raports from The First international Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, Gottingen 1971, ss. 213. Referaty opublikowało też czasopismo „Ethnologia E u r o paea", t. 5: 1971 (1972), > 1-213. Zob. m. in. A. G a m e r i t h , Die zweite Internationale Konferenz für Ethno­ logische Nahrungsforschung in Helsinki, „Osterreichische Zeitschrift für Volks­ kunde", t. 28: 1974, s. 290-294. Ethr.ologische Nahrungsforschung. Ethnological Food Research. Vortrdge des zweiten Internationalen Symposiums für ethnologische Nahrungsforschung, Hel­ sinki, August 1973, Helsinki 1975, ss. 340. Food in Perspective. Proceedings of the Third International Conference on Ethnological Food Research, Cardiff, Wales, 1977, Edinburgh 1981, ss. X I I , 425. 2 ! 4 6 �176 KRONIKA Wygłoszone referaty koncentrowały się w o k ó ł następujących grup tematycz­ nych: a) p o ż y w i e n i e a gościnność, b) jedzenie poza domem, c) dary ż y w n o ś c i o w e , d) p o ż y w i e n i e odświętne i okolicznościowe. W ramach tych t e m a t ó w A . Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt. „Dary ż y w n o ś c i o w e , ich ekonomiczne, społeczne oraz religijno-magiczne funkcje", a Z . Szromba-Rysowa „Społeczno-kulturowe funk­ cje biesiad wiejskich". Pozostałe referaty dotyczyły m. in. związku pomiędzy ż y ­ wieniem a medycyną, i tu należy w y m i e n i ć referat M. Dembińskiej pt. „Wyży­ wienie chorych i medycyna dziecięca w historycznych źródłach od X V I do X V I I I w.", dalej pożywienia Jakutów, regionalnych potraw i posiłków. Interesujący b y ł re­ ferat В. M. Gordona z U S A na temat ody sej i hamburgera z Niemiec do Ameryki i z powrotem. Dla uczestników zorganizowano kilka wycieczek, jak na przykład do okolicz­ nych wsi południowej Austrii, piekarniczego zakładu produkcyjnego w Feldbach, muzeum wina w Sausal oraz austriackiego muzeum na wolnym powietrzu w Stub­ bing koło Grazu Dużą atrakcją dla przyjezdnych gości było przygotowanie przez organizatorów, a zwłaszcza dr A . Gamerith, zestawu codziennych posiłków poda­ wanych uczestnikom, specyficznych dla różnych części, południowej zwłaszcza, Austrii. Na konferencji w Stainzu powołano też międzynarodowy komitet organiza­ cyjny, do którego z ramienia Polski w e s z ł a dr A. Kowalska-Lewicka. Dyskuto­ wano także nad tematyką następnej konferencji, która odbędzie się w 1983 r. w Munster w R F N . Począwszy od pierwszej konferencji w L u n d uczestnicy za każdym razem ponawiają życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca jednego z kolejnych spotkań, które b y ć może kiedyś zostanie spełnione. Zofia * Zob. V. H . P e t t i e r , wyd. 2, Graz 1978, ss. 224. Führer durch das Osterreichische Szromba-Rysowa Freilichtmuseum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec0da857dc5b6dcfc89f98382822a1e3.pdf 23c89735a7bffb796ec02f5a450442d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1015 Title A name given to the resource Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.151-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 A N N A ZADROŻYNSKA HOMO FABER I HOMO LUDENS. PRÓBA MODELOWEGO UJĘCIA KULTUR TRADYCYJNEJ I WSPÓŁCZESNEJ i Szkic ten jest rzeczywiście tylko próbą (przede wszystkim próbą dla samej siebie) uporządkowania zebranych materiałów i refleksji nad kulturą współczesną, jej korzeniami i sensem. Jest to więc głównie pro­ pozycja rozumowania i interpretacji. W żadnym natomiast wypadku nie może być traktowany jako definitywne rozstrzygnięcie niezwykle prze­ cież złożonych problemów, z jakimi spotyka się badacz-etnolog. Więcej bowiem z tej próby uporządkowania wynika pytań niż jednoznacznych odpowiedzi, więcej niepokojów niż odczuć ładu wyjaśnianych spraw, więcej konieczności głębszego badania niż satysfakcji z dotychczas ze­ branych materiałów. Proponuję, by modele, które mają stanowić trzon klasyfikacji mate­ riałów, nazwane zostały tytułami książek szczególnie dla mnie inte­ resujących i w pewnym stopniu oddających podstawową ideę studiów nad kulturą współczesną. Niemniej są to jedynie nazwania modeli do­ pełniających się wzajemnie i nie istniejących rozłącznie. U podstaw zabiegu rozgraniczającego systemowy obraz kultury na modele homo jaber i homo ludens leży przekonanie o dualizmie obiektywnych koniecz­ ności zmuszających człowieka do działań, którymi stają się serie roz­ wiązań zwanych kulturowymi. Z konieczności tych wynikają, jak się wydaje, szczegółowe poczynania ludzkie zgodne wprawdzie z genetycz­ nym kodem gatunku, lecz możliwe do zrealizowania tylko przez kul­ turę. Modele homo jaber i homo ludens daje się wyróżnić na podstawie dość prostego kryterium klasyfikacji działań człowieka. Jest to praca. 2 1 Artykuł jest streszczeniem wydanej przez P a ń s t w o w e Wydawnictwo Nauko­ we książki mojego autorstwa pt. Homo jaber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa 1983. M. F r i s с h, Homo jaber, Warszawa 1973, oraz J . H u i z i n g a, Homo ludens. Zabawa jako erodio kultury. Warszawa 1967. 2 �152 ANNA ZADROŻYNSKA Jako jej opozycję proponuję pojęcie nie-pracy, które jednak w naszym języku jest mało powszechne. Kryterium to rozgranicza system kultu­ rowych zachowań człowieka na codzienność i niecodzienność. Wtedy seria kulturowych rozwiązań modelu homo jdber staje się pochodną pra­ cy i wyznacza sferę codzienności, podczas gdy seria kulturowych roz­ wiązań modelu homo ludens wynika z nie-pracy i wyznacza sferę nie­ codzienności. Kryterium pracy (w dalszej części szkicu postaram się uściślić to po­ jęcie) okazuje się użyteczne przy analizie materiałów ilustrujących tak kulturę tradycyjną, jak współczesną (do tych terminów również po­ wrócę). Muszę jednak dodać, że użyteczność ta przejawia się wtedy, gdy pracę traktuje się jako znak, a tym samym odkrywa się jej sens kulturowego wyróżnika. Prowadzi to do poszukiwania reguł codzien­ ności. Prowadzi również do poszukiwania pojęciowej opozycji pracy peł­ niącej analogiczną funkcję dla reguł niecodzienności. Zaproponowane po­ jęcie nie-pracy jest dyskusyjne. Dość powszechnie bowiem uznano, że opozycją pracy jest czas wolny. Wydaje się to mało zasadne. Świadczą o tym chociażby tylko badania socjologów . Można z nich wnioskować, że kategoria czasu wolnego nie daje się zastosować jako kryterium kla­ syfikacji faktów kulturowych mieszkańców nie tylko tradycyjnych wsi, lecz również tych, którzy stamtąd przywędrowali do miast. Jeżeli moż­ na by uściślić opozycję praca—czas wolny, proponowałabym przyjęcie pojęć czas pracy i czas wolny. Wtedy jednak byłaby ona zasadna, gdy­ by analizowana kultura zawierała w sobie możliwości wydzielenia oby­ dwu tych rodzajów czasu. W społecznościach zwanych tradycyjnymi (czy w kulturze tradycyjnej) mamy wprawdzie do czynienia z czasem pracy, lecz nigdy nie nie bywał on zależny od zegara. Natomiast wydzielenie czasu wolnego jest prawie niemożliwością. Można co najwyżej mówić o czasie poza pracą. Ten jednak nigdy nie bywał czasem wolnym, za­ wsze wypełniały go przeróżne treści. Czas wolny pojawia się dopiero wtedy, gdy praca zostaje ujęta w ramy tarczy zegarowej, gdy czas po pracy staje się prywatną własnością jednostki. Opozycja więc czas pracy—czas wolny może być sensowna tylko przy analizach materiałów odnoszących się do kultury ludności miejskiej. Zastanawiając się nad materiałami zebranymi w trakcie badań wśród mieszkańców wsi i robotników miejskich można sądzić, że użyteczniejsze jest przyjęcie takich pojęć opozycyjnych, które pełniłyby funkcję kryterium klasyfikacyjnego w stosunku do całości materiału. Dlatego zaproponowałam na wstępie opozycję czysto logiczną praca — nie-praca, 3 ' P r z y t o c z ę tylko przykłady: J . D a n e c k i , Problemy czasu wolnego w wa­ runkach miejskich, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1964; K . Ł a p i ń s k a , „Czas wol­ ny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi, „Etnografia Polska", t. 12: 1968» s. 67-85; J . P i e p e r , Leisure, the basis of culture, London 1952, B. R o w n t r e e , C. R. L a v e r s, English life and Leisure, London 1951. �163 HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S która jest wnioskiem wynikającym z dość oczywistych przesłanek: 1. Pra­ ca (w rozumieniu konkretnej działalności wytwórczej) jest w kulturze tradycyjnej i współczesnej istotnym działaniem o znaczeniu ekonomicz­ nym, społecznym, psychologicznym, światopoglądowym; 2. Praca, szcze­ gólnie w kulturze tradycyjnej, organizowała dzień powszedni; 3. Praca w kulturze tradycyjnej nie miała wyznaczonego czasu dla wykonywania poszczególnych czynności w ciągu dnia; 4. Czas pracy w kulturze tra­ dycyjnej przerywany był czasem nie-pracy, gdy dopuszczalne były za­ bawa i odpoczynek; 5. W kulturze tradycyjnej czas nie-pracy bywał wypełniony odmiennymi czynnościami niż czas pracy. Obydwa te ro­ dzaje działań podlegały regułom wynikającym z tradycji; 6. W kulturze tradycyjnej nie istniał więc czas wolny; 7. W kulturze tradycyjnej czasy pracy i nie-pracy były wartościami sobie równorzędnymi. Takimi sa­ mymi wartościami były praca i nie-praca; 8. W kulturze tradycyjnej czas nie-pracy nazwać można niecodziennością, której jednym z przeja­ wów było święto; 9. W modelu kultury tradycyjnej niecodzienność, świę­ to i wypełniające je elementy ludyczne tworzą charakterystyczną konfi­ gurację o cechach przeciwstawnych codzienności; 10. W modelu kultury tradycyjnej opozycja znaków praca — nie-praca tworzy specyficzny sy­ stem znaczeniowy. Wyodrębnienie dwu modeli (homo jaber i homo ludens) implikuje założenie, że kultura jest systemem. Znaczy to, że tworzy ona całość dającą się wyodrębnić spośród innych całości. System kultury jest two­ rem człowieka. Musi więc składać się ten system z co najmniej dwóch sfer: jednej, ujmującej elementy rzeczywiste, drugiej — ujmującej ele­ menty wyobrażalne, jako że co najmniej dwie te sfery właściwe są istocie jego twórcy. Tworem człowieka jest więc systemowy obraz świa­ ta, to znaczy taki, który wiąże w całość wszystkie jego elementy. Ele­ menty te doznają wyjaśnienia i usprawiedliwienia w systemie kultury. To natomiast odbywać się musi przy zastosowaniu reguł całego systemu. System kultury musi więc określać reguły łączenia sfer rzeczywistości postrzeganej i niepostrzeganej, podstawowych kategorii rzeczywistości i nierzeczywistości, znanego z nieznanym. O regułach systemu infor­ mują znaki. Za taki znak można uznać pracę. Innymi słowy, traktując pracę jako znak w kulturze można by określić teorię codzienności. Nie została ona do tej pory sformułowana explicite, choć próby jej określenia pojawiały się w nauce wielokrot­ nie i zawsze tam, gdzie mówiono w ogóle o pracy człowieka. Wynika z tego, że teoria codzienności odnosi się do tej sfery życia i kultury, która wiąże się przede wszystkim z pracą. Praca może więc być uznana za znak codzienności. Znane teorie święta M. Eliadego czy R. Caillois wydobywają jed4 4 5 M. E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970. • R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1976, rozdział „Człowiek i sacrum". �154 A N N A ZADROŻYNSKA nak pewne elementy teorii codzienności. Są one uzasadnieniem ich za­ łożeń, a jednocześnie wskazują na nierozłączność dwu tych sfer życia. W teoriach święta występuje dualizm pojęciowy. Można więc przyjąć, że jeżeli wszystko to, co wiąże się ze świętem, określane jest przez pojęcie sacrum, to wszystko to, co wiąże się z codziennością, może no­ sić miano profanum. Jeżeli wszystko, co odnosi się do sacrum, wiąże się z nie-pracą, to wszystko, co wiąże się z pracą, odnosić się będzie do profanum. Jeżeli wszystko, co wiąże się z zabawą (jak proponuje jej teoretyk J. Huizinga ), określa się mianem swobodnej działalności, to wszystko, co wiąże się z koniecznością i przymusem, niech zwie się pracą. Jeżeli w teorii święta następuje utożsamienie go z czasem śmier­ ci, to w teorii codzienności powinno nastąpić utożsamienie jej z czasem życia. Podobne założenia oparte na opozycyjności treści mogą być for­ mułowane w odniesieniu do wszystkich tez teorii święta. Wskazuje to przede wszystkim na fakt, że teoria codzienności nie istnieje bez jej przeciwstawienia. Tak samo, jak realne zachowania czy działania czło­ wieka nie mogą być zaklasyfikowane do któregoś ze zbiorów — codzien­ ności czy niecodzienności — bez dokładnego określenia ich opozycji. Jedną z form nie-pracy w kulturach tradycyjnych była zabawa. Mo­ gła ona wyrażać różnorakie treści, nie zawsze powiązane tylko z odprę­ żeniem i wesołością, lecz mające dla człowieka również istotne znacze­ nie symbolicznej re-kreacji życia. Ta zaś stanowiła sens święta. Zależ­ nie od sytuacji włączano w nie bogów i duchy opiekuńcze poszczegól­ nych, konkretnych działań człowieka. One to miały ustanawiać i sank­ cjonować nowy porządek, gdy stary stawał się niepewny. Duchy i bo­ gowie wykorzystywani podczas święta byli więc patronami życia, słoń­ ca, urodzaju, deszczu itp. Były to „instytucje" nadrzędne w stosunku do codzienności. Sfera nie-pracy i święta była „ośrodkiem dyspozycji" pracy i powszedniości. Jednocześnie też była to ta część działalności •człowieka, która wyraźnie nosiła cechy zabawy. Jedną z wielu teorii zabawy sformułował J. Huizinga . Jego homo ludens jest przede wszystkim tworem biologiczno-zwierzęcym o rozwi­ niętym instynkcie zabawy. Pierwotność tego instynktu, miała niezwykłe znaczenie dla tworzonej przez człowieka kultury, która — według Huizingi — przejawiała się głównie poprzez i w zabawie. Ta zaś posiada kilka cech charakterystycznych. Przede wszystkim zawsze wymaga wy­ znaczenia odrębnej przestrzeni i przebiega w specjalnie dla niej prze­ znaczonym czasie. Ponadto sama w sobie jest ładem realizowanym poza światem rzeczywistym według określonych a umownych reguł. Ucze­ stniczenie w niej tworzy specyficzne więzi między uczestnikami wyróż- . niając ich spośród pozostałych ludzi. W tych sformułowaniach można doszukać się dość wyraźnych powiązań czy nawet analogii ze świętem.. 6 7 "Huizinga, Ibidem. 7 op. cit. �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 165 Zabawa przecież nigdy nie należała do codziennych działań człowieka. Nie była też z pewnością żadnym rodzajem pracy. Stanowiła wyraźną jej opozycję. Była więc rodzajem nie-pracy. Należała do niecodzien­ ności. Może też być uznana za jej znak. Wśród współczesnych teoretyków zabawy dość interesujące stano­ wisko prezentuje R. Caillois . Wyróżnił on cztery podstawowe postawy charakterystyczne dla zabawy: agon (rywalizacja), alea (zdanie się na los), illinx (oszołomienie) i mimicry (udawanie kogoś lub coś innego). Określił jednocześnie sześć cech pozwalających charakteryzować zaba­ wy. Byłyby to: dobrowolność, wyodrębnienie czasowo-przestrzenne, nie­ pewność wyników, bezproduktywność, specyficzne i czasowo tylko obo­ wiązujące reguły oraz fikcyjność działania. Cechy te pozwalają klasy­ fikować zachowania. Nie można jednak na ich podstawie klasyfikować wielu opisanych w materiałach etnologicznych przypadków. Kulturowa bowiem rzeczywistość wymyka się tym uproszczeniom. Jest bardziej skomplikowana. Caillois przyznaje, że wszystkie cztery postawy charak­ terystyczne dla zabaw występują w rzeczywistych zachowaniach ludzi w rozmaitych konfiguracjach. Przyznaje też, że wymienione przez niego cechy zabaw nie zawsze występują w komplecie. Zwraca też uwagę, że mimicry i illinx tylko przeważnie występują w zachowaniach ludzi pod­ czas święta, a agon i alea tylko przede wszystkim należą do niecodzien­ ności. Wynika z tego, że jakaś bliżej nie określona ich część przyna­ leżna jest czasowi codzienności. Czy możliwe jest więc, by tak zasadnicze działanie człowieka, jakim jest zabawa, wyraźny znak nie-pracy, należała jednocześnie do opozycyj­ nej sfery modelu znaczonej pracą? Przypuszczam, że jest ona łączni­ kiem pomiędzy znakami pracy i nie-pracy, pomiędzy codziennością i nie­ codziennością. Zasada funkcjonowania tego łącznika w modelu znajduje się poza samą formą zabawy. Prawdopodobnie wiąże się ona z regułami światopoglądu człowieka w kulturze tradycyjnej, a więc pojmowaniem przez niego tych szczególnych jakości, które składają się na święto i co­ dzienność. Próby poszukiwania odpowiedzi na to pytanie uświadamiają przede wszystkim, że analizy i interpretacje materiałów trzeba odnieść do reguł całości systemu kultury. Dość oczywiste bowiem dzisiaj jest, że: 1. Kultura rządzi się nie tylko prawami ekonomiczno-społecznymi, choć w pewnych płaszczyznach uogólnień właśnie one dają wyraźnie znać o sobie; 2. Psychologia, psychiatria i medycyna odkryły, że umysł ludzki specyficznie wartościuje czas i przestrzeń (co także dość wyraź­ nie odbija się w materiałach etnologicznych); 3. Wartościowanie to, szczególnie w kulturach tradycyjnych, częściowo tylko wiązało się z uży­ tecznością czy znaczeniem produkcyjnym, ekonomicznym; 4. Można też sądzić, że to właśnie stopień użyteczności ekonomicznej wyznaczany bywał na podstawie kryteriów w stosunku do niego zewnętrznych a nad8 8 С a i 11 o i s, op. cit., rozdział „Ludzie a gry i zabawy". �156 ANNA ZADROŽYNSKA rzędnych; 5. Wartościowanie czasu i przestrzeni w sposób niezaprzeczal­ ny łączyło się z całością zorganizowania kultury; 6. Było ono wyrażane symbolicznie; 7. Istniały co najmniej dwie jakości kulturowe: czas i przestrzeń święta (niecodzienności) oraz czas i przestrzeń codzienności; 8. Były one nierozdzielne. Tym samym zaproponowane modele homo jaber i homo ludens w za­ sadniczych ramach obejmować mogą całość relacji kultury. Myśl bo­ wiem o skonstruowaniu szczegółowego modelu całości kultury jest uto­ pią. Proponuję więc skupienie się na zainteresowaniu kulturą trady­ cyjną i kulturą współczesną. Obydwa te pojęcia mają charakter modeli i wymagają dokładniejszego omówienia. Założenie, że kultura jest zbio­ rem możliwym do wyodrębnienia spośród innych jej równorzędnych po­ zwala traktować obydwa wymienione tu pojęcia jako nazwy jej pod­ zbiorów. Te jednak dość powszechnie wyznacza się na podstawie od­ rębnych dla każdego z nich kryteriów klasyfikacyjnych. Jednak nawet tak wyróżnione mogą wskazywać na istotne między sobą powiązania. Podstawowym modelem, którym posługuje się etnologia, jest kultu­ ra tradycyjna. W literaturze naukowej najczęściej przeciwstawia się ją kulturze współczesnej choć niekiedy spotkać można inne terminy okre­ ślające kulturę charakterystyczną dla współczesności. W pewnym sensie zestawienie opozycyjne kultury tradycyjnej i współczesnej może być słuszne. Postaram się to wyjaśnić. Termin kultura tradycyjna jest dla mnie nazwaniem modelu tej części kultury, która daje się wyodrębnić z całości na podstawie jed­ nego zasadniczego kryterium, jakim jest tradycja. Rozumie się przez tó pojęcie swoistość zarówno faktów egzystujących w tej kulturze, jak reguł ich wzajemnych powiązań. Swoistość ta, jak dość powszechnie się to stwierdza, polega na względnej trwałości w czasie niektórych faktów kulturowych, co wiąże się z bezpośrednim sposobem ich międzypokoleniowego przekazywania. Reguły natomiast powiązań między tymi fak­ tami wynikają z podstawowego systemu wartościowania, który jako je­ den z istotnych faktów kulturowych społeczności tradycyjnych szczegól­ nie pieczołowicie bywał przekazywany przez kolejne pokolenia. Ten sy­ stem wartościowania wynikał z pojmowania wszechświata. Prawdopo­ dobnie był też systemem, w którym każdy szczegółowy przejaw istnie­ nia świata, rzeczy i ludzi mógł zostać wyjaśniony. Tradycyjny przekaz kultury wymagał jednak silnych więzi między pokoleniami w rodzinie i szerszej społeczności. Etnologiczne badania nad tradycją najczęściej dotyczyły społeczności wioskowych jako grup rodzinnych i sąsiedzkich powiązanych ze sobą wspólnie zamieszkiwanym terytorium. Podobne cechy miały dawne społeczności plemienne, jak również niektóre grupy określane mianem warstw niższych w nowo­ czesnym zurbanizowanym społeczeństwie. Wynika z tego, że mimo do­ tychczasowych zainteresowań etnografii i etnologii społeczeństwami prze- �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 157 de wszystkim plemiennymi czy społecznościami wioskowymi, poszuki­ wanie elementów kultury tradycyjnej w nowoczesnych strukturach miej­ skich może być możliwe i uzasadnione. W studiach nad kulturą tradycyjną można brać pod uwagę jej trwa­ nie, continuum, konfigurację jej elementów, warianty i marginesy struk­ turalne. Z badania tego może wyłonić się obraz kulturowych charak­ terystyk społeczności oraz dopuszczalne zakresy zmienności kulturo­ wych szczegółów i powiązań między nimi. Pomimo że kulturę trady­ cyjną uważa się za system czy zbiór historycznie zmienny, to w przy­ padku poszukiwania podstawowych reguł modelowych, czas nie może stanowić najistotniejszej ramy rozważań. Kultury tradycyjne istnieć mo­ gły i mogą w różnych epokach i społecznościach. Rządzą się raczej pra­ wami długiego trwania. Również i dziś można posługiwać się modelem kultury tradycyjnej w badaniach nad współczesnym obrazem kultury. Jedynie materiał faktograficzny w tym modelu porządkowany jest przez czas, reguły zaś związków pomiędzy zdarzeniami, ich sens i interpretacja znajdują się poza nim. Kultura tradycyjna nie jest więc epoką histo­ ryczną wyznaczaną ramami tylko czasu. Modelowe rozumienie pojęcia kultury współczesnej jest jakościowo różne od poprzedniego, chociaż nie jest jednoznacznie opozycyjne w sto­ sunku do niego. W badaniach etnograficznych czy socjologicznych ter­ minem kultury tradycyjnej określa się najczęściej model kultury w prze­ szłości. W takim rozumieniu tego pojęcia kultura współczesna, z braku lepszego terminu, charakteryzować ma współżycie i życie ludzi naszych czasów. Ten więc zbiór faktów i jego model zostają wyodrębnione na podstawie kryterium czasu. Dziejąca się dziś kultura jest rzeczywiście kulturą nam współczesną. Stąd wniosek, że każda epoka charakteryzowana bywa przez kulturę współczesną jej badaczowi, żyjącemu w czasie epokę tę wyznaczającym. Współczesność jest więc cechą przede wszystkim relacji między pod­ miotem a przedmiotem badania, nie zaś samego przedmiotu badanego. Dlatego też używane przez nas pojęcie kultury współczesnej jest nie­ ostre. Może mimo to stać się użyteczne w studiach nad kulturą pod warunkiem świadomego przyjęcia względnych ram czasowych dla roz­ patrywania zbioru faktów i uwzględnienia tych ograniczeń przy kon­ strukcji modelu. Może też umożliwić odnajdywanie związków z ostrzej zdefiniowanymi zbiorami. Wydaje się, że posługując się tu dwoma różnymi konstrukcjami mo­ deli kultury nie mam prawa korzystać w równym stopniu z ich możli­ wości interpretacyjnych. Są one przecież jakościowo różne. Nie są w stosunku do siebie opozycyjne. Nie są też wzajemnie się dopełnia­ jące. Nie można powiedzieć, że kultura tradycyjna nie należy do zbioru kultury współczesnej, bo pojawia się natychmiast niepokojące podej­ rzenie, że właśnie zbiór kultury współczesnej opiera się na włączeniu �158 ANNA ZADROZYÑSKA części (mniejszej lub większej) kultury tradycyjnej. W ten sposób oka­ zuje się, że kultura współczesna jest po prostu odpowiednikiem takich, pojęć, jak np. „kultura IX w." itp. Wymaga ono uzupełnienia wskazu­ jącego bliższe ramy przestrzenne, etniczne, narodowe itd. Również i ter­ min „kultura współczesna" takich uzupełnień wymaga. Uzasadnia to sformułowane wyżej podejrzenie, że może ona zawierać rozmaite treści i reguły ich powiązań, charakterystyczne również dla kultury trady­ cyjnej. Pojęcia „kultura współczesna" jako nazwy modelu, używam przede wszystkim dlatego, że przypisuję mu szczególny związek z modelem kul­ tury tradycyjnej, nad którym etnologia pracowała ponad 100 lat. Prze­ konana jestem, że tworząc skalę zmienności kultury naszego narodumogę z całą pewnością tylko na jednym jej krańcu usytuować model sensu stricto. Będzie to właśnie model kultury tradycyjnej. Drugi jej kraniec jest niepewny. Wstępnie i umownie niech znajdzie się tam po­ jęcie kultury współczesnej, pozorujące również modelowy zbiór kultu­ rowych treści i reguł ich powiązań. Pomiędzy dwoma tymi krańcami mieścić się będzie gama zmienności wynikająca z faktu istnienia modelu kultury tradycyjnej, zmiennego nasilenia tradycji, dających w efekcie serie transpozycji i konfiguracji historycznych. W ten sposób pojęcie kultury współczesnej staje się tylko oznaczeniem na współrzędnej czasu punktu umownego zatrzymania procesu zmian w celu przeanalizowania i interpretacji kultury dzisiejszych ludzi. Tym samym kultura współ­ czesna musi być traktowana jako konsekwencja istnienia kultury trady­ cyjnej czy jej transpozycja. Od zasadniczego modelu może różnić sięprzede wszystkim stopniem nasilenia zachowanych reguł przekazu swych. treści. Oznacza to również, że inne procesy dziejące się w innych ska­ lach pomiaru, a należące np. do współrzędnych ekonomiczno-społecznych, powinny tworzyć systemy wzajemnych współzależności. Analiza skali kultury jest więc tylko jedną z wielu możliwych, a wykorzystanie po­ jęcia kultury współczesnej, w takim jak tu zaproponowałam rozumie­ niu, pozwala na posługiwanie się modelem kultury tradycyjnej jako podstawowym układem odniesienia przy interpretacji współczesnych zjawisk kultury. Zakładam więc, że wyodrębnione dwa modele podzbiorów kultury,, nazwane tu modelami homo jaber i homo ludens, ułatwić mogą ocenę faktów tak w kulturze tradycyjnej, jak współczesnej. Muszę tu nato­ miast powtórzyć, że zasadniczym kryterium ich skonstruowania stała się praca (i oczywiście jej opozycja nie-praca). Wymaga to teraz do­ kładniejszego komentarza i bardziej szczegółowej egzemplifikacji. W kulturze tradycyjnej praca należała do rzędu oczywistości real­ nego życia człowieka obok innych oczywistości biologicznych, takich jak sen, oddychanie, jedzenie itp., które nigdy i nigdzie nie wymagały nad­ ziemskich patronów. Należały bowiem do natury życia samego w sobie. �169 HOMO F A B E R I HOMO LTJDENS W kulturze natomiast mogły stawać się znakami wykorzystywanymi w obrzędach, rytuałach, świętach. Praca także jako swoisty element natury wymagała istnienia specyficznych norm w kulturze. Jedno­ cześnie miała (i ma) dla tej kultury szczególne znaczenie. Etnologia zajmowała się i zajmuje pracą ludzką w dość charaktery­ styczny dla nauk humanistycznych sposób. Pracę analizuje się tu po­ przez efekty kulturowe, dzieła człowieka rozumiane w najszerszym tego słowa znaczeniu: od narzędzi i technologii, poprzez wytwory materialne, po skomplikowany system instytucji, wreszcie mity, wierzenia, świato­ poglądy. Pojęcie pracy sensu stricto rzadko jest w etnologii wykorzy­ stywane, pomimo że wszystkie przecież analizy i syntezy opierają się na założeniu jej istnienia. Różne kierunki w historii etnologii bardziej lub mniej otwarcie na­ wiązywały do kulturotwórczej roli pracy. Na przykład ewolucjonizm traktował każdy pozostawiony w dziejach ślad (przedmiot czy instytucję) jako przejaw działania człowieka, doskonalenia formy . Uznawano je za dzieła umysłu i rąk człowieka. Jakość zaś tego umysłu, jednakowa dla wszystkich osobników gatunku, uznana została za podstawę konwergencyjności wynalazków. Wynalazki te, stające się początkiem przemian ewolucyjnych poszczególnych wytworów, można było zestawiać i po­ równywać. Miało to prowadzić do określenia obrazu przemian społeczeń­ stwa ludzkiego i jego kultury. Morganowskie kryterium wynalazku, po­ zwalające wydzielać etapy ewolucji, w swej istocie stanowiło wyraz uświadomienia sobie znaczenia pracy demonstrowanej w dziejach czło­ wieka przez kolejne odkrycia. Na przykład koncepcja K. Moszyńskiego w ogólnym zarysie nawiązuje do klasycznego ewolucjonizmu, lecz roz­ wija treść podstawowego pojęcia analityczno-teoretycznego, jakim stał się wytwór kulturowy. Tu rozumiany jest on jako efekt procesu roz­ wiązywania szczególnego zadania stawianego w trakcie dziejów przed człowiekiem przez środowisko naturalne. Efekt ten realizowany był stopniowo, a składały się nań osiągnięcia poprzednich pokoleń i aktual­ ne wynalazki czy udoskonalenia pokoleń następnych . Takie rozumie­ nie zawiera w sobie rozważanie wielowiekowego wkładu pracy ludzkiej analizowanej jako proces tworzenia i wytwarzania, oparty i korzystający z tradycji. Do koncepcji klasycznego ewolucjonizmu nawiązuje również niezbyt 9 10 11 8 O biologicznym charakterze pracy mówią książki psychologów takich, jak np. A. K ę p i ń s k i , Rytm życia, Kraków 1978, rozdział „O biologiczny model w myśleniu psychiatrycznym", czy lekarzy jak np. H . S e l y e , Stres okiełznany, Warszawa 1978. Na przykład M. J . H e r s к o v i t s, Man and his work, New York 1948; A. L e r o i - G o u r h a n , Milieu et techniques, Paris 1945; К. M o s z y ń s k i , K u l ­ tura ludowa Słowian, Warszawa 1967 czy przedstawiciel ewolucjonizmu klasyczne­ go L . M o r g a n , Społeczeństwo pierwotne, Warszawa 1887. M o s z y ń s k i , op. cit. 13 1 1 �160 ANNA ZADROZYÑSKA 12 nam odległa w czasie propozycja L. White'a . Proponuje on pomiar stopnia rozwoju kultury wyrażający się zależnością ilości produkowanej energii na jednego członka rozważanej społeczności od warunków śro­ dowiska naturalnego i stanu technologii. Ta ostatnia jakość wynika z hi­ storycznego procesu wykształcania się umiejętności i wykorzystywania dostępnych człowiekowi możliwości. Do podobnego nurtu refleksji można by zaliczyć studia A. Leroi-Gourhan'a nad związkiem technologii i ewolucji. Zastanowienia zaś A. G. van Melsena nad technologią wkraczają w sferę filozofii. „Py­ tanie o istotę technologii — pisze van Melsen — jest pytaniem o istotę człowieka" . Odrębnym nurtem w etnologii są koncepcje starające się powiązać kulturę ze środowiskiem naturalnym. Począwszy od antropogeografii aż do współczesnych prac amerykańskich i europejskich antropologów trwa refleksja nad materią aktywności człowieka. Wnioski z niej płynące starają się ustalać związki pomiędzy wytworami, organizacjami i for­ mami kultury a grupami ludzkimi żyjącymi w rozmaitych środowiskach naturalnych. Teza o geograficznym determinizmie kultury (rozumianym w bardzo różny sposób, od skrajności uwarunkowań po ich wykorzy­ stanie w rozsądnych proporcjach) umożliwiała porządkowanie prac czy cykli produkcyjnych charakterystycznych dla poszczególnych stref kli­ matycznych. Próbowano również pójść dalej i połączyć rodzaje produk­ cji (związane ze środowiskiem naturalnym) z występowaniem specyficz­ nych typów instytucji społecznych, wierzeń religijnych, mitów. Skrótowe te uwagi wskazują nad rozległość możliwości analiz i syn­ tez oraz wielowarstwowość problemu pracy rozważanej z punktu widze­ nia etnologii. Można też spróbować spojrzeć nań z innego niż dotych­ czas stanowiska. Być może zaproponowane tu wcześniej rozumienie pra­ cy jako znaku wskaże na możliwości interpretacyjne. Podstawowym materiałem, który poddałam analizie przy pomocy wymienionych tu pojęć grupujących fakty w zbiory będące podstawą modeli (homo faber i homo ludens) były informacje zaczerpnięte z lite­ ratury i badań terenowych. Nie sposób przekazać tu spisu wyczerpu­ jącej bibliografii, gdzie odnajdywałam interesujące dane. Zajęłaby ona wiele stron, gdyż praktycznie każde dzieło, opis, źródło przekazują ja­ kieś fragmenty użytecznej mi wiedzy. Badania terenowe prowadzone były w ramach kolejnych naukowych planów badawczych Katedry Etno­ grafii Uniwersytetu Warszawskiego. Można je podzielić na dwa etapy. Pierwszy z nich zakończono pod koniec lat sześćdziesiątych. Obejmował on badania nad zmianami w systemie wartościowania w modelu kultury 13 1 4 15 1 2 1 3 1 4 1 6 L . A. W h i t e , The evolution of culture, New York 1959. L e r o i - G o u r h a n, op. cit. A. G . v a n M e l s e n , Nauka i technologia a kultura, Warszawa 1069. Tamże, s. 277. �161 HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S tradycyjnej i kultury współczesnej". Drugi zaś był konsekwencją po­ przedniego. Wynikał z kilku zasadniczych pytań powstałych z uogólnień i interpretacji materiałów pierwszego etapu. Pytania te można sformu­ łować następująco: czym jest praca w modelu kultury tradycyjnej i współczesnej? Jaki jest związek, a jaka różnica między pojęciem czasu pracy a pojęciem czasu święta? Jaki jest związek między pracą, świę­ tem i zabawą a regułami kultury ujmującymi rzeczywistość w systemy znaków i znaczeń? Drugi etap badań terenowych mający rozwiązać te problemy został rozpoczęty w 1974 r. Zakończył się w 1978 r. O ile po­ przednie materiały terenowe zbierane były głównie we wsiach pod­ laskich (model kultury tradycyjnej) i jednym z koszalińskich państwo­ wych gospodarstw rolnych (model kultury współczesnej), o tyle ostatnie lata dostarczyły przede wszystkim informacji z kręgu pracow­ ników jednej z wielkich warszawskich fabryk, mieszkających lub tylko urodzonych i wychowanych na wsi. Jednocześnie też kontynuowane by­ ły w koniecznych rozmiarach badania we wsiach podlaskich i w kosza­ lińskich państwowych gospodarstwach rolnych przebadanych poprzednio. Ten wybór terenów badań dawał nadzieję na uzyskanie szczegóło­ wych materiałów egzemplifikujących kultury tradycyjną i współczesną, zarówno w zakresie modelu řiomo faber, jak řiomo ludens. Jednocześnie też badania te nasunęły przypuszczenie, że kultura mieszkańców pań­ stwowych gospodarstw rolnych woj. koszalińskiego stanowi specyficzny wariant pośredni między tradycyjnym a współczesnym modelem* kul­ tury. Zasada wyboru takiego terenu do badań wynikała przede wszyst­ kim z przekonania, że w każdym z tych przypadków mamy do czynie­ nia z continuum kultury" tradycyjnej, choć każdy z przypadków prezen­ tował inny jego rodzaj. Przekonanie to wynikało głównie z faktu, że wszyscy rozmówcy związani byli ze wsią swym pochodzeniem. Opis, klasyfikacja, analiza i interpretacja tak zebranych materiałów oparte zostały na kilku założeniach wiążących ze sobą podstawowe oma­ wiane tu pojęcia: 1) poznawanie kultury, to znaczy odkrywanie reguł tego systemu, polega na budowaniu, porównywaniu i określaniu związ­ ków między poszczególnymi modelami, wyodrębnionymi na podstawie istotnych a użytecznych kryteriów; 2) modele te muszą grupować ele­ menty w różnych, lecz zawsze określonych płaszczyznach ogólności; 3) model kultury (tradycyjnej i współczesnej) należy do serii modeli systemu kultury; 4) proponowane modele homo faber i homo ludens są składowymi w modelu kultury; 5) kryterium ich wydzielenia jest opo­ zycja „praca -=Ł nie-praca"; 6) modele homo faber i homo ludens ujmują codzienność i niecodzienność. Założenia te, jak się wydaje, mogą posłużyć tłumaczeniu szczegóło­ wych przejawów kultury. Mogą też wyjaśniać powiązania elementów 1 4 A. Z a d r o ż y ń s k a , nia, Warszawa Г974. 11 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowa­ �162 ANNA Z A D R O Z Y N S K A kulturowych nie uchwytne przy stosowaniu innych założeń i pojęć. Stąd też wynika możliwość dość szerokiego porównywania faktów odnajdy­ wanych w kulturach nawet bardzo od siebie odległych. Porównywanie to jest jednak uzasadnione dopiero wtedy, gdy fakty spełniają podsta­ wowy wymóg klasyfikacji znaczeniowej w modelu kultury, do której należą. O ile w przypadku kultur tradycyjnych sprawa jest stosunkowo prosta, o tyle w przypadku kultury współczesnej analiza informacji o kulturze staje się problemem samym w sobie. By jednak opracowane modele można było porównywać i poszukiwać ich wzajemnych zależ­ ności, muszą one wykazywać zasadnicze odpowiedniości. Zebrane mate­ riały i wstępne założenia pozwoliły na zastosowanie w odniesieniu do analizy i interpretacji trzech podstawowych zbiorów klasyfikujących dane. Informacje pogrupowane zostały na kategoryzujące czas, prze­ strzeń oraz ludzi i byty z nimi związane. Rodzaje schematycznych re­ lacji między tymi zbiorami stały się podstawowym kierunkiem poszuwań analizy i interpretacji. Kategoryzacja wspomianych trzech unwiersalnych w kulturze jako­ ści bardzo wyraźnie przejawiała się w kulturze tradycyjnej. Jej model okazuje się być zwartym systemem przyznającym każdemu ze swych elementów powiązania z pozostałymi. Proponuje ogólną koncepcję wszechświata, umożliwiającą nie kończącą się kontynuację relacji wszyst­ kich składników. Dzieli, lecz również łączy, to, co rzeczywiste, z tym, co domniemane. Krańcowymi jego „węzłami" są zabawy i święto. Jed­ nocześnie są to graniczne kanały przechodzenia od pracy do nie-pracy oraz od życia do śmierci. Tylko w tych punktach modelu może następo­ wać odczuwanie granic „tego" i „tamtego" świata. Tu wyjaśniają się ich związki, a więc i możliwości przenikania ze strony świata ludzi ku strefie śmierci i z powrotem. To przenikanie było jednak w kulturze tradycyjnej obwarowane ścisłymi regułami. Obydwie bowiem strefy dostępne były istotom o cechach tylko tam wymaganych. „Ten" świat zamieszkiwali ludzie, „tamten" — pozaludzkie byty. Kryterium tej kla­ syfikacji stanowił najprostszy znak życia, jakim była praca i jej opo­ zycja nie-praca, będąca zasadniczym znakiem śmierci. By można było przekraczać w miarę bezpiecznie granice sfer istnienia, konieczna była przede wszystkim przemiana czasu. On to dyktował konieczność uzna­ nia dominacji „tego" lub „tamtego" świata, jego reguł i zależności. Na­ stępowała konwersja znaków. Opracowany na podstawie materiałów schemat modelowych zależno­ ści dla kultury tradycyjnej tworzy łańcuch związków implikacyjnycb Każde z jego pojęć ma dwie cechy: jest znakiem pojęcia następnego i treścią znaczoną poprzedniego. Daje to możliwość stopniowego, czę­ ściowego odczytywania treści znaczonych i znaków. Jeżeli więc dwi, najbardziej ogólne w tym schemacie pojęcia: życie i śmierć, znalazły się na jego krańcach, znaczy to, że są to zbiory treści najobszerniejsze,. Jeżeli ponadto istnieje pomiędzy nimi przejście przez „kanał", bardzo �HOMO F A B E R I HOMO L U D E N S 163 I. Schemat do modelu kultury tradycyjnej praca ,SW0J • przestrzeń . zwykfa ildnx mimicry E czas _ zwykfy zycie de-kreacja • życia „ agon alea nie-praca re-kreacja życia „obcy" • przestrzert niezwykła niezwykry śmierć istotny dla reguł kultury — to jest nim tylko święto, sytuacyjna ko­ nieczność dająca możliwość powrotów. Należało więc do dwóch sfer istnienia, dwóch czasów, dwóch rodzajów przestrzeni. Człowiek wstę­ pował w e ń tylko pod warunkiem odstąpienia od swego człowieczeń­ stwa, by ponownie móc w nie powrócić. Sygnalizował to znakami de-kreacyjnymi. Powrót do życia następował przy pomocy znaków re-kreacyjnych. Poświąteczne więc wkraczanie w życie stawało się jedno­ znaczne z wyraźnym zademonstrowaniem podstawowej sekwencji jego znaków, zaczynającej się pracą. Cykl rozpoczynał się od nowa. Wymiana znaków pracy i nie-pracy (więc przechodzenie ze sfery codzienności homo faber do sfery niecodzienności, homo ludens) mogła następować również poprzez zabawę. Wydaje się, że i tu można by wpro­ wadzić (choć z dużym zastrzeżeniem), rozgraniczenie na poczynania (formy za­ de- i re-kreujące życie. I tak na przykład iílinx J. mimicry bawy) mogłyby być potraktowane jako zachowania de-kreacyjne, agou prowadzić mógł do re-kreacji, podczas gdy alea byłaby formą pozwala­ jącą na działania mediatorów przekazujących wieści z „tamtego" na „ten" świat. Nie jest to jednak ścisła klasyfikacja znaczeń, gdyż w każ­ dej z form zabawy odnaleźć można równocześnie wiele innych informa­ cji. Zabawa więc należała, podobnie jak święto, do dwóch sfer. Stawała się znakiem święta, mogła być też jedną z jego form. Mogła też być zna­ kiem powrotu do codzienności (szczególnie agon). Pozwalała jednak prze­ kraczać granice dwóch sfer istnienia, gdzie obowiązywały odrębne, swo­ iste i opozycyjne reguły działania. Obydwa opracowane do modeli schematy próbujące wyjaśnić kul­ turę współczesną wskazują na inność związków pomiędzy podstawowymi pojęciami modelu kultury tradycyjnej. Każdy z nich demonstruje to w nieco inny sposób. Schemat implikacji egzemplifikowany materiałami jednego z kosza­ lińskich państwowych gospodarstw rolnych, który nazwałam schematem pośrednim, wydaje się okrojonym modelem kultury tradycyjnej. Operu­ je wyłącznie pojęciami ze sfery rzeczywistego istnienia. Eliminuje świat domniemany. Wszystko, co mogłoby być tylko wyobrażalne, nie znalazło tu miejsca. Początkiem jego jest sekwencja znaków odnoszących się do �A N N A ZADROZYÑSKA II. Sihermt do modelu kultury współczesnej (1. wariant przejściowy) -praca ludzi. Zakończeniem — symetria życia i śmierci, pojmowanej jako defi­ nitywny kres istnienia. „Węzeł" początkowy, realnie najbardziej zna­ czący, zawiera jedynie możliwość przechodzenia z grupy ludzi „swo­ ich" do „obcych" i odwrotnie. Zależności te w szczególny sposób nawią­ zują do modelu kultury tradycyjnej: tam również to przejście odbywało się poprzez różne formy zabawy. Tu jednak okrojone zostało do świata ludzi, gdy jedynie uczestniczenie w oszołomieniu (illinx) staje się zna­ kiem „swojskości", wstąpienie zaś na drogę rywalizacji (agon) powoduje wyznaczenie grupy „obcych". Obydwa te rodzaje zabawy (które we współczesnym życiu niewiele z zabawą mają już wspólnego) powoływać mogą różne grupy zaprzyjaźnione lub walczące. Są one zmienne, za­ leżne od sytuacji. Na uwagę w tym schemacie zasługuje również czas jako znak pracy, święta i nie-pracy. Pojęcia te nie są tu pojęciami wza­ jemnie się wykluczającymi, tak jak było to w modelu kultury trady­ cyjnej. Ponadto zarówno praca, jak jej opozycja, nie-praca, należą