1 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea637227cfd9a9e6e208464f355ace20.pdf fc057bb064adb7b29517b20c3fe6b4f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5200 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia współczesności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4825 Title A name given to the resource 'Kultura narzekania","globalny średniak", "narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.89-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" I INNE ELEMENTY WIZERUNKU WSPÓŁCZESNYCH POLAKÓW (NA PODSTAWIE WYBRANYCH ARTYKUŁÓW PRASOWYCH). ZARYS PROBLEMU „KULTURA N A R Z E K A N I A " Pod koniec 2004 roku w „Polityce" ukazał się artykuł Bogdana Wojciszke (z Instytutu Psychologii PAN) zatytułowany „Kraj pustych szklanek". Tytuł na­ wiązuje do znanego dowcipu o pesymistach i optymistach, którzy - jak pisze B. Wojciszke - patrząc na szklankę mleka , widzą j ą w połowie pustą lub pełną. Autor - odwołując się do przeprowadzonych przez siebie badań - twierdzi, że według 95 procent badanych, mieszkańców Polski cechuje niemal powszechna skłonność do narzekania. Jesteśmy narodem, „który uporczywie koncentruje się na pustej części szklanki. O wiele ważniejsze jest dla nas to, co złe, niż to, co dobre" (Wojciszke 2004, s. 62). Niezadowolenie dotyczy głównie „spraw publicznych, [...] finansowej sytuacji rodziny, perspektyw na przyszłość i sytuacji w kraju" (tamże). Jednocześnie - pisze dalej B. Wojciszke - można mówić o „stałym zadowoleniu z dzieci, współmałżonka i stosunków z najbliższymi" (tamże). Jeżeli tak jest, to czy uzasadnione jest twierdzenie o „uporczywym koncentrowaniu się na pustej części szklanki" i powszechnej skłonności do narzekania? 1 Z drugiej strony, mówiąc o „stałym zadowoleniu z dzieci, współmałżonka i stosunków z najbliższymi" nie powinniśmy zapominać o ludziach, którym doświadczenie to nie jest dane, jak też o rozmaitych negatywnych zjawiskach, czy wręcz patologiach, dotykających część polskich rodzin (patrz np.: Pietkiewicz 2003, 2003a; Pietkiewicz, Szostkiewicz 2003). Dostrzeganie tych zjawisk nie oznacza „uporczywego koncentrowania się na pustej części szklanki", lecz wy¬ daje się koniecznością. Jeśli bowiem próbujemy opisać rzeczywistość, w której żyjemy, musimy zwracać uwagę na różne jej aspekty, w tym również na zjawi¬ ska, które mogą być uznane za marginalne. W cytowanym artykule czytamy, że „Polacy lubią narzekać bez powodu" (Wojciszke 2004, s. 42). Zdaniem autora, w Polsce panuje „kultura narzekania" 1 B. Wojciszke pisze o szklance napełnionej mlekiem. Według innej, znanej mi, wersji - w szklance znajduje się wódka. �IWONA KABZIŃSKA 90 (tamże). Żyjemy według normy „nakazującej doświadczać świat społeczny jako zły, a więc spostrzegać ludzi jako obdarzonych licznymi przywarami i ogólnie niegodnych zaufania, porządek społeczny jako niesprawiedliwy i krzywdzący, siebie samego zaś jako ofiarę owych złych ludzi i instytucji" (Wojciszke 2004, s. 42). Jedną z cech „kultury narzekania" jest „norma negatywnego spostrzega­ nia własnych stanów. [...] Normą jest nie tylko mówić źle, ale i źle się czuć" (tamże). Autor przytacza słowa Janusza Czapińskiego, według którego „Polacy relacjonują przeciętnie taki poziom depresji, który w wielu krajach kwalifikuje się do leczenia" (tamże, s. 42-43). Bogdan Wojciszke przestrzega przed negatywnymi skutkami powszechnego i uporczywego narzekania, podkreślając, że „wpycha nas [ono] w swoistą pułapkę negatywizmu. Tracimy zdolność dostrzegania i cieszenia się z pozytywnych aspektów świata społecznego, gdyż narzekanie inicjuje kilka procesów o charak¬ terze błędnego, samonapędzającego się koła. [...] w istocie pogarsza nastrój, [...] prowadzi do samopodtrzymywania się negatywnych przekonań o świecie, [ . ] osłabia [ . ] naszą zdolność do wspólnego budowania mitów uzasadniających porządek społeczny, [...] może prowadzić do spadku produktywności [ . . . ] " (tam­ że, s. 43). Efektem narzekania jest m.in. pogorszenie nastroju, utrwalenie nega¬ tywnego przekonania o świecie i obniżenie poziomu zaufania do ludzi. „Czarna wizja świata towarzysząca narzekaniu obniża [przy tym] subiektywne szanse po¬ wodzenia" (tamże). Elementem „kultury narzekania", o której pisze B. Wojciszke, są „rytuały narzekania", interpretowane jako sposób „nawiązywania głębszych kontaktów społecznych z innymi towarzyszami niedoli" (tamże, s. 43). Zjawisko tworzenia wspólnot opartych na dzieleniu się z innymi osobami własnymi, najczęściej negatywnymi, przeżyciami jest dobrze znane etnologom/ antropologom kultury. Pisze o nim np. Zuzanna Grębecka, powołując się m.in. na prace Włodzimierza Pawluczuka, Rocha Sulimy, Piotra Kędziorka i Tomasza Rakowskiego . Grębecka zwraca również uwagę na coraz częstsze wykorzysty¬ wanie możliwości komunikowania się za pośrednictwem internetu i prasy, w tym także listów do redakcji rozmaitych czasopism, a poprzez nie - np. do osób para¬ jących się magią, ogłaszających się na łamach gazet lub opisywanych przez dziennikarzy. W taki sposób nadawcy listów, podobnie jak osoby dyskutujące na forach internetowych, pragną podzielić się swymi problemami z innymi ludźmi. Nie ma przy tym znaczenia fakt, że odbiorcy listów nie są bezpośrednio znani nadawcom. „Zwierzenia skierowane są po prostu «do świata»" . Niosą one zara¬ zem informacje o obrazie świata, w którym egzystuje nadawca listu, są opowie¬ ścią o tym świecie i jego kondycji. Wspólne narzekanie służy konstruowaniu „wizji świata zagrażającego, wobec którego tworzy się wspólnota, choćby to była 2 3 2 Z. Grębecka, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach współczes­ nej kultury popularnej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim, praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Rocha Sulimy w Instytucie Kultury Polskiej, Wydział Polonistyki Uniwer­ sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005; komputerowy wydruk pracy znajduje się w Archiwum Instytutu, a także w moim archiwum prywatnym. Tamże, s. 250. 3 �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 91 4 wspólnota bezradności" . Ważne jest także „poszukiwanie współodczuwającego drugiego (Innego - Ja)" . Istnieją wprawdzie specyficzne wspólnoty oparte na podobnych, negatyw¬ nych, doświadczeniach i koncentrujące się na ich wielokrotnym przeżywaniu, nie każde narzekanie prowadzi jednak do „głębszych kontaktów społecznych". Ponadto, ludzie zmęczeni własnymi problemami, podobnie jak ci, którzy opty¬ mistycznie patrzą na życie, starają się unikać narzekających. W takich przypad¬ kach nie ma mowy o nawiązywaniu kontaktów, tworzeniu wspólnoty. Nie ma też mowy o udzielaniu jakiejkolwiek pomocy (jeśli przyjmiemy, a takie jest moje zdanie, że narzekanie może być nie tylko świadectwem bezradności, lecz także mniej lub bardziej świadomym wołaniem o pomoc). O tym, że nie wszyscy uczestniczą w narzekaniu (lamentowaniu) przypomina Z. Grębecka. Badaczka podkreśla, że takie osoby są postrzegane jako te, które „wyłamują się ze wspólnoty narzekających, przyjmują postawę antywspólnotową" . Obecność tego typu osób, nawet jeśli stanowią stosunkowo nieliczną grupę, nakazuje - moim zdaniem - z ostrożnością traktować twierdzenie o po¬ wszechności narzekania. Kolejnym argumentem, który może być wykorzystany do podważenia tej tezy jest - wspomniany przez autora tekstu o polskiej kulturze narzekania - fakt istnienia sfer życia (przede wszystkim prywatnego), z których Polacy „są stale zadowoleni". Na konieczność weryfikacji wspomnianej tu tezy wskazują ponadto wyniki różnego typu badań. Podam tylko kilka przykładów. Z sondażu przeprowadzonego przez CBOS w końcu 2003 roku wynika wprawdzie, że w porównaniu z rokiem 2002 liczba Polaków zadowolonych z życia obniżyła się o 5 procent, była jednak wyższa niż w latach 2000-2001 (Polacy zadowoleni... 2004). Nie wiemy, jakie były przyczyny tego wzrostu dobrego samopoczucia, ani też, jakie czynniki miały wpływ na ocenę własnej sytuacji osób objętych badaniami, bardzo ważne są natomiast dane liczbowe. Wspomniane badania wykazały bowiem, że za bardzo zadowolonych uważało się 14% respondentów, 48% stwierdziło, że należą do osób „raczej zadowolonych", 3 1 % to osoby „średnio zadowolone". Tylko 5% respondentów odpowiedziało, że raczej nie są zadowoleni ze swego życia. 