teraz do tej samej sfery zachowań rzeczywistych i niesymbolicznych. W każ­ dym razie nie są znakami ani święta, ani codzienności. Przeciwnie, tó święto może być znakiem obydwu tych treści, tak jak codzienność może nałożyć się na czas dawniej niezwykły. Utworzył się więc schemat zna­ czeń wskazujących tylko na relatywność kategorii życia. Mimo że daje się dostrzec pewne związki implikacyjne, to znaki te są przede wszyst­ kim względem siebie komplementarne. Pozwala to sądzić, że przy ja­ kiejkolwiek zmianie warunków zewnętrznych, również ów schemat może ulec nawet radykalnej zmianie. Każdy jego punkt wskazuje na chwiejność postaw. Niemniej początkowy i końcowy „węzeł" dość istotnie informują o charakterze okrojonego światopoglądu. Schemat ten jest przede wszystkim przynależny zbiorowi homo jaber. Trzeci schemat, który egzemplifikowany był materiałami z jednej z warszawskich fabryk, zasadniczo odrzuca implikacje naszkicowane w stosunku do kultury tradycyjnej. Ponieważ wiąże się on ze stosun­ kowo stabilną sytuacją ludzi, można w tym wypadku mówić już o pew­ nego rodzaju utrwalonym lub utrwalającym się widzeniu świata. Wszystkie jego elementy: ludzie, czas, przestrzeń, zabawa i święto, sta­ ły się znakami pracy i nie-pracy. Te zaś zajęły miejsca pojęć najbar­ dziej ogólnych w modelu kultury tradycyjnej. I tu, jak w schemacie �HOMO FABER. I HOMO L U D E N S 165 II. Schemat do modelu kultury współczesnej (2) „swej" ludzie • • życie • czas — zwykty • przestrzeń zwykto. praca illinx rekreacja re-kreacja agon ..obcy" nie-ludzie —»smiere • > czas — niezwykły »przestrzeń niezwykta 1 nie-praca czas wolny" p r z e j ś c i o w y m , wszystkie zależności implikacyjne zaczynają s i ę od ludzi. R ó w n i e ż i tu istnieje m o ż l i w o ś ć przejść p o m i ę d z y p o j ę c i a m i k r a ń c o w y ­ mi, co w y r a ź n i e jest n a w i ą z a n i e m do schematu r e g u ł kultury t r a d y c y j ­ nej. W p o c z ą t k o w y m „ w ę ź l e " pojawiają s i ę mianowicie przybysze z i n ­ nych planet. Otwiera s i ę w i ę c droga do n i e z w y k ł e g o istnienia, k s z t a ł t o ­ wana fragmentarycznymi informacjami przekazywanymi przez tele­ w i z j ę , prasę, rzadziej radio. Odkryto m o ż l i w o ś ć istnienia i n n y c h c y w i l i ­ zacji. Jest to f a s c y n u j ą c e . „Inni" z kosmosu powinni b y ć podobni do ludzi. L u d ź m i jednak nie są. Można w i ę c im przypisać cechy t r a d y c y j ­ n y c h b y t ó w z zaświata. T e człekopodobne istoty k o n t y n u o w a ć dziś m o g ą tradycje mitycznych b y t ó w . Stają s i ę znakami zagłady, śmierci. Jedno­ c z e ś n i e w ł a ś n i e to echo tradycji zapowiada konieczność w y p e ł n i e n i a po­ w s t a ł e j dziś l u k i w widzeniu w s z e c h ś w i a t a . P r z e j ś c i e m m i ę d z y kategoriami „ s w o i c h " i „ o b c y c h " w ś r ó d ludzi po­ zostaje dziś illinx, dawna forma zabawy. Implikuje ona (lub d o k ł a d n i e j : i m p l i k o w a ć powinna) wkroczenie w s p e c y f i c z n ą p r z e s t r z e ń w ł a ś c i w ą t y l ­ ko zabawie. T a k jednak s i ę nie dzieje. Co w i ę c e j , dziś p o z o s t a ł e formy zabawy r ó w n i e ż nie w y m a g a j ą n i e z w y k ł e j przestrzeni. Takie r o z w i ą z a ­ nie prowadzi do paradoksu k o ń c o w e g o „ w ę z ł a " schematu, gdzie w dziw­ ny s p o s ó b połączone z o s t a ł y ze s o b ą opozycyjne pojęcia pracy i nie-pracy. I tu, jak w poprzednim schemacie, one to u z y s k a ł y walor n a j ­ bardziej uniwersalnych pojęć. P r z e j ś c i e m i ę d z y nimi m o ż n a by n a z w a ć s z c z e g ó l n y m rodzajem ś w i ę t o w a n i a , s k ł a d a j ą c y m s i ę ze ś w i ę t a i czegoś, co jest n i m tylko w p o ł o w i e . Znakami tego s z c z e g ó l n e g o systemu pracy, nie-pracy, ś w i ę t a i p ó ł ś w i ę t a s t a ł y się ż y c i e i śmierć. T a ostatnia zaś dziś bywa rozumiana dość często jako ostateczny koniec istnienia w ogóle. I jeżeli schemat tych implikacji r o z p a t r y w a ć trzeba by b y ł o od punk­ tu, w k t ó r y m n a s t ę p u j e koniec życia, to powstaje dość s z c z e g ó l n y z w i ą ­ zek: ż y c i e jest b e z p o ś r e d n i m znakiem śmierci, ta z kolei p o ś r e d n i m zna­ kiem nie-pracy, która znaczona jest ś w i ę t e m , nie n a l e ż ą c e wcale do czasu n i e z w y k ł e g o , lecz w całości do czasu zwyczajnego. Nie pojawia s i ę tu w s p ó ł z a l e ż n o ś ć śmierci i ś w i ę t a . Istnieje natomiast m o ż l i w o ś ć (tylko m o ż l i w o ś ć ) p o w i ą z a n i a tych d w ó c h kategorii lub oddzielenia ich od sie­ bie. To w ł a ś n i e staje s i ę miejscem wkraczania tak zwanej o b r z ę d o w o ś c i świeckiej. �166 ANNA ZADROZYÑSKA Na uwagę również w schemacie związanym z kulturą współczesną zasługuje oddzielenie od siebie treści re-kreacyjnych i rekreacyjnych. Pierwsze z nich, w kulturze tradycyjnej, stanowiły o istocie obrzędów, przejść między sferami istnienia. Drugie, charakterystyczne dla współ­ czesności, wynikają bezpośrednio z form zabawy i nawiązują bardziej do wypoczynku regenerującego siły człowieka niż do rytualnej symbo­ liki. Jeżeli obydwa schematy odnoszące się do kultury nam współczesnej zaczynają się podstawowymi sekwencjami znaków kategoryzujących lu­ dzi, to sądzę, że przede wszystkim na to należałoby zwrócić uwagę w dalszych badaniach nad kulturą współczesną. Być może właśnie one to informują o ważnym problemie ludzkiej rzeczywistości. Anna Zadrożyńska HOMO F A B E R , HOMO L U D E N S A MODEL CONCEPTION O F T R A D I T I O N A L AND CONTEMPORARY C U L T U R E Summary The results of studies on contemporary culture, presented here, require a special scientific workshop and an interperative-analytical conception to facili­ tate a comparison with traditional culture. Such a comparison is feasible. There is, however, a qualitative difference between traditional and contemporary culture. The criterion for designating the former is tradition. For the latter, on the other hand, the criterion is time, which for the scholar is contemporaneity. Hence, comparison of both sets of designations calls for several premises: 1. culture is a system, 2. construction of a model of traditional culture is possible, 3. the conception of contemporary culture is presumably defined by a set which can also be presented as a model, and 4. both conceptions are defined by sub-sets (sub-systems) of culture. Consequently the terms homo faber, homo ludens, must also be treated as models, synthesizing two different, opposing spheres of human activity in both traditional and contemporary culture. The sets of cultural facts exemplifying these models (homo faber and homo ludens) were divided according to the basic criterion distinguishing the arding (homo faber model) from the extraordinary (homo ludens model). This criterion is work and its opposite non-work, and in the construction of the proposed model denote the different statuses of the opposing spheres of values. Material from literature and personal field studies were used in constructing the sketch. Studies were conducted in Podlasie villages, in one of the State Agri­ cultural Farms in Koszalin province and in one of the large factories in Warsaw. I n every case the answers to the questionnaires were supplied by ruralites, though some of the factory-workers in Warsaw had been living there for some years. Fiele material was classified in categories of time, space and people, existence; This facilitated illustration of the models and an outline of the diagrams (Figs. I, II.1, II.2). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86e89dd5c9e1e61e1b914cc99d302cdf.pdf 289af264046e3b3d83f6372f33179a40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1104 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1014 Title A name given to the resource Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 A N D R Z E J WOŻNIAK GRUNTOWI I PRZYCHODNIE. Z BADAN NAD OSADNICTWEM W MAZOWIECKIEJ WSI , PAŃSZCZYŹNIANEJ Obraz kultury polskiej wsi przeduwłaszczeniowej przez całe dziesię­ ciolecia kształtował się pod wpływem tego, co wiedziano o wsi drugiej połowy X I X w. Złożyło się na to kilka przyczyn. Etnografia polska okresu reform uwłaszczeniowych, z małymi wyjąt­ kami, nie zajmowała się zagadnieniem przemian kulturowych. Ówczesne zainteresowania badawcze nadal jeszcze pozostawały w pewnej mierze pod wpływem poglądów i teorii odnoszących się do kultury ludowej i zakresu badań ludoznawczych, które wykształciły się w początkach XIX w. Ich najbardziej znanym głosicielem był Zorian Dołęga-Chodakowski. • Odmienne, całkowicie nowe spojrzenie na kulturę ludową, kształtu­ jące się w latach 40-, 50-tych XIX w. (R. Berwiński i jego poprzednicy, np. W. Maciejowski) nie miało jeszcze wówczas wielu zwolenników i w niewielkim stopniu wpływało na zakres i kierunek badań etnogra­ ficznych. Uwagi o „ogromnym wpływie uwłaszczenia na [...] zwyczaje i tradycje" wsi polskiej, poczynione przez Kornela Kozłowskiego w ma­ ło dziś znanym zbiorze pieśni, podań i zwyczajów ludowych z Mazowsza Czerskiego \ wydanym na przełomie lat 60-tych i 70-tych ubiegłego stulecia, należą do wyjątków. Dziewiętnastowieczne spojrzenie na kul­ turę ludową, traktowaną niekiedy wręcz jak żywe muzeum „strożytności słowiańskich", okazało się szczególnie trwałe i do niedawna jeszcze znajdowało odbicie w wielu obiegowych poglądach na kulturę wsi pol­ skiej. Trudno wprost przecenić rolę, jaką odegrała w ich zmianie wy­ dana pod koniec okresu międzywojennego Kultura ludowa J. S. Bystronia . 2 1 K . K o z ł o w s k i , Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami..., Warszawa 1867-1874, s. 210. J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1936 (II wyd. Warszawa 1947) 2 �134 ANDRZEJ WOZNIAK Po I I wojnie, kiedy etnografia określała swoje cele, metody i zada­ nia badawcze, podkreślano potrzebę historycznego spojrzenia na kulturę ludową, jednocześnie jednak nacisk kładziony na tzw. źródła wywołane jako podstawowe dla badań etnograficznych przyczynił się w pewnym stopniu do zawężenia pod względem chronologicznym pola badań wię­ kszości etnografów do okresu nie sięgającego wstecz głębiej niż do koń­ ca X I X w. Jeśli zachodziła konieczność zajęcia się okresami wcześniej­ szymi odwoływano się przeważnie do prac historyków. W większości jednak wypadków materiały historyczne traktowane były jako pomoc­ nicze: służyły najczęściej do odtwarzania historii badanego regionu czy wsi, ich osadnictwa. Niekiedy wykorzystywano je do badań nad budo­ wnictwem czy niektórymi innymi dziedzinami kultury materialnej. Wykorzystywanie na szerszą skalę materiałów etnograficznych zawartych w archiwaliach z XVII i XVIII w. zapoczątkował w latach 50-tych etno­ graficzny ośrodek poznański (E. Frankowski, J. Burszta, Z. Jasiewicz i inni), ale i tam badania dotyczyły przede wszystkim kultury material­ nej. Prace ośrodka poznańskiego nie znalazły jednak w środowisku etno­ graficznym zbyt wielu naśladowców, a i w Poznaniu wkrótce zeszły na plan dalszy. Badania nad kulturą chłopską okresów poprzedzających uwłaszczenie nadal nie są domeną etnografów. Zagadnieniami tymi zajmowałem się nieco szerzej w innym opracowaniu , dlatego też wspomnę tu jedynie o stanowiącej osobną kartę działalności łódzkiego ośrodka tzw. etno­ grafii historycznej stworzonego przez B. Baranowskiego, a złożonego przeważnie z pracowników Katedry Historii Polski XVII-XVIII w. UŁ oraz łódzkiego zespołu Pracowni Historii Gospodarstwa Wiejskiego IHKM PAN. Podsumowaniem niejako wieloletnich badań B. Baranowskiego, a w pewnej mierze i całego ośrodka są dwie obszerne, wydane na prze­ łomie lat 60-tych i 70-tych prace o kulturze ludowej tzw. Wschodniej Wielkopolski w XVII-XIX w. W latach 70-tych ukazał się także tom szkiców i rozpraw J. Burszty, w części poświęconych kształtowaniu się kultury ludowej w Polsce oraz syntetyczne opracowanie zbiorowe Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, zawierające m. in. rozdział o historycznym podłożu polskiej ~ kultury chłopskiej . 3 4 5 m 8 A. W o ź n i a k , Z metodyki badań nad rozwojem kultury chłopskiej w Pol- 3 see, [w:] Metody etnologii, cz. I (praca zbiorowa pod red. Z. Sokolewicz), War- £ szawa 1981, s. 41-43. 1 B. B a r a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XlXwie-^ ku, Warszawa 1969; t e n ż e , Kultura ludowa XVII i XVIII wieku na ziemiach Polski Środkowej, Łódź 1971. J. Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice i rozprawy^ Warszawa 1971; K . D o b r o w o l s k i , A. W o ź n i a k , Historyczne podłoże pol­ skiej kultury chłopskiej, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976. 4 5 �135 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E O kulturze ludowej okresu przeduwłaszczeniowego, podkreślając rolę uwłaszczenia w jej przemianach, pisał również w paru innych pu­ blikacjach autor niniejszego opracowania . W rozległej problematyce trwania i zmiany w kulturze ludowej za­ gadnienie stałości osadnictwa wiejskiego należy do podstawowych. Szczególną uwagę zwracał na nie np. K. Dobrowolski, wymieniając je jako jeden z dwu najważniejszych czynników sprzyjających kształto­ waniu się chłopskiej kultury tradycyjnej . Znaczna trwałość osadnictwa występowała we wsi pouwłaszczeniowej, a w okresie wcześniejszym przede wszystkim w tych rejonach Pol­ ski, gdzie powszechne były tzw. „lepsze" prawa chłopa do ziemi i za­ grody. Przed uwłaszczeniem były one stosunkowo mało rozpowszech­ nione na ziemiach środkowej Polski, a chłopi np. mazowieccy w wię­ kszości ich nie posiadali . Taki stan rzeczy, oprócz wielu innych konsekwencji, był jednym z głównych czynników powodujących brak stałości osadnictwa wiejskie­ go, co postaramy się ukazać na materiałach obrazujących stosunki panu­ jące w XVIII-wiecznej mazowieckiej wsi pańszczyźnianej . W ówczesnej wsi mazowieckiej zagroda nie była przeważnie własno­ ścią chłopa. We wsiach prywatnych chałupa i budynki gospodarcze bu­ dowane były zazwyczaj z dworskiego materiału, na koszt dworu i sta­ nowiły jego własność . Rzadsze były wypadki, gdy dwór budował chło­ pu tylko chałupę, na budynki gospodarcze zaś dostarczał jedynie mate­ riału. W części dóbr również i poważniejsze remonty zabudowań chłop6 7 8 9 10 * Por. np. A. W o ź n i a k , Rodzina i gospodarstwo chłopskie w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w., „Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , Mał­ żeństwa chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej, „Etnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, (cz. 1); t. 23: 1979, z. 1, (cz. 2). K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 80. Por. W o ź n i a k , Małżeństwa chłopskie... (cz. 1), s. 134-139. Podstawę źródłową artykułu stanowią materiały dotyczące głównie prywat­ nej własności ziemskiej; źródła odnoszące się do królewszczyzn i dóbr kościel­ nych traktowane są przeważnie jako materiał porównawczy. Najczęściej wykorzy­ stywany w pracy rodzaj źródeł to archiwalne dokumenty o charakterze gospodar­ czym; inwentarze dóbr, rachunki, korespondencja gospodarcza, instruktarze dla administracji dóbr itp. (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie — dalej A G A D , Archiwum Diecezjalne w Płocku — dalej ADP) oraz literatura publicy­ styczna z X V I I I w. Inne, bardzo różnorodne kategorie źródeł, zarówno archiwal­ nych jak i zaczerpniętych z publikacji źródłowych (np. księgi parafialne, księgi sądowe, supliki chłopskie, lustracje królewszczyzn itp.), odgrywają znacznie mniej­ szą rolę. Terenem, którego rozważania dotyczą, jest Mazowsze w przedrozbioro­ wych granicach administracyjnych, tj. dawne w o j e w ó d z t w a : rawskie, płockie i mazowieckie. 7 6 9 1 0 Por. A. W o ź n i a k , XVII-wieczne inwentarze dóbr szlacheckich jako źródło do historii budownictwa chłopskiego (na przykładzie Mazowsza), [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria 3, Warszawa 1968, s. 239-245. �136 A N D R Z E J WOZNIAK 11 skich przeprowadzane były na koszt dworu . Nieco inaczej przedsta­ wiała się sytuacja w królewszczyznach i dobrach duchownych, gdzie chłopi częściej budowali chałupy i zabudowania gospodarcze na własny koszt, choć niejednokrotnie z dworskiego materiału. Na temat przestrzennego rozplanowania zagrody chłopskiej X V I I I -wieczne źródła — zarówno dokumenty o charakterze gospodarczym, jak i materiały kartograficzne — zawierają niewiele wiadomości. Było ono zresztą na Mazowszu, podobnie jak w wieku X I X dosyć zróżnicowa­ ne w zależności od terenu, miejscowych warunków, tradycji czy zarzą­ dzeń właścicieli ziemskich. Na podstawie inwentarza dóbr Ojrzenie — Wieś Wojtkowa i Grabowiec, zawierającego szczególnie dokładne opisy osiadłości chłopskich, można np. wywnioskować, że w okolicach Ciechanowa występował typ zagrody chłopa „rolnego" (prawdopodobnie gospo- i darstwa półwłókowego) w kształcie otwartego lub odgrodzonego od go- * ścińca płotem prostokąta. Jedno jego dłuższe ramię tworzyła chałupa f stojąca przypuszczalnie szczytem do gościńca oraz chlew albo szopa. .§ Krótsze ramię stanowiła stojąca prostopadle do tych budynków stodoła, •* naprzeciw chałupy zaś stały pozostałe zabudowania gospodarskie — szopa czy chlew. Jak wynika z opisów, ten drugi chlew, o ile w ogóle wystę­ pował, stał na wprost sieni c h a ł u p y . ~~ Nie wiadomo oczywiście, na ile takie rozplanowanie zagrody było ty- -3 powe chociażby dla okolic Ciechanowa, nie mówiąc już o terenach bar­ dziej odległych. Opisana zagroda reprezentuje typ wyjątkowo, jak na jt owe czasy, rozbudowany, wielobudynkowy. Oprócz wymienionych już Ę zabudowań, występujących w opisach osiadłości najczęściej, tj. chałupy, T stodoły (czasem dwóch), jednego lub dwóch chlewów, szop, w pojedyn- jf czych przypadkach inwentarz wspomina o śpichlerku, chlewie z wozow­ nią czy stodole z „komórką do schowania". W innych wsiach z Ciechanowskiego — Romanowie, Zakrzewie , * czy sąsiedniego Przasnyskiego — Rymbieszach , w opisach zagród chłop- ^ skich inwentarze wymieniają jedynie chałupy i stodoły. Brak również fc I2 3 13 u • í i Wydatki na remonty chałup chłopskich są dość częstą pozycją np. w г а - щш chunkach gospodarczych w Belsku, Bodzewie, Małej Wsi, A G A D , Archiwum z M a - 4 ¡ łej Wsi I A/36, lata 1774-1800 (dalej Arch. M.W.). t Inwentarz dóbr Ojrzenie-Wieś Wojtkowa i Grabowiec w pow. ciechanow--"* skim w X V I I I w. (b.d.), A G A D , Grodzkie Ciechanowskie relacje I I , 54, k. 8 - 9 . * Dla ilustracji przytoczymy tu opis jednej z zagród: „Tomasz Olewik z żoną, щ dziecię jedno, założni, robi trzy dni sprzężajem, dziewka dni pięć. Budynek idąc ф od dwora po lewej, alias od północka. Sień, kumora w słupy, stary, bardzo lichy frontem na południe t y ł e m na zachód. Stodoła o dwóch sąsiekach po jednym Ц przęśle sochy tylko trzymają, wieczny podlega ruinie. Szopka także z jednej,,, z drugiej strony chlew o dwóch przęsłach wzdłuż, przed sienią chleweczek m a ł y , to wszysto tej samej ruinie''. i» Inwentarz dóbr Romanowa i Zakrzewa z r. 1732, A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I . 27, k. 390-392v. Inwentarz wsi Żarnowo i Rymbiesz z X V I I I w. (b.d.), A G A D , GrodzkieJK Ciech. rei. I I . 54, k. 579v. 1 1 12 14 �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 137 zabudowań inwentarskich — stajni, chlewów, w większości zagród, na­ wet półwłóczniczych w prywatnych wsiach prymasa Poniatowskiego — Czosnowie i Małocicach (ziemia warszawska) . Bydło w takich wypadkach trzymano prawdopodobnie w budynku mieszkalnym —• przeważnie w sieni, niekiedy w komorze. O tym, że zdarzało się to nawet w folwarkach, świadczy wzmianka z inwentarza starostwa piaseczyńskiego. W opisie budynku, w którym mieszkał tzw. „gospodarz", tj. oficjalista zarządzający folwarkiem, czytamy: „izba z pie­ cem prostym [...] ex opposito tej izby przez sień komora, w której woły stawiają" . 15 i e W dobrach, w których występował wyraźniejszy podział chłopów na kategorie, znajdował on w pewnym stopniu odbicie również w zróżni­ cowanym pod względem ilości budynków składzie zagrody. Na przykład we wspomnianych już wsiach Czosnowo i Małocice, zagrody jednobudynkowe, tj. bez jakichkolwiek zabudowań gospodarskich, zamieszki­ wali rzemieślnicy wiejscy, czasem komornice (po 2 w chałupie). Zagrody gospodarzy „dniowych", założnych (na półwłóczkach), składały się oprócz chałup ze stodół (niekiedy dwóch) i w pojedynczych wypadkach staje­ nek. Wyraźniej rysuje się to zróżnicowanie w dobrach strzembowskich w Zakroczymskiem, gdzie najbardziej rozbudowane były zagrody „gmurskie" (półwłócznicze). Składały się one zazwyczaj (oprócz chałupy) z 1-2 stodół, przeważnie — choć nie zawsze — miały 1, a niekiedy 2 chlewy, rzadko komórki lub szopki. Te ostatnie budowane były zazwyczaj przez samych chłopów. W zagrodach ogrodników, siedzących na gospodar­ stwach ćwierćwłókowych, występował już w niektórych wypadkach zu­ pełny brak budynków gospodarczych. Stodoła, jeśli była, to tylko jedna, chlew jeden, rzadziej dwa, czasem dodatkowo szopka lub komórka. Nie­ mal regułą był brak budynków gospodarczych przy chałupach rzemieśl­ ników. Komornice, jeśli mieszkały w osobnych chałupach, przeważnie po dwie, również zabudowań gospodarskich nie posiadały . W stosunkowo dobrze zagospodarowanych dobrach nieborowskich, skład zagrody, zarówno kmiecej jak i zagrodniczej, był bardzo ujedno­ licony. Jedni i drudzy posiadali chałupę, po jednej stodole i po chlewie. Prawdopodobnie zabudowania chłopskie różniły się od zagrodniczych wielkością, ale inwentarz, poza określeniem stanu budynków, nic więcej o nich nie wspomina . 17 18 11 Inwentarz dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic in anno 1184. sporządzo­ ny, A G A D , Archiwum Potockich z Jabłonny 113. Inwentarz starostwa piaseczyńskiego z r[oku] 1122, A G A D , Archiwum G o ­ spodarcze Wilanowskie, Anteriora 165. (dalej Arch. Gosp. Wil). Regestr wszelkich rzeczy ruchomych... wraz z inwentarzem dóbr Strzembowa... z r. 1759, A G A D , Grodzkie Zakroczymskie relacje 61, k. 676-694. Inwentarz dóbr Nieborowskich z roku 1788 sporządzony, A G A D , Archiwum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta Gospodarcze Starsze), p. 30, I . Inwentarze. 10 17 18 �138 A N D R Z E J WOŹNIAK Ponieważ zagadnienia związane z konstrukcją i rozplanowaniem za­ budowań chłopskich wykracza poza ramy niniejszej pracy, ograniczymy się jedynie do kilku ogólnych uwag. Na podstawie inwentarzy zawierających dokładniejsze opisy zagród chłopskich wnioskować można, że w XVIII w. stosowane były na terenie Mazowsza, podobnie zresztą jak w stuleciu następnym, dwa zasadnicze typy konstrukcji: zrębowa („w węgieł") i sumikowo-łątkowa („w słupy i dyle"). Pierwszy typ stosowany był niemal wyłącznie przy budowie chałup. Typ drugi, tańszy, pozwalający na użycie krótkich belek, prze­ ważał w budynkach gospodarczych , choć nie był w tym wypadku ty­ pem jedynym — spotyka się tu niekiedy również konstrukcję w słupy oplecione chrustem. Budowano w ten sposób najczęściej stodoły, nie­ kiedy jednak również i chlewy . Była to konstrukcja bardzo nietrwała, ale jednocześnie tania i nie wymagała większych umiejętności facho­ wych. Częściej stosowano ją na wschodnim Mazowszu. Konstrukcja su­ mikowo-łątkowa występowała również w budynkach mieszkalnych. W wielu wypadkach stawiano w ten sposób całe chałupy, często jednak stosowana była łącznie ze zrębową. ,,W węgieł" budowano izbę, sień i komorę zaś za pomocą konstrukcji sumikowo-łątkowej . Mniej wia­ domo na temat konstrukcji dachów. W stodołach (również folwarcznych) występowała — jak się wydaje — powszechnie, konstrukcja sochowa . Być może stosowano ją również w innych budynkach gospodarczych. Brak natomiast jakichkolwiek wzmianek o sochach w budynkach mie­ szkalnych — jeśli inwentarze wspominają w ogóle o konstrukcji da­ chu, są to wzmianki o krokwiach. Powszechnie stosowanym materiałem do krycia dachów była słoma. Krycie dachu np. gontami stosowano ra­ czej w wypadku kuźni, karczem itp. 19 20 21 22 1 9 Na przykład „Drugi Jan Bąk ma stodołą jedną dobrą i chlew jeden, także z d y l ó w w słupy postawiony..." Regestr wszelkich rzeczy... wraz z inwentarzem dóbr Strzembowa, por. przyp. 17. Tego rodzaju i podobne opisy b u d y n k ó w gospo­ darczych występują w wielu inwentarzach. W opisie zagrody po zbiegłym poddanym we wsi Mierzanowo w pow. przasnyskim znajdujemy taką wzmiankę: „chlewków małych dwa chruścianych bez dachu", Inwentarz wsi Mierzanowo z r. 1741, A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I , 34, k. 805-806, w inwentarzu zaś wsi Kadłubowo w z. wyszogrodzkiej: „Szósta cha­ łupa, w której mieszka Szymon i ta zła waląca się stodółka z chrustu..." A G A D , Grodzkie Zakrocz. rei. 16, k. 62v (z r. 1729). Tego rodzaju budynki w y s t ę p o w a ł y powszechnie w dobrach Ruś Czyżewo, Brolino Koski, Lipa Dąbki i miasteczku Czyżew, A G A D , Grodzkie Nurskie relacje i obiaty 52, k. 129-146, r. 1779. Na przykład „budynek, sień, komora w słupy" lub „budynek w w ę g i e ł z oknami trzema, komora w słupy", Inwentarz dóbr Ojrzenie-Wojtkowa Wieś, z X V I I I w. [b.d.], por. przyp. 12. W tym samym inwentarzu dóbr Ojrzenie znajdujemy następujący opis stodoły chłopskiej: „stodoła o dwóch sąsiekach po jednym przęśle, sochy tylko trzymają, wieczny podlega ruinie". O folwarcznych stodołach na sochy wspomina inwentarz wsi Glinice i Kobylniki w pow. wyszogrodzkim, z X V I I I w. [b.d.] A G A D , Grodzkie Ciech. rei. I I . 52, k. 49. 8 0 81 8 2 �139 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E Na temat rozplanowania budynków gospodarczych (poza stodołami) wiemy niewiele. Posiadały one dwa sąsieki i klepisko pośrodku. Rzadziej spotyka się stodoły o jednym sąsieku. Chałupa chłopska składała się najczęściej z izby, sieni i komory lub nieco rzadziej z izby i sieni. W wielu chałupach komora wydzielona była w sieni , w innych prawdopodobnie przybudowana („w słupy i dyle") do izby . Opisy wnętrza chałup chłopskich są w inwentarzach częste i dosyć do siebie zbliżone pod względem treści. Wymieniają ilość drzwi, okien, skrupulatnie odnotowują wszelkiego rodzaju żelazne okucia i „zawar­ cia", wspominają o urządzeniach ogniowych, niekiedy o podłodze i pu­ łapie.' Przytoczymy tu dla ilustracji opis chałupy chłopa osiadłego ze wsi Czosnowa w ziemi warszawskiej: 23 24 „Chałupa, w której mieszka Karol Dudziak, dziedziczny, dwudniowy [tj. we­ dług inwentarza tabelarycznego odrabiający 2 dni sprzężajne i 2 piesze — A.W.] [...] porządnie w w ę g i e ł z tartego drzewa niedawno postawiona, do sieni drzwi na biegunie z wrzeciądzem i skoblami, komin na stalugach gliną lepiony, nad dach wywiedziony, do izby drzwi z tarcic, na zawiasach, hakach [z] klamką, antabą, zapadką, skoblami i wrzeciądzem żelaznym. Piec z cegły i kominek kapiasty mu­ rowany. Połap z tarcic, okien dwa całe, w drzewo osadzone. Drzwi do komory na biegunie [z] zaporą drewnianą. Dach słomą poszywany" . 25 Rzadkością są natomiast inwentarze wymieniające również sprzęty znajdujące się w chłopskich chałupach. Wzmiankę taką znajdujemy np. w cytowanym już inwentarzu wsi Mierzanowo, w opisie chałupy po zbiegłym chłopie: „Chałupa pusta [...] co w niej przedtem mieszkał Jędrzej Michalak zbiegły, ta chałupa stara z izbą i sienią w słupy i dyle {...] pułap na izbie z dylów, okienko małe, złe, w drewno oprawione, kuminek, piec w kafle proste dobry, kumin wielki polepienia potrzebuje, żarna stare bez paprzycy, ława pod oknem, stołek, drzwi troje na biegunach, u jednych wrzeciądz żelazny" . 2 e 2 a Na przykład „pierwsza chałupa Walkowska w w ę g i e ł z dwoma oknami w drewno, komora w sieni..." Inwentarz wsi Kadłubowo w pow. wyszogrodzkim z r. 1729, A G A D , Grodzkie Zakr. rei. 16, k. 628. / W inwentarzu dóbr strzembowskich znajdujemy opis chałupy składającej się z sieni, izby i komory, pozwalający odtworzyć jej układ: „Piąty Jakób T k a ­ czyk [...] siedzi w chałupie z dylów w słupy postawionej starej, do tej chałupy w tyle komora także z dylów w słupy a na przodzie sień także w słupy przysta­ wiona" (k. 886v). Jest to w i ę c układ jedno traktowy, w którym z przodu umie­ szczona jest sień, z niej wejście do izby, za którą znajduje się komora (chałupa „gmurska" — półwłócznicza). W tym samym inwentarzu znajdujemy opis cha­ łupy — dwojaka, z dwoma izbami i sienią pośrodku (k. 689). Mieszkali w niej bezrolni rzemieślnicy. Podobne dwojaki, budowane przeważnie również dla rze­ mieślników spotykamy i w innych wsiach. Regestr wszelkich rzeczy ... wraz z in­ wentarzem dóbr Strzembowa (por. przyp. 17). 2 4 25 29 Inwentarz Inwentarz dóbr dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic z r. 1784 (por. przyp. 15). Mierzanowo w pow. przesynskim, z r. 1741 (por. przyp. 20). �140 ANDRZEJ WOZNIAK Oczywiście wykaz ten jest niepełny, nawet wziąwszy pod uwagę, że ów Michalak należał do najuboższej warstwy ludności — oprócz ogro­ du posiadał jedynie trzy morgi gruntu. Jeśli po jego ucieczce pozostały w chałupie jakiekolwiek wartościowe przedmioty — np. skrzynia na odzież, obrazki o treści religijnej itp. — zostały one prawdopodobnie za­ brane do dworu. Opuszczone przez zbiegłych chłopów chałupy były w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w. zjawiskiem nagminnym. Sprawa ta wiąże się zresztą z szerszym problemem trwałości osiedlenia wioskowych społeczności. We wsi pouwłaszczeniowej trwałość osadnictwa przejawiała się naj­ wyraźniej w utrzymywaniu się zagrody chłopskiej w rękach tej samej rodziny przez kilka pokoleń. Całkowite jej przeciwieństwo pod tym względem stanowiła pańszczyźniana wieś mazowiecka. Nawet w stosun­ kowo nieźle zagospodarowanych dobrach, gdzie pańszczyzna nie była najwyższa, płynność elementu osadniczego była niekiedy ogromna. Przykładem mogą być wsie Bazylego Walickiego: Belsk, Rosochów, Ma­ ła Wieś w Grójeckiem. Dysponujemy 10 inwentarzami tych wsi z lat 1774-1795, sporządzanymi przez cały czas według tego samego wzoru i dokładnie odnotowującymi wszystkie zmiany posiadaczy poszczegól­ nych zagród. Na ich podstawie można stwierdzić, że jedynie 11 gospo­ darstw z ogólnej liczby 38 pozostawało przez cały ten okres w rękach tych samych gospodarzy lub ich spadkobierców (zob. tabele). Stanowi to ok. 29%. .Natomiast 16 gospodarstw, t j . przeszło 43%, przeszło w ręce gospodarzy nie pozostających w związku pokrewieństwa z poprzednimi (ale mogących być np. ich zięciami). W 10 (tj. ok. 26%) gospodarowali przez' jakiś czas spadkobiercy poprzednich gospodarzy, następnie zaś objęli je chłopi nowo osadzeni lub, co się zdarzało znacznie rzadziej, przeniesieni z innych gospodarstw. Przytoczone tu liczby niewiele jed­ nak mówią o częstotliwości, z jaką zmiany te następowały, dlatego też posłużymy się przykładami paru gospodarstw. W roku 1774 posiada­ czem gospodarstwa w Belsku, oznaczonego w inwentarzach numerem 9, był niejaki Grześko Ryfczak, w roku 1779 zaś jego syn Stacho Grze­ szczak. Wykazuje go na tym gospodarstwie jeszcze inwentarz z roku 1790. W następnym jednak 1792 r. figuruje już pod tym numerem Ma­ ciej Pawlaczek, który utrzymuje się na gospodarstwie jeszcze przez rok następny. W roku 1794 jest już pod tym numerem nowy gospodarz — Jan Tomczyk „przychodni", a w roku 1795 Mateusz Jakubiak „nowo osadzony". Jeszcze częstsze były zmiany na gospodarstwie oznaczonym numerem 8 w Małej Wsi. W 1774 r. wpisano pod tym numerem do inwentarza Domina Zawiślaka, następnie skreślono go i wpisano Miko­ łaja Kaczmarczyka. W roku 1779 na miejscu Kaczmarczyka był już Piotr Orzeszczak, a w 1782 Bartek Sitarek „osiadacz". W roku 1785 cha­ łupa była pusta. Dopiero osadzony w następnym roku Wawrzyniec Joniak utrzymał się na gospodarstwie do końca omawianego okresu, t j . do �141 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E roku 1795. Nie wymieniamy tu innych gospodarstw, na których zmie­ niało się 2-3 gospodarzy czy chałup stojących pustkami po 4-5, a nawet 6 lat". Z dóbr nieborowskich M. H. Radziwiłła nie posiadamy inwentarzy tak licznych, jak małowiejskie. Nawet te jednakże, którymi dysponuje­ my — z lat 1777 i 1788 — pozwalają stwierdzić, że stabilizacja ele­ mentu osadniczego w dobrach nieborowskich nie była większa niż we wsiach B. Walickiego. Stosunkowo najtrudniej prześledzić zmiany po­ siadaczy gospodarstw chłopskich w Nieborowie. Była to bowiem wieś rezydencjonalna M. H. Radziwiłła, pod koniec X V I I I w. szybko się roz­ wijająca i rozbudowująca: w 1777 r. było w niej 43 „osiadłe" rodziny chłopskie, w 1788 zaś już ponad 50, nie licząc kilkudziesięciu rodzin niż­ szych oficjalistów dworskich, rzemieślników, komorników itp. Na pod­ stawie danych z inwentarza z 1788 r. możemy jednak przypuszczać, że ilość nowych gospodarzy (w stosunku do roku 1777) była tu znacznie większa od przyrostu ilości gospodarstw. Wielu natomiast nazwisk czy przezwisk chłopskich — w przybliżeniu ok. 40% — figurujących w in­ wentarzu z 1777 г., w późniejszym nie udało się odszukać. W niektórych przypadkach wdowy po kmieciach znajdujemy wśród komornic. We wsi Sypień w roku 1788 brak było ponad 50% nazwisk z roku 1777, w Pia­ skach ponad 25%, w Łasiecznikach ponad 30%, w Wólce ok. 60%. W małej wiosce Jasiona ż a d n e g o z dwu wymienionych w inwentarzu z 1777 r. chłopów w roku 1788 nie było. Potwierdzającym regułę wy­ jątkiem była wieś Sokołów, w której przez cały okres utrzymywali się ci sami gospodarze lub ich spadkobiercy. Warto również zwrócić uwagę na zmianę pozycji społecznej niektórych rodzin chłopskich. Tak np. Bartłomiej Sawicki i Franciszek Zaprzała z Piasków w roku 1777 kmie­ cie, w późniejszym inwentarzu wymienieni są jako komornicy. Olexy Buczak i Józef Domaniewski z Sokołowa w 1777 r. zagrodnicy, w 11 lat później siedzą na gospodarstwach kmiecych. Takich przykładów do­ starczają zresztą inwentarze nieborowskie znacznie więcej . W jedno- czy paruwioskowych dobrach szlachty mazowieckiej płyn­ ność elementu osadniczego była prawdopodobnie jeszcze większa. Świad­ czą o tym liczne wzmianki w inwentarzach mówiące o pustych chału­ pach, zbiegłych poddanych czy gospodarstwach nowo osadzonych. Brak jednak inwentarzy z różnych lat dotyczących tych samych dóbr nie po­ zwala na tego rodzaju zestawienia, jakich dokonano dla wsi B. Walic­ kiego czy dóbr nieborowskich. Nie lepiej niż w dobrach prywatnych przedstawiała się sprawa sta28 " Inwentarze wsi Belsk, Rosochów, Mała Wieś z lat 1774-1795, A G A D , Arch. M.W.I A/37. . Inwentarze hrabstwa nieborowskiego z ' 1777 r... i Inwentarz dóbr niebo­ rowskich w roku 1788 sporządzony, A G A D , Archiwum Radziwiłłów z Nieborowa (Akta Gosp. Starsze), p. 30. I . Inwentarze. 20 �142 A N D R Z E J WOŹNIAK Tab. I. Zmiany posiadaczy gospodarstw w dobrach B. Walickiego wg inwentarzy z lat 1774-1795 Oznaczenia użyte w tabeli: g — pierwsi gospodarze w danym gospodarstwie odnotowali w inw. z 1774 г., s lub gs — ich spadkobiercy; n — nowi gospoda­ rze (niewykluczeni zięciowie poprzednich gospodarzy), ns — ich spadkobiercy; p — chałupa pusta, w podpisie cyfra arabska oznacza nr gospodarstwa, z lite­ rą — nazwisko gospodarza; cyfra rzymska — kolejnego spadkobiercę lub no­ wego gospodarza. a. Wieś Belsk Gospodarze wg inwentarzy z lat: Numer gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g g n g g g s s g n n n n g p s n s g n n ns n s p g s n g g g s n s nil s g ns n nsp nil n n s n s s g s nil s nil g ns n nil nil n n s n s s g s nil s nil g g g g g g g g P g ns? g . g g g s p s ns? g 1793 1794 1795 s s g ns n nil nil n n n n s s g s nil s nlll g g ns n nil nil n n n n s sil g s nil s nlll s g P n nil nil n n nil n s sil g s nil s nlll s n g p n nil nil n n nlll n s sil g s nil s nlll s 1792 g lg — Józef Kaczmarek, ls — Tomek Kaczmarek, ln — nowoosadzony Sz. J a ­ siński; 2g — P a w e ł Ryfczak; 3g — Kazimierz Góral, 3n — Matis Zalewski,. 3ns — Zaleska wdowa; 4g — Szymek Szybak, 4n — Florek Miszczak; 5g — Jasiek Kmieć, 5n — Adam Wilczak, 5ns — Adamowa Wilkowa, 5nII — Tomasz Klimczyk; 6g — Antek Masztalerczyk, 6n — Szymek Rękrutt, 6nII — Józef Tomaszek, 7g — Matys Karaś, 7n — J a n Skorski; 8g — Antek Matysiak, 8n — Banach Jakubiak; 9g — Grześko Ryfczak, 9s — Stacho Grzeszczak, 9n — Maciej Pawlaczek, 9nII — J a n Tomczyk przychodni, 9nIII — Mateusz Jakubiak no­ woosadzony; lOg — Sobek Guzowaty, lOn — Mikołaj Kaczmarek; l i g — Ićko (Idzi), Ciepieniak, l i s — Ignacy Ciempieńka; 12g — Jaśko Krawczak, 12s — Karwczakowa, 12sII — Józef Krawczak; 13g — Roch Klimka zięć; 14g — Wa­ łek Gwiazda, 14s — Sobek Gwiazda; 15g — Antek Wiktorzak, 15n — Bartek Sitarek, 15nII — Józef Zawiślak; 16g — Jasiek Łodygowski, 16s — Matis Ł o dygowski; 17g — Kazimierz Gwiazda, 17n(s?) — Witek, 17Щ1 — Domin Z a ­ wiślak; 17ШП — Szymon Jonasiak; 18g — Wojtek Kaczmarek, 18s — Józef Kaczmarek. �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 143 b. Wieś Mała Wieś Gospodarze wg inwentarzy z lat: gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1792 1793 1794 1795 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 g g g g g g g g g g g g g g g g g n g n g g s nil g p g n g g nil g g n nil s nlll n n sn n s nil nlll g g nil g g n nil s nlll n n n ns s nil nlll g g nil g s n nil s nlll n n n ns s nil nIV g g nil n s n nil s nlll n n n ns s nil nIV g g n g g n nil s nlll n n sil n s ń nil g g nil g g g s g n g g g g g g n g n g g s n g nil g g s n g n. nil p n s n nil g g s n nil s nlll n n' n ns s nil nlV g g lg — Kazimierz Słtarczyk; 2g — Roch Zawiślak, 2n — Domin Skoczylas (por. 14nII), 2nII — Kazimierz Góral; 3g — P a w e ł Korczak, 3n — Jędrzej Ciepieńka (por. 12g); 4g — Kacper Korczak, 4s — Kazimierz Korczak; 5g — Banach Zawiślak, 5s — Domin Zawiślak, 5n — Marcin Ciepieńka; 6g — Piotr Pawlak, 6s — Piotrowa Pawlakowa, 6 n— Matys Sitarczyk, 6nII — Michał Prokopek; 7g — Józef Byrski, 7s — Kacper Byrski; 8g — Mikołaj Kaczmarek, bn — Piotr Orzeszczak, 8nII — Bartek Sitarek Osiadacz, 8nIH — Wawrzyniec Joniak; 9g — Banach Kiełbowski, 9n — Wawrzyniec Watrasik; lOg — Grześko Wawrzeniak; Wg — Florek Gawin; lig — Grzegorz Pawlak, l i n — K a ­ zimierz Grzeszczak, UsII — Matys Grzeszczak, lin — Antoni Szew­ czyk; 12g — Jędrzej Ciempieńka (por. 3n), 12n — Bernard Piliszek, 12ns — Bernardowa wdowa; 13g — Walko Szewczyk, 13s — Wawrzon Szewczyk; 14g — Wojciech Gajowy, H n — Kazimierz Góral Gajowy, 14nII — Domin Skoczylas Gajowy; lSg — Michał Hartman Młynarz, 15n — P a w e ł Młynarz, 15nII — Waw­ rzyniec Młynarz, 15nIII — Kazimierz Młynarz, 15nIV — austeria; 16g — F r a n ­ ciszek Strycharz. c. Wieś Rosochów Gospodarze wg inwentarzy z lat: Numer gosp. 1774 1779 1782 1785 1786 1790 1792 1793 1794 1795 1 2 3 4 g g g g g g s g n P s g gs n s g gsll ns s g nil n n n nil n n n nil n n n* nil n n nil nil n n n lg — P a w e ł Byrski, ln — Florek Gawin, lgs — Maćko Pawlak, l g s n — P a w ł o ­ wa Byrska; l n l l — Jaśko Janiak; 2g — Tomek Dybka, 2n — Fabian Joniak, 2ns — Domin Joniak; 3g — Jan Tybulczyk, 3s — Janowa wdowa z dziećmi, 3n — Domin Joniak; 4g — P a w e ł Tracz, 4n — Teodor Nowicki, 4nII — Piotr Przychodni. * T. Nowicki — „na wędrówce". �144 ANDRZEJ WOZNIAK GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E łości osadnictwa w królewszczyznach. W I połowie XVIII w. w wylud­ nionych wsiach starostwa piaseczyńskiego: Wsi Piaseckiej, Chylicach, Janczewicach, Łazach, Chyliczkach, wśród gospodarzy osiadłych (gospo­ darstwa od 0,5 do 1 włóki) było ok. 40% tzw. „przychodnich" , w kró­ lewskiej wsi Rozlazłów w ziemi gostyńskiej lustratorzy w roku 1789 nie mogli od jej mieszkańców się niczego dowiedzieć, „ani względem siedlisk we wsi", ani „względem pól do królewszczyzny należących", gdyż — jak się okazało — „żadnego grontowego nie masz w tej wsi, lecz wszyscy przychodni i niedawno obsadzeni" (por. tabele). W naszych rozważaniach nad problemem trwałości osiedlenia wiosko­ wych społeczności zwracaliśmy uwagę przede wszystkim na chłopów osiadłych. Ludność bezrolna — komornicy, stanowiła element znacznie bardziej płynny. Oni to przede wszystkim, opuściwszy rodzinną wieś, zasilali tak liczną w XVIII stuleciu rzeszę „ludzi luźnych" . Jakie były przyczyny tego braku trwałości osadnictwa w mazowiec­ kiej wsi pańszczyźnianej? Co zmuszało chłopa do tak częstego porzucania zagrody i gospodarstwa? Główną przyczyną zbiegostwa chłopów, będą­ cego we wsi mazowieckiej zjawiskiem nagminnym mimo wielokierun­ kowej działalności zapobiegawczej szlachty, była niemożność podołania wysokim świadczeniom pańszczyźnianym . Charakterystyczna jest po­ stać owego „Mazurka" opisywanego przez księdza Brzeżańskiego, który wraz z rodziną osiada na krótko w różnych wsiach, wędrując na Podole w poszukiwaniu „miejsca bez niemiłosiernego zdzierstwa", wierzy, że w końcu „Pan Bóg da kędy lżejszą robociznę" i lepszego pana . Ta względna łatwość przenoszenia się chłopów z jednych dóbr do dru­ gich, mimo szeregu ustaw mających temu zapobiegać, tłumaczy się sta­ łym zapotrzebowaniem na pracę pańszczyźnianą. Właściciel wsi pilnował wprawdzie własnych poddanych, chętnie jednak przyjmował cudzych,nie troszcząc się zbytnio o konsekwencje w postaci np. ewentualnego^ procesu o zbiega. Powodem zbiegostwa chłopów była też niejednokrotnie' rabunkowa gospodarka dzierżawców czy zatargi z nimi. Tab. //. Chłopi „Cziedzicznr („gruntowi") i „przychodni" 145 w e м Piaseczyńskiego wg inwentarza z 1722 r. 29 Nr kol. 1 3 0 2 3 4 5 j Liczba rodzin /о Nazwa wsi Wieś Piasecka Chyl ice Jaszczewice Łazy Chyliczki Razem: ogółem „dziedzicz­ nych" „przychod­ nich" 11 16 8 6 3 44 3 14 5 4 1 27 8 2 3 2 2 17 j 3ł „przychod­ nich" 72,7 12,5 37.5 33,3 66.6 38,6 Inną przyczyną częstych zmian posiadaczy gospodarstw było zjawi­ sko „opadania", o którym wspominaliśmy już wcześniej. Zarówno na samo zjawisko, jak i na jego przyczyny zwracali już uwagę XVIII-wieczni pisarze i publicyści. Tak np. Wincenty Skrzetuski w Prawie politycznym \) narodu polskiego pisał: 32 33 „Pańszczyzna, którą poddani co tydzień .do dworu odbywają, różna jest po­ dług zwyczaju prowincji i obszerności gruntów chłopom nadanych. Lżejsza w r u ­ skich w o j e w ó d z t w a c h ; w polskich, zwłaszcza krakowskim, sandomierskim i wiel­ kopolskich niektórych tak jest wyciągniona, że tam między innymi podupadania chłopów przyczynami i ta jest niepoślednia. Nigdzie częściej jak tam nie w i d a ć spadających kmieci [podkr. A.W.] i niechętniej na role kmiece idących gospodarzy" . 3 4 Dokładniej wyjaśnia na czym to „spadanie" kmieci polegało J. Pa­ wlikowski w broszurze O poddanych polskich: „Gdy k m i e ć ma czworo lub pięcioro dzieci, czeladź w y s ł a w s z y na pańszczyznę z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. Niech nie ma dzieci, na ich miejsce czeladź trzymać musi, a co kosztuje czeladź i prze,to ubożeje i na zagrodników mienią s i ę " . 35 29 Inwentarze starostwa piaseczyńskiego... z r. 1722 (por. przyp. 16). *° Lustracja województwa rawskiego 1789, wyd. Z. Kędzierska, Warszawa 1971, s. 251. O pochodzeniu społecznym tzw. ludzi „luźnych" pisze obszernie, m. in. na* podstawie materiałów z Mazowsza, N. A s s o r o d o b r a j w pracy Początki klas robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej Warszawa 1966; por. również J . A. G i e r o w s k i , Ludzie luźni na Mazowsz w świetle uchwał sejmikowych, „Przegląd Historyczny", t. 40: 1949, s. 164-202. Na temat zbiegostwa chłopów w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskieg i kapituły gnieźnieńskiej, rozmiarów i przyczyn tego zjawiska pisze J . T o p o ) s k i w pracy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arc biskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956, s. 256 n. S. B r z e ż a ń s k i , Owczarnia w dzikim po.u, L w ó w 1717, fragment [v Rzeczpospolita w dobie upadku 1700-1740. Wybór źródeł, wyd. J . Gierowski, Wr c ł a w 1955, s. 89. 8 1 8 2 8 8 Z przypadkami takiego „opadania" czy „spadania" do niższych kate, gorii spotykamy się również w źródłach z terenu Mazowsza. Za przyi kład mogą posłużyć m. in. wspomniani wcześniej Bartłomiej Sawicki Hi Franciszek Zaprzała ze wsi Piaski w dobrach nieborowskich. W inwen­ tarzu tych dóbr z 1777 r. wymienieni byli jako kmiecie siedzący na włókowych gospodarstwach. W jedenaście lat później byli już komor­ nikami. Seweryn Mietka z Nieborowa, kmieć w 1777 r. w inwentarzu 8 4 W. S k r z e t u s k i , Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, Warszawa J784, cytowany fragment [w:] Próby reform włościańskich w Polsce XVIII wieku, pybór źródeł. Wydał S. Inglot, Wrocław 1952, s. 108. 8 5 O poddanych ach... s. 123. polskich, Etnografia Polska, X X V I I / 2 1788, cyt. fragment [w:] Próby reform włościan­ �144 ANDRZEJ WOZNIAK lości osadnictwa w królewszczyznach. W I połowie XVIII w. w wylud­ nionych wsiach starostwa piaseczyńskiego: Wsi Piaseckiej, Chylicach, Janczewicach, Łazach, Chyliczkach, wśród gospodarzy osiadłych (gospo­ darstwa od 0,5 do 1 włóki) było ok. 40% tzw. „przychodnich" , w kró­ lewskiej wsi Rozlazłów w ziemi gostyńskiej lustratorzy w roku 1789 nie mogli od jej mieszkańców się niczego dowiedzieć, „ańi względem siedlisk we wsi", ani „względem pól do królewszczyzny należących", gdyż —• jak się okazało — „żadnego grontowego nie masz w tej wsi, lecz wszyscy przychodni i niedawno obsadzeni" (por. tabele). W naszych rozważaniach nad problemem trwałości osiedlenia wiosko­ wych . społeczności zwracaliśmy uwagę przede wszystkim na chłopów osiadłych. Ludność bezrolna — komornicy, stanowiła element znacznie bardziej płynny. Oni to przede wszystkim, opuściwszy rodzinną wieś, zasilali tak liczną w XVIII stuleciu rzeszę „ludzi luźnych" . Jakie były przyczyny tego braku trwałości osadnictwa w mazowiec­ kiej wsi pańszczyźnianej? Co zmuszało chłopa do tak częstego porzucania zagrody i gospodarstwa? Główną przyczyną zbiegostwa chłopów, będą­ cego we wsi mazowieckiej zjawiskiem nagminnym mimo wielokierun­ kowej działalności zapobiegawczej szlachty, była niemożność podołania wysokim świadczeniom pańszczyźnianym . Charakterystyczna jest po­ stać owego „Mazurka" opisywanego przez księdza Brzeżańskiego, który wraz z rodziną osiada na krótko w różnych wsiach, wędrując na Podole w poszukiwaniu „miejsca bez niemiłosiernego zdzierstwa", wierzy, że w końcu „Pan Bóg da kędy lżejszą robociznę" i lepszego pana . Ta względna łatwość przenoszenia się chłopów z jednych dóbr do dru­ gich, mimo szeregu ustaw mających temu zapobiegać, tłumaczy się sta­ łym zapotrzebowaniem na pracę pańszczyźnianą. Właściciel wsi pilnował wprawdzie własnych poddanych, chętnie jednak przyjmował cudzych, nie troszcząc się zbytnio o konsekwencje w postaci np. ewentualnego procesu o zbiega. Powodem zbiegostwa chłopów była też niejednokrotnie rabunkowa gospodarka dzierżawców czy zatargi z nimi. 29 30 31 32 33 29 Inwentarze starostwa piaseczyńskiego... z r. 1722 (por. przyp. 16). Lustracja województwa rawskiego 1789, wyd. Z . Kędzierska, Warszawa 1971, s. 251. O pochodzeniu społecznym tzw. ludzi „luźnych" pisze obszernie, m. in. na podstawie materiałów z Mazowsza, N. A s s o r o d o b r a j w pracy Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej, Warszawa 1966; por. również J . A. G i e r o w s k i , Ludzie luźni na Mazowszu w świetle uchwał sejmikowych, „Przegląd Historyczny", t. 40: 1949, s. 164-202. Na temat zbiegostwa chłopów w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i kapituły gnieźnieńskiej, rozmiarów i przyczyn tego zjawiska pisze J . T o p o l ­ s k i w pracy: Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcy­ biskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956, s. 256 n. S. B r z e ż a ń s k i , Owczarnia w ozikim po.u, L w ó w 1717, fragment [w:] Rzeczpospolita w dobie upadku 1700-1740. Wybór źródeł, wyd. J . Gierowski, Wro­ c ł a w 1955, s. 89. 80 8 1 8 2 8 3 �145 GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E Tab. II. Chłopi „dziedziczni" („gruntowi") i „przychodni" we wsiach starostwa piaseczyńskiego wg inwentarza z 1722 r. Liczba rodzin Nr kol. 1 Nazwa wsi Wieś Piasecka Chylice Jaszczewice Łazy Chyliczki Razem: 2 3 4 5 ogółem „dziedzicz­ nych" „przychodnich" /о „przychodnich" и 16 8 6 3 44 3 14 5 4 1 27 8 2 3 2 2 17 72,7 12,5 37,5 33,3 66,6 38,6 Inną przyczyną częstych zmian posiadaczy gospodarstw było zjawi­ sko „opadania", o którym wspominaliśmy już wcześniej. Zarówno na samo zjawisko, jak i na jego przyczyny zwracali już uwagę XVIII-wieczni pisarze i publicyści. Tak np. Wincenty Skrzetuski w Prawie politycznym narodu polskiego pisał: „Pańszczyzna, którą poddani co tydzień ,do dworu odbywają, różna jest po­ dług zwyczaju prowincji i obszerności gruntów chłopom nadanych. Lżejsza w r u ­ skich w o j e w ó d z t w a c h ; w polskich, zwłaszcza krakowskim, sandomierskim i wiel­ kopolskich niektórych tak jest wyciągniona, że tam między innymi podupadania chłopów przyczynami i ta jest niepoślednia. Nigdzie częściej jak tam nie w i d a ć spadających kmieci [podkr. A.W.] i niechętniej na role kmiece idących gospodarzy" . S4 Dokładniej wyjaśnia na czym to „spadanie" kmieci polegało J. Pa­ wlikowski w broszurze O poddanych polskich: „Gdy kmieć ma czworo lub pięcioro dzieci, czeladź w y s ł a w s z y na pańszczyznę z swoją familią może w czasie zaorać, w czasie zasiać, w czasie sprzątnąć. Niech nie ma dzieci, na ich miejsce czeladź trzymać musi, a co kosztuje czeladź i prze­ to ubożeje i na zagrodników mienią się" * . 5 Z przypadkami takiego „opadania" czy „spadania" do niższych kate­ gorii spotykamy się również w źródłach z terenu Mazowsza. Za przy­ kład mogą posłużyć m. in. wspomniani wcześniej Bartłomiej Sawicki i Franciszek Zaprzała ze wsi Piaski w dobrach nieborowskich. W inwen­ tarzu tych dóbr z 1777 r. wymienieni byli jako kmiecie siedzący na włókowych gospodarstwach. W jedenaście lat później byli już komor­ nikami. Seweryn Mietka z Nieborowa, kmieć w 1777 r. w inwentarzu 8 4 W. S k r z e t u s k i , Prawo polityczne narodu polskiego, t. 2, Warszawa 1784, cytowany fragment [w:] Próby reform włościańskich w Polsce XVIII wieku. Wybór źródeł. Wydał S. Inglot, Wrocław 1952, s. 108. O poddanych, polskich, 1788, cyt. fragment [w:] Próby reform w ł o ś c i a ń ­ skich... s. 123. i 5 1Й — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X V I I / 2 �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E A N D R Z E J WOŻNIAK 146 36 z roku 1788 figuruje jako zagrodnik . Inwentarz wsi Boguty w pow. nurskim sporządzony przy podziale dóbr między braci Boguckich wspo­ mina parokrotnie o „Klemensie założnym na pieszego obróconym". To „obrócenie na pieszego" oznaczało odebranie chłopu, posiadającemu ro­ dzinę składającą się z żony i czworga małych dzieci, zagrody, grunta i załogi . Opadanie do niższej kategorii — a na Mazowszu przeważnie do kategorii komorników — najczęściej jednak spowodowane było śmier­ cią gospodarza. Jeśli nie miał on dorosłego syna, który mógł po nim objąć gospodarstwo, żona zaś nie wyszła wkrótce za mąż powtórnie, dwór odbierał rodzinie gospodarstwo oraz załogę i zaliczał ją do kategorii komorników. Jeśli wdowa po gospodarzu była w stanie wynająć cze­ ladź, to niekiedy udawało jej się utrzymać gospodarstwo, do momentu objęcia go np. przez dorastającego syna. Dla ukazania, jak bardzo losy rodziny chłopskiej, jej pozycja w spo­ łeczności wiejskiej uzależnione były od decyzji dworu, posłużymy się przykładem. Na początku lat 90-tych XVIII w. bezrolny owczarz ze wsi Jeziora w ziemi czerskiej, Maciej Ciepieńka, ożenił syna, również Macieja, z cór­ ką miejscowego gospodarza Marcina Dadatki. Młodszy Ciepieńka zamie­ szkał w domu teścia i pomagał mu w gospodarstwie. Mniej więcej w tym Ля samym czasie Ciepieńka starszy, którego dla odróżnienia będziemy nazywali Owczarzem (tak zresztą w źródłach), wydał za mąż, za nie­ jakiego Wawrzyńca Ziółkowskiego, również i córkę. Około roku 1794 osiadł we wsi Jeziora na gospodarstwie, w nowo wybudowanej dla nie­ go chałupie chłop nazwiskiem Zawistowski. W roku 1795 zmarł teść Macieja Ciepieńki, on sam zaś, z niewiadomych nam powodów, prze­ niesiony został przez dwór na gospodarstwo objęte niedawno przez Pa­ wła Zawistowskiego, którego z kolei osadzono na gospodarstwie Mar­ cina Dadatki, teścia Ciepieńki, choć ten ostatni nie zdążył jeszcze zebrać z pola zasianego zboża. W tym samym lub poprzednim roku został osa­ dzony na gospodarstwie i otrzymał załogę jego szwagier Wawrzyniec Ziółkowski. W drugiej połowie 1795 r. Paweł Zawistowski zbiegł z gospodarstwa nawet go nie obsiawszy. Z prośbą o to opuszczone gospodarstwo wystą­ pił do dworu Maciej Owczarz i , jak wynika ze źródeł, prawdopodobnie je otrzymał. Tak więc w przeciągu paru lat bezrolny owczarz, jego syn i zięć zostali gospodarzami osiadłymi. Dalsze losy Macieja Ciepieńki, syna Owczarza, świadczą jednak, że we wsi pańszczyźnianej równie ła­ two było otrzymać gospodarstwo, jak je stracić. W roku 1797 wywróciła się Maciejowi stodoła. Zebrane zboże musiał więc umieszczać „po kątach" i trzymać je na dworze, skutkiem czego 37 8 8 81 Por. przyp. 28. Inwentarz wsi większość plonów się zmarnowała. Ponieważ nieco wcześniej poniósł również wydatki na kupno konia, gospodarstwo zaczęło podupadać, „gdyż nie stało chleba i paszy". Chłop zwrócił się, jak to było w zwy­ czaju, o pomoc do dworu. Jednakże trzymający wtedy wieś w dzierża­ wie szlachcic Kamocki pomocy tej mu odmówił. Nie widząc żadnego innego wyjścia z sytuacji Ciepieńka „poszedł na wędrówkę nie wziąwszy nawet sukmanów", pozostawiając żonę na zrujnowanym gospodarstwie. Prawdopodobnie na polecenie Walickiego, właściciela wsi, przepytywano o losy zbiegłego jego żonę i matkę, „ale powiedziały, że wcale o nim nie wiedzą, tylko tak sobie wnoszą, iż przyjdzie na ten czas, jak JPan Kamocki wystanie, a teraz boi się przyjść, aby nie był od niego karany, gdyż mu JPan Kamocki groził i o tym go przestrzegała kobieta z dwo­ ru". Na powrót Ciepieńki widocznie jednak nie bardzo liczono, gdyż odebrano jego żonie załogę, a nota z kwietnia 1798 r. zawiera następu­ jącą dyspozycję: „[...] jeżeli Maciek z wędrówki nie powróci, to na tym gospodarstwie trzeba osadzić Wincentego Kiełbasowskiego, syna Marcinowego, a Marcin na swoim zostanie, które był puścił synowi wspomnianemu" . W tej sytuacji żona Ciepieńki spadła prawdopodob­ nie do rzędu komornic. To co zostało powiedziane o przyczynach niestabilności osadnictwa w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, zagadnienia bynajmniej nie wy­ czerpuje. Dość istotnym czynnikiem była sprawa chłopskich praw do ziemi. W ogromnej większości wsi mazowieckich nie wiązało bowiem chłopa z gospodarstwem nawet to, niezbyt zresztą pewne prawo zakupne, znacznie bardziej rozpowszechnione np. w Małopolsce. Również dzia­ łania wojenne, które w I połowie XVIII w: szczególnie dotknęły Ma­ zowsze, spowodowały znaczne przemieszczenia ludności, występujące zaś w owym czasie liczne pomory, epidemie i wieloletnie nieurodzaje wy­ ludniły wiele wsi mazowieckich. Zastanówmy się, jakie były konsekwencje kulturowe takiego stanu rzeczy. W sposób bezpośredni lub pośredni dotyczyły one wielu dziedzin kultury ówczesnej wsi. Wspomnę tu dla przykładu o niektórych z nich. Najłatwiej uchwytne w źródłach są oczywiście konsekwencje gospo­ darcze, przejawiające się w braku dbałości pańszczyźnianych chłopów o zagrodę, a także otrzymany z dworu inwentarz żywy i martwy („za­ łogę") oraz należące do gospodarstwa grunty. Był to zresztą argument najczęściej wówczas używany przez publicystów postulujących upo­ wszechnienie praw zakupnych. Tam, gdzie chłop ma te prawa, „pilnie grunt wyrabia, budynki reparuje, nowe przystawia i spustoszeniu wszel­ kiemu zapobiega" — pisał jeden z nich w końcu XVIII w. 38 3 9 88 Boguty rei obi. 52, k. 588-595v. w pow. nurskim z г. 1780, A G A D , Grodzkie Nur. 147 Rachunki i notaty gospodarcze dotyczące wsi Jeziory (ziemia czerska) z lat 1794-1798, A G A D , Arch. M.W.I A/58. W o ź n i a k , Małżeństwa chłopskie... (cz. 1.), s. 138-139. 8 8 pow. grójeckim �148 A N D R Z E J WOŻNIAK Idąc dalej w tym kierunku możemy się domyślać, bo mazowieckie źródła nie zawierają prawie bezpośrednich wiadomości na ten temat, że tam, gdzie dom nie był w dziedzicznym posiadaniu rodziny chłopskiej, niewiele przywiązywano wagi do wyposażenia jego wnętrza. Sytuacja taka nie dodawała z kolei bodźców rzemiosłu produkującemu sprzęty do­ mowe na użytek wsi. Świadczyłyby o tym pośrednio zarówno kolekcje muzealne, jak i geografia ośrodków meblarskich w Polsce. Najwcześniej i najżywiej, jak się wydaje, rozwijały się one tam, gdzie prawo zakupne zezwalało chłopom na dziedziczenie zagrody i gospodarstwa (np. w Ma­ łopolsce, na Śląsku). Z kwestią posiadania zagrody i gospodarstwa wiąże się też cała obszerna sfera pojęć i działań prawnych, więzi i zachowań emocjonal­ nych, trudno uchwytnych w dostępnych nam kategoriach źródeł z te­ renu Mazowsza. Tak więc możemy się domyślać, że w pańszczyźnianych rodzinach chłopskich znacznie uproszczone były wszelkie działania praw­ ne zarówno związane z wyposażeniem żeniących się czy wychodzących za mąż dzieci, jak i z przekazywaniem gospodarstwa przez starych gospodarzy, domu i zagrody, podobnie jak i gospodarstwa nie dziedzi­ czono formalnie po rodzicach i nie przekazywano ich dzieciom. Sprawy te znajdowały się w dyspozycji dworu i uzależnione były od jego po­ trzeb gospodarczych i możliwości osadniczych. Można więc przypuszczać, że więzi emocjonalne łączące zazwyczaj rodzinę z posiadanym przez nią od kilku nieraz pokoleń domem we wsi pańszczyźnianej były bardzo nikłe; wątpliwe też, aby istniały jakieś emocjonalnie zabarwione poję­ cia w rodzaju np. „ojcowizny", związane z miejscem urodzenia i wycho­ wania. Tak słabe związki rodziny chłopskiej z domem i zagrodą, a co za tym idzie ze wsią, miały — jak można przypuszczać — dalsze skutki w postaci mniejszego niż po uwłaszczeniu stopnia integracji społeczności wiejskiej, „gromady". Stały odpływ jednych i napływ innych osadni­ ków osłabiał we wsi poczucie grupowej wspólnoty i charakterystyczne dla kultury ludowej tendencje unifikacyjne. Wpływ braku stabilizacji osadnictwa na życie religijne wsi znalazł ciekawe odbicie w źródłach: o trudnościach w pracy duszpasterskiej Kościoła powodowanych płynnością osadnictwa, pisał ks. Stanisław Brzeżański we wstępie do swojego wydanego w początkach XVIII w. kate­ chizmu Owczarnia w dzikim polu. Posługując się przykładem rodziny chłopskiej wędrującej od wsi do wsi w poszukiwaniu „lepszego pana"' i „lżejszej pańszczyzny" stwierdza, że ludność wiejska wykazuje często zupełną nieznajomość najbardziej nawet podstawowych zasad wiary: „o bożym przykazaniu tylko słuchają, że go jest dziesięcioro, ale które w liczbie albo przynajmniej jakowe i o czym które jest, nie znają, o sakramentach a pogotowiu i o inszych dalszych naukach katolickich nie pytaj" . 40 Rzeczpospolita w dobie upadku..., s. 89. �GRUNTOWI I P R Z Y C H O D N I E 149 Skutki braku stałości osadnictwa ujawniły się prawdopodobnie w wie­ lu jeszcze innych dziedzinach (np. literaturze ludowej), ale byłyby to hi­ potezy wymagające nowych, związanych z poszukiwaniami źródłowymi badań. Uzyskanie przez chłopów w wyniku reform uwłaszczeniowych praw do ziemi i zagrody, poza skutkami czysto ekonomicznymi, przyczyniało się do stabilizacji osadnictwa i było jednym z ważniejszych czynników sprzyjających zachowaniu dawnych form życia i podtrzymujących tra­ dycyjne wartości kultury ludowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/796537f714178e10a26cd93caa6121ed.pdf 2c137c793f7379d3fc04c0730083bc5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:958 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 WKŁAD BADACZY P O L S K I C H W POZNANIE K U L T U R LUDOWYCH I P I E R W O T N Y C H ŚWIATA K O N F E R E N C J A W E WROCŁAWIU, 25-26 X I 1978 Zainteresowanie obcymi, niepolskimi kulturami ludowymi sięga samych począt­ k ó w etnografii polskiej. Wynikło ono z bliskiego sąsiedztwa Polaków, Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, których łączyło przez kilka w i e k ó w jedno p a ń s t w o pol­ sko-litewskie do swego upadku w 1795 r. Rozbudzone wśród polskiej inteligencji w X I X w. zainteresowania ludem wiejskim objęły w równej mierze chłopów pol­ skich, jak ruskich (ukraińskich i białoruskich). Sprzyjało temu bliskie p o k r e w i e ń ­ stwo językowe oraz przemieszanie ludności polskiej i ruskiej na znacznych obsza­ rach na wschód od Bugu i Sanu. Później, w 2 połowie X I X w., wyróżnili s i ę liczni Polacy jako badacze kultur ludów Syberii, Azji środkowej i Dalekiego Wschodu. Rekrutowali się oni głównie spośród w i ę ź n i ó w politycznych, skazywanych tam na wygnanie (szczególnie po upadku powstania narodowego 1863/1864) przez rząd car­ ski. Brak w ł a s n e g o państwa aż do 1918 r. i poważne ograniczanie polskiego życia naukowego przez państwa zaborcze utrudniały Polakom bardzo istotnie prowadze­ nie prac naukowych. Niemniej i w tym czasie, zwłaszcza już w X X w., zdobyło znaczny rozgłos kilka polskich etnologów, wśród nich szczególnie B. Malinowski, współtwórca funkcjonalizmu, który po studiach w Krakowie przeniósł się w 1911 r. do Anglii. Po odzyskaniu niepodległości polskie badania etnologiczne obejmowały nadal g ł ó w n i e ludy słowiańskie, lecz uwzględniały też mieszkańców innych konty­ nentów. P o w a ż n e nasilenie polskich wypraw badawczych na inne kontynenty na­ stąpiło od lat 60-tych X X w. Polskie badania nad obcymi kulturami ludowymi i pierwotnymi omawiane by­ ł y do niedawna raczej fragmentarycznie i okazjonalnie. Najpełniej opracowano w ostatnich latach dokonania polskich badaczy na Syberii i Dalekim Wschodzie, m.in. dzięki p o ś w i ę c o n e j im konferencji, jaka odbyła się we Wrocławiu w 1973 r . W 5 lat później zorganizowano we Wrocławiu następną konferencję, której zada­ niem było przypomnienie ogółu polskich badań etnograficznych poza polskim (i rus­ kim) obszarem etnicznym, a także wskazanie na potrzeby i tendencje badawcze w tym zakresie. Organizatorami jej były: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Komitet Nauk Etnologicznych P A N . Zgłoszono na nią ponad 30 referatów i komunikatów, a przedstawiono ich 23, w tym 4 na sesjach plenarnych i 19 w sekcjach. Referaty te można podzielić na 3 grupy tematyczne: a) charakterystyka dorobku poszczególnych badaczy, b) cha­ rakterystyka badań na określonych obszarach lub wypraw badawczych, c) informa­ cje o opracowaniach, publikacjach oraz zbiorach archiwalnych i muzealnych, jak też wypowiedzi o potrzebach badawczych. 1 1 Por. Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji we Wrocławiu pod red. J . B a b i c z a i A . K u c z y ń s k i e g o , W r o c ł a w 1976, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 103. �220 KRONIKA W pierwszej grupie znalazły się referaty poświęcone dwom wybitnym uczonym uniwersyteckim: Kazimierzowi Moszyńskiemu (1887-1959) i Eugeniuszowi Frankow­ skiemu (1884-1962), oraz badaczowi-amatorowi i rewolucjoniście Feliksowi Konowi (1864-1941). Z. Biały (Kraków) dał w n i k l i w ą analizę metodologicznych założeń K . Mo­ szyńskiego, najwybitniejszego w X X w. badacza kultury ludowej Słowian, który określił się sam jako ewolucjonista krytyczny, a bliski był poglądom neoewolucjonistów. W. Armon (Toruń) przedstawił mało znany w Polsce dorobek E . Frankow­ skiego w dziedzinie etnografii P ó ł w y s p u Iberyjskiego, publikowany przeważnie po hiszpańsku, a będący wynikiem pobytu i pracy tego badacza w Hiszpanii w latach 1914-1920. Dorobek ten zachował po dziś dzień s w ą wartość i znaczenie. Warto do­ dać, że Frankowski znał także język baskijski, a nawet pisał w tym języku. Mało znany, przeważnie nie publikowany dorobek badawczy F . Kona przypomniał H. Swienko (Warszawa). Przebywając ponad 10 lat na zesłaniu na wschodniej S y ­ berii, skazany za działalność socjalistyczną, K o n (późniejszy wybitny działacz pań­ stwowy w Z S R R ) zajął się żywo badaniem tubylczych ludów, pogłębiając tym sa­ mym s w ą w i e d z ę o ich sytuacji pod carskim panowaniem. Raporty i opracowania z tych badań przyniosły Konowi wyróżnienie ze strony rosyjskich instytucji nau­ kowych. W najobszerniejszej, drugiej grupie referatów znalazły się syntetyczne o m ó w i e ­ nia polskich badań obcych obszarów etnicznych oraz sprawozdania z trzech wy­ praw badawczych, w tym d w ó c h etnograficznych. W. Baranowski (Łódź) omówił ma­ ło znane polskie relacje etnograficzne z północnej części Rosji europejskiej, gdzie w X I X w. również trafiali polscy zesłańcy. A . Kuczyński (Wrocław) przypomniał dawniejsze polskie badania etnograficzne Azji północnej, środkowej i wschodniej, g ł ó w n i e na terenach należących dziś do Z S R R . Przed kilkunastu laty zostały pod­ jęte z inicjatywy prof. W. Dynowskiego zespołowe badania etnografów warszaw­ skich w Mongolii; niektóre ich problemy i wyniki omówił J . Wasilewski (Warsza­ wa), wyróżniając zwłaszcza zagadnienia metodologiczne. Nasiliły się również badania na Bliskim i Ś r o d k o w y m Wschodzie. K . Wolski (Kraków) przedstawił przebieg i wyniki swoich, prowadzonych głównie w ostatnim 20-leciu, penetracji badawczych na terenie Indii północno-zachodnich, Pakistanu, Afganistanu i Iranu. Z. Jasiewicz (Poznań^ scharakteryzował działalność utworzone­ go przed kilku laty w Uniwersytecie P o z n a ń s k i m zespołu do badań kultur Środko­ wego Wschodu i w y p r a w ę do Afganistanu w 1977 r. Współczesne badania w K u r dystanie irackim omówił L . Dzięgiel (Kraków), który przebywał tam parokrotnie od 1976 r. wraz z większą polską ekipą, przygotowującą założenia modernizacji rol­ nictwa irackiego. Ten sam autor zanalizował w osobnym wystąpieniu możliwości pracy etnografa w ramach mieszanych ekip prowadzących badania dla celów prak­ tycznych. Uwagi z indywidualnego stażu badawczego etnografa we w s p ó ł c z e s n y m Egipcie zawierał komunikat nadesłany przez M. Tracza (Kraków). Na terenie Afryki działali mniej liczni polscy badacze, lecz pierwsi z nich do­ tarli tam jeszcze na początku lat 80-tych X I X w. Mało znaną relację o wyprawie podjętej przez kilku polskich podróżników do Dahomeju przedstawił K . Zielnica (Wrocław). Zabrakło niestety referatu o afrykańskich badaniach A. Waligórskiego w Kenii z lat 1946-1948 oraz o wcześniejszych o 40 lat pionierskich badaniach w Afryce Wschodniej wybitnego antropologa i etnologa J . Czekanowskiego. Z terenu obu Ameryk pochodzą przeważnie fragmentaryczne relacje dotyczące niektórych plemion indiańskich, przekazane przez polskich podróżników, przyrod­ ników i in. w X I X i X X w, W ostatnim 30-leciu coraz częstsze są wyprawy pol­ skich etnografów do krajów Ameryki Łacińskiej (Meksyk, Kolumbia, Peru). Polskie penetracje etnograficzne w Ameryce P o ł u d n i o w e j przedstawiła M. Paradowska (Po­ znań), charakterystykę zaś polskich relacji (do 1914 r.) dotyczących Indian Amery­ ki Północnej dołączył później K . Kopczyński (Wrocław). Niedawno rozpoczęto też �221 KRONIKA badania dziejów polskich emigrantów w Ameryce Północnej, w tym osiadłych w Kanadzie Kaszubów, o których napisała J . Kucharska (Łódź). O polskich bada­ niach Oceanii przygotowała zwięzłą informację B. K o p y d ł o w s k a . Na terenie Europy badacze polscy nie wykroczyli niemal (z w y j ą t k i e m E . F r a n ­ kowskiego) poza obszar Słowiańszczyzny i P ó ł w y s p u Bałkańskiego, gdzie szczególnie pasjonującym tematem jest kultura ludności pasterskiej. Polskie badania nad k u l ­ turą pasterską Karpat i B a ł k a n ó w przedstawiła £>. Tylkowa (Kraków), a informację 0 powojennych badaniach w Bułgarii przygotowała M. Biernacka (Warszawa). Na zakończenie konferencji prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa) omówiła potrzeby polskich badań p o r ó w n a w c z y c h nad przeobrażeniami kultur ludowych Europy. W trzeciej grupie przygotowanych na konferencję materiałów w a ż n e znaczenie informacyjne miało opracowanie T. Zakrzewskiej i E . Karpińskiej (Łódź) o proble­ matyce pozaeuropejskiej w pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w katedrach etnografii w latach 1945-1975. Autorki zebrały dane doty­ czące 132 takich prac (w tym 13 doktorskich i 2 habilitacyjnych). Tylko osiem z nich, w tym 2 magisterskie, opartych było na empirycznych badaniach terenowych, wy­ konanych przez autorów, przeważnie na terenie Azji środkowej i południowej. Zgromadzone w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego materiały doty­ czące społeczeństw pierwotnych scharakteryzował Z. Fijak (Kraków). B. Czuchowska (Wrocław) opracowała dane o muzealnych pozapolskich zbiorach etnograficz­ nych, Z. Jeż-Jarecka zaś informację o egzotycznych zbiorach Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z. Filarski i Z. Sierszuła (Warszawa) omówili powstanie, roz­ w ó j i zamierzenia badawcze utworzonego w 1973 r. w Warszawie Muzeum Azji 1 Pacyfiku, którego pracownicy wykazują szczególnie ożywioną działalność badaw­ czą w Azji południowej, w Indonezji i Oceanii. Działalność badawczą w Afryce za­ chodniej (od 1962 r.) i zbiory egzotyczne Muzeum Narodowego w Szczecinie przed­ staw:! J . Łapott (Szczecin). Dane o interesującej działalności badawczej misjonarzy polskich ze Zgromadzenia OO. Werbistów nadesłał O. E . Perczak (Pieniężno). Przy­ czynek o tematyce pozapolskiej w publikacjach i materiałach archiwalnych Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego przygotował Z . Kłodnicki (Wrocław), a o rela­ cjach etnograficznych w czasopiśmie „Ziemia" H . Romańska (Wrocław). Dyskusja wykazała potrzebę i możliwości podejmowania bardziej dokładnych studiów nad polskimi badaniami, szczególnie terenowymi, dotyczącymi obcych k u l ­ tur ludowych i pierwotnych. Omawiano też na tle w n i o s k ó w z dotychczasowych wypraw aktualne potrzeby i możliwości organizowania badań terenowych, zwłasz­ cza zespołowych. Stwierdzono, że następna konferencja powinna dotyczyć metodo­ logicznych i teoretycznych problemów związanych z badaniem obcych kultur l u ­ dowych i pierwotnych. 2 Edward Pietraszek ROZWÓJ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N Y C H . X S E M I N A R I U M OŚRODKA B A D A Ń N A U K O W Y C H I M . W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E . OSTRÓDA, 10-13 V I 1978 Corocznie od dziesięciu lat Zakład Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie organizuje ogólnopolskie seminaria naukowe. 2 Polskie badania na Oceanii były omawiane szerzej na d w ó c h konferencjach p o ś w i ę c o n y c h kulturom Australii i Oceanii, zorganizowanych we Wrocławiu w 1976 i 1979 r. Por. Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof, dra A. Lecha Godlewskiego, Wroclaw, 27-28 XI 1976, Wrocław 1979. �222 KRONIKA W czasie I seminarium w 1969 r. zaczęliśmy nasze obrady od referowania współczesnych przemian kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych, na przykładzie Mazur i Warmii. Na podstawie uzyskiwanych materiałów tereno­ wych t e m a t y k ę naszych seminariów mogliśmy stopniowo poszerzyć o przemiany kulturowe zachodzące w małych miastach. Ówczesne potrzeby badawcze n a s u w a ł y tematy kolejnych seminariów, poświęcaliśmy je w i ę c : nowo powstającym gminom — funkcjom i warunkom ich rozwoju, zagadnieniom turystycznym, jakże istotnym dla Mazur i Warmii, oraz problemom ekonomicznym i demograficznym regionu. X już — jubileuszowe — seminarium odbyło się przy licznym udziale etnogra­ fów, socjologów, e k o n o m i s t ó w i demografów reprezentujących większe ośrodki n a u ­ kowe w kraju. Czynnie uczestniczyli także naukowcy z N R D i Czechosłowacji. Tradycją olsztyńskich seminariów jest ich interdyscyplinarny charakter, stąd rozważane w czasie tych spotkań zagadnienia mogą być ujmowane w wielu aspek­ tach badawczych. Tematem X seminarium był rozwój społeczności lokalnych. Z 44 zgłoszonych referatów w y g ł o s z o n y c h zostało 40 (czterej autorzy nie mogli przybyć). Problema­ tykę seminarium potraktowaliśmy bardzo szeroko, zaczynając od rozważań o c h a ­ rakterze teoretycznym i analizy stanu badań nad społecznościami lokalnymi (z uwzględnieniem opisu procesów społecznych wiążących się ze społecznościami lokalnymi) poprzez cykle referatów dotyczących społeczności wiejskich (ze z w r ó c e ­ niem uwagi na zagadnienie gmin), społeczności m a ł y c h miast aż do procesów i prze­ mian zachodzących w dużych miastach Polski. W czasie sześciu czterogodzinnych, sesji prezentujących dorobek nauki polskiej w dziedzinie badań nad społecznościa­ mi lokalnymi referenci z N R D i Czechosłowacji przedstawili stan badań i osiągnię­ cia swoich ośrodków naukowych w tej dziedzinie. Obrady seminarium otworzył prof, dr Józef Burszta referatem „Społeczności lokalne od tradycyjnych do współczesnych. Zarys problematyki". Poruszył w nim k w e s t i ę metod badania społeczności lokalnych przez etnografów i socjologów. P o ­ stawił pytanie, w czym podejścia badawcze tych dyscyplin różnią się od siebie, a w czym są zbieżne? Autor referatu wspomniał o pierwocinach badań nad spo­ łecznościami lokalnymi i stosowanej w ó w c z a s metodzie genetycznej sprzyjającej powstaniu tradycyjnych monografii etnograficznych. Z biegiem czasu badania spo­ łeczności lokalnych wzbogacono o metody funkcjonalne i funkcjonalno-strukturalne. W konkluzji profesor stwierdził, że dziś podejścia badawcze etnografów i socjo­ logów do zagadnienia społeczności lokalnych różnią się jedynie tym, że socjologowie przy badaniu społeczności lokalnych kładą g ł ó w n y nacisk na sieć stosunków społecz­ nych, a etnografowie na zjawiska kultury związane ze strukturą społeczną i ludzki­ mi zachowaniami. Obecnie badania społeczności lokalnych prowadzone przez etno­ grafów za problem podstawowy biorą zmiany społeczno-kulturowe, śledząc dynami­ k ę tych przemian na podstawie modelu kultury tradycyjnej jako płaszczyzny od­ niesienia. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania procesów zachodzących w społecznoś­ ciach lokalnych przedstawił doc. dr Jerzy Suchta (Olsztyn) w referacie „Rozwój i z a ­ gospodarowanie przestrzenne kraju a kształtowanie struktur przestrzennych". P l a n zagospodarowania kraju autor referatu przedstawił aż do roku 1990, plan ten obej­ muje również prognozy przemian w rolnictwie chłopskim, przewiduje wielkość mi­ gracji ze wsi do miasta, rozwój ośrodków miejskich i stref rolniczych. Zgodnie z za­ łożeniami planu zagospodarowania kraju w tym czasie powinno nastąpić okrzepnię­ cie i rozwój ośrodków ponadlokałnych i umocnienie ośrodków gminnych, a osłabie­ nie znaczenia społeczności wioskowych. Zdaniem autora: „Proces specjalizacji wy­ twórczości rolnej i wiążący się z tym swoisty podział pracy w obrębie wsi, po­ wstawanie nowych stanowisk pracy i funkcji zawodowych, upowszechnianie się no­ wych u k ł a d ó w rodzinnych, a także nowych zainteresowań i form odbioru wartości �KRONIKA 223 kulturowych przyczyniać się będzie do zanikania jednorodnych i zwartych społecz­ ności..." Kolejni referenci starali się różnymi metodami i drogami poszukiwań badaw­ czych odpowiedzieć na pytanie, co w chwili obecnej można nazwać społecznością lokalną i jak we współczesnych warunkach precyzyjnie ją określić? Prof. dr Zofia Sokolewicz w referacie „Typologiczna koncepcja społeczności lo­ kalnej i jej znaczenie dla praktyki społecznej" wyszła od stwierdzenia, iż trudno dziś w Polsce znaleźć taką klasyczną społeczność lokalną, która odpowiadałaby w pełni określającej społeczność, lokalną definicji sformułowanej przez prof. Anto­ ninę K ł o s k o w s k ą w Kulturze masowej. Jednakże w dalszej części swojego referatu prof. Sokolewicz stwierdziła, iż pojęcie społeczności lokalnej współcześnie jest bar­ dzo przydatne chociażby dla wyjaśniania zjawisk zachodzących w społecznościach wiejskich, jeśli stworzymy w ł a ś c i w ą typologię społeczności lokalnych, od tradycyj­ nych zamkniętych do otwartych, pozwoli to nam określić miejsce badanej społecz­ ności w makrostrukturze społecznej. Autorka zaproponowała, aby genezą i czyn­ nikami kulturowymi tłumaczyć funkcjonowanie w społeczności lokalnej mechaniz­ m ó w samoregulacji służących do utrzymywania w niej stanu równowagi w e w n ę t r z ­ nej wobec przemian i nacisków z zewnątrz. Wiele referatów w s k a z y w a ł o na czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e oddziałujące na społeczności lokalne zarówno w sposób sprzyjający rozwojowi i umacnianiu się więzi między członkami społeczności, jak i na te czynniki, które w p ł y w a j ą na sty­ mulowanie migracji jednostek z danej społeczności. N a j w i ę c e j miejsca powyższej kwestii poświęcili autorzy doc. dr Maria Biernacka w referacie „Społeczności w i e j ­ skie w regionie bieszczadzkim" i dr Stanisław Jałowiecki w „Społeczność lokalna jako stymulator procesów migracyjnych". Zwłaszcza ostatni z wymienionych refe­ ratów potwierdził tezę, iż negatywne przystosowanie jednostki, czyli jej odmienny system wartości od systemu wartości obowiązującego w danej społeczności, w p ł y w a na postawy migracyjne. Na pytanie, jakiego typu więzi i przemiany w postawach mieszkańców można zaobserwować w takich jednostkach administracyjnych, jakimi są gminy (po 6 la­ tach ich funkcjonowania), starał się odpowiedzieć zespół łódzkich socjologów z Z a ­ kładu Socjologii Wsi i Miasta na przykładzie badanych przez ten zespół gmin W i ­ dawa i Czarnocin. Hipotezy badawcze zespołu przedstawił dr Mieczysław Kowalski w referacie „Założenia badań nad kształtowaniem widawskiej społeczności gmin­ nej". Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny w ł a ­ dzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowanych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje rea­ lizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i orga­ nizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W poszczególnych referatach zespołu łódzkiego ujawniono różnicę między u s t a w ą o gminach a wcielaniem w życie postanowień ustawy. C y k l referatów ośrodka olsztyńskiego dotyczący społeczności m a ł y c h miast (li­ czących poniżej 5 tysięcy mieszkańców) otworzyła doc. dr Anna Szyfer referatem „Badania etnograficzne w społecznościach lokalnych m a ł y c h miast". Autorka stwier­ dziła, że w wybranych do badań 4 miasteczkach Lidzbark Welski, R y n , Ruciane Nida i Bisztynek) z w y j ą t k i e m Rucianego Nidy daje się zaobserwować, iż takie mia­ steczka częściej zachowują formy tradycyjnej kultury i w y k a z u j ą większą stabil­ ność ludności niż niektóre wsie. Ilustrujące ten cykl referaty przedstawiały badane miasteczka jako społeczności lokalne, oczywiście w zmodyfikowanej formie w od­ niesieniu do definicji społeczności lokalnej A. K ł o s k o w s k i e j . Społeczności tych mia­ steczek podlegają w s p ó ł c z e s n y m przemianom ze względu chociażby na to, iż mia­ steczka te są siedzibami władz gminnych, pełnią funkcje administracyjne i u s ł u g o - �KRONIKĄ Zarówno przygotowanie programu, dobór referatów, prowadzenie dyskusji i oprawa artystyczną, jak również cała strona organizacyjna sesji zasługują na n a j ­ wyższe uznanie. Danuta Tylkowa, Anna t Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565712b961e4184c732f2f09ba56feea.pdf 18a20e8cd491a526276e560318107ab9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:959 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.227-243 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С N E Z J E „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 „DEMOS" Redakcja polska kwartalnika „Demos", powodowana troską o rozpropagowanie i jak najpełniejsze wykorzystanie informacji etnograficznej i foklorystycznej, prag­ nie zapoznać polskich etnografów i folklorystów, choć nie tylko dla nich czasopis­ mo jest przeznaczone, z charakterem „Demosu". Czasopismo „Demos" jest wydawnictwem informującym o dorobku naukowym etnografii i folklorystyki europejskich krajów socjalistycznych. Wychodzi ono od roku 1960 i publikuje — w języku niemieckim — noty dokumentacyjne. Redakcja naczelna, koordynująca prace redakcji krajowych, znajduje s i ę w Berlinie. P o d s t a w o w ą część materiałów publikowanych na łamach „Demosu" stanowią recenzje prąc z dziedziny etnografii i folklorystyki. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych tych dyscyplin, jak również dociekań szczegółowych z zakresu kultury ludowej, struktury społecznej, historii kultury materialnej, historii kultury robotniczej i folklorystyki. Recenzje, oprócz noty bibliograficznej, zawierają krótkie Í M Í R \ \ l ION \U. F.T1I S O G R V P H I S M I Í ;roL{vi.oKfSTisťiii; JM-OUMATIONKN �22S RECENZJE Omówienie treści publikacji, określają ich cel badawczy, metody badań i założenia w y j ś c i o w e autora, wreszcie wyniki k o ń c o w e . Czasopismo zamieszcza różne infor­ macje o przejawach etnograficznego i folklorystycznego ruchu naukowego w k r a ­ jach socjalistycznych. W 1979 r. redakcja „Demosu" planuje wydanie zeszytu specjalnego p o ś w i ę c o ­ nego muzealnictwu etnograficznemu, a w 1980 r. zeszytu z informacjami o insty­ tucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmujących s i ę badaniem kultury l u ­ dowej. Kwartalnik „Demos" można zaprenumerować za pośrednictwem „Ruchu", cena rocznego abonamentu wynosi 420 zł. R O M A N R E I N F U S S , Meblarstwo ludowe w Sztuki P A N , Wrocław 1977, 300 s., 181 il., 5 i), kol. Polsce, „Ossolineum", Instytut Pod koniec 1977 r. ukazała s i ę i natychmiast zniknęła z półek księgarskich pra­ ca R. Reinfussa, będąca podsumowaniem jego wieloletnich badań nad ludowym meblarstwem w Polsce. Jest to na pewno praca szczególna z wielu w z g l ę d ó w . Autor prezentuje w sposobie podejścia do kultury materialnej i warsztatu pracy metody k l a s y k ó w etnografii w tej dziedzinie — K . Moszyńskiego i K . Dobrowolskiego. Wychodzi on jednak poza klasyczny schemat odtwarzania poszczególnych faz roz­ woju określonych form przedmiotów i śledzenia zasięgów ich w y s t ę p o w a n i a . Zależy mu raczej na przedstawieniu osiągnięć ludowego meblarstwa zarówno pod w z g l ę ­ dem różnorodności jego form, jak i bogactwa rozwiązań czysto estetycznej natury w c a ł y m kontekście historycznych i kulturowych u w a r u n k o w a ń ich powstania. Aby ten cel osiągnąć, trzeba nieco szerszej perspektywy widzenia „rzeczy" w kulturze. Trzeba przede wszystkim zobaczyć, jakie b y ł y ich relacje do znaczących w y d a r z e ń i n u r t ó w w kulturze Europy, a nie tylko w ł a s n e g o regionu oraz w jakim pozosta­ w a ł y stosunku do ogólnego poziomu życia ich t w ó r c ó w i u ż y t k o w n i k ó w . Praca R. Reinfussa podejmuje ten problem, chociaż stanowi on tylko część uzupełniającą ogólnej analizy form i rodzajów mebli ludowych. Dotychczasowa literatura przed­ miotu nie d a w a ł a podstaw do rozważań tego typu. B y ł y to bowiem prace przyczynkarskie lub monografie regionów, w których meblarstwo ludowe, mniej lub bar­ dziej eksponowane, ginęło na tle innych zjawisk kultury. Niesłusznie jednak autor pominął w tym miejscu milczeniem opracowania dotyczące meblarstwa ludowego Warmii i Mazur, które przecież istnieją i mogą być bardzo intresującym pretek­ stem do szerszych rozważań. Wracając jednak do tematu podkreślić należy, że w pracy R. Reinfussa, w przeciwieństwie do tego, co już napisano, wykorzystany został materiał źródłowy dotyczący terenu całej Polski. Autor opierał się g ł ó w n i e na zbiorach archiwum Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie, jak również dokumentach prawa cywilnego i karnego (spisy masy spadkowej, testamenty, inwentarze itp.). Jak pisze we wstępie; „Praca niniejsza jest pierwszą próbą systematycznego ujęcia zagadnienia ludowego meblar­ stwa na terenie Polski". Książka ta nie ma jednak ambicji przedstawienia problemu w sposób absolutnie wyczerpujący, g ł ó w n i e ze względu na stan źródeł: „Musimy bowiem zdawać sobie s p r a w ę z tego, że w stosunku do rozległości zagadnienia pra­ ca niniejsza jest daleko idącym skrótem". Nie znaczy to jednak, by nie mogła imponować ilością i skrupulatnością zebranego materiału oraz w zakresie wyzna­ czonego jej celu' w y p e ł n i a ć doskonale swoich zadań. Cel książki formułuje autor w sposób następujący: „Powinna spełniać rolę pierwszego informatora w rękach szerokich kół miłośników sztuki ludowej, młodzieży studiującej etnografię czy projektantów-meblarzy, którzy w meblarstwie ludowym chcieliby szukać inspiracji dla swych przyszłych opracowań". �RECENZJE 229 Mówić o meblach ludowych to w ł a ś c i w i e m ó w i ć o wnętrzu chaty chłopskiej, bowiem stanowią one jej integralną część. Dlatego t e ż pierwszy rozdział swej pracy poświęca autor historii kształtowania się urządzenia wiejskiego wnętrza mieszkal­ nego, sięgając do zamierzchłych czasów pierwszych ludów rolniczych, których osiadły tryb życia dał podstawy do rozwoju wczesnych form mebli. 