1% to osoby bardzo niezadowolone, 1% zaznaczyło odpowiedź „trudno powie¬ dzieć" (Polacy zadowoleni. 2004). Nasuwa się pytanie, czy ludzie, którzy uwa¬ żają się za bardzo zadowolonych z życia, podobnie jak „raczej zadowoleni" i „średnio zadowoleni" (grupy te stanowiły łącznie 93% badanych!) mogą uczest­ niczyć w „kulturze narzekania", być jej twórcami lub/i kontynuatorami? 5 6 Twierdzenia o powszechności tego typu kultury w Polsce nie potwierdził - moim zdaniem - raport „Diagnoza społeczna 2003" , w którym opisano „warun¬ ki i jakość życia naszego społeczeństwa" (Wilk 2003, s. 7). Z raportu tego wynika 7 4 Tamże, s. 252. Tamże, s. 251. Tamże, s. 251-252. Artykuł zaczyna się od słów: „Polskie społeczeństwo ma się lepiej niż państwo" (Wilk 2003, s. 17). 5 6 7 �IWONA KABZIŃSKA 92 m.in., że „w porównaniu z sytuacją sprzed trzech lat «Polacy mniej narzekają i są coraz bardziej zadowoleni z różnych sfer życia»" (tamże). Dzieje się tak, chociaż „połowa gospodarstw ocenia swoją sytuację materialną jako gorszą niż przed 3 laty, a kolejne 40 proc. twierdzi, że się nie zmieniła. 38 proc. wyraża przekonanie, że z zaspokojeniem ich potrzeb zdrowotnych jest gorzej niż trzy lata temu. [Jednocześnie] 57 proc. ma poczucie, że stoczyło się poniżej granicy ubóstwa, choć z obliczeń uczonych wynika, że bieda dotyka co czwarte polskie gospodarstwo domowe" (tamże). Badania, określone mianem „Diagnozy społecznej", przeprowadzone pod kierunkiem J. Czapińskiego, wykazały, że ponad 80 procent objętych nimi osób zadeklarowało - w różnym stopniu - zadowolenie z miejsca, w którym żyją (Grzeszak 2004, s. 3) . Mamy więc jeszcze jedną grupę, którą trudno było¬ by zaliczyć do „wspólnoty narzekających" (przynajmniej jeśli chodzi o ocenę miejsce zamieszkania). I jeszcze jeden przykład. Badania przeprowadzone przez CBOS, dotyczące przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, wykazały, że 70% obywateli jest zadowolonych z integracji, choć jednocześnie połowa badanych stwierdziła, że „na integracji zyskują raczej inne państwa niż Polska" (Jest nijak. 2004, s. 92). Nie przeszkodziło to jednak, jak widać, w akceptacji naszego przystąpienia do UE. Z badań wynika ponadto, że „najmniej pesymistyczni są respondenci z wyż¬ szym wykształceniem, kadra kierownicza, uczniowie i studenci [ . ] . Spektaku¬ larna jest zmiana nastawienia rolników. Dopłaty poprawiły im humory, obok uczniów i studentów są grupą, która z integracji najbardziej się cieszy" (tamże). Wydawać by się mogło, że twierdzenie sformułowane przez B. Wojciszke potwierdzą inne badania CBOS, przeprowadzone jesienią 2004 r. Według 60% respondentów, „sprawy w Polsce nie idą w dobrym kierunku. [ . ] W porówna¬ niu z sierpniem [tegoż roku] liczba pesymistów wzrosła o 5 procent" (Jest nijak. 2004, s. 92). W cytowanym tu tekście czytamy, że „pozytywne oceny sceny poli¬ tycznej przeważały ostatnio w 1991 r.! Od 13 lat pesymiści biorą górę" (tamże). W przypadku oceny poziomu własnego życia, 54% respondentów stwierdziło, że „żyje im się przeciętnie". Połowa nie spodziewała się żadnych zmian, 16% prze¬ jawiało optymizm jeśli chodzi o zmianę obecnej sytuacji, 24% natomiast było niezadowolonych z poziomu swojego życia (Jest nijak. 2004, s. 92). W notce podano jednak, że liczba pesymistów „delikatnie spada" (tamże). Badania infor¬ mują również o 16 procentach optymistów. Nie wszyscy więc postrzegają świat wyłącznie w ciemnych barwach. 8 Bogdan Wojciszke informuje, że „tylko co piąty rodak zgadza się z opinią, że w Polsce wypada głośno mówić o swoim szczęściu [ . ] ponad połowa [nato¬ miast] zgadza się z innym twierdzeniem, że Polacy lubią narzekać bez powodu" (Wojciszke 2004, s. 42). Czy taki rozkład wypowiedzi jest wystarczającym argu¬ mentem, by mówić o polskiej kulturze narzekania? Być może, z punktu widzenia 8 Z cytowanego tekstu wynika, że najlepiej żyje się w Sopocie. Na drugim miejscu znalazła się Warszawa, a następnie Opole, Poznań i Olsztyn. Ogólnie, badaniami objęto 66 miejscowości. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 93 statystyki - tak, interesująca humanistę rzeczywistość jest jednak o wiele bo­