'W odniesieniu do środkowej Słowiańszczyzny materiał archeologiczny daje względnie p e w n ą pod­ s t a w ę do rekonstrukcji dopiero od w i e k ó w średnich. Autor sugeruje możliwość istnienia w ó w c z e s n y m wnętrzu, co jest równie ciekawe, jak problematyczne, tzw. świętego kąta. Miejsce to jest do tej pory uchwytne w izbach chłopskich na roz­ ległych obszarach Słowiańszczyzny. Jest rzeczą bardzo cenną, że autor charakteryzując wyposażenie wnętrza w i e j ­ skiego i dbając o prawdziwość rekonstruowanego obrazu nie traci z oczu kilku podstawowych wyznaczników, które przez wszystkie okresy historyczne miały decy­ dujący w p ł y w na ostateczny kształt ludowego rzemiosła artystycznego. B y ł y to przede wszystkim: kontakty miasta ze w s i ą (silniejsze lub słabsze, ale zawsze i n ­ spirujące) oraz rozwarstwienie społeczne wsi. Sama rekonstrukcja historyczna nie jest jednak zbyt konsekwentna. Autor robi duże przeskoki w czasie (od średniowie­ cza do X V I I w.) i akcentuje, chyba zbyt przesadnie, rolę X I X w. w T O Z W O J U pol­ skiego meblarstwa. Nie dla wszystkich bowiem regionów, np. Mazur czy Powiśla, wiek X I X był szczytem osiągnięć w tej dziedzinie. Trzeba jednak przyznać, że stara s i ę uwzględniać maksimum czynników mających w p ł y w na specyfikę mebli określonego regionu. Rozdział drugi, poświęcony t w ó r c o m mebli ludowych, daje krótką charaktery­ stykę sposobów docierania rzemiosła na w i e ś , prowieniencji stolarzy wiejskich i zakresu ich działalności. Można bowiem w tym miejscu postawić pytanie, co de­ cyduje o tym, że ten lub inny mebel nazwiemy ludowym. Nie pochodzenie t w ó r c y jest tutaj kryterium kwalifikującym, lecz pozycja społeczna odbiorcy. Stolarze trudniący s i ę wyrobem mebli ludowych rzadko pochodzili z ludu, ale musieli w swej pracy uwzględniać gusty i kryteria estetycznej oceny odbiorców swoich t o w a r ó w i w ł a ś n i e ich zapotrzebowanie w tym względzie zaspokajać. W a ż n e jest również dla obiektywnej oceny tego, co składało się na tradycyjne wyposażenie wiejskiego wnętrza, podkreślenie różnicy m i ę d z y sprzętami wyrabianymi we w ł a s n y m zakresie a meblami kupowanymi na jarmarkach lub bezpośrednio u stolarza, które są g ł ó w ­ nym przedmiotem uwagi autora. Twórcy tych mebli, szczególnie mieszkający na wsi, byli nie całkiem anonimowi, a liczne ośrodki stolarskie rozrzucone po całej Polsce w zupełności zaspokajały potrzeby swoich wiejskich odbiorców. Autor śledzi z u w a g ą losy najbardziej znaczących ośrodków, p r z e ż y w a ł y one bowiem chwile w z l o t ó w i u p a d k ó w i one właśnie przyczyniły się do powstania tej mozaiki rodzajów i form mebli ludowych, które dotrwały do naszych czasów. Rozdział trzeci poświęcony jest technice wykonywania i zdobienia mebli ludo­ wych. Jest to wyczerpujący przegląd materiałów, z których korzystali stolarze, spo­ s o b ó w obróbki drewna i zdobienia gotowych już e l e m e n t ó w . Narzędzia, jakimi po­ sługiwali się stolarze zarówno w warsztatach miejskich, jak i wiejskich, przedsta­ wione są na planszach (tab. I I i I I I — s. 63 i 65). W sposób bardzo ciekawy autor analizuje również sposoby przejmowania z meblarstwa stylowego trudnych tech­ nik zdobniczych, np. intarsji, lub ciekawszych m o t y w ó w dekoracyjnych i adaptowa­ nia ich na w ł a s n e potrzeby. Autor śledzi również proces następowania po sobie rozlicznych technik zdobniczych, a tym samym kierunki rozwoju ludowego meblar­ stwa w Polsce. Mając do dyspozycji tak rozległą i różnorodną bazę źródłową, autor posłużył s i ę w sposób bardzo logiczny kilkoma kryteriami klasyfikacji. Dobrane one zostały w ten sposób, by przechodząc przez kolejne stopnie ogólności uwzględnić możliwie wszystkie podlegające analizie obiekty. Przede wszystkim wyróżnione zo­ stały „meble służące do użytku wszystkich osób ze sobą współżyjących ... i te, �230 RECENZJE które są przeznaczone wyłącznie dla dzieci". Jest to zasada podziału wyczerpująca w ł a ś c i w i e wszystkie rodzaje mebli, z jakimi m o ż e m y mieć do czynienia w chacie chłopskiej. Następnie stosując kryterium użyteczności autor dzieli meble na: a) Przeznaczone do wypoczynku: pomosty do spania, ławy, łóżka i krzesła. Trochę trudno w ramach tej klasyfikacji zmieścić stół — autor czyni to jednak i jest to w e d ł u g mnie zabieg czysto formalny. Chcąc bowiem konsekwentnie stosować k r y ­ terium użyteczności, należałoby wyróżnić grupę mebli przeznaczonych do spoży­ wania posiłków, w której znalazłby się stół, ale również i cała galeria ł a w i ławek. W ten sposób zakresy wyróżnionych przez autora grup mebli w znacznym stopniu pokrywałby się, co zakłócałoby logikę przyjętego podziału i nie przyniosło spodzie­ wanych korzyści. Dlatego też umieszczenie stołu w grupie mebli do wypoczynku jest moim zdaniem wyborem mniejszego zła. b) Sprzęty, „których funkcją jest przechowywanie odzieży, naczyń oraz drobnych ruchomości, a w i ę c : skrzynie, półki, kufry, szafy i kredensy", c) Sprzęty uzupełniające wyposażenie wnętrza, głównie służące do oświetlenia pomieszczeń i zegary. Tę zasadniczą część pracy kończy charakterystyka mebli dziecinnych. Z podzi­ wu godną k o n s e k w e n c j ą i znawstwem analizuje autor poszczególne obiekty wy­ różnionych grup mebli, zastanawiając się nad rozwojem poszczególnych form od konstrukcji prostszych do bardziej złożonych i wyrafinowanych. Jest to bardzo logiczny sposób podejścia do analizy tego typu materiałów, chociaż nie zawsze to co wcześniejsze jest automatycznie prostsze w formie. Autor zdaje sobie z tego sprawę, co jest godne podkreślenia, formułując bardzo ostrożnie sądy dotyczące bezwzględnej oceny wieku poszczególnych obiektów. T e n bardzo konsekwentny i przejrzysty sposób opisu wzbogacają mapy zasięgów w y s t ę p o w a n i a co ciekawszych form mebli, liczne rysunki i plansze. Książkę kończy kilka istotnych refleksji na temat wielorakich przyczyn tak g w a ł t o w n e g o zaniku tradycyjnego w y p o s a ż e n i a wiejskiego wnętrza. Autor próbuje również podsumować całokształt w p ł y w ó w kultury warstw elitarnych, a głównie meblarstwa stylowego, na ludowe meblarstwo i wyróżnić momenty najbardziej zna­ czące dla twórczej inspiracji rzemieślnika wiejskiego. Bardzo cenna wydaje mi się również uwaga R. Reinfussa dotycząca regionalnych zróżnicowań mebli. Mając do dyspozycji tak szeroką panoramę osiągnięć ludowego rzemiosła artystycznego, autor uważa za celowe i m o ż l i w e wyróżnienie zespołu obiektów, które można by przyjąć za reprezentatywne dla określonego regionu: „Każda z regionalnych grup mebli polskich ma swe cechy własne, jakie mimo wspólnego podłoża rozwojowego i mimo wzajemnych w p ł y w ó w nadają jej indywidualne piętno". Cenne jest również umiej­ scowienie osiągnięć naszego meblarstwa ludowego w szerszej perspektywie analo­ gicznych zjawisk w kulturze krajów sąsiednich. Praca R. Reinfussa jest publikacją ze wszech miar godną uwagi, głównie ze względu na podjęty przez autora problem i sposób jego przedstawiania. Nie było w polskiej literaturze etnograficznej pozycji o takim charakterze, tzn. ujmującej zagadnienie meblarstwa ludowego w sposób systematyczny i całościowy. Jest to również bez wątpienia praca inspirująca do dalszych opracowań w tej dziedzinie, np. pod k ą t e m regionalnego zróżnicowania, ale również w ujęciu całościowym, czy oceny miejsca polskiego meblarstwa ludowego na tle podobnych zjawisk w k u l ­ turze ludowej innych narodów Europy. Na zakończenie chciałabym wyrazić żal, że książka, w której tak dużo m ó w i się o bogactwie kolorystyki mebli ludowych, zawiera tak znikomą liczbę barwnych plansz i fotografii. Iwona Juglarska-Janik �RECENZJE E T N O G R A F I J A V STRANÁCH SOCIALIZMA. O C E R K I R A Z V I T I J A Izdatelstvo „Nauka", Moskwa 1975, s. 340. 231 NAUKI, Omawiana tu publikacja została przygotowana w Instytucie Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A N Z S R R . Jest ona rezultatem współpracy znanych uczo­ nych radzieckich (Ju. V . Bromlej, który jest jednocześnie przewodniczącym kole­ gium redakcyjnego, K . W. Czistow, G . G . Stratanowicz, N. L . Żukowska, E . G . Aleksandrenkow, A. N. Dementiewa-Leskinen) z uczonymi z innych krajów socja­ listycznych (m. in. L . W. Markowa, A . Kutrzeba-Pojnarowa, I . Vladuciu, A . P r a n da, H . Strobach, L . Kosa, H . C . Raldin i in.). Praca jest zbiorem piętnastu artykułów poświęconych przede wszystkim historii i rozwojowi etnografii w dwunastu europejskich i pozaeuropejskich krajach soc­ jalistycznych. Autorzy kolejnych rozdziałów położyli szczególny nacisk na zagadnie­ nie organizacyjno-instytucjonalnych podstaw nauki i rozwój g ł ó w n y c h kierunków badań, uwzględniając także osiągnięcia wybitniejszych badaczy i wskazując w a ż ­ niejsze publikacje. Chronologiczne ramy artykułów są różne. Punktem wyjścia są na ogół lata, w których w poszczególnych państwach rozpoczęła się budowa ustroju socjalistycznego. Wyjątek stanowią tu artykuły o etnografii radzieckiej, polskiej i bułgarskiej, nawiązujące bliżej do historycznych początków tej nauki, tj. X V I I I X I X w. Najdłuższą tradycję ma bez wątpienia etnografia radziecka. W początkach lat dwudziestych naszego stulecia była to już nauka samodzielna i nowoczesna, w p e ł ­ ni przeciwstawiająca się panującej na przełomie X I X i X X w. rosyjskiej koncepcji „Zivoj stariny". Po rewolucji w K r a j u Rad dostrzeżono możliwość wykorzystania etnografii na potrzeby administrowania ogromnym w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m p a ń ­ stwem. Stąd ¡w pierwszym okresie rozwoju etnografii w tym kraju d o m i n o w a ł y ba­ dania nad składem etnicznym ludności i kulturą poszczególnych narodowości. Ten kierunek badań rozwija się nieprzerwanie do dziś i nie ma pod w z g l ę d e m rozmachu odpowiednika w innych krajach. Natomiast we wszystkich pozostałych europejskich krajach socjalistycznych m ó w i m y o rozwoju etnografii dopiero po 1945 r. W większości krajów omawiany okres 1945-1973 daje s i ę podzielić na dwa lub niekiedy trzy podokresy. Pierwszy etap stanowią lata 1945-1950/1952. Wyjątkiem jest tu NRD, gdzie etnografia w r a ­ mach p a ń s t w a socjalistycznego rozwija się dopiero po roku 1950. Pierwszy etap charakteryzuje s i ę zdobywaniem przez etnografię miejsca w strukturze dyscyplin uniwersyteckich, przede wszystkim w gronie nauk historycznych, w sferze zaś metodologii — wprowadzaniem teorii marksistowskiej. Prace badawcze polegały w ó w c z a s głównie na pilnym gromadzeniu materiałów terenowych, służących wszech­ stronnej dokumentacji przemijającej kultury ludowej. W niektórych krajach w tym okresie etnografowie w dużym stopniu przyczynili się do usunięcia p o w a ż n y c h b ł ę d ó w ideologicznych ciążących nad całą nauką humanistyczną. Szczególnie j a s k r a ­ w i ę problem ten uwidocznił się w NRD, gdzie przeprowadzono k r y t y k ę o b o w i ą z u ­ jących w Niemczech hitlerowskich pseudonaukowych teorii o charakterze rasistowsko-nacjomalistycznym. Początek drugiego etapu przypada na lata 1953-1956. W tym czasie d o k o n y w a ł y się dość znaczne przeobrażenia ideologiczne i organizacyjne w naukach humanis­ tycznych w i ę k s z o ś c i socjalistycznych krajów Europy. Można rzec, że są to lata n a ­ rodzin nowoczesnej etnografii lepiej dostosowanej do w y m o g ó w współczesnej meto­ dologii i pragmatyki społecznej. Odtąd etnografia zaczyna zmierzać do r ó w n o m i e r ­ nego i wszechstronnego badania nie tylko dawnych, ale i nowych przejawów k u l ­ tury ludowej (stwierdzenie to nie dotyczy Z S R R , gdzie tego rodzaju zmiany zaszły w latach 30-tych. P o ł o w a lat 50-tych charakteryzuje się wytyczaniem nowych �232 RECENZJE dróg rozwoju etnografii i znacznymi zmianami organizacyjnymi. Powstaje wiele samodzielnych etnograficznych placówek badawczych, takich jak instytuty etnografii bądź folklorystyki (np. w C S R R i Rumunii), umacnia się wyraźnie pozycja katedr na uniwersytetach, rozwija się sieć muzeów. W kilku krajach badania etnograficzne staly się udziałem instytucji o zróżnicowanym profilu, np. akademii nauk społecz­ no-politycznych (Rumunia), instytutów sztuki (w wielu krajach) czy względnie sa­ modzielnych instytutów o charakterze regionalnym (głównie w Z S R R , Jugosławii). Interesująco rysuje się w drugiej połowie lat 50-tych i w latach 60-tych zagad­ nienie centralizacji struktur organizacyjnych etnografii oraz koordynacji badań na gruncie tej nauki. W kilku krajach podjęto nawet próby ścisłego planowania roz­ woju nauki (ZSRR, Węgry, Bułgaria). Nie zawsze przynosiło to dobre efekty (brak odpowiednich kadr, słabość struktur organizacyjnych). Dla przykładu na Węgrzech dopiero po 1967 r. udało się stworzyć ogólnokrajowe centrum badawcze. W pozo­ stałych krajach, mimo istnienia centralnych instytutów, trudno byłoby mówić 0 znacznym postępie w planowaniu i koordynowaniu badań. Przykładem zaś nie­ z w y k ł e j decentralizacji etnografii jest Jugosławia, gdzie każda republika ma 1 lub 2 odrębne, specyficznie wyprofilowane instytuty. W niektórych krajach mimo okrzepnięcia podstawowych form instytucjonalnych powraca się do w ą t k u reor­ ganizacji (np. w początku lat 70-tych w Bułgarii). Przeważające partie artykułów poświęcone są ukazaniu zasadniczych k i e r u n k ó w badań etnograficznych. Autorzy czynią to na zasadzie mniej lub bardziej przej­ rzystych w y l i c z e ń podstawowych publikacji. Jednakże nie wszystkie artykuły są pód tym w z g l ę d e m dostatecznie wyczerpujące. Pominięto też np. niektóre osiągnię­ cia badawcze, jak choćby rezultaty węgierskich i czeskich prac etnograficznych nad kulturami pozaeuropejskimi czy znaczny dorobek etnografii czechosłowackiej w badaniu kultur wiejskich (ten ostatni został tu potraktowany nad wyraz skrom­ nie). Analiza informacji o treści kilkuset prac cytowanych przez autorów prowadzi do wniosku, ż e w większości europejskich krajów demokracji ludowej postawiono zdecydowanie na badanie cech kultury współczesnej wsi socjalistycznej, przede wszystkim skolektywizowanej (w Z S R R , C S R S , N R D , na Węgrzech i w Bułgarii). Natomiast, jak się wydaje, w Polsce, Rumunii i Jugosławii proporcje w badaniu pozostałości tradycji i upowszechnianiu się na wsi nowych w z o r ó w i wartości są bardziej w y r ó w n a n e . Ponadto nieco większą w a g ę przywiązuje się do badania me­ chanizmów zmian i uchwycenia dynamiki przemian. W kilku krajach o złożonej strukturze etnicznej rozwijane też są systematycz­ ne badania nad kulturą poszczególnych grup narodowościowych (np. w Z S R R , Buł­ garii, Jugosławii, Rumunii oraz Czechosłowacji). Niekiedy problematyka ta wiązana jest ściśle z z zagadnieniami etnogenezy i historycznych procesów etnicznych (ZSRR, Bułgaria, Jugosławia). Charakterystycznym zjawiskiem jest też tworzenie s i ę no­ wych dziedzin badawczych na styku etnografii i innych dyscyplin rozwijających s i ę współcześnie. Szczególnie widoczne jest to w Z S R R — etnosocjologia, etnodemografia czy etnolingwistyka, także w N R D — agroetnografia, i w Jugosławii — etnogeografia. W większości krajów zainteresowania etnografów rozszerzyły się poza zagadnie­ nia związane z kulturą w s i bądź grup etnicznych. Mniej w i ę c e j od końca lat p i ę ć ­ dziesiątych i początku sześćdziesiątych rozwijają się badania nad kulturą miejską 1 robotniczą. Dotychczas największe osiągnięcia na tym polu mają etnografowie w ZSRR, NRD i CSRS. Istotnym w y k ł a d n i k i e m osiągniętego poziomu rozwoju etnografii w każdym z europejskich krajów socjalistycznych wydaje się określenie stopnia zsyntętyzowania wiedzy o g ł ó w n y m przedmiocie badań etnograficznych, a w i ę c kulturze l u ­ dowej. Sposoby i czas realizacji opracowań syntetycznych są różne. Obok obszernej �RECENZJE 233 encyklopedii Narody mira (13 t o m ó w wydanych w Z S R R w latach 1954-1966) poja­ w i ł y się w innych krajach opracowania dotyczące rodzimej kultury ludowej, jak np. węgierski kilkutomowy słownik etnograficzny, jednotomowe opracowanie zbiorowe w C S R S , synteza opracowana w ramach obszernej pracy historycznej w NRD, pu­ blikacja wybitnego uczonego bułgarskiego C h . Vakarelskiego syntetyzująca wiedzę 0 tradycyjnej kulturze ludu bułgarskiego i m. W latach siedemdziesiątych podjęto prace nad realizacją syntetycznych ujęć kultury ludowej w Polsce, Rumunii i Jugo­ sławii. Wspólną cechą etnografii europejskich krajów socjalistycznych jest rozwijanie badań kartograficznych i prowadzenie zapisu kultury ludowej za pomocą atlasów etnograficznych. Nieco inaczej kształtował się profil etnografii w socjalistycznych krajach poza­ europejskich. U źródeł tej odmienności tkwią przede wszystkim specyficzne warunki społeczno-gospodarcze i kulturowe, w jakich rozwijały się te państwa. O etnografii tych k r a j ó w wiemy niewiele, może z w y j ą t k i e m Mongolii, gdzie od wielu lat pro­ wadzone są polskie badania etnograficzne. A r t y k u ł y zamieszczone w omawianej tu pracy pozwalają nam bliżej poznać zasadnicze cechy rozwoju tej dyscypliny i cha­ rakter zainteresowań pracowników tej gałęzi nauki w Wietnamie, K R L - D , Mongolii 1 na Kubie. Najpełniej scharakteryzowana została etnografia kubańska. E . G . Aleksandrenkow rzeczowo przedstawił działalność poszczególnych ośrodków badawczych, dorobek n a u k o w c ó w , zakres podejmowanych zagadnień, patrząc na życie naukowe kraju przez pryzmat polemiki, dyskusji naukowej, współpracy z naukowcami z in­ nych krajów, sympozjów, zjazdów itp. Nie zapomniano też powiedzieć o pewnych niedociągnięciach. Historia etnografii kubańskiej została ukazana na tle w a ż n y c h w y d a r z e ń politycznych, co pozwala w znacznym stopniu wyjaśnić . możliwość jej rozwoju, podejmowane problemy badawcze i zainteresowania (nip. reakcją na nasi­ lające się w p ł y w y amerykańskie w okresie rządów Batisty było zwrócenie uwagi na rodzimą kulturę, jej źródła i rozwój). Aleksandrenkow omówił też ważniejsze koncepcje teoretyczne n a u k o w c ó w kubańskich dotyczące np. procesów akulturacji, badania ras czy tzw. cubanidad, procesów religijnych i etnicznych. Wydaje się, że etnografia w pozostałych krajach pozaeuropejskich została scha­ rakteryzowana mniej wnikliwie i w nieco odmienny sposób. Charakterystyce g ł ó w ­ nych kierunków badań, instytucji i wydawnictw naukowych poświęcono tu stosun­ kowo niewiele miejsca. Autorzy poszczególnych relacji — specjaliści od wybranych zagadnień etnografii — omówili natomiast wyczerpująco niektóre kierunki badań, np. nad kulturą materialną w K R L - D , religioznawczych — w Mongolii, i badania nad mniejszościami narodowymi i ich kulturą w Wietnamie. W socjalistycznych krajach pozaeuropejskich poświęca się wiele uwagi spra­ wom etnogenezy i etnolingwistyki, przypisując pracom z tego zakresu szczególne znaczenie polityczno-społeczne. Wyniki badań służą tu bowiem m. in. potwierdze­ niu przynależności mniejszości narodowych do jednego organizmu p a ń s t w o w e g o , unaoczniają ich wkład do kultury ogólnonarodowej, np. mongolskiej czy wietnam­ skiej. Nie mniej w a ż n e i frapujące dla etnografów są też zagadnienia tworzenia się w ł a s n e j kultury, źródeł wielu zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h współcześnie, zmian kulturowo-społecznych, a także opracowania z zakresu kultury materialnej. Wszystkie te zagadnienia w y m a g a j ą jeszcze dokładnych badań i m o ż e m y spodziewać się, że prace nad nimi będą stanowiły najważniejszy nurt badań etnograficznych w tych krajach. Tam, gdzie w p ł y w y obcych kultur ścierały się silnie z rodzimą twórczoś­ cią wielu narodowości wchodzących w skład określonego organizmu p a ń s t w o w e g o , badanie procesów etnogenetycznych i odtworzenie korzeni wielu zjawisk w s p ó ł ­ czesnych napotyka jednak znaczne trudności. Nic też dziwnego, że wobec tylu nie w y j a ś n i o n y c h do końca zjawisk kultury, mających swe źródło w odległej nieraz przeszłości, na dalszym planie pozostają badania współczesnych zmian społeczno- �234 RECENZJE kulturowych będących n a s t ę p s t w e m wprowadzenia ustroju socjalistycznego i no­ wych form gospodarowania. Zmiany, jakie zachodzą w życiu ludności miast i wsi w wyniku industriali­ zacji i urbanizacji, stanowią w s p ó l n y przedmiot badań prowadzonych we wszystkich krajach socjalistycznych. O badaniach tego typu w krajach europejskich już wspom­ niałem. Spośród krajów pozaeuropejskich stosunkowo największymi osiągnięciami na tym polu może pochwalić s i ę Mongolska Republika Ludowa. W pracach nad tzw. urbanizacją stepu przez wiele lat uczestniczyli polscy etnografowie. Ich wkład do nauki mongolskiej został jednak pominięty milczeniem przez autorów artykułu. Etnografowie w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych specjalizują się głównie w opracowaniach typu monograficznego i sięgają często do źródeł pisa­ nych pochodzących z różnych okresów historycznych. Czasem zakres ich zaintere­ s o w a ń pokrywa się z zainteresowaniami historyków. P r z y k ł a d e m mogą tu być ko­ reańskie badania nad sytuacją partyzantów w latach trzydziestych naszego wieku w tym kraju. Z silnym ukierunkowaniem na poznanie w ł a s n e g o dziedzictwa k u l ­ turowego łączy się w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych ścisła współpraca etnografii z innymi dyscyplinami humanistycznymi oraz współpraca między róż­ nymi placówkami naukowymi i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i . Przy stosunkowo niewiel­ kiej liczbie etnografów współpraca ta daje wspaniałe rezultaty. Omawianą publikację z całą pewnością można zaliczyć do udanych i potrzeb­ nych. Informacje, jakie w niej zawarto, wzbogacają naszą wiedzę o rozwoju etno­ grafii w innych krajach, dają możliwość dokonania porównań i oceny dorobku. Walory pracy podnoszą obszerne dane bibliograficzne w przypisach lub — jak w wypadku artykułu A. Kutrzeba-Pojnarowej o etnografii polskiej — w specjal­ nym wyborze. Może trochę szkoda, że w poszczególnych relacjach zabrakło informacji o bada­ niach planowanych na najbliższe lata, o nowych zagadnieniach w y m a g a j ą c y c h szczegółowego opracowania w przyszłości lub jeszcze nie tkniętych przez etno­ grafów. Obraz etnografii, jaki otrzymaliśmy po przeczytaniu tej pracy, byłby w ó w ­ czas z pewnością bardziej kompletny. Andrzej M A R I A C I O A R A , Zand etnografičtí. 1979, 156 s., 48 s. ilustr., mapa. Stawarz Rádauti, Editura Sport-Turism, Bucuresti Książka M. Cioará otwiera serię Zone Etnografice, która ma objąć 75 tomów, mających ukazać się w ciągu najbliższych 10 lat. Każdy tom tej serii będzie po­ ś w i ę c o n y jednemu z wyodrębniających się obszarów etnograficznych Rumunii, mniejszych od podstawowych regionów, które moglibyśmy określić jako podregiony lub strefy. Inicjatorem i koordynatorem serii jest prof. Ion Vladutiu, autor wyda­ nego przed 6 laty fundamentalnego opracowania Etnografia romaneases. W przedmowie do omawianej książki (przetłumaczonej także na język angiel­ ski, francuski i niemiecki) I . Vladutiu przedstawił charakterystykę i zadania całej serii. Ukazuje się ona w epoce umacniania się socjalistycznego społeczeństwa R u ­ munii dostarczając niezbędnej szczegółowej wiedzy o jego dziedzictwie kulturowym, o etnogenezie i historii narodu rumuńskiego. „Prace, które się mają ukazać w tej serii, zakrojonej na skalę ogólnonarodową, zostały podjęte dla w y p e ł n i e n i a luki odczuwanej od dawna w literaturze specjalistycznej, a równocześnie przez połącze­ nie precyzji i dokładności interpretacyjnej z przystępnym podaniem materiału fak­ tycznego — dla stworzenia ż y w e g o fresku i t r w a ł y c h wartości tradycyjnych r u - �RECENZJE 235 muńskiej kultury ludowej, dostępnego dla wszystkich kategorii czytelników, od specjalistów do szerokiej publiczności" (s. 11). I . Vladu^iu podkreśla odczuwalny w Rumunii fakt, że „rzeczywistość etnograficzna i folklorystyczna współczesnej R u ­ munii stanowi ... archiwum przechowujące wartości o doniosłym znaczeniu dla historii i kultury narodu rumuńskiego", inne w każdej ze stref i inne nawet w róż­ nych wsiach (s. 12). Stwierdza też, że powstające współcześnie wartości i dzieła t w ó r c ó w ludowych w e j d ą w przyszłości do dziedzictwa kulturowego i tradycji tej epoki. Każdy w i ę c obywatel interesujący s i ę swym narodem i jego bogatą kulturą powinien umieć dostrzegać wartości tej kultury i rozumieć je. Łączy się to z po­ trzebą uprawiania turystyki nastawionej na poznawanie kraju, opartej na dobrze opracowanych przewodnikach. Poszczególne tomy Zone Etnografice mają pełnić m. in. funkcję takich przewodników. Autorami ich są etnografowie, którzy dobrze znają swe tereny, zapewniają w ł a ś c i w y dobór materiałów i jasny w y k ł a d zagadnień. W przedmowie brak jest dokładnego sprecyzowania kryteriów, jakimi badacze rumuńscy posługują się przy wydzielaniu poszczególnych stref etnograficznych. Zostanie to zrobione zapewne w jednym z następnych t o m ó w ; z informacji ustnej autora wiadomo mi, iż musiał zrezygnować z bardziej naukowego charakteru pierwszych tomów, aby lepiej porozumieć się z wydawnictwem, które związane jest ze sportem i turystyką, chętnie uwzględnia krajoznawstwo i zdecydowało się wy­ dać tę wielką serię po 7-8 t o m ó w rocznie. Do następnych t o m ó w mają dojść m. in. plansze z rysunkami (plany domów, kroje ubiorów, ozdoby itp.), i niektóre bardziej szczegółowe dane. Omawiany tom dotyczy strefy Rádáutl (od nazwy miasta leżącego w północnej części rumuńskiej Bukowiny, w dorzeczu górnego biegu rzeki Suczawy). Jej wschod­ nia część jest pagórkowata, środkowa i zachodnia w y ż y n n a i górska (do 1470 m n.p.m.). Rozciąga się ona łukiem wzdłuż granicy ze Związkiem Radzieckim na d ł u ­ gości blisko 90 km, przy największej szerokości we wschodniej części około 30 km. Styka się z nią 5 innych stref rumuńskiej Bukowiny. S ą tu 2 miasta (Rádáuti i Sol­ ca), 20 gmin i kilkadziesiąt wsi; nie podano dokładnej ich liczby ani liczby miesz­ k a ń c ó w w strefie. W klasztorze koło wsi Putna znajduje się grób wybitnego w ł a d ­ cy Mołdawii Stefana Wielkiego (zm. 1504). Dominują w tej strefie, zwłaszcza w części zachodniej, wsie o strukturze i go­ spodarce tradycyjnej, z przewagą (w górach) drobnych, indywidualnych gospodarstw chłopskich. W większości wsi jest tradycyjne budownictwo chłopskie, prawie we wszystkich odnotowano trwanie tradycyjnych rzemiosł artystycznych. Noszony jest nadal, zwłaszcza na wschodzie, strój ludowy. W obydwu miastach oraz wsi Arbore są muzea lub zbiory etnograficzne. Na zasadniczą treść książki przypada 106 stron tekstu ze 156 stron ogółem. W 10 rozdziałach, obejmujących od 2 do 18 stron, przedstawiono: zarys geograficz­ ny i historyczny strefy Rádáuti (18 s.), zajęcia tradycyjne (5 s.), rzemiosła (14 s.), przemysł wiejski (2 s.), zagrodę w i e j s k ą (3 s.), mieszkanie (14 s.), zabytki architek­ tury (8 s.), strój ludowy (16 s.), zwyczaje (16 s.) i współczesne przejawy folkloru (3 s.), a dalej zakończenie i słowniczek w y r a z ó w gwarowych. Całość kończą trzy stronicowe streszczenia w języku angielskim, francuskim i niemieckim, niestety zbyt ogólne, o małej ilości konkretnych informacji. W a ż n y m elementem książki są liczne, na ogół dobre fotografie, przeważnie kolorowe, zamieszczone na 48 stro­ nach kredowego papieru. Dobór ich jednak nie jest najlepszy — mało scen z życia, żadnych — z pracy produkcyjnej lub twórczej, brak jest reprodukcji dawnych r y ­ cin czy fotografii. Dość przejrzysta mapka w podziałce 1:300 000 zawiera minimum potrzebnych danych. Selektywna bibliografia obejmuje 63 pozycje, w tym 1/5 z za­ kresu etnografii i folklorystyki. Nakład w y n i ó s ł 6100 egzemplarzy. Seria Zone Etnografice jest przedsięwzięciem godnym uwagi i uznania jako pierwsza tego rodzaju w krajach socjalistycznych. Jako podobną można w y m i e n i ć �236 RECENZJE zainicjowaną przed kilku laty serię prac poświęconych subregionom Anglii. Seria r u m u ń s k a jest opracowywana w e d ł u g jednego wzorca, na podstawie literatury przedmiotu, materiałów archiwalnych oraz specjalnie w tym celu prowadzonych badań terenowych. Można sądzić, że kolejne tomy zyskają należne powodzenie w swym kraju. Pierwszy tom ma z konieczności charakter nieco eksperymentalny i wydawcy oraz autorzy wniosą zapewne niezbędne poprawki i uzupełnienia do to­ m ó w następnych. Przydałoby się m.in. nieco przesunięcia akcentu z odległej historii na czasy bliższe i w i ę c e j konkretnych danych, jak choćby odnoszących się do liczby i struktury ludności, wielkości wsi, typologii domów itd. W druku są już kolejne 3 tomy poświęcone strefom: Beius, Buzau i Dolj, które powinny się ukazać w przy­ szłym roku. Edward Pietraszek R O M U L U S V U L C A N E S C U , Kolumna niebios, Ludowa Spółdzielnia Wydawni­ cza, Warszawa 1979, s. 179, ilustracje, bibliografia, mapa. Niewiele ukazało się w Polsce pozycji na temat Rumunii. Praca, którą dosta­ liśmy do rąk, na pierwszy rzut oka dotyczy szczegółu — jednego zabytku sztuki, ale kiedy przyjrzymy jej się bliżej, dostrzegamy, że od tego szczegółu autor przechodzi do spraw szerszych — próby rekonstrukcji mitologii rumuńskiej dotyczącej kon­ cepcji życia i świata. Założenie to ambitne i mające podstawy do osiągnięcia sukce­ su, ale przy w i ę k s z e j bazie materiałowej, a co za tym idzie, przy znacznym powięk­ szeniu zakresu i rozmiarów pracy. P o n i e w a ż jednak autor ograniczył się do o m ó ­ wienia kolumny niebios w jej rozmaitych postaciach, otrzymaliśmy pracę przyczynkarską. Autor opiera się na reliktach etnograficznych i folklorystycznych zarówno ta­ kich, które przetrwały do dziś, jak i średniowiecznych, znanych z zachowanych przekazów. Korzysta również z materiałów archeologicznych. Autor nie ogranicza terytorium objętego badaniami do samej Rumunii, będąc przekonanym o pokre­ w i e ń s t w i e kulturowym D a k ó w i Greków, sięga często po materiały greckie, a po­ r ó w n a w c z o i po przykłady z całego świata. To ostatnie wydaje się niepotrzebne, przykłady te nie wnoszą nic nowego, a materiał rumuński broni się doskonale sam przez się. U w a ż a m , że poparcie go paroma przykładami z Europy byłoby zupełnie wystarczające. • Pierwsza część pracy — teoretyzująca — dotyczy różnych koncepcji mitologii roślinnej i kultu roślinnego i na tym tle autor przedstawia kult drzew w Rumu­ nii. Najważniejszym, najświętszym drzewem wydaje się jodła, ale jej symbolika jest dwoista; jest drzewem życia i śmierci, szczęścia i nieszczęścia. Poszczególne części drzewa u ż y w a n e są oczywiście do różnych praktyk magicznych, a ono same w y s t ę p u j e w większości obrzędów. Jodła sadzona była, gdy człowiek się rodził, i to­ warzyszyła mu przez całe życie, w y g l ą d e m swym świadcząc o przyszłości, jaka go czeka. Niekiedy jodłę zastępowano jabłonią. Jodłę w lesie wycinali na wesele druż­ bowie, podobnie zresztą jak działo się to przed pogrzebem młodzieńca lub panny. Autor zaskakuje tutaj czytelnika obszernością, barwnością i archaicznością prezento­ wanego materiału. Zwłaszcza przytoczonymi przemowami do drzewa ścinanego czy też już biorącego udział. w obrzędzie. Po bardzo dokładnym omówieniu obrzędów rodzinnych autor pobieżnie tylko przelatuje obrzędy doroczne, traktując w y s t ę p u ­ jące tu drzewo jako drzewo płodności. Stanowi to z pewnością n i e k o n s e k w e n c j ę a czytelnikowi zostawia uczucie niedosytu. Na pocieszenie otrzymuje on jedną �237 RECENZJE ciekawostkę: drzewo jalmużnicze, które ustawiano w drugi dzień Wielkanocy po­ środku stolu zastawionego specjalnie dobranym jadłem i ubierano w łakocie. Po na­ bożeństwie zapraszano do stołu ubogich i żebraków. Zeby wymowa tego zwyczaju nie budziła wątpliwości, na czubku drzewa sadzano „ptaka duszy". B y ł to w i ę c po­ częstunek dla zmarłych, którzy w postaci żebraków odbierali dary. Na tym w ł a ś c i w i e kończy się prezentacja drzew obrzędowych; w dalszej części pracy autor, wychodząc od form obrzędowych czy magicznych, przechodzi do przed­ stawienia różnych s ł u p ó w o podobnej symbolice i właściwościach. Słupy te dzieli niestety na niezliczoną ilość kategorii i odmian, wskutek czego czytelnik gubi się szybko i do końca nie zrozumie, po co ten podział został wprowadzony. Jako najważniejsze koncepcyjnie autor przedstawia słupy podpierające niebo i zstępujące na ziemię. Potwierdzenie wiary w te słupy odnaleźć można w kolędach i legendach, ale Vulcanescu przytacza jeszcze wierzenia starożytnych Rzymian oraz znaleziska archeologiczne ze słynną kolumną Trajana na czele. Oczywiście tytuło­ wa kolumna niebios jest w ł a ś n i e takim słupem podtrzymującym niebo, a jedno­ cześnie drzewem życia zapewniającym kosmiczny kontakt strefy ziemskiej z nie­ bieską. Od takiej otoczonej kultem kolumny krok już tylko do przydrożnych kapliczek, a raczej słynnych rumuńskich „troje", składających się z jednego lub wielu krzy­ ży oraz wielu wmontowanych w całość ikon. Vulcanescu pisze: „Początkowo trojce nie miały nic wspólnego z chrześcijaństwem; znak krzyża jako symbol słoneczny został przyjęty przez chrześcijaństwo z miejscowej mitologii i utożsamiony z k r u ­ cyfiksem" (s. 87). Słupy w każdej swej postaci rzeczywiście zdobione były symbola­ mi słonecznymi, m i n . różnymi formami kół i krzyży wzajemnie w siebie wpisanych oraz siekierką. Słupy, tak jak i drzewa, w y s t ę p o w a ł y we wszystkich obrzędach ro­ dzinnych oraz niektórych dorocznych, ponadto znaczyły granice i skrzyżowania dróg. Wystawiane były też przez całą w i e ś jako wota, np. w celu odwrócenia za­ razy czy powiększenia plonów. Budowane były głównie przez specjalistów z całym szeregiem obwarowań magicznych. Poza tymi funkcjami ogólnospołecznymi słupy służyły też do magii, i to zarówno czarnej, jak i leczniczej. Łączyły je również związki z rusałkami leśnymi i wodnymi. Vulcanescu twierdzi, że kolumna niebios musiała być początkowo związana z mitem słonecznym, którego treść uległa zapomnieniu po nałożeniu się nań m i t ó w i symboli chrześcijańskich. Najpełniejszy kształt artystyczny osiągnęła na przełomie X I X i X X w. Omawiając jej funkcję artystyczną, autor znów wprowadza podział na motywy, techniki i wątki, co być może ułatwiło mu przedstawienie zagadnienia, ale czytelnikowi utrudniło odbiór. Praca Vulcanescu w y p e ł n i a w pewnym stopniu lukę istniejącą w dostępnych przeciętnemu czytelnikowi informacjach o kulturze bliskiego przecież kraju, etnografowi zaś pokazuje niezmiernie bogaty i barwny materiał. P e w n ą przeszkodę w odbiorze książki stanowią wspomniane już klasy­ fikacje, które laika mogą zniechęcić, a etnografowi i tak wiele nie mówią. Nie przeczy to jednak cennym wartościom poznawczym książki. Jadwiga Y O G E N D R A S I N G H , Modernization oj Indian Tradition. Social Change, Thompson Press (India) L t d , Faridabad 1977. Kubiakowa A Systemie Study of Publikacje dotyczące procesów przeobrażeń społeczeństwa indyjskiego oraz przeobrażeń składających się na nie licznych ugrupowań etnicznych i terytorial­ nych obejmują już wiele setek pozycji, w Polsce niemal całkiem nie znanych i nie- �238 RECENZJE dostępnych. Pisane są z reguły po angielsku, autorami są zaś przeważnie uczeni indyjscy (socjolodzy, etnolodzy, historycy, także politolodzy i ekonomiści), znaczny jest też udział przedstawicieli nauki brytyjskiej i amerykańskiej. , Y . Singh należy do grona wyróżniających się uczonych indyjskich średniego pokolenia, jest kierownikiem Ośrodka Badań S y s t e m ó w Społecznych na Uniwersy­ tecie J . Nehru w New Delhi, a poprzednio w y k ł a d a ł m.in. na kilku uniwersytetach amerykańskich i europejskich. Omawiana książka w i ą ż e się z jego zainteresowa­ niami socjologią kultury indyjskiej i oparta jest na niewątpliwie głębokiej znajo­ mości tej kultury oraz dobrym warsztacie socjologa. Może stanowić cenne wprowa­ dzenie do współczesnej problematyki społeczno-kulturowej Indii i godna jest uwagi etnologów ze względu na swe walory poznawcze, jak i metodologiczne. Zawiera ona w siedmiu kolejnych rozdziałach następujące problemy: 1. Zmiana społeczna w Indiach: sposób ujęcia, 2. Ortogenetyczne zmiany w tradycji kulturo­ wej a modernizacja, 3. Impakt islamu a modernizacja, 4. Impakt Zachodu a moder­ nizacja kulturowa, 5. Zmiany w strukturze społecznej a modernizacja (zmiany makrostrukturalne), 6. Zmiany mikrostrukturalne, 7. Modernizacja tradycji indyjskiej: analiza. Autor traktuje s w ą książkę jako zbiór studiów mających na celu zanalizo­ wanie dokonującego się w Indiach procesu modernizacji z systemowej perspekty­ wy socjologicznej. Kluczowe znaczenie przyznaje dwom pojęciom: struktury spo­ łecznej oraz tradycji. To drugie z nich wymaga, jak podkreśla autor, stosowania „pewnego rodzaju historiografii socjologicznej" (s. V I I ) , która pomaga w określeniu atrybutów indyjskiej tradycji, jak „hierarchia", „holizm" „ciągłość" i „transcendentalność". Tradycji wykazującej tendencję do przetrwania, a także do zmian adap­ tacyjnych w y n i k a j ą c y c h z narastającego nacisku modernizacji, która w warunkach indyjskich wynika z czynników w e w n ę t r z n y c h , jak i zewnętrznych. Przyjęcie za paradygmat obu tych pojęć: struktury społecznej oraz tradycji, w y j ą t k o w e dotąd w studiach nad zmianami społecznymi w Indiach, umożliwić ma w ł a ś c i w e , syste­ mowe ujęcie problemu. Rozdział 1 zawiera krytyczne omówienie założeń stosowanych w badaniach zmian społecznych i modernizacji w Indiach, w tym pojęć: sanskrytyzacja, westernizacja, wielka i mała tradycja, uniwersalizacja, parafianizacja, które nie mogą być stosowane w izolacji, niezależnie od siebie, jak podkreśla z naciskiem autor. Przedstawia on w związku z tym paradygmat obejmujący zespoły pojęć związane ze strukturą społeczną oraz tradycją. Paradygmat ten zostaje odniesiony do źródeł, z których mogą brać początek zmiany społeczne, oraz do natury zjawisk społecz­ nych, które ulegają tym zmianom. Autor analizuje g ł ó w n e atrybuty tradycji hin­ duizmu i islamu oraz ich w p ł y w na rozwój modernizacji. Tradycja islamu w c h ł o ­ nęła w Indiach szereg e l e m e n t ó w w ł a ś c i w y c h tradycji hinduskiej. Dla obu tych tradycji modernizacja oznacza zmianę przez przełamanie się z systemu hierarchii ku równości, z holizmu do indywidualizmu, z ciągłości do historyczności, z nadziemskości ku „racjonalizmowi z tego świata" i świeckości. Obydwie one uległy wcześniej zmianom pod w p ł y w e m impaktu Zachodu, jeszcze zanim u j a w n i ł y się zmiany modernizacyjne. Z w e w n ę t r z n y c h sił w y n i k ł proces „sanskrytyzacji" tradycji hinduskiej oraz „islamizacji" muzułmańskiej, a oba te procesy w y w o ł a ł y p o w a ż n e napięcia strukturalne. Zagadnienia te zostały rozwinięte przez autora w dwóch kolejnych rozdziałach, gdzie rozpatruje różne aspekty zmian w tradycji oraz ich współczesne powiązanie z procesami modernizacji i zmiany społecznej. Szczególnie ważne znaczenie przypi­ suje on analizie sanskrytyzacji i islamizacji w ich powiązaniu z w i e l k ą i małą tradycją, gdyż odzwierciedlają się tu napięcia indyjskiego systemu społecznego, wy­ w o ł a n e przez skostnienie systemu stratyfikacji i władzy, zamykającego masom lu­ dzi szansę na zmianę pozycji społecznej. Omawiany w rozdziale 4 w p ł y w Zachodu na Indie odegrał w czasach n o w o ż y t ­ nych najważniejszą rolę wśród egzogennych czynników zmian społeczno-kulturo- �RECENZJE 239 wych w tym rozległym kraju. Zapoczątkował on zmiany modernizacyjne oraz stwo­ rzył historyczne tło dla szerokiej konfrontacji obcych sobie tradycji Wschodu i Z a ­ chodu w Indiach. Oddziałał też mocno na zinstytucjonalizowanie się nowej, r ó w n o ­ ległej „wielkiej" tradycji. Przedstawione w rozdziałach 5 i 6 analizy zmian modernizacyjnych na płasz­ czyźnie mikro- i makrostruktur stanowią odpowiednik analizy odniesionej do wiel­ kiej i małej tradycji. Zakresem makrostruktury objął autor wielkie struktury po­ lityczne, przemysłowe i miejskie oraz g ł ó w n e kategorie społeczne, jak robotnicy przemysłowi, klasa średnia, a także elity: biurokratyczna, przemysłowa, polityczna i u m y s ł o w a . Elity te straciły po 1947 r. swą homogeniczność. Mikrostruktury obej­ mują kasty, rodziny i społeczności wiejskie. Przeprowadzona przez autora analiza wykazała, że wbrew przeważającym poglądom mikrostruktury Indii w y k a z a ł y dużą zdolność adaptacyjną wobec nacisku modernizacji. Kasty zwłaszcza w ł ą c z y ł y się do struktur w ł a d z y na poziomie wsi, okręgów, a nawet s t a n ó w i całego państwa, przybierając charakter i funkcje w ł a ś c i w e korporacjom. Cechą szczególną, w y j ą t ­ kową modernizacji w Indiach jest dokonywanie się jej poprzez adaptowanie struk­ tur tradycyjnych raczej niż przez ich rozbijanie, co- autor podkreśla może z p e w n ą przesadą. Obok modernizacji w y s t ę p u j e w i ę c pewna forma n e o - t r a d y c j o n a 1 i z а с j i. Zjawisko to w y j a ś n i a autor bliżej w ostatnim rozdziale książki. Zaletą pracy Y . Singha jest jasne postawienie problematyki oraz uważna ana­ liza zjawisk, zagadnień i problemów szczegółowych. Interesujące i konstruktywne jest jego ujęcie pojęć tradycji, modernizacji i westernizacji, mających uniwersalne znaczenie w analizie współczesnych procesów zmian społeczno-kulturowych. Indyj­ ski punkt widzenia uwydatnia ich specyficzne cechy. Jako westernizację określa autor, za M. N. Srinivasem, zmiany wprowadzone w Indiach przez półtorawiekowe panowanie brytyjskie, zwłaszcza w zakresie technologii, instytucji publicz­ nych, ideologii, a także układu wartości (s. 9). Nie jest ona równoznaczna z p o j ę ­ ciem m o d e r n i z a c j i , która ma charakter uniwersalistyczny i ewolucyjny, transetniczny i niezależny od określonych ideologii (w sensie ich decydującego zna­ czenia), a powinna być rozpatrywana na płaszczyźnie „instytucjonalizacji wyższego porządku kultury" (s. 61). Uosabia ona postawy racjonalne, wynikające z uniwersalistycznego punktu widzenia, i w i ą ż e się ściśle z umacnianiem naukowego poglądu na świat i jego upowszechnianiem. W przeciwieństwie do niej inspirowana przez B r y t y j c z y k ó w westernizacja mogła nawet przyśpieszyć proces sanskrytyzacji, a więc swoistego awansu mas w ramach tradycyjnej kultury indyjskiej przez ułatwienie kontaktowania się masom w y z n a w c ó w hinduizmu, podróżowania i pielgrzymowania (dzięki kolejom i in.). Bardzo wnikliwie analizuje też Singh pojęcie i rolę u r b a n i z a c j i , podkreś­ lając jej historyczne uwarunkowanie i stąd relatywne znaczenie. Miasta i kultura miejska mają w Indiach wiele w i e k ó w istnienia, lecz ich organizacja odpowiadała zasadom tradycyjnej w swej istocie kultury indyjskiej, dlatego nie m o g ł y się one stać same nośnikami modernizacji (s. 107). W miastach żyła jednak niewielka tylko część indyjskiego społeczeństwa (zaledwie 9,3% w 1881 г., 18% w 1961 г.). Wskazuje też na względność i kontrowersyjność zależności między rozwojem industrializacji i urbanizacji. Na trudności i błędy w tłumaczeniu powolnej, zwłaszcza na tle Euro­ py, industrializacji Indii, wynikającej nie tyle z indyjskiego tradycjonalizmu, ile z realnych, obiektywnych u w a r u n k o w a ń . Pojęcie małej i wielkiej t r a d y c j i przejął autor od R. Redfielda. Zgodnie z nim każda cywilizacja, mająca określoną strukturę społeczną i kulturową, roz­ wija się poprzez działania mas niepiśmiennych chłopów oraz elity, zdolnej do re­ fleksji. Masy ludowe kształtują małą tradycję, dziełem elit jest tradycja wielka, obie one pozostają ze sobą w stałym, wzajemnym oddziaływaniu (s. 13). Pojęcia te odgrywają szczególnie ważną rolę w analizowaniu zmian cywilizacji indyjskiej. �240 RECENZJE Książka Y . Singha ma poważną wartość dla rozumienia współczesnych zmian modernizacyjnych w Indiach, a także w całym w s p ó ł c z e s n y m świecie. Na podkreśle­ nie zasługuje historyczne widzenie analizowanych zjawisk przez autora, w tym sa­ mego procesu modernizacji, zmiennego w czasie i zależnego od konkretnych w a ­ r u n k ó w regionalnych, z czym wiąże się wielość w z o r ó w modernizacji (s. 213-215). Sporo uwagi poświęcił autor marksistowskiemu, dialektycznemu punktowi widzenia na problematykę zmian społecznych. Przedstawił s i ę jako zwolennik wielostronne­ go, integralnego ujmowania problematyki zmian modernizacyjnych, którego założe­ nia przedstawił w zakończeniu rozdziału l , sam zaś stara się je stosować w miarę możliwości wynikających z bardzo złożonej, indyjskiej rzeczywistości. Edward S. J . K O Z L O V , Fulbe Futa Džalona. Očerki étničeskoj, istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, s. 214. političeskoj Pietraszek i sociálno] Omawiana praca jest pierwszą obszerniejszą publikacją dotyczącą ludu Fulbe, jaka ukazała się w Polsce na rynku wydawnictw zagranicznych. Fulbe Futa Dżałona to opracowanie w pełni naukowe, o skrupulatnie i rzeczowo udokumentowanych tezach, poparte licznymi źródłami i wielojęzyczną literaturą przedmiotu. Celem pra­ cy jest charakterystyka zasadniczych etapów procesu historycznych przeobrażeń, j a ­ kie dokonały się w zachodnioafrykańskiej krainie Futa Dżalon, zdominowanej cał­ kowicie od trzech stuleci przez lud Fulbe. Dzieje tego ludu są g ł ó w n y m przedmio­ tem opisu, chociaż autor uwzględnia i inne ludy (plemiona) terytorium zajmowa­ nego przez Fulbe. Autor w y b r a ł do badań region Futa Dżalon przynajmniej z dwóch zasadni­ czych powodów. Po pierwsze — w Futa Dżalonie istniało w wiekach X V I I I i X I X jedno z najsilniejszych p a ń s t w Afryki Zachodniej, po drugie — lud Fulbe nadal zamieszkuje ten region rozwijając jego tradycje w ramach nowoczesnego p a ń s t w a i stanowi najliczniejszą grupę etniczną Gwinei (40% ogółu mieszkańców kraju) oraz jedno z największych skupisk ludów Sudanu Zachodniego, posługujących się języ­ kiem fulani. Zatem, jak można sądzić, region ten w y d a ł s i ę K o z ł o w o w i niezwykle znaczący dla rozwoju Afryki Zachodniej. Jednocześnie autor dostrzegł tu możliwość zbadania przeobrażania się ludu pasterskiego o organizacji plemiennej w społeczeń­ stwo osiadłe feudalne, a następnie wkraczające (po przekształceniach związanych z kapitalizmem epoki kolonialnej) w okres współczesnego kształtowania s i ę narodu gwinejskiego. Wydaje się, iż analogiczne procesy (dotyczące ludu Fulbe) Kozłów mógłby prześledzić jeszcze tylko w regionie Adamawa (Nigeria). Ramy chronologiczne pracy są wystarczająco szerokie i obejmują okres od X V w. do 1958 г., t j . roku uzyskania niepodległości przez G w i n e ę . Najwięcej uwagi poświęca K o z ł ó w rozwojowi p a ń s t w a Fulbe ( X V I I I - X I X w.) oraz przemianom społe­ czeństwa tego p a ń s t w a w epoce kolonialnej (1897-1958). Zawartość pracy stanowią: krótki w s t ę p ogólnie charakteryzujący lud Fulbe i jego środowisko geograficzne, osiem zasadniczych rozdziałów, zakończenie, w k t ó ­ rym przedstawione są g ł ó w n e wnioski, oraz obszerna bibliografia. We w s t ę p i e znajdujemy szereg podstawowych informacji o współczesności Fulbe. Lud ten ze w z g l ę d u na swoje niezwykłe rozprzestrzenienie wchodzi, w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu, w skład etniczny aż 15 krajów Afryki Zachodniej. Od dłuż­ szego czasu przeważająca część Fulbejów prowadzi osiadły bądź też półosiadły tryb życia. Tradycyjne pasterstwo zanika dziś, chyba przede wszystkim wskutek p o w a ż - �241 RECENZJE nego zmniejszania się terenów nadających się na sezonowe pastwiska. Dzisiejszych Fulbejów, nazywanych przez sąsiadujące z nimi plemiona Fula, Ifulan, Fulani czy Silmissi, łączy przede wszystkim język i głębokie poczucie odrębności etnicznej. Ich kultura uległa natomiast znacznemu zróżnicowaniu, a to na skutek zapożycza­ nia wielu e l e m e n t ó w kultur ludów i plemion, z którymi utrzymują oni do dziś ści­ słe kontakty (np. Hausa czy Mande). Obce elementy przyswajane były szybko, sta­ jąc się integralną częścią regionalnych odmian kultury Fulbe. Często b y w a ł o i od­ wrotnie — Fulbe asymilowali kulturowo plemiona mające zupełnie inne pochodze­ nie i tradycje, np. Haalpularen w Senegalu. Jedną z najbardziej charakterystycz­ nych cech Fulbe jest ich w y g l ą d fizyczny. Karnacją skóry, postawą i szlachetnymi rysami twarzy odbijają oni znacznie od wielu ludów murzyńskich, są łatwo rozpo­ znawalni w ogromnej mozaice rasowo-antropologicznej Afryki Zachodniej. Jednym z w i ę k s z y c h skupisk Fulbejów jest kraina Futa Dżalon. Region to 0 sporym znaczeniu dla tej części kontynentu afrykańskiego. Jest to węzeł hydro­ graficzny (swój początek biorą tu Niger, Senegal, Gambia i kilka mniejszych rzek) oraz od dawna rozwinięty rejon rolniczo-hodowlany. W rozwoju gospodarczym wyżynno-górzystego Futa Dżalonu mieli s w ó j udział głównie, co podkreśla Kozłów, autochtoniczni Dialonke i przybyli tam kilka w i e k ó w temu Fulbeje. Przejdźmy jednak do zasadniczej części pracy. W pierwszym rozdziale dokonuje K o z ł ó w przeglądu ważniejszych źródeł historycznych i prac badawczych z zakresu etnografii i historii dotyczących samego ludu Fulbe bądź regionu Futa Dżalon. Zda­ niem Kozłowa bliższe kontakty Europejczyków z tą częścią Sudanu Zachodniego nastąpiły w pierwszych dziesiątkach X V I I I w., kiedy to ekspedycje angielskie za­ częły penetrować tereny położone nieco dalej od poznanych już dobrze wybrzeży Zatoki Gwinejskiej. Z niezrozumiałych p o w o d ó w autor pominął dużo wcześniejszą w y p r a w ę Portugalczyka Diego Gomesa, która już w 1457 r. dotarła dosyć daleko w górę rzeki Gambia. Kronika będąca relacją z tej i następnych wypraw Gomesa dostarcza pierwszych podstawowych informacji o Futa Dżalonie i jego mieszkań­ cach . Obszerniejsze relacje pojawiają się następnie u schyłku X V I I I w., największa zaś część tego typu źródeł oraz opracowań dotyczących ludu Fulbe pochodzi z prze­ ł o m u X I X i X X w. Współcześnie historią i kulturą Fulbe interesują się badacze wielu krajów świata, w tym również Afrykańczycy (np. H . B a Amadou). Licznej grupie badaczy przewodzą od kilkudziesięciu lat Francuzi (M. Dupire, C h . Monteil 1 V . Monteil, L . Tauxier, G . Vieillard). Warto może dodać, że w polskiej literaturze afrykanistycznej liczba prac dotyczących Fulbe jest bardzo mała; na bliższą u w a g ę zasługują tylko artykuły Z . Komorowskiego * i T . C h w o j k i . Drugi rozdział poświęca K o z ł ó w etnogenezie Fulbe. Czyni to w formie zwarte­ go podsumowania rozważań i dociekań teoretycznych mających wyjaśnić zagadkę pochodzenia tego ludu. Kozłów, który zajmuje się zawodowo bliżej i tym proble­ mem* po dokonaniu krytycznej analizy ważniejszych teorii (przedstawianych g ł ó w ­ nie przez antropologów, etnografów, historyków i językoznawców) dochodzi do wniosku, że nie ma hipotezy, która by w sposób bezsporny rozstrzygała t ę zagadkę. Wydaje się, że sam K o z ł ó w skłania się ku twierdzeniu większości badaczy o afry­ kańskim pochodzeniu Fulbe. Z a podstawę tego twierdzenia przyjmuje się, iż w y 1 8 1 M . B. G o r n u n g, J . G . L i p i e c , I . N. O l e j n i k ó w , Historia poznania Afryki, Warszawa 1977, s. 73-74. * Z . K o m o r o w s k i , Fulanie i Haalpularen w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1969; t e g o ż , Tradycje i tospótczesność Afryki Zachodniej, Warszawa 1973, s. 55-73. * T. C h w o j k a , Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe, [w:] Materiały zachodniopomorskie, t. 14, Szczecin 1970. * S. J . K o z l o v , Zagadka proischoždenija národa fulbe, „Sovetskaja Etnogra­ f í a " , nr 2: 1967. 16 — Etnografia Polska X X V / J �242 RECENZJE gląd fizyczny, język i tradycje gospodarczo-kulturowe Fulbe kształtowały się przez kilka tysiącleci na terytorium Sahary i Sudanu w warunkach bliskich kontaktów z ludami zróżnicowanymi pod w z g l ę d e m rasowym i kulturowym. Bliższe ustalenie etapów (faz) rozwoju i przemieszczania się Fulbe, szczególnie przed X w. n.e., jest przy aktualnym stanie wiedzy bardzo trudne i wymaga dalszych wnikliwych stu­ diów interdyscyplinarnych. Kolejny rozdział zawiera charakterystykę sytuacji etnicznej i społecznej w F u ­ ta Dżalonie w wiekach X V - X V I I . Jest to k o ń c o w y okres migracji Fulbe z pobli­ skich terenów (Futa Toro, Masina i in.) i stabilizowania się pozycji przybyszów. W związku z osiedlaniem się różnych plemion posługujących się językiem fulani i prowadzących coraz bardziej zmieniający się tryb życia (przy tradycyjnym paster­ stwie pozostaje do dziś niewielka grupa, tzw. Bororo), które wchodzą w bliskie kontakty z plemionami autochtonów (głównie rolniczymi Dialonke), powstaje cieka­ wa mozaika etniczna i zarysowują s i ę specyficzne podziały społeczne. W niedługim czasie podziały te zaczynają wykraczać poza system organizacji rodowo-plemiennej. Wieki od X V do X V I I to dla Kozłowa okres kształtowania się podłoża histo­ rycznego większych zmian, którym ulegał lud Fulbe od I p o ł o w y X V I I I w. Autor zupełnie dobrze zarysował początkowy etap różnicowania się Fulbejów na poszcze­ gólne plemiona (takie jak Bari, Urubo, Díalo, Bororo i in.) i przechodzenia integru­ jącego się społeczeństwa Futa Dżalonu od formacji plemiennej do wczesnofeudąlnej. Temu ostatniemu zagadnieniu K o z ł ó w poświęca następny rozdział, będący syn­ tezą politycznych dziejów Fulbe w okresie od początku X V I I I do schyłku X I X w. Analiza sytuacji politycznej Futa Dżalonu nieodparcie wskazuje na znaczną siłę i potęgę państwa Fulbe w Afryce Zachodniej i istotną rolę, jaką to państwo od­ g r y w a ł o przez ponad 150 lat, obok takich państw, jak Bagirmi, Aszanti, Wadaj, Benin, Dahomej czy silnie scentralizowane Wasulu (II poł. X I X w . ) , bezpośrednio sąsiadujące z Futa Dżalonem. Procesem, który najbardziej zaważył na dalszym rozwoju państwa Fulbe, było jednak przyjęcie wiary muzułmańskiej. Islamizacja objęła przeważającą część społeczeństwa Futa Dżalonu, a odbyła się drogą świętej wojny, zwanej „dżihad". System w ł a d z y polityczno-religijnej, już wtedy od dłuż­ szego czasu silnie zrośnięty z islamem, doskonale odpowiadał przekształcającej się w tym okresie strukturze patriarchalno-feudalnej społeczeństwa Fulbe i po zaadap­ towaniu umocnił jego klasowy charakter. Zagadnienie to K o z ł ó w rozwija szczegóło­ wo w d w ó c h kolejnych rozdziałach. 5 Według autora społeczeństwo tworzące państwo Fulbe w Futa Dżalonie skła­ dało się w okresie X V I I I - X I X w. z trzech klas: ludności wolnej, kast rzemieślni­ czych i niewolników. Wśród ludności wolnej wyróżnia się od p o ł o w y X V I I I w. gru­ pa rządząca o układzie hierarchicznym analogicznym do elit w ł a d c ó w w p a ń s t w a c h arabskich. Podobieństwo to, wynikające głównie z faktu powszechnej islamizacji regionu Futa Dżalon, wyraża się w tytulaturze w ł a d c ó w wszystkich szczebli oraz w charakterze i zakresie ich przywilejów, praw i obowiązków polityczno-religijnych. Dla przykładu można podać, że głowie państwa Fulbe przysługiwał tytuł „almani" (imam) i że miała ona w ł a d z ę bardzo szeroką — decydowała nie tylko w sprawach politycznych i religijnych, ale także militarnych, dyplomatycznych i handlowych, była też jednocześnie n a j w y ż s z y m sędzią i posiadała autorytet w roz­ strzyganiu sporów i waśni między arystokracją plemienną. Największą część ludności wolnej stanowili osiadli i półosiadli oraz pasterscy Fulbeje; a także rolniczy Dialonke. Znaczna część tej kategorii tworzyła rodzaj 5 Na temat tego państwa ukazała się ciekawa praca M. T y m o w s k i e g o , Samori — bohater Czarnej Afryki, Warszawa 1976. W tej popularnonaukowej pra­ cy stosunkowo m a ł o jest informacji interesujących etnografa, autor skupia bowiem u w a g ę na historii walki państwa Wasulu z francuskimi wojskami kolonialnymi. �243 RECENZJE klienteli pozostającej w różnym stopniu zależności od arystokracji feudalnej. Naj­ niższą pozycję wśród ludności wolnej zajmowały grupy, które nie przyjęły islamu. Odrębną pozycję posiadały kasty rzemieślników. Ludzie ci, niejednokrotnie o róż­ nym pochodzeniu etnicznym, ze względu na wykonywane zajęcia (garbarstwo, farbiarstwo, garncarstwo, tkactwo i kowalstwo) spełniali istotną rolę w rozwoju go­ spodarczym Futa Dżalonu, jednocześnie nie będąc uzależnionymi od feudałów i nie pełniąc żadnych ról politycznych. Wśród wielu kast najciekawszą w y d a ł a się Koz­ ł o w o w i grupa Laobe, której p o d s t a w ę bytu stanowiła obróbka drewna. Laobe speł­ niają s w ó j zawód wędrując nieprzerwanie od wioski do wioski bądź miasta w ma­ łych, kilkurodzinnych grupkach. Autora zaciekawiły hipotezy dotyczące pochodze­ nia tej kasty, na przykład S. A. Diop wywodzi rodowód Laobe od ludu Sao, ludu niemal mitycznego, o k t ó r y m nadal wiemy niewiele . 6 Dużo uwagi poświęca też K o z ł ó w niewolniczemu odłamowi społeczeństwa Futa Dżalonu. Dobrze zostało ukazane w e w n ę t r z n e zróżnicowanie (społeczno-prawne) lud­ ności poddanej dzielącej się na n i e w o l n i k ó w domowych, z czasem stających się peł­ noprawnymi członkami rodzin, którym usługiwali, oraz n i e w o l n i k ó w będących w gestii arystokracji feudalnej. Autor wskazuje na specyfikę niewolnictwa w p a ń ­ stwie Fulbe, które polegało nie na utrzymywaniu coraz w i ę k s z e j liczby ludności pozbawionej elementarnych praw, lecz na wprowadzaniu potomków n i e w o l n i k ó w do normalnego społeczeństwa, nierzadko już w drugim pokoleniu. Ostatnie rozdziały poświęcone są szczegółowej analizie stosunków feudalnopoddańczych oraz zmianom zachodzącym w państwie Fulbe w okresie kolonializmu francuskiego. Ten drugi rozdział jest może stosunkowo najmniej przejrzysty, zawie­ ra jednak wiele trafnych spostrzeżeń i w n i o s k ó w dotyczących w p ł y w u stosunków kapitalistycznych na znaczne obniżenie się roli ekonomiki chłopskiej w Futa D ż a lonie i zachwianie się charakterystycznych cech dawnego stylu życia, jaki ukształ­ tował się w okresie istnienia państwa Fulbe. Szkoda, że autor potraktował zagad­ nienie współczesnego rozwoju Fulbe bardzo krótko, sugerując zaledwie kierunki niektórych przekształceń. Pewnym mankamentem pracy jest dość uboga i niezbyt reprezentatywna ilustracja ikonograficzna. Ocena ogólna pracy jest bardzo pozytywna. Śmiało można to opracowanie po­ lecić historykom i socjologom oraz etnografom zajmującym się przeszłością Afryki. Fulbe Futa Dżałona zaliczyć trzeba do nielicznych studiów, które w istotny sposób wzbogacają i, co chyba ważniejsze, pozwalają w e r y f i k o w a ć naszą wiedzę i poglądy (często błędne i stereotypowe) na temat etnicznej i politycznej historii A f r y k i . 7 Andrzej Stawarz • P o r . chociażby: V. B . M i r i m a n o v, Kultura Sao, [w:] Isskustvo narodov Afriki, Moskva 1975. Jest to jedno z g ł ó w n y c h zagadnień, jakimi zajmuje się od wielu lat Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R . Niedawno ukazała się zbiorowa praca przygotowana przez p r a c o w n i k ó w tego Instytutu (z D. A. Olderogge na czele) pt. Etničeskaja istorija Afriki, Moskwa 1977. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6f61157fa9c6d5441b7c4e4f89069fa.pdf 757e0ab4d8c59a9b5370cea7ade73581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1035 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:951 Title A name given to the resource Gerhard Konrad Kloska. 1943-1979 / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.25-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna; Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 GERHARD KONRAD KLOSKA. 1943-1979 | Nagła, tragiczna śmierć Gerharda. Zginął w wypadku samochodo­ w y m 4 grudnia 1979 r. Bliski Kolega, Przyjaciel — m ą d r y , niezwykle skromny i pełen prostoty. Jako naukowiec odznaczał się nie tylko w y b i t ­ nymi uzdolnieniami i dociekliwością, ale i szczególnie urzekającą rzetel­ nością intelektualną. Klimat Jego osobowości — niezwykłej i zarazem bardzo naturalnej — pozostał z nami, w nas. I dlatego nie sposób pisać o N i m w czasie przeszłym. Gerhard urodził się 3 sierpnia 1943 r. w Niwkach Książęcych w Po­ znańskiem. Szkołę średnią ukończył w Ostrowie Wlkp., po czym w la­ tach 1961-1966 studiował etnografię na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu im. Bieruta we Wrocławiu. Pracę magisterską na te­ mat: „Forma i znaczenie pieczywa obrzędowego w kulturze ludowej Sło­ wian (korowaj)", z oceną bardzo dobrą, pisał pod kierunkiem prof. dr. L . Godlewskiego. Nie zerwał też swego kontaktu z etnografią, kiedy po �20 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA, LECH MRÓZ studiach, dążąc do głębszego zrozumienia człowieka i kultury, zapisał się na studium doktoranckie z filozofii przy Instytucie Filozofii na Uniwer­ sytecie Warszawskim. Obrał sobie dziedzinę filozofii szczególnie ważną dla etnografii, czy szerzej — antropologii kulturowej, otwierającą nowe perspektywy poznawcze. Połączenie tych dwu niezmiernie wzbogacają­ cych się nawzajem dziedzin wiedzy w osobie takiej, jak Gerhard Kloska, niezmiernie rzadkie, a w Polsce bodaj jedyne, to wielka nadzieja nauko­ wa i to nie tylko w etnografii, ale i filozofii. Odejście Gerharda jest stra­ tą niepowetowaną. W 1973 r. obronił rozprawę doktorską pt. „Problem wartościowania w naukach społecznych", której promotorem był prof, dr M . Fritzhand. W t y m samym roku został etatowym pracownikiem naukowym Instytu­ t u Filozofii i Socjologii P A N , a w latach 1975/76 i 1976/77 wspólnie z dr K r y s t y n ą Starczewską prowadził seminarium naukowe poświęcone aksjo­ logii empirycznej, w którym brało udział parę osób ze środowiska etno­ graficznego. Z etnografią związany był również poprzez stałą współpracę z K a ­ tedrą Etnografii UW (od 1971 r.) prowadząc coroczne seminarium meto­ dologiczne dla studentów (w roku akad. 1971/72 wspólnie z prof. A. K u trzebą-Pojnarową), a w r. 1977/78 również wykład z ćwiczeniami pt. „Wy­ brane zagadnienia z filozofii" dla I V roku studiów. Brał stały udział w seminariach naukowych Katedry, a zabierając głos w dyskusjach dzie­ lił się ze słuchaczami swą dużą wiedzą, w n i k l i w y m i przemyśleniami i wyczuloną świadomością metodologiczną. W ostatnich latach uczestni­ czył również w pracach związanych z realizacją problemu węzłowego „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja", podej­ mując temat System wartości a badanie kultury narodowej. Opublikował szereg artykułów w „Etnografii Polskiej" (9 + 1 w dru­ ku), w „Ludzie" (4), „Etyce" (3) i „Studiach Socjologicznych" (2). Naj­ ważniejszą i zarazem największą pozycję w dorobku pisarskim dr. Ger­ harda Kioski stanowi jego praca habilitacyjna pt. Pojęcia, teorie г bada­ nia wartości w naukach społecznych, oddana do druku w PWN, która ma się ukazać w 1981 r. Autor uważał ją za podsumowanie pewnego etapu jedynie swych przemyśleń. Dalszą pracę przerwała tak bardzo przedwczesna śmierć. S P I S P U B L I K A C J I DR. G E R H A R D A K L O S K I I O P R A C O W A Ń P R Z Y G O T O W A N Y C H DO D R U K U 1. Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu Hermanna Bausingera, „Lud", t. 53: 1969, ss. 302-322. 2. Egzegeza „Totemizmu" Claude Lévi-Straussa, „Lud", t. 54: 1970, ss. 9-36. 3. Analiza sposobów użycia wyrazów „etyka", „moralność", „obyczaj", „zwyczaj" w polskim języku potocznym, „Etyka", t. 9: 1971, ss. 145-169. 4. Problem wartościowania w etnografii, „Lud", t. 55: 1971, ss. 225-239. �G E ГШ A M D K O N R A D 27 KLOSKA 5. Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarka, „Etnografia Polska", t. X V I : 1971, z. 1, ss. 79-114. 6. Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych?, „Etnografia Polska", t. X V I : 1971, z. 2, ss. 131-244. 7. Uwagi do artykułu Leszka Nowaka „Oceny w naukach społecznych w koncepcji twórców marksizmu", „Studia Socjologiczne", nr 1 (48): 1973, ss. 300-307. 8. Pojęcie wartości w teorii i badaniach empirycznych socjologii, „Studia Socjo­ logiczne", nr 4 (59): 1975, ss. 229-244. 9. Ewolucja oddzielenia opisu od powinności, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1, ss. 11-46. 10. Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 2, ss. 109-137. 11. Wpływ wartości na proces badawczy w naukach społecznych, „Etnografia Pol­ ska", t. X X : 1976, z. 2, ss. 11-34. 12. Wartości w poznaniu historycznym, [w:] Zagadnienia historiozoficzne, praca zbiór, pod red. J . Litwina, Wroclaw 1977, ss. 21-44. 13. Wartości jako własności przedmiotów, „Etyka", t. 16: 1978, s. 117-130. 14. Aksjologia behawiorystyczna Charlesa Morrisa, cz. I , „Etnografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 1, ss. 15-55. 15. Świadomość historyczna i jej badanie, „Lud", t. 63: 1979, ss. 113-127. 16. Rola introspekcji w poznaniu historycznym, [w:] Perspektywy historiozoficzne, praca zbiór, pod red. J . Litwina, Warszawa 1979. 17. Motywy, postawy i wartości a zadania nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 1, ss. 9-38. 18. Aksjologia behawiorystyczna Charlesa Morrisa, cz. I I , „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 1, ss. 39-53. 19. Sytuacja pojęcia wartości w naukach społecznych, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 2, ss. 31-59. 20. Falsyfikacjonizm K. R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Polska", t. X X I V : 1980, z. 2, w druku. 21. Błąd naturalistyczny, w maszynopisie. 22. Zdania ogólne w historii, w maszynopisie. 23. Pojęcia, teorie i badania wartości w naukach społecznych, w druku. 24. Traktat o wolności sumienia Jana Crella. Z dziejów tolerancji w Polsce, w maszynopisie. Krystyna Małkowska, Lech Mróz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81083a5306b4ebacfc75acca6bd067ee.pdf c349987a2e8c379df99ad501be5b8761 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1038 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:954 Title A name given to the resource Obrzęd budowy domu w Indiach starożytnych w świetle nakazów religijnych (ksiąg rytuału domowego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Suliga, Jan W. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 JAN WITOLD SULIGA OBRZĘD BUDOWY w DOMU ŚWIETLE (KSIĄG W INDIACH NAKAZÓW RYTUAŁU STAROŻYTNYCH RELIGIJNYCH DOMOWEGO) W większości kultur tradycyjnych fakt osiedlania się poprzedzany był szeregiem rytuałów. Rytuały te towarzyszyły następnie czynnościom budowlanym, po których zakończeniu następowała zwykle uroczystość pierwszego wkroczenia do nowego domu. Czynności związane z budową nowego domu podzielić można na trzy grupy: 1) techniczne czynności konstrukcyjne; 2) czynności konstruk­ cyjne oraz towarzyszące i m rytuały; 3) czynności rytualne nie związa­ ne bezpośrednio z budową, a stanowiące niejako jej wynik. Pierwsza grupa czynności kształtowała przestrzeń ekonomicznie. Pracom t y m nie towarzyszyły rytuały. Druga grupa czynności zabudo­ wywała przestrzeń zarówno ekonomicznie, jak i symbolicznie. Rytuał to­ warzyszył pracom konstrukcyjnym lub następował po ich zakończeniu. Ostatnia grupa czynności kształtowała przestrzeń symbolicznie, a wszel­ kie związane z nią działania miały charakter sakralny. Przedmiot niniejszego a r t y k u ł u stanowi obrzęd budowy domu (rozu­ miany jako dwie ostatnie grupy czynności), którego rekonstrukcja zosta­ ła oparta na przekazach źródłowych — księgach r y t u a ł u domowego. Ce­ lem artykułu jest wyjaśnienie ogólnych funkcji obrzędu, a poprzez zna­ czenia symboliczne poszczególnych jego elementów — wyjaśnienie funk­ cji i symboliki przestrzeni sakralnej, w której dom jest budowany. 1. ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE Jak już wspomniałem, analiza obrzędu budowy domu oparta będzie na księgach rytuału domowego (gfhya sutra), przeznaczonych dla gryhasthy (gfhastha) — czyli gospodarza, wykonującego większość czynnoś­ ci rytualnych podczas aktu kreacyjnego. Księgi te powstały w przedzia­ le między V a I V wiekiem p.n.e., a V I wiekiem n.e. Księgi rytuału domowego należy traktować jako sformalizowany na- �122 J A N W. S U L I G A kaz religijny, podręcznik dla wykonującego rytuały, strukturalny opis obrzędu, który wyczerpuje wszelkie (dozwolone lub poprawne w myśl autorów tekstu) możliwości. Każdy akt religijny opisany został w k i l k u wersjach, z których każda przeznaczona jest dla innej warstwy społecz­ nej (varna), sekty itp. Można więc traktować księgi rytuału domowego z jednej strony jako wzorzec modelujący rytuał; z drugiej zaś jako wzo­ rzec modelowy działający w sferze etyki okresu, w którym one po­ wstały. Ogólnie rzecz biorąc, funkcje gryhja sutr zbliżone są do niektórych funkcji mitów. M i t i poeta, a więc ten, który sformalizował to, co do­ tychczas egzystowało w pamięci grupy, są nosicielami tradycji — będąc jednocześnie depozytem i depozytariuszem. Kodyfikacja tradycji wymaga od poety użycia formuł, które zapew­ niają oszczędność w organizacji treści. Tekst jest jednak zrozumiały dla członków grupy, gdyż każda lapidarna formuła pełni rolę bodźca wydo­ bywającego treści zawarte w pamięci słuchaczy lub uczestników obrzędu. Podobnie jak księgi rytuału domowego, mit uwzględnia wszelkie (dozwolone) możliwości. O ile jednak mit może stać się poetyckim zapi­ sem (przy czym zapis ten rządzi się specyficznymi prawami fabularny­ mi), sutry są suchym, sformalizowanym opisem obrzędu, odwołującego się do zdarzeń mitycznych w sposób pośredni, tzn. poprzez teksty reli­ gijne i symbolikę czynności. W tej sytuacji można więc traktować mit i sutry jako nakazy reli­ gijne, różne pod względem formalnym, zbliżone, jeśli chodzi o treści, których są nosicielami. Wzajemny związek mitu i ksiąg rytuału domo­ wego jest wyraźnie widoczny przy rozpatrywaniu mitologii i obrzędo­ wości indyjskiej, gdzie hymny Rygwedy (Rgveda), Samawedy (Samaveda), Jadżurwedy (Yájurveda) i Atharwawedy (Atharvaveda) są wiedzą S ł o w a (śruti) — gryhja sutry zaś są wiedzą c z y n n o ś c i r y t u a l ­ n y c h , opracowanych na podstawie śruti. Z tych założeń wynikają następujące wnioski: Obrzęd jest konstruk­ cją samosterowną — to znaczy taką, w której wszystkie elementy współ­ działają ze sobą zarówno funkcjonalnie, jak i symbolicznie. Tworząc mit i będąc jego wynikiem, obrzęd staje się s t r u k t u r ą zamkniętą. Definicja taka jest zasadna jedynie w takim wypadku, gdy dany obrzęd nie może się przekształcić. Stać się tak może wówczas, gdy mamy do czynienia z uprzednią kodyfikacją obrzędu, strukturalnym opisem, który ma for­ mę nakazu religijnego. Obrzęd jest wówczas odwzorowaniem opisu i przez pewien, historycznie określony ciąg czasu zachowuje stabilność, nie dopuszczając nowych treści. Z powyższych przesłanek wynika następujące założenie: Interesują­ cy nas obrzęd składa się z takich elementów, których znaczenia symbo­ liczne, a przede wszystkim funkcje, winny być wyjaśniane w ramach �123 OBHZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH struktury. Istnieje również taka grupa czynności, które nazywam e l e ­ m e n t a m i n i e j a s n y m i . Oznacza to, że w strukturze opisu i ko­ mentarzach zapisanych w sutrach brak wystarczającej liczby danych, które mogłyby wyjaśnić badaczowi znaczenie opisywanych rytuałów. Do wyjaśniania tych elementów potrzebna jest znajomość kontekstu k u l t u ­ rowego, a co za t y m idzie, odrębna metoda badań. 2. M E T O D Y B A D A N Dla wyjaśnienia funkcji i znaczeń symbolicznych obrzędu budowy domu stosować będę metodę funkcjonalno-strukturalną, rozumiejąc przez s t r u k t u r ę „takie współistnienie zjawisk, w którym każdy człon zdoby­ wa swoją całościowość tylko przez inne i wraz z innymi" . Tak więc przez strukturę obrzędu będę rozumiał szereg rytuałów i ofiar, które są powiązane wspólnym sensem i celem. Celowi temu są podporządkowane cele cząstkowe poszczególnych elementów. Jednocześnie może istnieć w obrzędzie taki zespół czynności rytualnych i ofiarnych, który ze względu na swoją złożoność, jak również poprzez wyodrębnienie go z ca­ łości działań przez uczestników obrzędu, nabiera szczególnego znaczenia. Należy go wówczas traktować jako pewien, autonomiczny w stesunku do całości element. Dlatego też będę używał słowa obrzęd w dwóch zna­ czeniach —• węższym i szerszym. W znaczeniu szerszym rozumiem obrzęd jako całość czynności sakral­ nych poświęconych danemu celowi. W znaczeniu węższym — wspom­ niany wyżej, autonomiczny do całości, zespół czynności rytualnych i ofiarnych. Dla wyjaśnienia elementów niejasnych obrzędu stosować będę meto­ d ę porównawczą, wychodząc poza ramy czasowe narzucone przez dato­ wanie gryhja sutr. Postępowanie takie jest zasadne wówczas, gdy przyj­ mie się, że zarówno funkcje, jak i znaczenia obrzędów o podobnym lub zbliżonym przeznaczeniu są identyczne, niezależne od okresu, w którym obrzędy są wykonywane. Podobieństwo to wynika przede wszystkim z ciągłości kultury Indii. Mimo nakładania się licznych tradycji kultura wsi indyjskiej zachowała do dziś pewną stabilność. Rytuał wedyjski, chociaż w zmienionej formie, jest żywy dotąd wśród niektórych wyż­ szych kast , a proces sanskrytyzacji powoduje jego trwałość. 1 2 1 3 P. B o g a t y r i e w , Semiotyka'kultury ludowej, Warszawa 1975, s. 15. Por. K . S. M a t h u r , Caste and Ritual on an Malawa Village, Bombay 1964, s. 184. Zmiana statusu kasty (warny) w drabinie hierarchii społecznej może się od­ b y w a ć poprzez szczegółowe i dokładne przestrzeganie przepisów rytualnych (głów­ nie dotyczących pożywienia) charakterystycznych dla kasty wyższej. Oznacza to zwykle, że dana kasta przejęła rytuał genetycznie nawiązujący do przepisów obrzę­ dowych z okresu starożytności, a nawet czasów wedyjskich. Proces taki nazywamy 2 s �124 J A N W. S U L I G A Dlatego też przy wyjaśnianiu elementów niejasnych ograniczę się je­ dynie do obszaru Indii, a głównie Indii północnych i środkowych, gdzie powstała większość wykorzystanych w artykule źródeł. 3. ŹRÓDŁA W Y K O R Z Y S T A N E W A R T Y K U L E Literatura religijna Indii dzieli się na dwie grupy — literaturę w e dyjską (ok. X V - X V I w. p.n.e.) oraz sanskryeką (VI w. p.n.e.-XV w . n.e.). Obok tego podziału istnieje jeszcze inny, dostosowany do charakteru po­ szczególnych rodzajów wymienionej literatury, Wedy, aranjaki, brahmany i upaniszady należą do pism objawionych (śruti). Pisma późniejsze (z okresu sanskryckiego) należą do działu smryti (smrti) i obejmują to, co zostało opracowane przez wieszczów na podstawie pism objawionych. Literatura tego okresu to ithasy, purany, śastry i sutry. Sutry, jako komentarz do pism śruti, zajmowały się kilkoma działa­ mi nauki — fonetyką, gramatyką, etymologią, metryką, astronomią i r y ­ tuałem. O jego prawidłach mówiły kalpa-sutry. W skład kalpa-sutr wchodzą między innymi gryhja sutry, czyli księgi r y t u a ł u domowego. Gryhja sutry powstały między V w. p.n.e. a I I w. n.e. Jedynie Waikhanasa Smarta Sutra jest znacznie późniejsza. Obrzędem budowy domu zajmują się następujące gryhja sutry: Gobhila Gryhja Sutra (Gobhila Gfhya Sutra) i Khadira Gryhja Sutra (Kha~ dirá Gfhya Sütra) komentujące Samawedę, Apastamba Gryhja Sutra (Apastamba Grhya Sutra) i Hirańjakeśin Gryhja Sutra (Hiranyakeśin Gfhya Sutra) należące do redakcji Taittiriji Czarnej J a d ż u r w e d y (Tctittiriya Sarhhita), Paraskara Gryhja Sutra (Páraskara Gfhya Sütra) należą­ ca do Białej J a d ż u r w e d y oraz Sankhjajana Gryhja Sutra (Sánkhyayána Grhya Sütra) i Aśwalajana Gryhja Sutra (Asvalayana Grhya Sütra) przy­ pisane Rygwedzie. Sutry te powstały w południowo-wschodnich Indiach, na terenie Gudżeratu i w centralnych Indiach . Tak więc w okresie ich redakcji zasadniczo całe Indie były już znane. Tekst sutr podzielony jest na szereg akapitów, z których każdy zaj­ muje się innym elementem obrzędu. Teksty recytowanych podczas obrzę­ du formuł zaczerpnięte są zazwyczaj z Wed lub pism związanych z redak­ cją danej sutry. 4 sanskrytyzacją. Por. J . S z a t k o w s k a , Zmiany społeczeństwa kastowego w In­ diach współczesnych, Warszawa 1977. * Aśwalajana G. S. powstała w południowo-wschodnich Indiach, na terenie między rzeką Kryszną a Godawari; Síankhjajana G. S. — w Zachodnich Indiach (Gudżerat); Apastamba G. S. — na terenie obecnego stanu Andhra Pradesz; Hi­ rańjakeśin G. S. — w dolinie Gangesu; Paraskara G. S. — w Bengálu; a Khadira G. S. i Gobhila G. S. zredagowane zostały w Indiach centralnych. Por. L . R e n o u, Vedic India, Delhi 1971. �125 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH Specyficznym źródłem jest Waikhanasa Smarta Sutra (Vaikhánasa Smárta Sütra). Powstała ona w V I w. n.e. na Wybrzeżu Koromandelskim. Początkowo był to rodzaj podręcznika dla ascetów i pustelników. Później rozszerzona została o przepisy dla gospodarza. Sutra ta omawia jeden z elementów obrzędu budowy domu — obrzęd wastuśamany (vdstuśamana) — czyli pierwszego wejścia do domu po jego wybudowaniu. Zawiera jednak zastrzeżenie, że rytuały te należy wykonywać w ten sposób wówczas, gdy w rodzinie gospodarza ktoś u m a r ł lub się narodził. Zalecenia dotyczące obrzędu budowy domu znajdujemy również w Sa~ mawidhanie Brahmanie (Sámavidhana Brahmand). Należy ona do tzw. upabrahman (tekstów brahmanicznych zredagowanych mniej więcej w t y m samym czasie co sutry). 4. DOM I J E G O K O N S T R U K C J A Analiza hymnów Atharwawedy, jak również wzmianek w księgach r y t u a ł u domowego wykazuje, że teksty te mówią o dwóch zasadniczych typach domostw. Nie oznacza to rzecz prosta, że nieznane wówczas były innego rodzaju konstrukcje mieszkalne. Na podstawie danych archeolo­ gicznych, jak również płaskorzeźb z okresu starożytności można wnio­ skować, że bogactwo architektury wiejskiej było znaczne. Typ konstruk­ cji budynku zależał przede wszystkim od zamożności gospodarza, położe­ nia geograficznego i warunków naturalnych. Sutry mówią o dwóch rodzajach domostw. Pierwszy budowany był na planie koła lub też owalu, z centralnym słupem po środku. Drugi — na planie kwadratu lub prostokąta, którego dach wspierał się na ślemie­ niu leżącym na dwóch lub trzech sochach. Poszczególne części domu łą­ czone były za pomocą rzemieni. Do budowy ścian używano cienkich p r ę ­ tów bambusowych, trzciny, kamieni i gliny, a także cegły surówki. Dach k r y t y był strzechą. Jego kształt zależał od konstrukcji domu. Chaty budowane na planie koła miały dachy w kształcie stożka. Domy wznoszo­ ne na planie kwadratu miały dachy czterospadowe lub dwuspadowe. Po­ pularnym typem dachu był również tzw. „dach hangarowy" . Drzwi osadzane były w ścianie szerokofrontowej. Framuga składała się z dwóch słupów wbitych pionowo w ziemię. Jako próg kładziono płas­ k i kamień. Skrzydła drzwi przymocowywano za pomocą rzemieni, podob­ nie jak w domu homeryckim. Okno kratowano wąskimi deszczułkami . Budowę chaty rozpoczynano od zwózki drewna. Wynajęci rzemieślnis 6 5 Dach „hangarowy" zwany jest inaczej „dachem bengalskim". Jest to dach konstruowany z prętów bambusowych o kształcie półkolistym, łukowatej linii szczytu i ł u k o w a t y c h krawędziach okapów. * Widać to wyraźnie na płaskorzeźbach z Sańczi. �126 J A N W. S U L I G A су segregowali materiał budowlany, numerując bale zależnie od kolej­ ności ich użycia. Następnie wytyczano teren budowy i po wstępnych r y ­ tuałach rozpoczynano budowę poprzez wkopanie słupów w ziemię i usta­ wienie szkieletu przyszłego domostwa . Dalej konstruowano ściany, dach, a na końcu wybijano dziury na drzwi i okna. Ostatnią czynnością było położenie progu . 7 8 5. S Y S T E M A T Y K A OBRZĘDU Relacje na temat przebiegu i sposobów wykonywania rytuałów różnią się między sobą. Różnice te polegają na odmienności chronologii poszcze­ gólnych składowych części obrzędu i na odmienności koncepcji wykony­ wania czynności rytualnych. Opierając się na analizie źródeł, można jed­ nak wyszczególnić następujące grupy zagadnieniowe: 1) Techniki poszukiwania odpowiedniego terenu i zalecenia związane z budową domu: a) Kryteria wyboru gruntu — wybór ze względu na wygląd terenu i jakość gleby, — wybór ze względu na kierunek spadku wody, — wybór ze względu na szatę roślinną pokrywającą dany teren, — status społeczny gospodarza jako kryterium wyboru gruntu, — zakazy dotyczące otoczenia roślinnego, — sposoby sprawdzania wartości gleby. b) Zalecenia związane z budową domu: — zalecenia związane z usytuowaniem pomieszczeń, — status społeczny gospodarza jako kryterium umieszczania drzwi w stosunku do stron świata, — inne zakazy związane z kierunkiem sytuowania drzwi. 2) Wyznaczenie czasu rozpoczęcia budowy domu. 3) Obrzęd budowy domu: a) Rytuały wstępne poprzedzające prace budowlane. b) Rytuały towarzyszące pracom konstrukcyjnym — stawianie słupów narożnych, — wykopanie dołów pod słupy narożne, — stawianie słupa środkowego , — nakładanie ślemienia na sochy i poświęcanie dachu. c) Obrzęd poświęcenia domu — wastuśamana. 9 1 Alinadżataka, I, 1-3. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 10. * Czynność tę wykonywano jedynie przy budowie owalu. 8 domu na planie koła lub �127 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 6. A N A L I Z A OBRZĘDU B U D O W Y D O M U Przyjęte na początku założenie o samosterowności i swoistości obrzę­ du nie uwzględnia jego społecznego, a co za t y m idzie, ogólnoreligijnego charakteru. Rekwizyty, czynności i formuły magiczne używane w trak­ cie trwania obrzędu są charakterystyczne dla wszystkich lub większości zachowań rytualnych badanej społeczności, z drugiej zaś strony, przez swą ideologię są swoiste dla danego obrzędu. Rozpatrywany na płaszczyźnie psychologicznej obrzęd umożliwia od­ bycie przeżycia religijnego, rozumianego często jako bezpośredni kon­ takt z bóstwem. Odbywa się to na drodze emocjonalnej interpretacji przeżywanego aktu, nawet wówczas, gdy akt ten jest formalnie prosty. Podobnie jak teatr, obrzęd tworzy przestrzeń — scenę; jest więc ta­ kim rodzajem działania, które wytwarza różne postacie rzeczywistości rozumiane jako antynomia sacrum—profanum. Będąc systemem semiotycznym, obrzęd może być również traktowany jako proces modelowania świata, opis kolejnych momentów stwarzania, .zachowujący wewnętrzną hierarchię ważności. a) F u n k c j e wiedniego technik poszukiwania i wyboru odpo­ terenu i zaleceń związanych z budową domu Budowa domu obwarowana była licznymi zakazami i nakazami, do których budowniczy musiał się stosować. Nakazy te spełniały cztery podstawowe funkcje — zabezpieczającą, ekonomiczną, magiczną i spo­ łeczną . Nakazy zabezpieczające przed naturalnymi niebezpieczeństwami ogra­ niczają się do k i l k u zaleceń. Teren wybierany przez gospodarzy winien być takiego kształtu, by powódź nie mogła zniszczyć budynku Chatę należy więc budować na terenie w kształcie „cegły" lub na wzgórzu. Dotąd wiele domów w Indiach wznoszonych jest na sztucznie usypanych wzgórzach. Ochronie przed powodzią służą również konstrukcje palowe. 10 1 2 Nakazy związane z ekonomią dotyczą głównie rolnictwa i hodowli. Sutry są zgodne, że teren winien być odpowiednio nawodniony, równy i nie otoczony przez pustynię lub bagna, o dobrej jakości gleby . Jakość gleby sprawdzano dwoma sposobami — przez wykopanie dołu i zasypa­ 1S lo Przez, funkcję zabezpieczenia rozumiem kierowanie się takimi kryteriami, których stosowanie zabezpieczało dom np. przed powodzią. Przez funkcję ekono­ miczną rozumiem zespół nakazów i zakazów, których celem było badanie w ł a ś c i ­ wości użytkowych gleby. Zakazy magiczne chronią dom przez złymi mocami. Funkcję społeczną spełniają te nakazy, które uzależniają wybór miejsca od statusu społecznego gospodarza. Gobhila G. S., I V , 7, 12; Khadira Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 1-2. 11 1 2 13 G. S., I V , 2, 12-13. ' �128 J A N W. S U L I G A nie go ziemią zeń wydobytą oraz przez pozostawienie wody w dole przez całą noc. Metoda pierwsza służyła sprawdzaniu sposobności gleby, dru­ ga — jej nawodnienia . Gatunki roślin rosnących na danym terenie określały jego użytecz­ ność pod wzglądem hodowli. Dlatego też sutry nakazują usunięcie nie­ których rodzajów traw, a waiśja (vaisya) — rolnik lub pasterz, winien wybrać taki teren, który pokryty jest „delikatną t r a w ą " . Nakazy dotyczące magii płodności związane są przede wszystkim z wodą. W pobliżu przyszłego miejsca zamieszkania winno być źródło lub sadzawka, przy czym pożądane jest, by woda spływała w kierunku pół­ nocnym, północno-zachodnim lub wschodnim. Północ jest bowiem stroną świata, która przynosi dostatek, płodność i bogactwo. Zakazy i nakazy związane z magiczną ochroną przed złymi mocami dotyczą przede wszystkim roślin i rozmieszczania drzwi i pomieszczeń przyszłego domostwa. Aby uchronić chatę przed złem, należy więc usu­ nąć niektóre gatunki roślin uchodzących za złowróżbne — głównie z po­ wodu ich magicznego zastosowania (praktyki czarnoksięskie, medycyna, budowa stosu pogrzebowego). Jednocześnie sutry zalecają wybór takiego terenu, na którym rosną trawy kusa i virana — rośliny używane w r y ­ tuałach i ofiarach, a więc dobrowróżbne. Podobny charakter mają nakazy dotyczące rozmieszczenia pomiesz­ czeń. Według Gobhili G.S. strona południowa „spełnia wszystkie życze­ nia" . Dlatego nie należy budować głównej izby z tej strony. Jeżeli po­ łudnie przynosi wszystko to, czego człowiek zapragnie, to naturalne jest, że mieszkający tam ludzie będą uprawiać hazard . Ponieważ miejsce, gdzie woda spływa „ze wszystkich stron", uważane jest za dobro­ wróżbne — tam należy umieszczać główny pokój, co uchroni mieszkań­ ców przed zgubnymi skutkami gier hazardowych. Niejasny natomiast jest zakaz budowania drzwi wejściowych i w y j ­ ściowych naprzeciw siebie. Podobny zakaz dotyczy również umieszczania okien. Według M . Mullera zakaz ten związany jest z ochroną domu przed urokiem. Gospodarz nie powinien być widziany w chwili, gdy spożywa obiad lub wykonuje codzienne rytuały . Sutry nie wyjaśniają również zakazu budowania drzwi w stronę za­ chodu. Wspominając o t y m zakazie J. Auboyer stwierdza jedynie, że „strona ta należała do zmarłych" . Według mitologii zmarli udawali się na księżyc (w stronę północy), gdzie oczekiwali na odrodzenie się. Droga 11 15 16 11 18 19 1 4 Tamże. Gobhila G. S., I V , 7, 9-11. Tamże. Aśwalajana G. S., I I , 7, 11. M. M u l l e r , H. O 1 d e n b e r g, The Sacred Book of the East, Grihya — Sutras, t. X X X , cz. I / I I , Patna 1967, s. 121. J . A u b o y e r , Zycie codzienne w dawnych Indiach, Warszawa 1969, s. 120. 16 1 6 18 M �OBRZĘD B U D O W Y DOMU W INDIACH 129 ta nosiła nazwę „ścieżki cieni" — pitryjana (pitryana). Ci zaś, którzy uwolnili się od więzów niewiedzy, wkraczali na „drogę bogów" —- dewajana (devayana), i udawali się na południe do królestwa boga Jamy (Yama). Jama był również bogiem-strażnikiem strony południowej. W kierunku południa składano także ofiary dla zmarłych. Niewiele natomiast wiemy o wcześniejszych koncepcjach dotyczących Świata Zmarłych (Pitrloka). W jednym z h y m n ó w Atharwawedy zmar­ łych porywają ze stosów pogrzebowych Maruty. Maruty były towarzy­ szami boga Waruny, będącego, również strażnikiem strony zachodniej. "Według jednego z h y m n ó w Rygwedy zmarły spotykał na swej drodze Warunę i J a m ę . O ile jednak Jama był jedynie królem Pitryloka, Waruna był najwyższym sędzią, władcą i strażnikiem kosmicznego prawa ryta (rta). Był również tym, który dostrzega wszystkie uczynki ludzkie. Zmarłym poświęcano również obrzędy, w których ruch okrężny odby­ w a ł się w kierunku niezgodnym z pozorną wędrówką słońca. Zakaz umieszczania drzwi w kierunku jednej ze stron świata funkcjo­ nuje do dziś w wielu regionach Indii. W pracy na temat kast indyjskich D. N . Majumdar pisze, że „drzwi nigdy nie są kierowane na południe, gdyż w opinii mieszkańców tylko stopy zmarłego wskazują tę stronę ś w i a t a " . Na mapie załączonej do pracy Majumdara na 111 domów ba­ danej wsi, jedynie 10 miało skierowane drzwi na południe. Zakaz budowania drzwi w stronę zachodu spotykamy tylko w naj­ starszej — Gobhili G. S. Można wnioskować,, że sutra ta nawiązuje do starszych koncepcji religijnych, które sytuowały Świat Zmarłych na za­ chodzie. Z czasem świat ten „przesunięty" został na południe i północ. Być może, obie te koncepcje występowały równocześnie, co potwierdzał­ by fakt bliskiego związku Jamy i Waruny. W toku dalszej ewolucji za­ nikła wiara w północną siedzibę zmarłych. Przyczyna niebudowania drzwi na zachód jest więc analogiczna do współcześnie funkcjonujących za­ kazów. Zarówno wybór terenu, jak i sytuowanie drzwi wobec stron świata uzależnione były od statusu społecznego (kasty) przyszłego właściciela domu. Według Gobhili G. S. bramin (brahmana) winien mieszkać w cha­ cie wybudowanej na terenie, którego gleba jest biała. Ponieważ bramin, jako ten, który wykonuje rytuały, jest tym, k t ó r y „pragnie świętego b l a s k u " — powinien wybrać teren pokryty t r a w ą darbha i kusa. Kszatrija — rycerz — (ksatriya) — wybiera teren o czerwonej glebie po­ rośnięty wieloma gatunkami traw, które zapewniają moc (ksatra). Waiśja — hodowca i rolnik — winien z kolei zamieszkać na terenie o żółtej 2 0 21 22 го Rygweda, X , 14, 7. D. N. M a j u m d a r , Caste and Comunication 1958, s. 317. 22 Gobhila G. S., I V , 7, 9. 2 1 9 — Etnogiatia Polska X X V / 1 in an Indian Village, Bombay �130 J A N W. S U L I G A lub czarnej glebie, porośniętej delikatną trawą. Sens tego nakazu jest jasny. Podany przez Gobhilę G. S. podział form terenu, jak również zalece­ nia związane z sytuowaniem drzwi odnoszą się także do statusu społecz­ nego gospodarza. Bramin winien postawić dom na ,terenie w kształcie „cegły" (a więc ołtarza ofiarnego vedi) i wybudować drzwi na wschód. Zapewni mu to świętość. Rycerz buduje dom na wzgórzu (a więc miejscu obronnym) i umieszcza drzwi w stronę południa. Waiśja powinen za­ mieszkać na terenie płaskim, naturalnym, najlepszym do uprawy zbóż i hodowli. Kierunek północny zapewni mu dostatek i powodzenie w pra­ cach gospodarczych. b) C z a s r o z p o c z ę c i a budowy domu Każde ważniejsze przedsięwzięcie wymaga w Indiach porady zawodo­ wego astrologa. R. E. Enthoven w pracy na temat folkloru wiejskiego w okolicach Bombaju opisuje dość dokładnie system wiary w szczęśliwe i nieszczęśliwe dni i godziny. Zasadniczo wszystkie dni, prócz parzystych, w okresie pełni księżyca są uważane za dobrowróżbne . Podobnie jest w grupie Nimar Balahi w centralnych Indiach, gdzie saait, czyli szczęśli­ w y dzień, wyznaczany jest przez wioskowego kapłana . Sutry niewiele miejsca poświęcają kwestii czasu rozpoczęcia obrzędu. Paraskara G. S. nakazuje rozpoczynać w dzień uważany za pomyślny , sutra zaś Hirańjakeśin wyznacza ten termin na czas „północnego kursu słońca, w czasie rosnącego księżyca, pod konstelacjami Ronini i trzema gwiazdami Uttarą" . Rysuje się więc wyraźny związek między momentem rozpoczęcia obrzędu (momentem dobrowróżbnym) a księżycem. Związki te rozpatrzę w dalszej części pracy. 23 24 2S 2 e c) O b r z ę d budowy domu 1. Funkcje rytuałów wstępnych Pod względem formalnym czynności te można podzielić na trzy grupy: — czynności przygotowujące teren do prac budowlanych. Jest to w y ­ mierzanie terenu za pomocą sznura, wykreślanie przyszłych kształtów domu, umiejscowienie izb, wyrównanie i zamiecenie powierzchni gruntu; — okrążanie terenu budowy zgodnie z pozorną wędrówką słońca (w trak­ cie okrążania gospodarz wylewa wodę z dzbana, skrapia teren budowy, zarysowuje gałęzią lub łyżką ofiarną juhu granice obszaru recytując przy t y m odpowiednie formuły; ! S R. E . E n t h o v e n , The Folklore of Bombay, Oxford 1924, s. 253-258. S. F u c h s , The Children of Hari. A Study of the Nimar Balahis in the Central Provinces of India, Vienna 1950, s. 323. Paraskara G . S., I l l , 4, 2. Hirańjakeśin С. S., I , 8, 27, 1. Chodzi o gwiazdy gwiazdozbioru Byka. Rohinl jest w mitologii indyjskiej córką Dakszy, kochanki boga Czandry — Księżyca. 2 4 ! 5 26 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH 131 — składanie ofiar w centrum dla ducha zamieszkującego teren, Bogini Ziemi, przodków lub bogów. Formę ofiary ma również rozpalenie ognia, któremu towarzyszą recytacje hymnów skierowanych do Waruny i boga ognia — A g n i . Według sutry Apastamby, gospodarz winien jedynie do­ tknąć ziemi, co ma przygotować grunt (i duchy zamieszkujące teren) do budowy domu. Celem przygotowania terenu pod budowę było zapewnienie (poprzez działania magiczne) dostatku i żyzności — zaoranie i skropienie ziemi. W Wedach woda traktowana była jako czynnik powodujący oczyszcze­ nie . Podobną nieco funkcję spełniało zamiecenie obszaru w stronę po­ łudnia . Prawdopodobnie chodziło o usunięcie złych duchów zwanych pręta 3°. G e n e r a l n ą funkcją rytuałów okrążania i obry sowy wania było symbo­ liczne wytyczanie granicy. Granica ta mogła służyć ochronie przed zły­ m i mocami d r z e w , demonów lub bogów. Obrysowując teren łyżką ofiarną juhü, utożsamiając ją z orężem, ofiarnik symbolicznie zabijał w ę ­ ża — demona zamieszkującego niższe regiony świata. Z kolei magii płodności służy skrapianie wodą terenu, zaoranie go i wytyczenie grani­ cy. Mocą hymnu wygłaszanego podczas tej czynności gospodarz zmusza bogów do pomocy i darzenia, sprowadzając ich na miejsce ofiary. Czynności wykonywane w centrum terenu skierowane są głównie do bogów chtonicznych, które zamieszkiwały dany obszar przed przybyciem nań osadników. F o r m u ł y wygłaszane podczas ofiary podkreślają również fakt wcześniejszego pobytu duchów przodków (pitar) gospodarza. Brami­ ni — utożsamiani w trakcie rytuału z duchami przodków — przyjmują ofiarę, wyrażając t y m samym zgodę na kontynuowanie prac. Ofiary te wyznaczają punkt czasowy i mogą być traktowane jako moment osiedle­ nia się — przejęcia terenu na własność. T y m samym służą również w y ­ tyczeniu środka w sensie geometrycznym i sakralnym. 2 1 2 S 29 31 32 2 7 Ogień (ogni) u w a ż a n y był za tego, który przenosi ofiarę do b o g ó w — w tym wypadku do Waruny. Rygweda, X , 9. » Apastamba G. S., 7, 17, 1. Pręta to upiory nie należące ani do świata żywych, ani do umarłych. Według wierzeń pozostawały chętnie w pobliżu domostw, przynosząc nieszczęście i choroby. Wierzono również, że demony te b y ł y duchami zmarłych, którzy nie dotarli do k r ó ­ lestwa Jamy. Zamiecenie terenu w kierunku p o ł u d n i o w y m wydaje się w tej kon­ wencji jasne. Gobhila G. S., I V , 7, 22. Nad pewnymi gatunkami drzew przypisywano m a ­ giczną władzę określonym bogom. Gospodarz układał gałęzie w k o ł o terenu, a n a ­ stępnie przesuwał je w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca. Przesunięcie to odwracało urok — złą moc drzew. Ofiarnik obrysowy w a ł teren mówiąc: „Obrysowane jest zło demona, obryso­ wane są moce wrogów, tak oto odcinam szyję demonów". Hirańiakeśin G. S., I , 8, 27, 1. 28 8 0 81 ra �132 2. Funkcje J A N W. S U L I G A rytuałów towarzyszących pracom konstrukcyjnym Chronologia czynności rytualnych wyznaczana jest przez sposób kon­ struowania domu. Po wymierzeniu kształtów następowały prace przy ko­ paniu dołów pod słupy. Do dołów tych wkładano ofiary dla „demona zie­ m i " , po czym osadzano słupy (sthuna, skambha). Czynności tej towarzy­ szyły ofiary i recytacje hymnów do Wastoszpatiego (Vástospati) — opie­ kuna domostwa. Następnie konstruowano ściany i nakładano ślemię na sochy. Siemię uczczone było dotknięciem i wygłoszeniem formuły zbliżo­ nej formą do hymnów recytowanych uprzednio. Rytuałom towarzyszyła magia ochronna, której stosowanie miało chronić dom przed pożarem. Ofiary składane w dołach, a przeznaczone dla bóstw chtonicznych zapew­ nić miały trwałość domu i przychylny stosunek bóstw do mieszkańców. Jednocześnie — słup wkładany w dół, gałąź lub kamień składane w ofie­ rze bogom świata podziemnego — porównywane były w formułach do drzewa lub do filaru kosmicznego, rozumianego jako synonim darzenia i trwałości. Przedmioty te stawały się symbolem osi kosmicznej, przyj­ mując jej funkcje w ramach modelu kosmosu, jakim był wznoszony dom. Mówiąc ściślej stawały się znakiem osi kosmicznej, działanie zaś na znak powodowało reakcję desygnatu. Podobne zjawisko występowało podczas r y t u a ł u zakładania ślemienia, gdzie ślemię utożsamiane było ze sklepie­ niem niebieskim (svarga). 3. Funkcje obrzędu poświęcenia domu — wastuśamana Obrzęd wastuśamany kończy cykl rytuałów towarzyszących budowie domu wiejskiego. Związane z nim opisy sutr różnią się między sobą za­ równo pod względem form poszczególnych rytów, jak i chronologii ich wykonywania. Wynika to z charakteru opisów, które przeznaczone były dla różnych grup społecznych, rodów (jati) i sekt religijnych. Ponadto sutry powstały w różnych okresach i na rozległym obszarze — od Kasz­ miru po Indie południowe. Ogólnie rzecz biorąc, obrzęd wastuśamany składał się z kilku, zróżnicowanych wewnętrznie elementów: 3.1. Rytuały wykonywane w centrum domu: a) cykl rytuałów prze­ znaczonych dla boga Wastoszpatiego — recytacja hymnów, rozpalenie ognia, recytacja wjahryti (vyáhrti) , gotowanie na ogniu żywności skła­ danej w ofierze Indrze utożsamianym z Wastoszpatim; b) składanie k r w a ­ wych ofiar dla węża Wasukiego i ofiar dla boga stwórcy — Pradżapatiego (Prajdpati); c) ofiary dla boga Waruny, których głównym rekwizy­ tem jest dzban z wodą osadzany na czterech kamieniach; d) uczczenie 33 3 4 M Wjahryti (vyahfti) to formuła, pierwszy człon najsłynniejszego fragmentu z Rygwedy — Gajatri, składający się z trzech trudno przetłumaczalnych słów — bhüh bhuvah svah— (Rygweda, I I I , 61, 10). T u pełni funkcję formuły magicznej służącej odpędzaniu zła. Wasuki — król w ę ż y , bóstwo świata podziemnego. 8 4 �OBRZĘD B U D O W Y D O M U V/ I N D I A C H 133 głównego słupa przez dotknięcie go i wygłoszenie formuły magicznej; e) wniesienie ognia do domu, czemu towarzyszą ofiary dla Wastoszpatiego, Agni i wszystkich bogów ( V i s u a d e u á ř i ) ; f) uroczyste ofiarowanie żyw­ ności braminom, utożsamianym z Wastoszpatim, którzy w trakcie obrzędu przebywają w pobliżu ogniska. 3.2. Rytuały związane z okrążaniem domu, ogniska, dzbana z wodą: a) okrążanie domu i dzbana z wodą^ w trakcie którego gospodarz wylewa wodę; b) okrążanie domu lub ognia z żarem niesionym na patelni; c) okrążanie domu lub ognia — występują oba rekwizyty; d) składanie ofiar (bali) dla bogów-strażników stron świata. Ofiary te składa się w ro­ gach domu i jego centrum. 3.3. Pierwsze wejście do domu: a) gospodarz wkracza wraz z całą rodziną i dobytkiem — rytuał ten kończy obrzęd budowy domu; b) go­ spodarz wkracza do domu z rodziną i dobytkiem, bramini kontynuują wykonywanie rytuałów. Powyższy zestaw nie oddaje chronologii wastuśamany. Obrzęd może rozpoczynać się od rytuałów okrężnych (składanie bali dla strażników stron świata) lub od ofiar dla Wastoszpatiego . Później następują dal­ sze ryty, głównie związane z symboliką centrum. Podobnie jak w poprzednich rytuałach, najważniejszymi funkcjami wastuśamany jest zapewnienie dobrobytu, płodności, gwarancja opieki ze strony bóstw chtonicznych i niebiańskich. Towarzyszy temu magia słu­ żąca oddalaniu nieszczęść, zła, duchów śmierci, chorób. Wastuśamana okazuje się spotęgowanym działaniem zbliżonym formalnie do rytuałów wstępnych. Symbolika kosmiczna występująca w wastuśamanie budowa­ na jest jednak innymi środkami formalnymi. Poprzestanę tutaj na jed­ nym przykładzie. W trakcie umocowywania słupa gospodarz zwracał się doń z następującą formułą: 33 Do tego miejsca woła się kozy i owce i słodka esencja pożywienia jest przyzywana tutaj, do naszego domu. Stój (słupie) mocno w Rathantarze, w y c i ą g n i ę t y na Wamadewja, osiądź na Bryhat . M Rathantara, Wamadewja i Bryhat są nazwami h y m n ó w Rygwedy, lecz symbolika ich nazw jest znacznie szersza . W trakcie wastuśamany gospodarz śpiewa wspomniane hymny, przy czym pierwszy o świcie, d r u 37 3 6 W przypadku pierwszym jest to chronologia w e d ł u g Śiankhjajany G. S., w drugim — Aśwalajany G. S. i pozostałych sutr, w e d ł u g których obrzęd winien rozpocząć się od złożenia ofiary, a później dopiero następują rytuały okrążania. Siankhjajana G. S., I I I , 3, 1. Hymny te przeznaczone są dla Indry. Ich nazwy oznaczają również typy to­ nów śpiewu rytualnego: Rathantara — ton niski, cichy; Vámadevya — ton średni, Brhat — ton jasny, wysoki. Są to inaczej stopy, biodra i ramiona Indry. 36 3 7 �134 J A N W. S U L I G A gi w południe, trzeci o zachodzie słońca. Rytuał ten trwa cały dzień, sym­ bolizując jednocześnie czas (analogia do rytuałów okrążania zgodnych z pozorną wędrówką słońca) i wznoszenie się. Ruch okrężny, w k t ó r y m czynności skierowane są zarówno na zewnątrz, jak i do wewnątrz, otwie­ ra uprzednio wytyczoną granicę, przesuwając ją na krańce świata strze­ żone przez bogów (w trakcie obrzędu słupy domu utożsamiane są z bó­ stwami — strażnikami stron świata). "Granica jest jednak otwierana po­ zornie — istnieje w dalszym stopniu (co potwierdzają r y t u a ł y wykony­ wane przed wyruszeniem w daleką podróż) — jednakże przestrzeń leżą­ ca poza nią ma już inny charakter niż poprzednio. 7. OBRZĘD B U D O W Y D O M U A K O S M O G O N I A I K O S M O G R A F I A ŚWIATA a) Chaos Pytając o stworzenie świata, wszystkie kosmogonie chociażby w spo­ sób pośredni musiały zająć się tym, co było, zanim świat się narodził. Coś nie mogło narodzić się z niczego. Jeżeli nicość można rozumieć jako nie­ obecność (w danym miejscu i chwili), to ta nieobecność jest jedynie kontrmożliwością obecności. Nieobecność świata implikowana jest przez jego istnienie. Totalne zaprzeczenie nie wyjaśnia więc istnienia, co ozna­ cza, że wpierw było „coś", by mógł powstać uporządkowany świat. Ryg­ weda określa ten stan jako nieokreśloność . Manawadharmaśastra na­ zywa chaos ciemnością wyzbytą cech — ani bytem, ani niebytem. Według Siatapathabrahmany na początku były wody. „Te (wody) rozmyślały: Jak mogłybyśmy się r o z m n o ż y ć ? " . A n i byt, ani niebyt jest również określany jako wody kosmiczne (apas) w Manawadharmaśastrze. Wody te są podstawą wszystkiego, która to podstawa umożliwia zrodzenie się stwórcy świata. To jakby stopień pośredni między sat i asat (byt — nie­ byt), przy czym wzmianka w Siatapathabrahmanie wskazuje na pewnego rodzaju samoświadomość — która może być określana jako prapotencja; dynamis. 38 39 b) S t w o r z e n i e świata Zarodek świata pojawia się w mitologi indyjskiej jako wynik pramożliwości kosmicznych wód, lub też jako twór boga-twórcy. Wielokrotnie obie te koncepcje łączone są razem. Przyczyną narodzin jest czas (lub żą­ dza = potencja). Ten zarodek, zwany też w Rygwedzie „złotym kieł­ kiem" , to kosmiczne jajo Brahmy, w k t ó r y m zamknięty przez rok bóg 40 M Rygweda, X , 129. *» Siatapathabrahmana, X I , 1, 6, 1. Cytat za: W. T o p o r ó w , Wokói rekon­ strukcji mitu o jaju kosmicznym, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1977, s. 142. Rygweda, X , 140; X , 72; X , 129; X , 190. 4 8 �135 OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H przebywał aż do otworzenia się granic. W Atharwawedzie za ten naj­ starszy element uważa się kosmiczny słup Skambha. Podobnie stwierdza Rygweda — „on, wieczny, nigdy przez nikogo nie narodzony" , „ten, który obejmuje wszystkie rzeczy, podnosi i oddziela złe duchy od świat­ ła" . Pierwotnie więc Skambha, a później żar, jajo kosmiczne, jest pierwszym elementem bytu pojawiającym się w wodach kosmicznych. Jest osią, centrum, utożsamianym z bogiem Agni, Surią lub Puruszą. Stwórcą słupa może być również Indra, Waruna i Mitra, Wisznu . Bo­ gowie ci jednak powodują rozwarstwienie się pierwszej jedności, rzadko natomiast uważani są za stwórców zarodka. Bogowie — stwórcy świata, budując go, „ukośnie rozpostarli sznur swój mierniczy" . W hymnie do nieznanego boga recytator tak mówi o stwórcy: „On niebo wielkie i zie­ mię utrwalił. Światło na niebie i te horyzonty. On wśród przestworów wymierza przestrzenie!" . Rozsunięcie ziemi i nieba przypisywano rów­ nież Indrze: „Rozpiąłeś niebo olbrzymie, wyniosłe. Ziemi wierzchołek umocniłeś wschodni. Stańcie się żyzne i w krowy bogate, w trawy obfite dla ludzi mą łaską — tak rozsunąłeś te obydwa światy, kołkami wokół ziemię umocniłeś" . W Manawadharmaśastrze, podobnie jak w Czandogji Upaniszad , stworzenie przestrzennego continuum przypisywano Brahmie, gdy po ro­ ku przebywania w jaju kosmicznym skorupy jego zostały rozerwane, stworzone niebo i ziemia, a także przestwór między nimi. Schemat ten powtarza się w ikonografii, gdzie Brahma — Narajana leży na lotosie (reminiscencja jaja kosmicznego), łodyga kwiatu zaś wyrasta z oceanu lub narządów rodnych potwora morskiego . Nad Brahmą unosi się bógstwórca (Wisznu), którego działania spowodowały ustanowienie nowej wartości, przeciwstawianej pierwotnej prapotencji. 41 42 43 44 i S 46 47 48 c) U s y s t e m a t y z o w a n i e świata Ostatnim etapem tworzenia było więc rozsunięcie przestrzeni i budo­ wa przestrzennego continuum. Przeszkodą w t y m mógł być wąż — de­ mon, który zatrzymywał zawinięte w jaju kosmicznym czas i przyszłe 41 Rygweda, V I I I , 41, 10. Cytat za: F . D. B o s c h , The Golden Germ. An Introduction to Indian Symbolism, Mentón 1960, s. 94. Tamże. Rygweda, I V , 13, 5; V I I , 99; I I I , 12; V, 85; I V , 62. Rygweda, X , 129, 1-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, X , 121, 4-5, w tłum. S. F . Michalskiego. Rygweda, V I I , 99, 2-3. We fragmencie tym w y s t ę p u j e interesująca analogia do obrzędu. Indra po rozsunięciu ziemi i niebios zwraca się do nich z formułą magiczną. Manawadharmaśastra, I, 1, 2-3; Czandogja Upaniszad, I I I , 19, 1-2. W jednym zaś z h y m n ó w Rygwedy czytamy: „Świat narodził się z nóg roz­ wartych, ze świata przestrzeń się zrodziła, z Adi Daksza się narodził, z Dakszy Aditi zaś powstała". Rygweda, X , 72, w tłum. S. F . Michalskiego. 42 4 3 44 45 4 4 47 4 8 �136 J A N W. S U L I G A elementy świata. Pochodną tego zdaje się być opowieść o walce Indry z demonem W r y t r ą (Vrtra), zabitym przez boga za pomocą wadżry, czyli pioruna (vajra). Z drugiej strony ostatni etap stwarzania pociągał za so­ bą konieczność złożenia w ofierze Puruszy , z którego ciała bogowie budowali niebo, przestrzeń i ziemię. Praca twórców nie była jednak zakończona. Świat wymagał dalszej systematyzacji; stąd liczne interwencje bogów i ich ustawiczna walka z demonami pragnącymi zawładnąć ziemią. Walka ta, mająca charakter pracy nad utrzymaniem statyki świata, wciąga człowieka, który poprzez powtarzanie boskich czynów utrzymuje ład kosmiczny. Realność świata zależy od poziomu i miejsca obserwatora. Doskonała realność kosmosu bo­ gów nie jest nią dla człowieka, a raczej jest zbyt ogólna, odnosi się do i n ­ nego poziomu, by być doskonałą i skończoną dla ludzi. Realność nie oznacza niezmienności. Jedynie uchwycony w atomie czasu (kęana) świat jest konstrukcją statyczną. Jego centrum to kosmiczna góra Meru, której wierzchołkiem jest Gwiazda Polarna. Słońce i księżyc krążą nad nią, wyznaczając porę dnia i nocy. Podłożem ziemi, wyobrażanej jako dysk, jest żółw pływający na oceanie . Opisom kosmograficznym towarzyszyły wyobrażenia ikonograficz­ ne -— mándale (mándala). Diagramy te powstały w Indiach już w okresie starożytności, a ich idea, dzięki rozpowszechnieniu się buddyzmu, dotarła przez Tybet do Chin i Mongolii. Najstarsze mándale wyobrażały kosmiczne ciało Puruszy . Centrum diagramu zajmowało pole poświęcone Brahmie. Obrzeża symbolizowały krańce ziemi strzeżone przez bogów-opiekunów . W mandalach buddyj­ skich miejsce Brahmy zajął A d i Buddha symbolizowany często przez wadżrę lub Garudę zabijającego węża . 49 50 51 S2 S3 54 d) C h r o n o l o g i a obrzędu Nawet pobieżna analiza mitów kosmogonicznych i struktury zapisu ksiąg r y t u a ł u domowego dowodzi, że jest to opis kolejnych momentów stwarzania. Przestrzeń (lub raczej nieokreślony obszar) przed przyby­ ciem nań ludzi przypomina chaos wód kosmicznych, przy czym obecność na nim bóstw chtonicznych sugeruje, iż teren był już w jakimś stopniu 4 9 Purusza — kosmiczny praczłowiek. so Według niektórych koncepcji atom czasu równa się 0,000014 sek. A. N. К o č e t o v, Lamaísm, Moskva 1973, s. 132-134. V . G e r a s i m o v, Kultura drevnej Indii, Moskwa 1975, s. 300. Odpowiednio: wschód — Indra, południowy wschód — Agni, południe — Jama, południowy zachód •— Zmarli, zachód — Waruna, północny zachód — Rudra (Siwa), północ — Kubera (Soma), północny wschód •— Indra pod imieniem Iśa lub Mahendra. Tamże, s. 302-304. N. L . 2 u к o v s к a, Lamaism i rannie formy religii, Moskva 1976, s. 45-49; H. Z i m m e r, Myths and Symbols in Indian Art and Civilisation, Princeton 1974, s. 144-146; Kočetov, op. cit., s. 81-103. 5 1 5 8 5 3 5 4 �137 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH usystematyzowany, lecz ład ten nie był ładem ludzkim i boskim. Poten­ cja — dynamis bóstw chtonicznych — implikuje epifanię. Wszystkie przedmioty znajdujące się na danym terenie są przedmiotami danymi, naturalnymi, lecz ich naturalność wynika bezpośrednio z nienaturalności przedmiotów tworzonych. Potencjalna symboliczna otwartość rzeczy da­ nych stwarza możliwość określenia środka, centrum, rozumianego jako pierwsza ofiara, wymierzenie lub zarysowanie granic. Granica symboli­ zuje jajo kosmiczne; ogień — pierwszy zarodek, żar; zabicie węża — za­ bicie W r y t r y . Łyżka ofiana juhü staje się wadżrą. Sacrum nie jest jed­ nak do końca usystematyzowane — jest zalążkiem, a opozycja między przestrzenią tworzoną a obszarem danym jest jeszcze niepełna. Można ją wyrazić jako relację między znakiem pozytywnym (dodatnim) a znakiem nieokreśloności. Antynomia pojawia się dopiero w dalszej części obrzędu. Obrzędowe konstruowanie domu to budowa wszechświata — jego mode­ lu, znaku — zamkniętego w granicach jaja kosmicznego. W tej części obrzędu najważniejszym rekwizytem jest słowo — rozumiane jako for­ muła magiczna. Wpierw przedmioty zostały nazwane, a później stworzo­ ne. Symbol poprzedza desygnat, powoduje jego powstanie. Dopiero teraz przestrzeń poza granicami określić można znakiem minus. Realną dosko­ nałość świat osiąga dopiero w ostatnim etapie. Symbole stają się pełny­ m i desygnatami, co oznacza, że prawdziwa oś świata rzeczywiście znaj­ duje się w centrum domu, nie w ramach modelu (okres konstrukcji), lecz w ramach rzeczywistości. Granica jest otworzona, przesunięta na krańce ziemi, lecz przestrzeń leżąca poza domem nie jest jeszcze w pełni sakral­ na i wymaga (z okazji innych rytuałów) dalszej systematyzacji. Innymi słowy — realność wymaga dalszej jej realizacji. Potwierdza to zresztą nakaz powtarzania obrzędu za rok lub co trzy miesiące . 5S e) S t r u k t u r a przestrzeni Czynności wykonywane w trakcie trwania obrzędu nadawały obszaro­ w i pewien określony charakter, a fakt wykonywania ich w kierunku wszystkich stron świata świadczy o tym, iż przestrzeń budowana była trójwymiarowo. Rytuały okrążania rozpoczynano zawsze od strony wschodniej, kończono zaś na północnym wschodzie. Znakiem wschodu jest więc sacrum, prawda i ochrona ze strony Indry. Funkcję, a zarazem sym­ bolem południa jest dar i opieka zmarłych (ich siedzibą była strona południowo-zachodnia). Znaczenie południa jest jednak dwoiste. Z jednej strony zmarli powodują, że strona ta jest dobrowróżbną — przynoszącą bogactwo — z drugiej zaś, przerost tych bogactw może spowodować nie­ szczęście. Podobną dialektykę symboli posiada zachód. Będąc siedzibą Waruny — strażnika prawa kosmicznego rta — stabilizuje on świat, na­ tomiast jako uosobienie życiodajnego deszczu (Matuty) obdarza pożywie56 Gobhila G. S., I V , 7, 43; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5. �138 J A N W. S U L I G A niem i płodnością. Może jednak oznaczać zagubienie drogi zmarłych i przemianę ich w demony. Również wszechobecność i wszechwiedza Wa­ runy wzbudzają strach i pokorę. Dwa aspekty zachodu — darzenie i wła­ dza — wyrażają się w symbolice dwóch strażników tej strony świata — Waruny i M i t r y . Podobnie jak zachód, północ również symbolizuje płodność (w znacze­ niu akwatycznym) i siłę (kszatra) utrzymującą świat w stabilności. Dialektyka północy zawarta jest w relacji między Somą (Kuberą) a Mahendrą lub Siwą . Z powyższego zestawienia wynika również inny podział przestrzeni sakralnej, widoczny przy analizie wzajemnych stosunków między stro­ nami świata. Podział ten przejawia się na dwóch poziomach — opozycji między północą a południem i wschodem a zachodem. Antynomia pierwsza przebiega między drogą odrodzenia — pitrajana — а drogą wyzwolenia (moksa) z koła wcieleń. Droga ta nosi nazwę „ścieżki boskiej" —- dewajana. Co za t y m idzie, jest to antynomia księ­ życa (wody) i słońca (blasku), jak również relacja między stabilizującą siłą kosmiczną góry Meru a opieką i ochroną duchów przodków. Na poziomie drugim spotykamy relację między siłą sacrum i życiodajnością wadżry a mocą kosmicznego prawa rta (rozumianego również jako ksatra — moc królewska) oraz złączeniem sił rozrodczych wody (Waruna) i blasku ¡(Mitra). Należy również zauważyć, że wschód i północ są kierunkami zawsze dobrowróżbnymi, podczas gdy południe i zachód wymagają specjalnych starań, których zastosowanie dopiero może spo­ wodować przychylność bóstw-strażników. Dom — czyli świat — utrzymywany jest w statyce dzięki nakłada­ niu się czterech sił: sakralnej, „genealogicznej", prawa kosmicznego (kró­ lewskiego) i kosmicznej osi. Te cztery czynniki kumulują się w centrum obszaru. Centrum to, wsparte z jednej strony na dynamis świata pod­ ziemnego, z drugiej zaś na sile sprawczej demiurga-kreatora, symbolizo­ wane było wadżrą. Przy porównaniu z symboliką mandal znaczenie cen­ trum staje się jasne. Złączenie wszystkich sił powoduje, że uważane było za jednię, pełną realność, całkowicie zobiektywizowaną rzeczywistość. Etapy jej budowania są formami pośrednimi między niekształtnym dy­ namis a pełnią realizacji. Podobnie jak formy pośrednie, poszczególne strony świata odnosić się mogą jedynie do jednego fragmentu kosmosu. Dopiero dzięki ich integracji status świata może być utrzymany. 56 S7 5 8 Waruna i Mitra są również utożsamiani z niebem nocnym i dziennym. Soma — pierwotnie napój rytualny — bóstwo dostatku, płodności i odrodze­ nia. Mahendra — tytuł boga Indry. Š i w a — jako bóg ascezy utrzymuje świat w statyce siłą swej medytacji (tops). Jest również bogiem zagłady (jako Siwa Nataradża), który swym kosmicznym tańcem tanáava powoduje zniszczenie wszech­ świata. Złączenie wszystkich tych znaczeń symbolizuje kosmiczną górę Meru. 5 7 �OBRZĘD BUDOWY DOMU W I N D I A C H f) 139 Czas Opisywany wyżej statyczny schemat sił konsolidujący świat jest opi­ sem idealnym, nie obrazującym rzeczywistości rozumianej jako ustawicz­ ny ciąg przemian, cykliczność życia i śmierci. Statyczny obraz świata jest prawdziwy jedynie w bardzo krótkim momencie — atomie czasu ksana — natomiast ciąg atomów czasu traktowany był w niektórych szkołach filozofii indyjskiej jako motor ewolucji fenomenów objawia­ nych przez Kreatora. Przemiany te wyjaśnia koncepcja czasu wyłożona w jednej z puran . Można, rzecz prosta, traktować ją jako wysublimo­ waną teorię bramińską, pesymistyczną wizję rodzącego się i zanikające­ go świata, w którym nie ma nic stałego ani wiecznego, albo jako mitolo­ gię czterech okresów l u d z k o ś c i . Niewątpliwe natomiast jest, iż koncep­ cja ta wywodzi się z obserwacji astronomicznych związanych z opraco­ waniem kalendarza. Jest również zaprzeczeniem linearnej teorii czasu w ujęciu judajskim czy chrześcijańskim. Nawet jeśli teoria ta powstała w kręgach bramińskich i niewiele miała wspólnego z potocznym rozu­ mieniem czasu, należy pamiętać, że sutry redagowane były przez ten sam krąg ludzi, wierzenia zaś ludowe (plemienne?) dostosowane były przez nich do religijnych koncepcji sutr. Można więc założyć, że cykliczna teoria czasu znajdzie pewne odbicie w symbolice interesującego nas obrzędu. Symbolika czasu wyrażana by­ ła kilkoma sposobami — poprzez wyznaczenie dobrowróżbnej koniunkcji gwiazd, r y t u a ł y okrążenia zgodnego lub niezgodnego z pozornym ruchem słońca, formuły magiczne itp. Jeżeli obrzęd jest odtworzeniem kosmogonii, oznacza to również, że wraz z jego poszczególnymi etapami odtwa­ rza się kreację continuum czasowego. Prawa tej kreacji są równocześ­ nie prawami stwarzania przestrzeni — od zalążka (trwania) przez funk­ cjonowanie czasu w obrębie modelu wrzechświata do pełni realizacji. Pierwsze ofiary, które poprzedza wyznaczenie pomyślnej koniunkcji gwiazd, symbolizują poruszenie „koła czasu" (kálacakra). Jest to moment złączenia się dwóch ciągów czasowych — obrzędowego (subiektywnego) i gwiezdnego (obiektywnego) — przy czym pierwszy jest czasem etapu, na którym znajduje się świat jako całość, drugi zaś zalążkiem czasu, trwaniem przeciwstawnym bezczasowi chaosu, odnoszącym się do dane­ go fragmentu świata. Z drugiej strony, ich symbolika jest zbliżona — 58 59 58 Brahmawaiwarta Purana, 47, 50-161. W m y ś l tej koncepcji 1 dzień życia Brahmy (kalpa) to 1000 Mahajug (Mahayuga). Każda Mahajuga składa się z 4 eo­ nów. Cztery eony trwają 12 000 lat życia bogów i 4 320 000 lat życia śmiertelnych (czyli 1 rok ludzi trwa 1 dzień bogów). Noc Brahmy trwa tyle samo i w ó w c z a s następuje chwilowa zagłada świata, po czym cykl rozpoczyna się od początku. Życie Brahmy trwa 108 lat. Por. Z i m m e r, op. cit, s. 3-11. M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1969, s. 117. M �140 JAN W. S U L I G A stwarza ciąg znaczeń: rodzi sią nowy dom — rodzi się nowy dzień — r o ­ dzi się nowy księżyc. Ruch okrężny towarzyszący tej symbolice jest zgod­ ny z pozornym ruchem słońca. Ruch przeciwny występuje jedynie w Waikhanasie Smarta Sutrze, a jego funkcją jest zniszczenie zła (rozu­ mianego jako śmierć któregoś z członków rodziny gospodarza). Symboli­ zuje on cofnięcie się czasu do momentu przed zaistniałym wypadkiem. Stąd nakaz wyrzucania starych przedmiotów, oczyszczenie domu, składa­ nie ofiar na nie używanej odzieży . Jak się wydaje, okres między budową domu a wastuśamaną trwał od jednego do siedmiu miesięcy . Wraz z przesunięciem na krańce świata i umiejscowieniem osi kosmicznej w centrum domu czas obrzędowy ł ą ­ czył się po raz wtóry z czasem gwiezdnym, a następnie z cyklicznym cza­ sem pór roku, bogów i czasem Brahmy. O ile w poprzednich etapach bu­ dowania domu czas był jedynie symbolizowany, w wastuśamanie okrąże­ nie trwa cały dzień i noc i jest zgodne z pozornym ruchem słońca, a t a k ż e z rytmem tego ruchu. Słup — oś świata — nazywany jest przy t y m „dniem i nocą dwóch drzwi" (dnia i nocy — nieba i ziemi), „rokiem da­ chu" lub „rokiem nieba" . Budynek nazywany jest domem Indry i w ten sposób staje się t y m samym domem, który wzniósł bóg Wiśwakarman po zwycięstwie Indry nad W r y t r ą . Prace nad nim trwały według legend ca­ ły rok. W rytuale t y m występuje symbolika pełni i jest on pokrewny swą funkcją rytuałom wstępnym. Od tego momentu czas obrzędowy splata się z czasem kosmicznym, a jego ludzki wymiar wyraża się w cykliczności obrzędów dorocznych, rite de passage, okazjonalnych i innych. Charakter statyki tak zbudowa­ nego continuum czasoprzestrzennego powoduje konieczność ponownego realizowania obrzędu po upływie roku lub na początku każdej pory ro­ ku . Nowy cykl (roczny czy miesięczny) wymaga nowej ofiary, nowego usakralnienia rzeczywistości. Czas przemian rocznych, gwiezdnych, czas bogów i Kreatora jest real­ ny dla całości wrzechświata, lecz nie dla wszystkich jego fragmentów. Dopiero obrzęd umożliwia mu stanie się czasem ludzkim, egzystencjal­ nym. Czas ten odnosi się jedynie do niewielkiego fragmentu, jest m a ł y m kółkiem w większym kole czasu demiurgów i Brahmy. Względność czasu wynika z względnego pojmowania przestrzeni, a co za t y m idzie — sta­ t y k i świata wymagającej ciągłej interwencji bóstw i ludzi, będącej bar­ dziej koniecznością niż potrzebą. 60 61 62 6S , 0 Waikhanasa Smarta Hirańjakeśin G. S., Siankhjajana G. S., Gobhila G. S., I V , I V , 2, 23; Hirańjakeśin G. e l 62 í s Sutra, I I I , 9, 1. I, 8, 27, 1. I I I , 3, 8-9; Paraskara G. S., I I I , 4, 18. 7, 42; Samawidhana Brahmana, I I I , 3, 5; Khadira S. I, 8, 28, 12-13. G. S. �141 OBRZĘD BUDOWY DOMU W INDIACH J a n Witold Suliga HOUSE CONSTRUCTION R I T U A L IN ANCIENT INDIA IN T H E L I G H T O F R E L I G I O U S ORDERS ( B O O K S ON H O M E R I T U A L ) Summary The ritual of construction a house in ancient India, described in the books on house rites (Gryhja Sutry), is the subject of this article. A n analysis of the sources revealed that certain parts of the books are analogous to myths. Gryhja Sutry can be treated as a model, showing real progress in the ritual. The house construction ritual was preceded by the choice of the area, its shape and value, the social status of the host who desired to settle there, and the magic properties of the region. The ritual began with initial rites. Then they preceeded to erect schafolding for building the house. The cycle of rituals ended with the blessing of the house (wastusarnana). It results from an analysis that the ritual appeared to be the reconstruction of the cosmological act. The chronology of both activities is identical •— from shapeless chaos throug the nuclei of life (cosmic egg) — the model of the world (the period the house is under construction) after the creation of the world (wastusarnana). The final act is to set the axis of the real cosmos in the centre of the house. It was necessary to ensure the lastingness of so constructed world. A n analysis of the structure of space revealed an interestic dialectics of symbolism of four sides of the world. East was the symbol of sacrum, South — the protection from ancestors, West-cosmic rights and growth, North — lastingness of the cosmic mountain of Meru and fertility. Those four factors taken together created the axis of the universe — understood as an absolute reality. So constructed and systematized world needed further intervention from gods (their fight against demons) and people (ritual reconstruction of the act of creation). These interventions alleviated the destructive influence of time, which was believed to be the main motor of evolution in the cosmos in the mythology and in the Indian religion. On the other hand those interventionist sides were a further detailed sacrum of the world. The ritual and te myth recreated by it is a theory of relativity in terms of time and space — a continuum treated as a phenomenon created by god — Creator Brahma. This is revealed in the theory of four "eons" (Mahajuga) a symbolic ritual and in the many-level conception of space where the observer and the participants (man, demon, god-creator) are the centre of reference. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fe4d94e0ecaa7ef77e422863b90584d.pdf 0d625b49e66a1ab97406d0fe64ba2bdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1329 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1228 Title A name given to the resource Warunki gospodarczo-społeczne a stosunek mieszkańców wsi południowo-wschodniego Mazowsza do ziemi (od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.263-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 P L ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) W A R U N K I GOSPODARCZO-SPOŁECZNE A S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO MAZOWSZA D O ZIEMI (Od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych X X w.) Wśród zagadnień podejmowanych na początku lat siedemdziesiątych w Z a ­ kładzie Etnografii I H K M P A N prowadzono prace na temat stosunku lud­ ności wiejskiej do ziemi. Wnioski dotyczące tego problemu formułowano na podstawie analizy materiału terenowego (zebranego w latach 1969-1973 na obszarze kilkunastu wsi pd.-wsch. Mazowsza) uzupełnionego literaturą przed­ miotu. Badania etnograficzne objęły wsie położone w dorzeczu rzeki Świder (w ówczesnych powiatach: otwockim, mińsko-mazowieckim, garwolińskim) i. Dane służące szczegółowej analizie i egzemplifikacji poszczególnych zagad­ nień pochodziły z trzech wsi: Woli Duckiej, Woli Karczewskiej, Woli Sufczyńskiej. Przeprowadzono tu wywiady we wszystkich gospodarstwach . 2 Podstawowe pytania badawcze związane z opracowywanym tematem do­ tyczyły m. in. zmian zachodzących od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych w postawach społeczności wiejskiej wobec ziemi jako warsztatu pracy i wła­ sności, konkretnych zachowań będących efektem tych postaw oraz czynników je warunkujących. Punktem wyjścia do analizy było założenie, że po uwłaszczeniu ziemia 1 Badania te zainicjowane przez Ośrodek Badań Naukowych Mazowieckiego Towarzy­ stwa Kultury dotyczyły aktualnej sytuacji kulturowej i współczesnych przemian wsi najbliż­ szego zaplecza Warszawy, prawego brzegu Wisły i dorzecza Świdra. Określane jako „ekspe­ dycja kołbielska" tematycznie obejmowały różne dziedziny kultury ludowej. Ich celem miało być zebranie materiałów do monografii etnograficznej tego obszaru. Pracami kierował doc. dr Marian Pokropek, z którym współpracowało liczne grono etnografów i studentów etno­ grafii z ośrodka warszawskiego. Autorka brała w nich od początku czynny udział. Wsie te położone są w odległości ok. 32-40 km od Warszawy. Charakteryzowały się one m. in.: małymi liczebnie rodzinami, wysokim odsetkiem ludności chłopo-robotniczej, niską jakością gleby, niedostatkiem łąk i pastwisk, niewielkimi rozmiarami gospodarstw (prze­ ciętnie 3-5 ha) przy równoczesnej szachownicy gruntów dochodzącej nawet do 40 kawałków ziemi położonych w różnych miejscach w gospodarstwach o łącznej powierzchni 3 ha, pry­ mitywnymi zabudowaniami gospodarczymi, niską mechanizacją prac. 2 �264 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w chłopskim systemie wartości miała range nadrzędną, cenioną najwyżej, 'determinującą życie całej zbiorowości we wszystkich dziedzinach jej życia. Ten agrocentryczny system wartości sprawiał, że ziemia rzutowała na stosunki ekonomiczne, społeczne i kulturowe społeczności wiejskiej. Prześledzenie pro­ cesu zmian zachodzących w ciągu ponad 100 lat w modelu agrocentrycznym i ukazanie jego nowych wariantów, a także głównych czynników spraw­ czych, było jednym z założeń ówczesnych badań. Przedstawiona praca jest nie publikowanym dotąd fragmentem poświęco­ nym zmianom postaw ludności wiejskiej wobec ziemi jako warsztatu pracy, czyli podstawy ekonomicznej bytu ludności, zachodzącym w omawianym okresie pod wpływem konkretnych stosunków gospodarczo-społecznych. Stosunek do ziemi jako warsztatu pracy przejawia się m. in. w intensy­ fikacji upraw, wzroście pogłowia hodowanych zwierząt, inwestycjach podej­ mowanych z myślą o moďernizacji i mechanizacji upraw. Zależy on w dużej mierze od uregulowania prawnego statusu użytkowników ziemi, obszaru go­ spodarstwa, opłacalności produkcji rolno-hodowłanej, możliwości zarobków poza rolnictwem, preferowanych wzorów życia i kariery itd. Zgodnie z tymi założeniami w opracowaniu na plan pierwszy wysunięto strukturę gospodarczo-społeczną badanych wsi, gospodarkę rolno-hodowlaną, powiązania z lokalnym i pozalokalnym rynkiem pracy oraz fakty i opinie dotyczące stosunku współczesnych mieszkańców wsi do podstawowego war­ sztatu pracy — ziemi. I. C H A R A K T E R G O S P O D A R K I CHŁOPSKIEJ N a podstawie informacji z wywiadów terenowych, uzupełnionych staty­ stycznymi danymi porównawczymi z kilkudziesięciu lat i literaturą przed­ miotu, możemy wysnuć wniosek, że struktura gospodarczo-społeczna wsi pd.-wsch. Mazowsza od uwłaszczenia do lat siedemdzieiątych X X w. wy­ kazuje zwiększenie się liczby gospodarstw oraz postępujący proces rozdrabnia­ nia gruntów. N a przykład pod koniec X I X w. były w Woli Duckiej 22 gospodarstwa, natomiast w 1970 r. — 75. Analogicznie w Woli Karczewskiej z 14 ich liczba wzrosła do 47, a w Woli Sufczyńskiej z 28 do 6 3 . Wzrost liczbowy był przede wszystkim skutkiem podziału gospodarstw, rozdrabniania ich obszaru. Ilustrują to najlepiej następujące dane: pod koniec X I X w. były w Woli Duckiej 4 gospodarstwa od 2 do 5 ha, a w roku 1970 było ich już 36; w Woli Karczewskiej liczba gospodarstw od 5 do 8 ha wzrosła z 8 (pod koniec X I X w.) do 22; a w Woli Sufczyńskiej w tej samej grupie 3 3 Wszystkie dane liczbowe zamieszczone w tekście pochodzą z opracowanych przez autorkę materiałów terenowych Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (nr inwent. 1А/1/-13А/1/, 77А/1/-90А/1/, 14А/1/-21А/1/, 30A/IV/-54A/IV/, 99A/IV/-108A/IV/, 91/А/Ш/, 109A/VII/-120A/ /VII/, 121/A/VIII/-134A/VI11); materiałów Archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w War­ szawie (nr inwent. 1760-1771) oraz materiałów G R N w Gliniance i Kołbieli. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 265 obszarowej i w analogicznym okresie z 8 do 15. Zjawisko to świadczy o tym, że nacisk na posiadanie ziemi i gospodarstwa byl tu w ciągu ostatnich kilku­ dziesięciu łat duży. Dokładniejsza analiza zebranego materiału wykazała rów­ nocześnie zmienną dynamikę tego procesu. Przejawia si£ ona w tym, że obok okresów nasilenia działów gospodarstw występują lata ich wyraźnego zaha­ mowania. Ze zjawiskiem pierwszym mamy do czynienia np. w latach 19541970, z tym że jego istotę stanowią przede wszystkim działy nieformalne, natomiast z drugim w latach 1944-1954. Pytania o przyczyny tego stanu rzeczy stawiamy dalej, szukając wyjaśnień m. in. w charakterze gospodarki rolnej, chłonności lokalnego i pozalokalnego rynku pracy. Rozdrobnienie gruntów i związany z nim wzrost liczby ludności „zbęd­ nej" produkcyjnie na wsi pociągały za sobą wiele skutków natury ekono­ micznej, społecznej i kulturowej. Były odczuwane w każdym gospodarstwie. Gospodarkę rolną pd.-wsch. Mazowsza od uwłaszczenia do zakończenia I I wojny światowej cechowały zmiany powierzchni i rodzajów upraw roślin­ nych, wzrost ogólnych zbiorów z ha, dokonujący się na drodze zwiększania powierzchni zasiewów i unowocześniania technik uprawy ziemi, podnoszenie wydajności gleby oraz rozwój mechanizacji produkcji. Postęp ten był jednak powolny i przerywany licznymi okresami wyraźnych zahamowań szczególnie widocznych w latach wojen czy kryzysów. Na przykład w dziedzinie uspraw­ nień technicznych uwidocznił się dopiero od przełomu X I X i X X w., a jego istota polegała głównie na unowocześnieniu podstawowych, znanych wcze­ śniej narzędzi, a w znacznie mniejszym stopniu na mechanizacji. Właśnie w tym okresie rozpowszechniło się wiele narzędzi pełniących funkcje daw­ nego radła (m. in. sprężynówka). Ogólnie jednak w latach 1876-1913 zbiory 4 zbóż wzrastają 2-krotnie, a ziemniaków 4-krotnie. Największe nasilenie zmian w zakresie struktury roślin uprawnych oraz zasiewów, sposobów i technik uprawy ziemi przypada na 20-lecie międzywojenne. G ł ó w n y m czyn­ nikiem rozwoju była szerząca się oświata rolnicza oraz działalność organi­ zacji gospodarczych i społecznych. Niemały wpływ na modernizację gospo­ darki chłopskiej miały również okoliczne dwory, które pełniły rolę swoistych innowatorów na wsi. Pierwsze stosowały nowoczesne maszyny rolnicze, ra­ cjonalniejsze sposoby upraw oraz nowe odmiany roślin. Zmiany następujące w hodowli w omawianym okresie charakteryzował przede wszystkim wzrost liczby koni na skutek zastępowania nimi w o ł ó w oraz spadek pogłowia owiec. N a przykład na przełomie X I X i X X w. prze­ ciętnie w gospodarstwie o powierzchni 4 ha chowano 6-12 sztuk owiec, a w latach 1920-1939 tylko 4-6 sztuk. Jednocześnie wzrosła liczba bydła, szczególnie krów. Natomiast pewne wahania wykazuje stan trzody chlewnej. Ważnym źródłem d o c h o d ó w dla gospodarstw chłopskich, zwłaszcza w okre­ sie 20-lecia międzywojennego, był c h ó w drobiu i sprzedaż produktów po­ chodzących z hodowli w postaci nabiału, j a j , pierza. Po zakończeniu I I wojny światowej nastąpiły zasadnicze przemiany nie tylko w strukturze agrarnej wsi, ale i w charakterze całej gospodarki wiej- �266 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA skiej pd.-wsch. Mazowsza. Szczególnie doniosłe znaczenie miał fakt powsta­ nia wielu nowych gospodarstw ustanowionych w wyniku parcelacji ziemi folwarcznej na skutek reformy rolnej. Tego typu gospodarstw nie było jed­ nak na obszarze trzech szczegółowo badanych wsi. Nie wszystkie dwory na tym terenie rozparcelowano po 1945 г., po­ nieważ były wśród nich takie, których obszar nie przekraczał 50 ha (np. Sufczyn). Parcelowaną ziemię z obowiązkiem jej spłacenia w ciągu 20 lat otrzymali głównie dawni stali robotnicy folwarczni (parobcy, fornale), a na­ stępnie małorolni. Obszar nowo powstałych gospodarstw był różny. Na przykład w Rudnie i Rudzienku wynosił po ok. 4 ha; w Wężyczynie — 4,5 ha; w Kuflewie — 5 ha (przy czym wdowy otrzymały tu po 1,5 ha); w Kiczkach po 3,3 ha w jednym kawałku i po 26 arów na siedlisko. Ponadto podziałowi uległ cały inwentarz i sprzęt dworski. N a przykład w Kiczkach na 3-4 gospodarzy przypadał 1 koń i krowa, niezależnie od tego, że każdy z robotników miał własną krowę. Pewną część ziemi oraz stawy rybne przejęły kółka rolnicze (np. w Rudzienku) lub Państwowe Gospodarstwa Rolne (np. ferma lisia w Gliniance). Natomiast budynki dworu zazwyczaj obejmowały szkoły (Rud­ no, Sufczyn). Dawni robotnicy folwarczni osiedlając się na nowych działkach tworzyli zwykle odrębną wieś (np. Kuflew czy Kiczki), co wynikało z faktu, że grunty dworskie były tu odseparowane od ziemi chłopskiej. W Kiczkach mieszkali oni w odległości ok. 1 km od wsi właściwej, w pobliżu dawnego dworu. N a uwagę zasługuje, że jeszcze w czasie badań mieli oni wspólne narzę­ dzia i pomagali sobie wzajemnie we wszystkich pracach rolnych. Byli izolo­ wani od społeczności dawnej wsi, z której mieszkańcami — tak jak i w okre­ sie międzywojennym — nie utrzymywali bliższych kontaktów, chociaż nie wy­ stępowały między tymi wsiami jakiekolwiek zatargi, kłótnie czy inne prze­ jawy wrogości. Największe zmiany, jakie zaszły w gospodarce wsi pd.-wsch. Mazowsza po zakończeniu I I wojny światowej (do okresu prowadzenia badań tereno­ wych), dotyczyły głównie intensyfikacji produkcji rolnej dzięki stosowaniu n a w o z ó w sztucznych, używaniu nowoczesnych maszyn i narzędzi rolniczych, wprowadzaniu nowych kultur uprawowych (m. in. stale zwiększała się po­ wierzchnia uprawy sadów i krzewów owocowych) oraz kierowaniu się bar­ dziej racjonalnymi metodami gospodarczymi. Obserwuje się jednocześnie stałe doskonalenie technik i sposobów uprawy ziemi. W dziedzinie stosowania narzędzi i maszyn rolniczych najbardziej widocz­ ne zmiany następowały od ok. 1955 r. Zdaniem informatorów, począwszy od tego okresu systematycznie z roku na rok zwiększała się liczba i ro­ dzaje używanego przez rolników sprzętu. Fakt ten znajdował odbicie rów­ nież w liczbie maszyn rolniczych, jaką posiadały poszczególne gospodarstwa. Pojawiły się nie znane dotąd sprzęty i narzędzia rolne, jak: grabiarki do ściętych traw, przetrząsacze do nawozów, śrutowniki, opryskiwacze i ору- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 267 lacze przeciwko szkodnikom i chwastom. Równocześnie wzrosło wyraźnie (szczególnie od końca lat sześćdziesiątych) zużycie n a w o z ó w sztucznych na I ha, przy jednoczesnym intensywniejszym nawożeniu obornikiem oraz wy­ siewaniu poplonów. Charakterystyczne, że rolnicy nie zakupywali na własność maszyn rolniczych (poza podstawowymi), nie inwestowali w nie, lecz wypo­ życzali z kółka rolniczego. Inną cechą specyficzną było użytkowanie najno­ wocześniejszych maszyn rolniczych jedynie w gospodarstwach, w których nie doszło do znacznego rozdrobnienia pól i skomplikowanej ich szachownicy. We wszystkich bowiem pozostałych przypadkach stosowanie nowoczesnego sprzętu było niemożliwe ze względów technicznych. Jałowe gleby przynoszące niewielkie zbiory zbóż, brak pastwisk i łąk przez długie lata hamowały rozwój hodowli. Każde gospodarstwo wymagało kilku sztuk bydła i trzody chlewnej, aby zapewnić utrzymanie rodziny i obor­ nik na pola. Hodowano więc często sztuki o niskiej jakości. Sytuacja nieco się zmieniła od chwili rozpowszechnienia się n a w o z ó w sztucznych, którymi zastępowano obornik. Większą uwagę zaczęto zwracać na jakość posiadanych zwierząt. Jednocześnie nastąpił spadek zachorowań na pryszczycę i inne cho­ roby zakaźne, co wpłynęło na ogólny przyrost liczby bydła i nierogacizny w poszczególnych gospodarstwach. Natomiast w hodowli owiec rejestrowano stały spadek ich pogłowia, co było spowodowane głównie odchodzeniem go­ spodarki chłopskiej od zaspokajania potrzeb we własnym zakresie, a w tym i rezygnacji z samodzielnego wykonywania wełnianej odzieży czy kilimów. D o ok. 1970 r. w każdym gospodarstwie hodowano rocznie przeciętnie 1-2 sztuki świń na potrzeby własne, 1-2 sztuki przeznaczano na obowiąz­ kowe dostawy dla państwa i kontraktacje (lub sprzedaż na wolnym rynku). Należy zaznaczyć, że w latach sześćdziesiątych panowała powszechna opinia, iż lepiej opłaca się kontraktować i sprzedawać świnie niż żyto, ponieważ cena zboża była dużo niższa niż ta, którą uzyskiwano za sprzedaną nierogaciznę. Hodowla krów natrafiała na trudności wynikające z braku łąk i pastwisk, mimo to w każdym gospodarstwie trzymano przynajmniej jedną mleczną sztukę. Gospodarstwa powyżej 2 ha — w przeciwieństwie do okresów poprzednich — posiadały z reguły konia do prac polowych i transportu. Zwiększyła się również ogólna liczba chowanego drobiu. Postęp w hodowli zwierząt gospodarskich był przede wszystkim skutkiem popularyzacji jej nowoczesnych form, oświaty rolniczej, bodźców cenowych. Intensyfikacja tej gałęzi produkcji wymagała jednak odpowiednich warunków, a tym samym nakładów pieniężnych. Konieczne były bowiem doborowe sztu­ ki zwierząt, specjalne pomieszczenia i pasze. Mimo więc ewidentnych zmian, zachodzących szczególnie intensywnie po II wojnie światowej, gospodarka chłopska we wsiach pd.-wsch. Mazowsza wykazywała zapóźnienie w porównaniu z innymi dzielnicami kraju. Przeja­ wiało się ono np. w niskiej przeciętnej wydajności z ha wynoszącej pod koniec lat sześćdziesiątych dla 4 zbóż 17-21,5 q, a ziemniaków 160-190 q czy też niedostatecznej mechanizacji produkcji. Wynikało ono przede wszystkim �268 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A ze specyficznej struktury rolnej (małych i rozrzuconych w szachownicy pól zmuszających do stosowania przestarzałych narzędzi i technik rolnych, nie­ wielkich obszarowo gospodarstw) i warunków ekologiczno-glebowych (gleby I V - V I klasy, brak łąk i pastwisk). Wszystkie te czynniki wpływały na fakt, że produkcja rolno-hodowlana w całym omawianym okresie miała na tym terenie charakter e k s t e n s y w n y . Nastawiona była głównie na pokrycie własnych potrzeb rodzin i gospodar­ stwa, a zatem posiadała cechy gospodarki s a m o ż y w i e n i o w e j . D o lat sie­ demdziesiątych naszego wieku nie było w trzech badanych szczegółowo wsiach ani jednego rolnika specjalizującego się w ściśle określonym kierunku produkcji rolno-hodowlanej. Inaczej mówiąc, o żadnym z tutejszych miesz­ kańców (właścicieli ziemi) nie można było powiedzieć, że w swej działalności gospodarczej zmierzał do p r o f e s j o n a l i z a c j i w zawodzie rolnika . 4 Gospodarka towarowa obejmowała głównie produkty podlegające kon­ traktacji. W znacznie mniejszym stopniu rozpowszechniona była sprzedaż na okolicznych targach, stanowiąca do lat pięćdziesiątych- naszego stulecia do­ minującą formę kupna i zbytu produktów gospodarki chłopskiej. Według opinii przyjętej przez ekonomistów, przedmiotem obrotu towarowego są nad­ wyżki rolne i hodowlane pozostałe po uprzednim uiszczeniu wszelkiego rodza­ ju świadczeń na rzecz państwa oraz odliczeniu produktów przeznaczonych na potrzeby gospodarstwa i samożywienie. W przypadku omawianych wsi mieliśmy do czynienia z brakiem nadwyżek rzeczywistych, a jedynie z istnie­ niem nadwyżek pozornych. Powstawały one w wyniku ograniczenia potrzeb sam ożywieni owych rodziny. Sytuacja taka trwała nieprzerwanie do 1970 г., czyli do momentu zniesienia obowiązkowych dostaw na rzecz państwa i pod­ wyżek cen skupu produktów gospodarki chłopskiej. Charakteryzując zmiany zachodzące w organizacji i funkcjonowaniu chłop­ skiego warsztatu pracy należy zwrócić uwagę na wpływ czynników interwen­ cyjnych administracji państwowej na wzrost zainteresowań wartością instru­ mentalną ziemi. Dotyczyło to przede wszystkim lat siedemdziesiątych X X w. Przełom lat 1970 i 1971 w polityce rolnej naszego kraju oceniano jako początek procesu doskonalenia chłopskich warsztatów pracy. W okresie tym zainicjowane zostały liczne akcje poparte odpowiednimi zarządzeniami i usta­ wami administracyjno-prawnymi. Ich celem był wzrost i przyspieszenie pro­ dukcji rolno-hodowianej oraz stworzenie warunków do dalszych przeobrażeń społeczno-gospodarczych i modernizacji rolnictwa. Ograniczymy się do wymienienia tylko kilku z tych przedsięwzięć, które 4 Dobrze charakteryzuje tę sytuacje następująca wypowiedź: „nie specjalizuję gospodarstwa w żadnym kierunku, idzie mi tylko o to, żeby mi dawał kawałek chleba. Wiem, że takie gospodarowanie nie jest korzystne w szerszej skali, ale w mojej sytuacji jest to najlepsze rozwiązanie". Wszystkie cytaty zamieszczone w tekście pochodzą z materiałów terenowych Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (nr inwent. 1А/1/-13А/1/, 30A/IV/-54A/IV/, 109А/ /VII/-115A/VII) oraz materiałów Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie (nr inwent. 1761-1769). �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 269 jak się wydaje — i co potwierdza materiał terenowy — odegrały decydującą rolę w wystąpieniu przejawów zainteresowania przedmiotową wartością ziemi mieszkańców badanego terenu. Były to: 1) podniesienie ogólnego poziomu opłacalności produkcji rolnej przez korzystną dla chłopa zmianę dotychcza­ sowych cen skupu żywca i mleka; 2) obniżka progresji w podatku grun­ towym; 3) zniesienie obowiązkowych dostaw żywca, ziemniaków i zboża i zastąpienie ich kontraktacjami; 4) wejście w życie z dniem 4 I X 71 r. ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Zniesienie obowiązkowych dostaw dla państwa oraz zwyżka cen skupu żywca i mleka ożywiły w znacznej mierze gospodarkę towarową tutejszych wsi. Idea intensyfikacji i rozwoju hodowli podbudowana przez ustanowienie wysokich cen skupu stała się popularna wśród mieszkańców. N a natychmia­ stową realizację produkcji na większą skalę nie mogły sobie jednak pozwo­ lić od razu nawet zamożniejsze gospodarstwa. Wymagała ona bowiem obok znacznych nakładów pieniężnych na budowę nowoczesnych chlewów oraz za­ kup wyselekcjonowanych sztuk bydła i trzody przestawienia gospodarki z samożywieniowej na specjalistyczną — hodowlaną, a więc również zmiany struk­ tury uprawianych dotychczas roślin i przeprowadzenia scalenia gruntów oraz ich zmeliorowania. Mimo licznych trudności związanych z realizacją tych zadań ewidentny stał się wzrost pogłowia hodowanych i kontraktowanych zwierząt we wszyst­ kich gospodarstwach badanych wsi, tym bardziej że sztuki kontraktowane zajęły miejsce uprzednio przeznaczanych na obowiązkowe dostawy dla pań­ stwa. Mnożyły się przypadki dokupywania pasz oraz rozbudowywania po­ mieszczeń inwentarskich. Ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, zwana też ustawą uwłaszczeniową, przez prawników porównywana jest w swym znaczeniu i roz­ miarach do reformy rolnej 1944 r. Ustawodawca powołując ją do życia miał m. in. na celu: ograniczenie procesów sądowych „o ziemię" przez ostateczne wyeliminowanie roszczeń rodzeństwa i innych spadkobierców na roli nie pra­ cujących do spłat od dotychczasowych użytkowników ziemi czy też podziału gospodarstwa; wyeliminowanie elementu niepewności (nieformalnych użyt­ kowników) wobec przyszłych losów i zwrócenie ich „ku gospodarstwu" jako jedynemu warsztatowi pracy, a co się z tym wiąże wzrostowi ilościowemu i jakościowemu produkcji rolnej. T o ostatnie dążenie, jak się wydaje, zostało prawidłowo zrozumiane przez mieszkańców badanych wsi, co zaznaczyło się w wypowiedziach kilkunastu informatorów. M o ż n a je krótko podsumować stwierdzeniem jednego z nich: „teraz to wszystko jest moje i nie będę się musiał z nikim dzielić, na nikogo pracować, ani nikomu płacić [...] sam sobie jestem panem, teraz postawię nowe chlewy i dom, bo nie mam już żadnych zobowiązań". Kilku innych w swych wypowiedziach podkreślało ponadto, że pragnęli już wcześniej nastawić się na intensywną produkcję rolną. U źródeł ich postaw leżała potrzeba stabilizacji życiowej poważnie zagrożonej w związku z odczuwaną od kilku lat tendencją do ograniczania �270 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A zatrudnienia niewykwalifikowanych chłopów-robotników w dużych zakładach miejskich, szczególnie Warszawy. N a przeszkodzie w realizacji tych planów stał właśnie brak tytułu posiadania gruntów. Wprowadzaniu zasad nowej polityki rolnej w niektórych wsiach pd.-wsch. Mazowsza towarzyszyła akcja scalania i melioracji gruntów. Dzięki niej reali­ zacja planów intensyfikacji i utowarowienia produkcji gospodarki chłopskiej stała się bardziej realna. II. L O K A L N Y R Y N E K P R A C Y O m ó w i m y teraz zatrudnienie mieszkańców badanych wsi przy pracach rolnych na miejscu, ale poza własnym gospodarstwem. M o ż e m y bowiem w tym wypadku założyć, że od rozmiarów i chłonności lokalnego rynku pracy — tym samym możliwości „dorobienia" do d o c h o d ó w z własnego go­ spodarstwa na miejscu — zależały decyzje potencjalnych wychodźców „za za­ robkiem" o pozostaniu we wsi, a więc i postawy wobec ziemi, zwłaszcza do jej wartości instrumentalnej. Reforma uwłaszczeniowa 1864 r. zrywając z zasadami feudalnej, pań­ szczyźnianej zależności zapoczątkowała na obszarze pd.-wsch. Mazowsza no­ wą formę koegzystencji wsi i folwarku. Największe znaczenie dla tego współ­ życia ma d w ó r — j a k o l o k a l n y r y n e k p r a c y . Jego ranga była szcze­ gólnie wysoka w okresie międzywojennym, gdy na skutek podziałów rodzin­ nych zmniejszył się obszar gospodarstw chłopskich, a jednocześnie wzrosła w nich liczba osób „zbędnych" produkcyjnie. „Przed I wojną ludzie wiejscy znacznie mniej najmowali się do pracy we dworze niż przed I I wojną, bo mieli wtedy więcej własnej ziemi i mniej czasu". Dlatego też jako podstawę egzemplifikacji zagadnienia wykorzystamy dane z lat poprzedzających I I woj­ nę światową. Kontakty między ludnością wiejską a dworem przebiegały głównie w pła­ szczyźnie gospodarczej, a ściślej specyficznej wymiany. D w ó r dawał pracę za pieniądze i odrobek , udzielał pożyczek (płodów rolnych, pieniędzy) i za­ p o m ó g , wymagając w zamian przede wszystkim odrobków. Natomiast chłopi wykonywali poszczególne prace za pieniądze lub płody rolne. Kontakty in­ nego rodzaju były sporadyczne. N a przykład bardzo rzadko dotyczyły one dzierżawy gruntów pańskich. Wypływało to zazwyczaj z faktu, że tutejsze folwarki były stosunkowo niewielkie, a więc bez uszczuplania swego areału z powodzeniem mogły podołać zadaniom przy pomocy własnych pracowni­ ków, wspomaganych pracą robotników najemnych. W latach 1920-1944 za­ istniało w Woli Sufczyńskiej 5 wypadków wydzierżawiania chłopom ziemi 5 5 Częste też były przypadki, że dziedzic zmuszał chłopów do odrobku jako rekompen­ saty za wyrządzone szkody, np. niedopilnowanie inwentarza, który wszedł w zboże dworskie, za przejście przez park folwarczny bez zezwolenia, etc. �S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 271 dworskiej, w Sufczynie — 4, w Radachówce — 4, w Woli Karczewskiej — 3, w Kiczkach — 6, w Woli Duckiej — 4, w Rudnie — 5, w Wężyczynie — 4. Nieomal regułą było, że bogatsi gospodarze dzierżawili ziemie folwarczną za gotówkę, a biedniejsi za odrobek dniówkowy. Na przykład za 1 morgę odrabiano 15 dni w roku wykonując prace, które dwór wyznaczył. Na tym tle powstawały niejednokrotnie zatargi, ponieważ zdarzało się, że folwark zwiększał liczbę wyznaczonych, obowiązujących dni odrobku, nie chcąc za nie wynagradzać. Obok dzierżawy za pieniądze czy odrobek istniała forma dzierżawy za 4 lub 5 kop, będąca jednocześnie rodzajem zapłaty w natu­ rze za najem. Polegała ona na tym, że chłopi indywidualni w zamian za skoszenie dworskiej łąki i wysuszenie trawy otrzymywali có czwartą lub co piątą kopę siana. Kontakty gospodarcze c h ł o p ó w z dworem układały się różnie w poszcze­ gólnych wsiach. Na przykład w Rudzienku nie było przypadków zaciągania na przednówku pożyczek w postaci ziarna czy mąki od dziedzica, lecz wy­ łącznie od bogatszych chłopów. D w ó r w Radachówce, odczuwający brak siły roboczej, udzielał pożyczek wyłącznie za odrobek (np. za 1 q zboża należało odpracować 15 dni). W Kuflewie pożyczki w postaci p ł o d ó w rol­ nych czy pieniędzy udzielane były tylko robotnikom stałym, którym następ­ nie odtrącano należność z ornalii (wynagrodzenia rocznego). We wsiach, gdzie zajęcie na folwarku pańskim stanowiło jedyne źródło dodatkowego zarobku, nie było zatargów na tle odrobków (np. Rudno). „Chłopi obawiali się okazywać niezadowolenie, ponieważ wiedzieli, że nie dostaną pracy, czy też nie mogliby pożyczyć niczego, co się równało z głodowaniem całej ro­ dziny na przednówku". Zupełnie odmiennie układały się stosunki dwór — wieś w Kiczkach. Wła­ ściciele Kiczek według powszechnej opinii byli ludźmi bardzo dobrymi, dla­ tego też niejednokrotnie zwracano się do nich o pomoc. Pożyczano we dwo­ rze płody rolne i pieniądze. Długi zwracano po żniwach lub odrabiano. Częste były przypadki, że dziedzic udzielał z a p o m ó g w postaci pieniędzy i budulca tym, których dotknęła klęska żywiołowa (np. pożar czy p o w ó d ź ) , nie żądając w zamian niczego. Natomiast dziedziczka oprócz wspierania cho­ rych i biednych prowadziła ochronkę dla małych dzieci, uczyła wiejskie dziew­ czyny tkać i haftować. Ten patriarchalny stosunek sprawił, że „ludzie chętnie przychodzili do każdej pracy we dworze" . 6 Praca w dworach wykonywana była przede wszystkim przez pracowni­ k ó w stałych (angażowanych corocznymi kontraktami), a w mniejszym stop­ niu najemnych. Wśród tych ostatnich, rekrutujących się z najbiedniejszych 6 Dwór w Kiczkach jest jednym z odosobnionych pozytywnych przykładów koegzysten­ cji folwarku z własnymi robotnikami. Ostatni dziedzic — Rokicki, który zmarł bezpotomnie w 1930 r. — sporządził przed śmiercią testament, mocą którego każdy z robotników dwor­ skich otrzymał 1500 zł. Testator przekazał również pieniądze na budowę szkoły rolniczej, wyposażenie biblioteki i utrzymanie kościoła. �272 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A rodzin we wsi, byli: zagrodnicy, posiadający po ok. 3-4 morgi ziemi, ogrodziarze mający przywilej wypasania na folwarcznych pastwiskach 4 sztuk owiec lub 1 sztuki bydła, wyrobnicy, wśród których byli chłopi mieszkają­ cy na komornym oraz tacy, co mieli własne chałupy, a nawet 0,5 morgi ziemi. Liczbę rodzin przedstawicieli tych kategorii ludności zamieszkujących po­ szczególne wsie w okresie międzywojennym ilustruje zamieszczona niżej tabela. Rodziny wyrobników, ogrodziarzy, zagrodników w poszczególnych wsiach w okresie międzywojennym (Zestawienie autorki opracowane na podstawie badań w . , terenowych) Wyrobnicy komornicy Ogrodziarze powyżej Zagrodnicy do 4 m ó r g do ok. 0,5 morgi ziemi 0,5 morgi ziemi ziemi Sufczyn Wola Sufczyńska Radachówka 7 4 4 4 3 3 6 3 12 Wola Karczewska Starogród 2 6 3 5 4 7 Wola D u c k a Gocław 2 9 3 12 4 io Kuflew 8 9 6 Weżyczyn Rudno 4 7 3 8 5 9 Kiczki 8 6 9 Najmowano ich do pilnych prac polowych, takich jak: żniwa, koszenie łąk, wykopki, pielenie chwastów, sadzenie ziemniaków i kapusty. Zwykle posługiwali się oni dworskim sprzężajem i narzędziami. Wynagrodzenie robotników dniówkowych było zróżnicowane w zależności od okolicy i wykonywanych zajęć. N a przykład w Starogrodzie w 1938 r. kosiarz otrzymywał 5 zł dziennie, podbieraczka 4 zł. Z a pielenie chwastów płacono tu 1,5-2 zł, a za kopanie ziemniaków 2 zł. W Gocławiu za kopanie uzyskiwano 1 zł. kosiarz dostawał 3 zł, a podbieraczka 1,8-2 zł. Niekiedy stosowano równolegle do pieniężnego również wynagrodzenie w płodach rol­ nych (Rudno, Wężyczyn, Ponurzyca). Mężczyzna otrzymywał wówczas dzien­ nie 80 gr — 1 zł oraz 2 kg żyta, a kobieta 60 gr i 1,5 kg żyta. Przy żniwach i cięciu traw praktykowano jeszcze inną formę zapłaty. Była to tzw. kopka („od kopki"), która polegała na tym, że chłop wykonujący całość prac związanych z sianokosami czy żniwami (koszenie, suszenie, zwózka) otrzymywał co 4-5 kopę siana lub zboża (Rudno. Rudzienko. Kuflew, R a ­ dachówka, Glinianka, Sufczyn). R o b o t n i k ó w dniówkowych werbowano do pracy w kościele po mszy przez ogłoszenie rządcy lub samego dziedzica. „Czasami, gdy brakowało ro­ botników, rządca jeździł po wsiach i mówił, że potrzebuje tylu i tylu ludzi �S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 273 i zapisywał tych, co się zgodzili [...] Gdy ktoś zachorował, odsyłano go do domu [...] Były też wypadki, że chłopi sami chodzili prosić o pracę do dworu". Między pracownikami najemnymi i folwarkiem często dochodziło do kon­ fliktów. W Radachówce, „gdy dziewczyny najęte do kopania kartofli zrobiły strajk, bo dwór za mało płacił, zapowiedziano im, że jak nie przyjdą do pracy, to ich więcej dwór nie zatrudni i strajk upadł, bo chętnych do pracy za jakiekolwiek wynagrodzenie było wielu". Niekiedy dwory najmowały do kopania 100-200 ludzi. „ W takiej grupie praca szła szybko. Chłopi starali się tylko, aby karbowy nie widział [...] to ludzie oszukiwali. Zostawiali kartofle w ziemi, aby je w nocy wykopać dla siebie [...] dziedzic, jak kogoś zobaczył, g o t ó w był strzelać". Cieszący się złą opinią dwór w Dłużewie („wściekły dwór"), gdy „potrzebował 40 ludzi z widłami, a stawiła się tylko połowa, kazał pracować im wszystkim do godziny 12 i 2 w nocy bez jedzenia i picia". Jak zaznaczono, gospodarka folwarczna oparta była przede wszystkim na pracy stałej służby, czyli „ludzi dworskich" lub „parobków dworskich", a w znacznie mniejszym stopniu robotników najemnych. C o do tego zgodne są wypowiedzi wszystkich informatorów. Niemniej jednak w okresie pilnych prac polowych, jak żniwa czy kopanie ziemniaków, wśród robotników na­ jemnych pracujących we dworze znajdowali się również synowie i córki naj­ bogatszych gospodarzy. Zdarzało się nawet, że z każdego domu we wsi przy­ najmniej jedna osoba zatrudniona była na folwarku. Stali robotnicy dworscy — fornale, parobcy, stangreci, dojarki, pokojówki, kucharki, ogrodnicy, owczarze, karbowi — obowiązki swoje wykonywali za­ zwyczaj dziedzicznie. Często bowiem „dziedzic nie chciał mieć nowych ludzi, których umiejętności i posłuszeństwa nie znał". Pracownicy folwarczni mieszkali w czworakach. Posiadali oni 0,25 lub 0,5 morgi pod ziemniaki. Wolno im było trzymać krowę (i paść ją wraz z dworskimi) oraz świnie. Zapłatę otrzymywali zazwyczaj w ziemniakach i zbożu oraz częściowo tylko w pieniądzach. T a forma wynagrodzenia nosiła nazwę ornalii (ordynarii). D w ó r ponosił również koszty reperacji i konser­ wacji czworaków. Niekiedy udzielał pożyczek pieniężnych na zakup inwenta­ rza czy ziarna, potrącając je sobie z ornalii (Sufczyn, Kiczki, Rudno, R u dzienko, Radachówka). Dziedzic miał prawo zwolnić każdego robotnika. Przestrzegano przy tym zasad, że wymówienie dawano tylko jednego dnia w roku — 1 stycznia, a odprawiony miał obowiązek wyprowadzić się do 1 kwietnia. Zwolniony napotykał zwykle trudności z otrzymaniem pracy w innych dworach. Dzień pracy rozpoczynano Q 5 rano, a k o ń c z o n o o godzinie 21 (z przer­ wami na posiłki). W zimie pracowano od 7 rano do zachodu słońca, z tym że każdy fornal zaczynał pracę wcześniej (o 3 rano), ponieważ musiał opo­ rządzić konie i przygotować je do zajęć w polu. Każdy z robotników miał wyznaczone stałe czynności. Niezależnie jednak od tego, wypełniał wszystkie 18 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �274 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA inne wskazane przez dziedzica. Ponadto zobowiązany był do tzw. posyłki, czyli posyłania dzieci, a czasem i żony do lżejszych prac fizycznych na folwarku. Mężczyźni wykonujący odpowiedzialne i ciężkie prace wynagradzani byli całą ornalią. Składało się na nią przeciętnie: 13 q żyta, 2 q jęczmienia, 2 q pszenicy, ziemia pod ziemniaki w wymiarze ok. 360 prętów (1 pręt = 2 m), honorarium kwartalne w wysokości 35-40 zł i pasza dla 1-2 krów, które mogli trzymać w dworskich oborach. Zdarzało się też, że ro­ botnicy nie posiadający własnych krów otrzymywali latem po 4 litry mleka dziennie. Inną formą wynagrodzenia robotników stałych była dniówka. Zwykle wynosiła ona 3 kg mąki, 1 kg kaszy, 3 kg ziemniaków, a przy codziennej pracy w ciągu całego roku ponadto 19 q opału i niecałą złotówkę (Radachówka). Pracującym „leniwie odbierano dniówkę lub odsypywano z ornalii". Tej kategorii ludności płacono zazwyczaj 2 razy w roku. Były jednak przy­ padki, że dziedzic wynagradzał ich wcześniej. Tych spośród nich, którzy stale mieszkali we dworze, nazywano „funtowi". Termin ten pochodził od sposobu zapłaty, ponieważ oprócz pieniędzy otrzymywali oni również po kilka funtów zboża. Pracownicy folwarczni mogli zaciągać we dworze po­ życzki w postaci zboża czy ziemniaków. Oddawali je po zbiorach albo właściciel potrącał im należność z ornalii, jaką uzyskiwali za całoroczną pracę. Lokalny rynek pracy na pd.-wsch. Mazowszu cechowały stosunkowo nie­ wielkie rozmiary oraz ograniczenie prawie wyłącznie do zajęć sezonowych wykonywanych w folwarku, a wynagradzanych w naturze i pieniądzach. Tylko dla nielicznej grupy robotników dworskich był on względnie stały, a nawet w pewnym stopniu dziedziczny. Jak się wydaje, o jego powszech­ ności i trwałości zadecydowały przede wszystkim 2 czynniki. Pierwszy, to przywiązanie do wiejskiego sposobu życia występujące nawet wśród ludności zbędnej produkcyjnie, połączone być może z obawą o przyszłą egzystencję w momencie podjęcia zajęcia pozarolniczego wiążącego się zazwyczaj z ko­ niecznością opuszczenia wsi. Drugi — ściśle współzależny z poprzednim — to* słabe uprzemysłowienie całej okolicy uniemożliwiające uzyskanie innych zajęć dodatkowych. Rozwijający się bowiem nieopodal wielkomiejski prze­ mysł warszawski, z braku dróg i środków dojazdowych, wymagał emigracji ze wsi (stałej lub okresowej). Decyzje takie podejmowali z reguły jedynie ludzie nie obarczeni jeszcze rodziną oraz ci, którzy ziemi nie posiadali wcale albo nie widzieli realnych szans zostania samodzielnymi gospodarzami w najbliższym okresie. Folwark jako lokalny rynek pracy praktycznie przestał istnieć po zakoń­ czeniu I I wojny światowej i parcelacji dworów. Przed wieloma mieszkańca­ mi wsi stanęła wówczas konieczność wyboru nowej pracy, nie zawsze zwią­ zanej już z ziemią. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 275 III. P O Z A L O K A L N Y R Y N E K P R A C Y Mieszkańcy badanych wsi pd.-wsch. Mazowsza nie podejmowali zarob­ kowej emigracji sezonowej ani stałej poza granice kraju. Gdzie zatem znaj­ dowała zajęcie ludność zbędna produkcyjnie w rodzinnej wsi, kiedy zabrakło już dla niej pracy w folwarku? Otóż, jak wykazały badania terenowe, n a j ­ w i ę k s z y m r y n k i e m p r a c y dla tej kategorii o s ó b była przez długie dzie­ sięciolecia W a r s z a w a , a tylko w minimalnym stopniu inne miasta w kraju. C o więcej, przyjazd do stolicy w poszukiwaniu zatrudnienia kończył się z re­ guły pozostaniem w niej na stałe, założeniem „miejskiej" rodziny i powol­ nym uzyskiwaniem statusu robotnika. Dlatego też Warszawa odegrała szcze­ gólną rolę w kształtowaniu się postaw mieszkańców jej najbliższego zaple­ cza w stosunku do ziemi. Ranga Warszawy jako miejsca, gdzie stosunkowo łatwo m o ż n a uzyskać pracę, była doceniana znacznie wcześniej, niż nastąpiło uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. N a przykład już pod koniec X V I I I w. zbiegostwo c h ł o p ó w do stolicy przybrało takie rozmiary, że zaczęło zagrażać podstawom gospodarki folwarcznej, zmuszając do zwalczania go przepisami administra­ cyjnymi skierowanymi głównie przeciwko „ludziom luźnym". W okresie póź­ niejszym, wobec obłożenia po uwłaszczeniu gospodarstw chłopskich wysokimi podatkami, w licznych wsiach Królestwa chłopi (zwłaszcza małorolni) re­ zygnowali z prowadzenia swych gospodarstw, szukając pracy poza wsią. Jednocześnie reforma uwłaszczeniowa stwarzała możliwości emigracji do War­ szawy szerokim rzeszom ludności wiejskiej znajdującej tu zatrudnienie. Szcze­ gółowe badania wykazały, że wprawdzie do stolicy napływali w tym czasie mieszkańcy z obszaru całego Królestwa, to jednak najwięcej przybyszów pochodziło z wiosek mazowieckich . 7 Dane zawarte w księgach meldunkowych G R N w Kołbieli i Gliniance oraz uzyskane materiały terenowe dotyczące rodzin wskazują na proces sta­ łej emigracji ludności tutejszych wsi i innych miast mazowieckich, począw­ szy od lat siedemdziesiątych X I X w. Jej charakter i natężenie były jednak niejednakowe w różnych okresach. N a przykład zanikała ona w czasie dzia­ łań I i I I wojny światowej. Jedną z uchwyconych prawidłowości jest bez­ sprzeczna korelacja między falami migracyjnymi a kryzysami rolnymi i lata­ mi prosperity gospodarczej. Liczba emigrujących ze wsi znacznie malała pod­ czas koniunktury rolnej, natomiast rosła w momentach jej załamania. N a przykład w okresie kryzysu rolnego w latach 1929-1935 opuściło wieś na stałe 20 o s ó b z Woli Duckiej, 18 — z Gocławia, 12 — z Rudna, 16 — z Woli Karczewskiej, 17 — z Kuflewa, 15 — z Woli Sufczyńskiej, a w całym 7 Por. też H . Brodowska, Historia Polski w II polowie XIX w., Łódź 1957, s. 15-16; T. Ł e b k o w s k i , Początki klasy robotniczej Warszawy, Warszawa 1956; S. Misztal, Warszaw­ ski Okręg Przemysłowy. Studium rozwoju i lokalizacji przemysłu, Warszawa 1962. �276 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 20-leciu międzywojennym: 25 o s ó b z Woli Duckiej, 21 — z Goclawia, 16 — z Rudna, 18 — z Woli Karczewskiej, 21 — z Kuflewa, 19 — z Woli Sufczyń­ skiej. Wszyscy oni wyemigrowali do Warszawy. Przeciętnie z każdego go­ spodarstwa emigrowały co pokolenie 2-3 osoby w wieku 16-25 lat. Przyczyną tego stanu rzeczy była głównie prymitywna gospodarka rolna, nie zapewnia­ jąca utrzymania wszystkim członkom rodziny i tylko sporadycznie inne po­ wody (np. małżeństwo z mieszkańcem miasta czy wybór innego wzoru egzy­ stencji). Było prawie regułą, że ci wszyscy, którzy opuszczali rodzinną wieś w okresie kryzysu, zadowalali się jakimikolwiek sumami pieniężnymi na „urządzenie się w mieście" i nie rościli sobie pretensji do całkowitej spłaty z należnego im kawałka ziemi. Pozostawiali go do uprawy rodzeństwu, a jeszcze częściej żyjącym rodzicom. Natomiast w latach pomyślności gospo­ darczej, gdy ewidentnie malała liczba ludności migrującej do stolicy, daje się zauważyć tendencja do realnego podziału ziemi między wszystkich spadko­ bierców lub też całkowitej spłaty tego rodzeństwa, które zdecydowało się na zamieszkanie w mieście i pracę w przemyśle. O tendencji tej świadczą wy­ powiedzi informatorów oraz archiwalne materiały sądowe. Znamienny jest fakt, że gdy w latach względnej koniunktury rolnej 1903-1911 powstało w Wo­ li Duckiej 12 nowych gospodarstw, w Woli Karczewskiej — 7, w Woli Suf­ czyńskiej — 10, w Starogrodzie — 9, w Rudnie — 11, to w okresie kryzysu rolnego 1929-1935 jedynie 3 — w Woli Duckiej, 2 — w Woli Karczewskiej, 3 — w Woli Sufczyńskiej, 3 — w Starogrodzie, 2 — w Rudnie. Emigracja stała do innych — poza Warszawą — miast miała znacznie mniejsze rozmiary. Rozpoczęła się ona dopiero w 20-leciu międzywojennym i skierowana była głównie na Zagłębie Dąbrowskie oraz Gdynię. Do tych okręgów wyemigrowało wówczas 11 osób z Woli Duckiej, Woli Sufczyń­ skiej i Woli Karczewskiej. Emigrantami byli w każdym przypadku młodzi mężczyźni. Żaden z nich nie wrócił już do rodzinnej wsi, aby pracować na roli. Exodus ludności do stolicy w latach międzywojennych miał u swych źró­ deł kryzys rolny 1929-1935 r. oraz parcelację okolicznych majątków, a tym samym pozbywanie się przez dwór większej liczby robptników folwarcznych i ubożenie rodzin chłopskich na skutek podziałów rodzinnych. Właśnie ta kategoria mieszkańców wsi — zubożali chłopi i bezrolni — stanowiła trzon wychodźców. C i , którym udało się znaleźć względnie stałe zatrudnienie w War­ szawie (w przeważającej części jako pracownicy na budowach i inni niewy­ kwalifikowani robotnicy fizyczni), osiedlali się zazwyczaj w prawobrzeżnej części stolicy, gdzie rozbudowujący się przemysł stwarzał większe możliwości uzyskania pracy. Zasiedlali oni przede wszystkim Szmulowiznę oraz inne peryferie Pragi. Mieszkali z rodzinami w obskurnych i ciasnych kamienicach czynszowych tej części Warszawy. Niektórzy z tych pierwszych przybyszów pozostali w nich do dzisiaj. Ich stare domy, które nie uległy zniszczeniu w czasie działań I I wojny światowej, koegzystują ze współczesnym budow­ nictwem. W okresie badań byli oni już z reguły emerytami, którzy wykształ- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 277 ciii w stolicy swoje dzieci. Te ostatnie już jako „warszawiacy" zamieszki­ wali wraz z rodzinami nowoczesne osiedla metropolii. Jak wspomniano, jest cechą charakterystyczną, że ludność przybyła ze wsi mazowieckich do Warszawy — poza nielicznymi wyjątkami — nie wracała już na wieś. Nawet w latach kryzysów przemysłowych znajdowała ona pra­ cę i utrzymanie w mieście lub korzystała z państwowych zasiłków dla bez­ robotnych. P o w r o t ó w na wieś nie obserwuje się również w okresie wojny i okupacji niemieckiej, chociaż zdarzały się wówczas przypadki, że do wiej­ skich rodzin wysyłano dzieci, aby zapewnić im większe bezpieczeństwo. Ogółem w latach 1919-1945 do 3 badanych szczegółowo wsi powróciło 5 osób. Każda z nich, aby przejąć całe gospodarstwo rolne. Po zakończeniu działań I I wojny światowej w latach 1945-1954 trwa nieprzerwanie wychodźstwo stałe ludności chłopskiej do miasta. N a przykład w okresie tym opuściło wieś na stałe przenosząc się do stolicy lub innych miast (w tym Otwocka, Mińska Mazowieckiego) 65 osób z Woli Duckiej, 48 — z Glinianki, 44 — ze Starogrodu, 59 — z Woli Karczewskiej, 42 — z Wo­ li Sufczyńskiej, 64 — z Kiczek. Zwiększył się jednocześnie zasięg terytorialny wychodźstwa. Poza Warszawą i pobliskimi miastami objął on przemysłowe miasta Śląska oraz Wybrzeża Gdańskiego i Szczecińskiego. Ogółem w latach 1950-1973 znalazło w tych ośrodkach zatrudnienie ok. 30 osób (w tym 4 ko­ biety) z trzech badanych szczegółowo wsi. Spośród nich jedynie dwie osoby powróciły na wieś: kobieta, która wyszła za mąż za syna sąsiada, i męż­ czyzna dziedziczący ziemię po rodzicach. Odbudowujący się po wojnie przemysł stolicy bardzo dotkliwie odczuwał deficyt siły roboczej. Jednocześnie na słabo uprzemysłowionych i posiadają­ cych nieurodzajne gleby terenach podwarszawskich (w byłych powiatach otwockim, mińskim, wołomińskim i in.) nadal istniały poważne nadwyżki ludnościowe. Głównie więc przybysze wywodzili się z tych stron. Ich znacz­ ny odsetek stanowili robotnicy folwarczni, zwłaszcza ci, którzy na skutek likwidacji d w o r ó w zostali pozbawieni dotychczasowego źródła utrzymania, a nie przejęli ziemi z reformy rolnej. Ponadto małorolni oraz członkowie rodzin pochodzący nawet z dużych gospodarstw, ale zdecydowani na zmianę „stylu życia". Masowa stała emigracja ludności wiejskiej Mazowsza do stolicy trwała nieprzerwanie do 1954 r. Charakteryzował ją brak zainteresowania ziemią i gospodarstwem rolnym, a tym samym spadkami czy sprawami działowymi. Opuszczały wieś całe rodziny pozostawiając ziemię i gospodarstwo jednemu krewniakowi, który nie miał obowiązku spłacania rodzeństwa „za wszelką cenę" poza zwyczajowo przyjętym dostarczaniem im produktów żywnościo­ wych na większe święta, do czego zresztą sam się „poczuwał". Formalnie użytkował on całość gruntów, płacąc z nich jedynie świadczenia na rzecz państwa. W latach 1945-1954 powstało w Woli Duckiej tylko 1 nowe gospo­ darstwo, w Woli Karczewskiej — 2, w Woli Sufczyńskiej — 2, w Gocławiu — 4, w Kuflewie — 3. Dążenie do opuszczania wsi w tych latach wiązało się �278 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA również z ówczesną polityką rolną państwa, preferującą kolektywizacje drob­ nej gospodarki indywidualnej. Od 1954 r. władze miejskie Warszawy wprowadzając administracyjne ograniczenia meldunkowe zahamowały znacznie trwający od lat napływ lud­ ności wiejskiej do miasta. Nowe przepisy meldunkowe dotyczyły głównie samej stolicy. Później została nimi objęta również strefa podmiejska. Te ograniczenia już wkrótce przyniosły oczekiwany skutek. Ich konsekwencją praktyczną dla wielu mieszkańców pd.-wsch. Mazowsza była konieczność pozostania na wsi połączona z codziennymi dojazdami do pracy czy szkoły w Warszawie, Otwocku, Mińsku Mazowieckim. Dzięki jednak rozwojowi sieci dróg bitych (np. Warszawa — Lublin) i kolejowej trakcji elektrycznej (np. Warszawa — Pilawa czy Warszawa — Mińsk Mazowiecki) kontakty z me­ tropolią i okolicznymi miastami mogły stać się intensywne, wielostronne i nieuciążliwe. Natomiast przeniesienie się do stolicy pozostało realne głów­ nie przez małżeństwo z jej mieszkańcem. Fakty takie miały miejsce w kilku­ nastu przypadkach. Zaistniała sytuacja — „przymusowe" pozostanie w rodzinnej wsi — spowo­ dowała dążenie do wydzielenia każdemu z dorosłych dzieci zakładających rodzinę działki pod siedlisko i niewielkiego kawałka ziemi pod uprawę (a nawet tylko ogród warzywny). Analogicznie, gdy po śmierci rodziców dzieci dzieliły się schedą „między siebie", wówczas również każdy spadko­ bierca chciał mieć małe gospodarstwo, obejmujące do 2 ha ziemi. Tendencja ta objęła wszystkie kategorie mieszkańców. Ziemię na siedlisko i ogród pragnęli posiadać również absolwenci szkół zawodowych i średnich. N a przy­ kład w latach 1955-1973 powstało ogółem w Woli Duckiej 29 nowych go­ spodarstw, w Woli Karczewskiej — 16, w Woli Sufczyńskiej — 13. Dążeniu do posiadania niewielkich (przyzagrodowych) działek, trwającemu nieprzer­ wanie do ok. 1970 г., sprzyjała także wysoka progresja podatkowa (rosnąca bardzo wraz z obszarem posiadanej ziemi) oraz korzystna w tym okresie atmosfera, jaką chłopo-robotnicy otaczani byli przez władze administracyjne i publikatory. Z przytoczonych wyżej przykładów wynika, że oddziaływanie pozalokalnego rynku pracy (w tym szczególnie Warszawy) na mieszkańców wsi było znaczne. Świadczą one równocześnie o wahaniach i zmianach wartości ziemi, zarówno autotelicznej jak i instrumentalnej, znajdujących swoje odbicie w po­ stawach społeczności wiejskiej. IV. STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI DO GOSPODARSTWA R O L N E G O JAKO W A R S Z T A T U P R A C Y Wskaźnikami pozytywnego stosunku do prowadzonego gospodarstwa są: stan wyposażenia w budynki, narzędzia i sprzęt zmechanizowany oraz realne plany inwestycyjne. Generalnie m o ż n a stwierdzić, że od momentu uwłaszczenia do zakończę- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 279 nia I I wojny światowej postęp w zakresie modernizacji gospodarstwa wiej­ skiego był bardzo powolny i niewielki, co wynikało głównie ze znacznego zapóźnienia gospodarczego tych terenów, ubogich wsi prowadzących w za­ sadzie gospodarkę samożywieniową. Ludność ograniczała do minimum swoje potrzeby, nie mając funduszy na jakiekolwiek poważniejsze przedsięwzięcia inwestycyjne. Wyraźny postęp w tym zakresie zaznaczył się dopiero po I I wojnie światowej, w latach pięćdziesiątych, gdy mieszkańcy tutejszych wsi zaczęli uzyskiwać większe wpływy z pracy pozarolniczej. Funkcja produkcyjna ziemi miała przez cały omawiany okres dla lud­ ności pd.-wsch. Mazowsza rangę najwyższą. C i wszyscy, którzy pozostawali na roli, mieli społeczno-moralny obowiązek takiej jej uprawy, aby przynosiła jak największe korzyści. Obowiązek ten był tym silniejszy, że częstokroć — szczególnie od lat dwudziestych naszego stulecia — rada całej rodziny decy­ dowała o tym, kto na gospodarce zostanie, a kto odejdzie do miasta zado­ walając się spłatami, albo i obejdzie się bez jakiegokolwiek ekwiwalentu, jak to miało miejsce w okresie opuszczania wsi w latach kryzysów rolnych. Stąd też pracowitość i zaradność były wysoko cenione przez społeczność wiejską, a ich brak spotykał się z opinią negatywną. Jednocześnie jednak, wobec niedostatku funduszy na inwestycje gospodarcze, efekty tej pracowi­ tości i zaradności były stosunkowo mało widoczne, a walory produkcyjne ziemi niewielkie, wystarczające jedynie z trudem na prowadzenie gospodarki samożywieniowej i opłacenie podatków. Sytuacja ta uległa znacznej popra­ wie dopiero w latach pięćdziesiątych X X w., kiedy na wieś zaczęła napły­ wać gotówka z wykonywanych równocześnie zajęć pozarolniczych. Wówczas jednak już nie pracowitość była jedyną drogą osiągnięcia sukcesów gospo­ darczych i maksymalnego wykorzystania produkcyjnych walorów ziemi, lecz mechanizaeja oraz ogólne unowocześnienie warsztatu pracy. W 1971 r. na terenie trzech badanych szczegółowo wsi planowano w 17 przypadkach remont istniejących zabudowań gospodarczych (w Woli Sufczyń­ skiej — 8, w Woli Duckiej — 4, w Woli Karczewskiej — 3), w 61 przypad­ kach budowę nowych (w Woli Sufczyńskiej — 28, w Woli Duckiej — 20, w Woli Karczewskiej — 13) oraz w 76 budowę nowych d o m ó w mieszkalnych (w Woli Sufczyńskiej — 22, w Woli Karczewskiej — 21, w Woli Duckiej — 22). Te ostatnie inwestycje podjąć miały głównie młode małżeństwa mieszka­ jące dotychczas z rodzicami. Było ich w Woli Sufczyńskiej — 15, w Woli Duckiej — 17, w Woli Karczewskiej — 13. Ponieważ w poprzednim okresie nie podejmowano większych przedsięwzięć budowlanych o charakterze gospo­ darczym, dane te świadczą z jednej strony o szybkim nadrabianiu zanied­ bań, z drugiej wskazują na rzeczywiste dążenie gospodarzy do unowocześnie­ nia i usprawnienia podstawowego warsztatu pracy. Przy tym można zauwa­ żyć, że gospodarstwa małe (3-5 ha) pragnęły podjąć obie te inwestycje równocześnie, natomiast większe (ponad 5 ha) na plan pierwszy wysuwały remont lub rozbudowę istniejących budynków inwentarskich. Postawa pierw­ szych, jak się wydaje, wynikała z większego zasobu gotówki uzyskiwanej �280 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zwykle z pracy pozarolniczej oraz łatwiejszego dostępu do pożyczek i kredy­ tów państwowych umożliwiających podjęcie równocześnie dwóch przedsię­ wzięć. Natomiast nie deklarowali żadnych inwestycji ludzie starsi (ponad 60 lat), pracujący sami we własnych gospodarstwach, których dzieci przed laty opuściły wieś na stałe. Było ich w Woli Duckiej 8, w Woli Karczew­ skiej — 6, w Woli Sufczyńskiej — 7. N a stosunek do gospodarstwa rzutuje również stopień wyposażenia w zme­ chanizowany sprzęt rolniczy. Sytuacja w tej dziedzinie nie wyglądała w la­ tach siedemdziesiątych najlepiej. Poza podstawowymi narzędziami nawet naj­ większe i najzamożniejsze gospodarstwa nie dysponowały nowocześniejszymi maszynami. Spowodowane to było z jednej strony niemożnością zastosowa­ nia takich maszyn rolniczych, jak kopaczki do ziemniaków czy traktory wobec bardzo wąskich kawałków nie skomasowanej ziemi, z drugiej ich łatwą dostępnością w kółku rolniczym. Dopiero po przeprowadzonej koma­ sacji rolnicy zaczęli deklarować i stopniowo wprowadzać w czyn zakup ma­ szyn, przydatnych szczególnie do zbioru ziemniaków i rozwoju hodowli (np. kosiarki do traw i zagrabiarki). W Woli Duckiej nabyto 2 kopaczki do ziemniaków, planowane były dalsze — 3. D w ó c h gospodarzy z Woli Duckiej i jeden z Woli Karczewskiej wyraziło chęć zakupu przetrząsaczy do traw. Byli to rolnicy posiadający po 3 i 3,5 ha łąk. Doskonalenie gospodarstwa, czyli wprowadzanie wszelkich innowacji, ma­ szyn i nowych technik uprawy jest przykładem stabilizacji ludności rolniczej i wykładnikiem jej przystosowania się do życia i pracy na wsi. Stabilizacja ta na terenie badanych wsi zdawała się wzrastać z wiekiem informatorów. Przy tym tak samo jak na początku X X w. jej bezpośrednią przyczyną było zakładanie rodziny i posiadanie dzieci oraz zabezpieczenia materialnego w po­ staci ziemi. Fakty te w sposób zasadniczy determinowały ruchliwość spo­ łeczną mieszkańców, rzutując na profesjonalne podejście do zawodu rolnika. Opinie o gospodarstwie rolnym jako warsztacie pracy, wypowiadane w trak­ cie badań, uzależnione były silnie od płci i wieku informatorów. Wobec „przymusowej sytuacji" pozostania na wsi, jaka zaistniała na tym obszarze dla wielu młodych ludzi z powodu ograniczonych możliwości uzyskania miesz­ kania w mieście, postawy względem gospodarstwa dzieliły się na: a) takie, które negatywnie oceniały w ogóle pracę na roli i posiadanie gospodarstwa, wraz z negowaniem wynikających z jego prowadzenia korzyści materialnych i innych (24% ogółu badanych); b) takie, które przy pozytywnej ocenie ko­ rzyści materialnych i innych płynących z gospodarki negatywnie oceniały pra­ cę na roli i tryb życia wiejskiego (61% ogółu badanych); c) takie, które pozytywnie oceniały i pracę na roli, i korzyści z niej wynikające (15% ogółu badanych). Oceny typu pierwszego charakteryzowały młodych ludzi, posiadających wykształcenie pozarolnicze, mających aspirację do innego, „miejskiego" mo­ delu życia (ok. 80% z nich to osoby między 16 a 35 rokiem życia; kobiety stanowiły tu więcej niż połowę, ok. 56%). Oceny drugiego typu wypowia- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 281 dane były zarówno przez młodych nastawiających się na unowocześnienie i utowarowienie produkcji rolnej, jak też i przez ludność starszą, która z ra­ cji braku wykształcenia oraz predyspozycji osobowościowych pozostała na wsi, ale jednocześnie dążyła do uzyskania jak największych profitów ma­ terialnych z prowadzonego warsztatu pracy. O k o ł o 48% tej kategorii osób liczyło 25-45 lat; kobiety stanowiły ok. 28%. Pozostałe 52%, wśród których było 49% kobiet, to osoby powyżej 45 roku życia. Natomiast oceny ostatnie­ go typu wypowiadali gospodarze najstarsi (ok. 85% liczyło ponad 60 lat), prowadzący sWoje gospodarstwa. Byli to częstokroć analfabeci i ludzie sa­ motni (ok. 55%). Jak więc widać z przytoczonych przykładów, ważnym czynnikiem okreś­ lającym współczesne postawy wobec ziemi i gospodarstwa był wiek oraz płeć mieszkańców wsi. Z reguły osoby starsze wykazywały większe przywiązanie do posiadanej ziemi niż ludzie młodzi. Wiązało się to bardzo silnie z fak­ tem braku podstawowego wykształcenia (częstym analfabetyzmem) i pozarol­ niczych umiejętności w grupie starszych mieszkańców wsi. C o zatem idzie, mieli oni ograniczony* wybór warsztatu pracy. Wśród młodzieży szczególnie kobiety deklarowały chęć pracy poza wsią i gospodarstwem. Natomiast pośród młodych mężczyzn w latach siedemdziesiątych uwidoczniła się wy­ raźna tendencja do pozostania we wsi i prowadzenia wysoko dochodowych gospodarstw owocowo-warzywnych lub hodowlanych, będąca wyraźnym prze­ jawem racjonalizacji postaw. Dążenie to jednocześnie natrafiało na istotną przeszkodę stawianą przez starsze pokolenie. Otóż coraz częściej zdarzały się przypadki celowego nieprzekazywania gospodarstwa dzieciom, ale pań­ stwu w zamian za rentę. W okresie badań było ich już w Woli Duc­ kiej - 2, w Woli Karczewskiej - 1, w Woli Sufczyńskiej - 4. Ten nowy prąd zaznaczył się pod koniec lat sześćdziesiątych X X wieku szybko obej­ mując coraz większą liczbę mieszkańców wsi. Uważali oni. że renta pań­ stwowa jest lepszym zabezpieczeniem przyszłości, niż „pozostanie na łasce u dzieci". Generalnie jednak wśród młodego pokolenia dominowała ten­ dencja do opuszczenia wsi i podejmowania pracy w mieście. Pewnym kom­ promisem było godzenie się na mieszkanie na wsi, ale połączone z równo­ czesną pracą w mieście. Nawet w tych wszystkich przypadkach, gdzie ziemia nie b>la trakunwina jako wartość wyłącznie instrumentalna (czyli środek do zwiększenia zysków i niezbędny warsztat pracy), podnoszono jej znaczenie zabezpieczające przy ewentualnej sytuacji kryzysowej oraz jako ekwiwalentu pewnej sumy kapi­ tału. Stąd też wynikała bardzo wysoka ranga samego faktu własności i „pracy na swoim", („u siebie jestem panem"). Samodzielność, niezależ­ ność, pewność w podejmowaniu decyzji stanowiły ważkie elementy w ocenie prowadzonego warsztatu pracy. Jak wynikało z wypowiedzi, walory te wy­ suwane były na plan pierwszy przede wszystkim przez pokolenie starsze oraz młodzież zdecydowaną na pozostanie na wsi i intensyfikację produkcji. Inaczej mówiąc świadczyły one o pozytywnym stosunku do samej pracy �282 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A na roli, której jedną z najważniejszych zalet jest samodzielność i pewność. Problem ten był znacznie bardziej złożony w grupie młodzieży pragnącej „za wszelką cenę" w najbliższej przyszłości opuścić wieś. Potencjalni „wy­ chodźcy" z reguły uważali za bardziej samodzielne wszelkie zawody poza­ rolnicze, głównie ze względu na normowane godziny zajęć. Częstokroć wśród nich występował rzeczywisty brak szacunku dla ziemi i gospodarstwa, bę­ dący w dużej mierze skutkiem popularyzacji miejskich wzorów kariery. Prze­ jawiał się on nie tylko w negatywnych ocenach życia w środowisku wiej­ skim, ale i w odmowie wykonywania jakichkolwiek czynności związanych z gospodarstwem rodziców. Młodzież kreowana na następców z reguły wy­ rażała opinie pejoratywne głównie o ciężkiej, brudnej pracy „bez końca", ale jednocześnie podkreślała, że , j a k mądrze rządzić, to jest lepiej niż w mie­ ście". Ziemia według nich pełniła funkcję nie tylko warsztatu pracy (często jedynego), przynoszącego określony dochód, ale i środka zapewniającego wyższy poziom życia. W kształtowaniu się ujemnego stosunku do ziemi jako warsztatu pracy znaczną rolę odgrywała negatywna ocena wyczerpującego fizycznie zajęcia „od świtu do nocy", na co wskazywało ok. 80% badanych. Ponadto brak wolnego czasu i rozrywek kulturalnych na miejscu (45% wszystkich bada­ nych), niski w porównaniu z miastem standard mieszkania wiejskiego (ok. 25% wszystkich badanych), niepełne wyposażenie gospodarstw w sprzęt zme­ chanizowany (ok. 25% wypowiedzi), niedostatek kanalizacji, bieżącej wody (ok. 10% wypowiedzi). N a pejoratywną ocenę wartości ziemi wpływały rów­ nież wyraźnie przykłady nieefektywnego gospodarowania. Nawiązywało do nich ók. 63% wszystkich wypowiedzi. Starsi mieszkańcy niechęć do prowa­ dzenia gospodarstwa tłumaczyli częstokroć dotychczasowymi kłopotami wyni­ kającymi z organizacji pracy i zbytu, wysokimi podatkami, a w mniejszym stopniu także trudami samej pracy rolnika. Postawy wobec ziemi i jej oceny jako warsztatu pracy były więc zróż­ nicowane, uzależnione zwykle od konkretnych sytuacji rodzinnych i obiek­ tywnych możliwości korzystnego gospodarowania. Różnicowały się one szcze­ gólnie w grupach wieku oraz w zależności od wielkości gospodarstwa i ty­ tułu posiadania jego użytkownika. N a przykład pozytywne opinie wyrażało 35% właścicieli gospodarstw powyżej 8 ha, 38% właścicieli gospodarstw 3-8 ha, 18% właścicieli 1-3 ha oraz 9% właścicieli poniżej 1 ha. Opinie pozytywne miały w okresie badań wyraźną tendencję zwyżkową. Wyrażały one przede wszystkim wzrost znaczenia produkcyjnego ziemi, który wynikał głównie z zasad nowej polityki rolnej państwa, otwierającej gospodarce wiejskiej szer­ sze perspektywy rynkowe. Nie m o ż n a jednak zapominać, że na stosunek do pracy w rolnictwie mają niebagatelny wpływ predyspozycje indywidualne oraz rola, jaką jednostka pełni w gospodarstwie. Samodzielny rolnik jest za go­ spodarstwo odpowiedzialny. I mimo, że status ten powoduje zwielokrotnie­ nie jego obowiązków, to jednak równocześnie pozostaje mu przywilej po­ dejmowania decyzji i zarządzania całością spraw. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 283 Perspektywa dziedziczenia ziemi przesądza o sytuacji jednostki w rodzinie i społeczności wiejskiej. Przyszły właściciel ma większy udział w decyzjach dotyczących gospodarstwa. Wybór następcy jest doniosłym czynnikiem warun­ kującym aktualną i potencjalną migrację reszty rodzeństwa oraz ich dalsze kariery życiowe. Wyznaczenie dziedzica nie oznaczało jednak podjęcia przez niego nauki o kierunku rolniczym. Powszechnie (ok. 85% badanych) pano­ wała opinia, że praca na wsi jest najodpowiedniejszym zajęciem dla tych, którzy nie są zdolni („nie mają głowy do nauki"). Wśród badanych właści­ cieli ziemi wszyscy byli rolnikami tylko z praktyki bez specjalnego przygo­ towania w tym zakresie. Ich synowie zaakceptowali już zwyczaj (poparty sankcjami administracyjnymi) uczęszczania na zimowe kursy przysposobienia rolniczego. Gospodarzy starszych cechowała nieufność wobec zaleceń agro­ noma — uważanego wyłącznie za teoretyka — preferowanie wiedzy praktycz­ nej (ok. 85% przypadków) i negatywny stosunek do informacji przekazy­ wanych przez środki audiowizualne. N a przykład ponad 96% badanych po­ wyżej 55 roku życia wyrażało opinie o niewielkiej przydatności rolniczych audycji radiowych i telewizyjnych. Byli oni zdania, że: „ważne jest przede wszystkim doświadczenie [...] oczywiście można skorzystać z tego, co w gazecie piszą [...] tak na przykład piszą, że za 1 m żyta dają na skupie 185 zł, a za 1 m saletrzaku płaci się 220 zł, to się przecież nie kalkuluje, bo za drogi [...] i chociaż lubię sobie poczytać, radia też słucham [...] dobrze gadają, ale nigdzie się tak nie robi". N a usprawiedliwienie swojego stanowiska często podkreślano fakt, że programy radiowe i telewizyjne emitowane są w nieodpowiednim dla rolnika czasie. Jednocześnie jednak zaczynał się upowszechniać coraz bardziej model idealnego, nowoczesnego gospodarza, reprezentującego takie zalety: „opanowanie z wódką, żeby nie przepił wszystkiego, musi hodować inwentarz, a nie patrzyć, że ciężko koło tego chodzić. Trzeba tak robić, żeby nic nie leżało odłogiem [...] tu musi chłop kalkulować. Potrzebna mu jest fachowość [...] szkołę powinien mieć, bo jak jest ciemny, to kiepskie gospodarowanie. Poznać go można po tym, że ma pełny komplet najpotrzebniejszych maszyn, sporządza kiszonki na zimę, kalkuluje i planuje przychody i roz­ chody". Dobry gospodarz powinien mieć przynajmniej zasadnicze wykształcenie rolnicze, czytać prasę, słuchać radia, eksperymentować, „bo nie wszystko, o czym tam mówią, nadaje się w każdym gospodarstwie". Jest on człowie­ kiem starannym, dbającym o dobre zasiewy, właściwą orkę. Cechuje go za­ radność, umiejętność obsługiwania maszyn rolniczych, „posiada odchowane konie, dobre budynki i ogrodzenia, nie chodzi obdarty i ma dużo pieniędzy". W nowoczesnym gospodarstwie „musi być dużo ziemi i odpowiednia ilość ludzi, którzy by w nim pracowali [...] musi być ono zmechanizowane". Ludność badanych wsi podkreślała z jednej strony braki i niedogodności swego życia w porównaniu z miejskim wzorem bytowania, z drugiej jednak zaznaczała zalety wsi. Dodatnio wyrażano się o takich walorach życia ru­ stykalnego, j a k : cisza, spokój, świeże powietrze, ładna okolica, niezależność przy jednoczesnej bliskości dużego miasta (stolicy) i kilku mniejszych (Otwock, �284 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Mińsk Mazowiecki). Wielu z tutejszych mieszkańców (ok. 85% wszystkich wypowiedzi) było przeświadczonych o tym, że w niedalekiej przyszłości te­ reny te stanowić będą administracyjne przedmieście stolicy. Dogodna komu­ nikacja ( P K P i P K S ) już umożliwiała bywanie w Warszawie nawet kilka razy dziennie. Jako mankamenty wiejskiej egzystencji wysuwano natomiast brak ciepłej wody, centralnego ogrzewania, bardzo ciężką pracę wykonywaną mało zmechanizowanym sprzętem. Wartość wsi jako środowiska społecznego, miejsca urodzenia, wychowa­ nia, spędzenia młodości zaznaczana była w wypowiedziach informatorów jedynie sporadycznie. Akcentowała ją głównie ludność starsza, licząca ponad 50 lat, w tym szczególnie kobiety. Fakt ten, jak się wydaje, wynikał przede wszystkim z otwartości rodzin, słabej więzi terytorialnej oraz niewielkich powiązań gospodarczych i krewniaczych. Rekreacyjne wartości wsi zdecydowanie ustępowały walorowi bliskości miasta, chociaż zdarzały się wypowiedzi świadczące o dużej skali odczuć i przeżyć artystycznych, a także refleksje filozoficzne wynikające z bezpo­ średniego obcowania z przyrodą oraz wiejskim trybem życia. Relaksowe zalety środowiska wiejskiego były natomiast w większym stopniu uznawane i doceniane przez członków rodzin mieszkających w mieście. Wyrazem tego było chociażby spędzanie przez niektórych z nich części urlopu na wsi czy pozostawianie tam dzieci na wakacje. Nie należy jednak zapominać, że w tych ostatnich przypadkach kierowano się równocześnie względami ekonomicz­ nymi. Ogólnie można powiedzieć, że życie na wsi i pracę na roli oceniano podług subiektywnych hierarchii wartości, a głównie w zależności od indy­ widualnych warunków bytowych. Decydowały w tym przypadku przede wszystkim udogodnienia w pracy, dzięki zmechanizowaniu licznych czynności, warunki i rodzaj rekreacji, nieunormowany czas poszczególnych zajęć oraz samodzielność. * Podsumowując dotychczasowe rozważania dotyczące współzależności mię­ dzy warunkami gospodarczo-społecznymi a stosunkiem do ziemi mieszkań­ c ó w wsi pd.-wsch. Mazowsza należy stwierdzić: Od uwłaszczenia (1864 r.) do lat siedemdziesiątych X X w. na terenie badanych wsi zachodził szybko postępujący proces rozdrobnienia gospo­ darstw chłopskich, którego bezpośrednią przyczyną były działy rodzinne i nieformalny obrót ziemią. Proces ten pociągał za sobą — obok skutków ekonomicznych odczuwanych w każdym gospodarstwie — gwałtowny wzrost ludności zbędnej produkcyjnie. Na jego podstawie możemy wnioskować, że dążenie do posiadania ziemi i gospodarstwa było tu w ciągu kilkudziesięciu ostatnich lat duże, ale zmienne. Dynamika rozdrabniania gruntów wykazuje bowiem obok okresów nasilenia lata wyraźnego zahamowania tego procesu. N a przykład wyraźny spadek działów gospodarstw następuje tu w latach �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI DO ZIEMI 285 1944-1954, natomiast ich gwałtowne nasilenie — przede wszystkim przez działy nieformalne — w latach 1955-1970. Niska jakość gleby ( I V - V I klasy), brak łąk i pastwisk, znaczne rozdrob­ nienie położonych w szachownicy gruntów — a co się z tym wiąże prymi­ tywne techniki i narzędzia pracy oraz niewielka wydajność z ha, z trudem tylko pokrywająca potrzeby samożywieniowe rodzin chłopskich — wpływały na to. że produkcja rolno-hodowlana na omawianym terenie od uwłaszcze­ nia po lata siedemdziesiąte X X w. miała charakter głównie ekstensywny. Wymienione przyczyny rzutowały na ujemną ocenę instrumentalnej wartości swojej ziemi przez tutejszych chłopów, chociaż równocześnie dzięki obserwa­ cji gospodarki folwarcznej byli oni świadomi dużej wartości ziemi w ogóle. Podstawowy warsztat pracy — gospodarstwo rolne, wykazując znaczne opóź­ nienie w porównaniu z innymi dzielnicami kraju, nie przejawiało nawet sym­ p t o m ó w profesjonalizacji. N a przykład do lat siedemdziesiątych X X w. o żad­ nym z tutejszych mieszkańców (właścicielu ziemi) nie można powiedzieć, że w swej działalności gospodarczej zmierzał do profesjonalizacji w zawodzie rolnika. Wskaźnikami pozytywnego stosunku do ziemi i gospodarstwa, a tym samym postaw skierowanych „ku gospodarstwu", są m. in.: tempo mechani­ zacji, wyposażenie w narzędzia i maszyny rolnicze, stan budynków inwen­ tarskich, inwestycje i realne plany inwestycyjne w zakresie rolnictwa czy ho­ dowli, modernizacja technik upraw, etc. Świadczą one równocześnie o wy­ sokiej wartości ziemi. W przypadku badanych wsi w ciągu omawianego okresu postęp w dziedzinie modernizacji gospodarstw był niewielki i powolny. Ludność ograniczała do minimum swoje potrzeby nie mając funduszy na jakiekolwiek poważniejsze przedsięwzięcia inwestycyjne. Wyraźny postęp w tym zakresie zaznaczył się po I I wojnie światowej (w latach 50-tych), gdy miesz­ kańcy tutejszych wsi zaczęli uzyskiwać większe wpływy pieniężne z pracy pozarolniczej. W latach siedemdziesiątych — na skutek zniesienia obowiązko­ wych dostaw na rzecz państwa, nowej polityki cen skupu żywca i mleka oraz wejścia w życie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw, czyli w wyniku oddziaływania czynników interwencyjnych — wzrosło wśród miesz­ k a ń c ó w badanych wsi zainteresowanie przedmiotową wartością ziemi. Od tej pory zaczynamy obserwować widoczne symptomy zmian sposobu gospoda­ rowania. Lokalny rynek pracy, jakim były aż do 1945 r. okoliczne dwory — względnie stały jedynie dla nielicznej grupy robotników folwarcznych, a dla pozostałej ludności ograniczający się do zajęć sezonowych — był zbyt wąski, aby zapewnić zatrudnienie wszystkim ubiegającym się o zajęcie. Dlatego też wiązał on z pracą na roli i z ziemią jako warsztatem pracy tylko niewielką część ludności zbędnej w gospodarstwie rodziców lub całkowicie ziemi nie posiadającej. Sytuacja taka sprzyjała odpływowi ze wsi osób produkcyjnie zbędnych, które miały odwagę podjąć ryzyko zerwania z wiejskim sposobem życia i niepewnej egzystencji w mieście. Bliskość i dostępność pozalokalnego rynku pracy (szczególnie Warszawy) �286 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A były bezpośrednią przyczyną tego, że stała migracja zarobkowa — bezpo­ wrotne opuszczanie ziemi jako warsztatu pracy, a nawet własności — obser­ wowana współcześnie jako masowa w innych dzielnicach kraju, rozpoczęła się tu na większą skalę już na przełomie X I X i X X w. Jej nasilenie miało miejsce w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku. Została ona zahamowana dopiero w latach pięćdziesiątych przez administracyjne ograni­ czenia meldunkowe w Warszawie i strefie podstołecznej. Od ok. 1954 r. powszechną formą zawodowego ruchu ludności są codzienne dojazdy do pra­ cy w mieście połączone ze stałym zamieszkaniem we wsi. Ziemia i gospo­ darstwo nie były więc jedynymi możliwościami zapewnienia egzystencji dla mieszkańców tutejszych wsi, ponieważ istniała zawsze alternatywa migracji do miasta, z której — jak wykazały badania — w ogromnej większości korzysta­ no. D o s t ę p do pozarolniczych źródeł utrzymania zadecydował o tym, że sto­ sunkowo szybko po uwłaszczeniu ilość posiadanej ziemi przestała decydować 0 powodzeniu ekonomicznym. Dewaluację znaczenia ziemi jako podstawo­ wego źródła egzystencji p o w o d o w a ł tu więc od kilkudziesięciu lat stały wzrost atrakcyjności dużego centrum miejskiego. Sytuacja „przymusowa", jaka za­ istniała na terytorium badanych wsi, polegająca na administracyjnym zatrzy­ maniu w ich granicach potencjalnych wychodźców, spowodowała dalszy ciąg ich zależności od wartości instrumentalnej ziemi oraz warunków życia w śro­ dowisku wiejskim (w znaczeniu środowiska społeczno-bytowego i przyrodni­ czego). D l a tych mieszkańców wsi ziemia nie była jedynym i wyłącznym środkiem zapewnienia egzystencji, ale wieś miejscem zamieszkania i przeby­ wania nieomal przez całe życie. Właśnie ten jej walor p o w o d o w a ł wiele da­ leko idących konsekwencji kulturowych, społecznych i ekonomicznych. Wzro­ sło m. in. znaczenie ziemi jako źródła konfliktów. Ogólnie m o ż n a powiedzieć, że w badanych wsiach pd.-wsch. Mazowsza ziemia nie traciła wartości autotelicznej, a tym bardziej przedmiotowej (in­ strumentalnej) w warunkach gospodarczo-społecznych, w których była jedy­ nym warsztatem pracy zaspokajającym potrzeby rodzin chłopskich, podsta­ wą ich utrzymania. Wartość tę traciła natomiast wówczas, gdy istniały moż­ liwości innej egzystencji, a funkcje ekonomiczno-zabezpieczające ziemi przej­ mowały zajęcia pozarolnicze. Prawidłowość ta dotyczyła wszystkich kategorii gospodarstw, niezależnie od ich struktury ekonomiczno-społecznej. Wobec bli­ skości dużego centrum miejskiego — stolicy kraju, już od końca X I X w. ludność tutejszych wsi starała się świadomie realizować dwa odmienne wzory kariery życiowej: pracę na roli w gospodarstwie nie obciążonym spłatami 1 zadłużeniami lub emigrację do miasta. Degradacja wartości ziemi była na­ tomiast widoczna w postawach tych, którzy wbrew własnym aspiracjom ży­ ciowym i przekonaniom o innej „miejskiej" karierze zostali zatrzymani przez zarządzenie administracyjne lub inne wypadki losowe w rodzinnej wsi. Zie­ mia nie stanowiła dla nich wartości odczuwalnej, chociaż zdarzało się, że uznawano ją za wartość instrumentalną, a wieś za własne środowisko spo­ łeczne. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 287 Mirosława Drozd-Piasecka SOCIO-ECONOMIC CONDITIONS AND T H E A T T I T U D E S O F T H E PEASANTS F R O M S O U T H - E A S T E R N MASOVIA TOWARDS L A N D (Since the enfranchisement till the 70-ties of the 20 century) Summary The paper presents the results of field researches carried out in the years 1969-1973 in several villages of the eastern part of Poland (South-Eastern Masoviá). The researches concerned the changing peasants' attitudes towards land and agriculture — their main field of activity and base of support. The author examined the changes within the period since the enfranchis­ ement of peasants (the 60-ties of the 19 century) till the early 70-ties of the 20 century, determined by particular socio-economic circumstances. Several particular issues have been analysed here: the socio-economic structure of village communities, cultivation and animal husbandry, the connections of the rural areas with local and over-local labour markets and the attitudes of the modern peasants towards land and agriculture, their essential field of activity. The conclusions drawn from the analysis of field data are as follows: The author analysed the economic structure of the examined villages in order to learn what sizes of holdings, level of peasant household's self-sufficiency and social categories of farm holders appeared after the agrarian reform in 1864. The analysis proved that there were different types of holdings on that area: few middle-sized manorial estates along with a considerable number of small peasant holdings, usually 3-5 ha on average, the ones of 10 ha were regarded very rich. Statistic data covering several periods together with field material were the evidence of the quick process of comminuting of peasant property causing, besides economic effects, the growth of a "surplus man power". It was, first of all, due to family partitions and informal transactions of buying and selling the plots. The growing comminut­ ing of holdings, characteristic for the changes of economic structure of the whole region allows to assume that the pressure on posessing land and farmes must have been great for the last 70 years, but not the same all the time. There were some periods when the holdings were being comminuted more than in other ones. For example less holdings were divided among children in the years 1944-54, while in the years 1955-70 the process took up on speed and most of the partitions of family property were informal. Poor quality of soil, scarcity of meadows and pastures, dispersion of small plots and primitive agricultural technology and implements, low productivity of the farms hardly covering the family's needs caused that the cultivation and livestock raising were of extensive character. Hence the local peasants underestimated the instrumental value of their own holdings although watching an efficient production of manors they were aware of high value of the land in general. In comparison with other areas in Poland the agriculture in the examined region was considerably retarded and the agricultural activity of peasants bore no mark of professionalisation. Till the 70-ties of the 20 century no peasant from the examined villages aimed to the professionalization in his occupational activity. The indexes of a positive attitude towards land and farming are: the rate of mechanization, the machinery equipment, the condition of farm buildings, the investiments, and real plans of investing, the moderni­ zation of cultivation technology etc. The same indexes prove that the land is highly valued. In the villages under examination the advancement in modernization was slow. The villagers curtailed their consumption to a minimum having no funds for any investements. The more distinct advancement was to be seen first in the 50-ties when the villagers began to earn cash in the industrial employment. In the 70-ties due to the abrogation of obligatory provisions of the crops for the state, new, higher prizes paid to peasants by the state trade �MIROSŁA WA DROZD-PJASECKA and new regulations concerning the ownership of land the peasants' СОПСеГП with the^^S^ of land increased. From that time on changing ways of farming could be noticed. Till 1945 local labour market for additional work, the local manors could secure permanent employment only to their land labourers, other peasants could obtain employment only in seasonal works. There was not enough work for all who wanted to be employed. Hence not all the young peasants who were underemployed in their parent's farms and those who did not possess any holdings could work on manorial farms and thus continue their association with the agricultural job and with land. That situation fostered migrations to towns of those people who had courage enough to break with the rural way of life and face the risk of unsecure existence in town. Due to the proximity and accessibility of the over-local urban labour market (mainly Warsaw), permanent migration of the rural people, leaving even their own land, begun in Masovia on a large scale at the turn of the 19 and 20 centuries, much earlier than in other regions. The process of migrations became more intense in the 20-ties and 30-ties of the 20 century and was restrained in the 50-ties due to the administrative restrictions in registering newcomers as the citizens of Warsaw and its surroundings. Since about 1954 the most common form of additional work has been the daily commuting of the villagers employed in towns. Thus for a long time land and farming have not been the only ways of securing the villagers' support, as there was always an alternative — migration to town. The majority of the villagers took that chance. Because of the access to other sources of support soon after the enfranchisement the size of holding did not determine one's economic prosperity. Hence for some scores of years the growing attractiveness of a big urban centre have contributed to the devaluation of land as the essential source of support. The "foreed" situation in the 50-ties i.e. sort of administrative detention of the potential emmigrants in their villages led to their further dependence upon the land and rural social as well as natural environment. For those peasants land was not the one and only possible source of support, but yet it had to be the place of their residence where they had to remain hardly all their life. This fact had many far-reaching cultural, social and economic consequences, the role of land as a source of conflicts among them. The character of families in the examined villages as well as the local communities of the "open" type caused the lack of community consolidation and of the individual's identification with the group. None of the described circumstances provided for the forming of positive opinions about the rural social environment. The most relevant facts concerning the general interrelations of socio-economic conditions and the peasants' attitudes towards land are: Land never lost its autotelic and the more, instrumental value as long as it was the peasants' one and only possible field of activity, their basis for support. It lost its value in case there arose the possibilities of other way of existence and the functions of economic / security were taken over by different occupations. The same concerned the owners of all the categories of holdings in different socio-economic structures. By the proximity of a big urban centrethe capital — since the end of the 19 century the people living in the studied villages aimed consciously at two models of life career: either to farm efficiently on one's own farm not encumbered with debts or to migrate to town. Degradation of the value of land could be noticed in the attitudes of those people who have been detained in the country as a result of administrative regulations or other reasons, despite their life expectations and conviction about the advantages of an "urban" career. Land had no held value for them although sometimes they accepted it as an instrumental value and as the their own social environment. Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzypek �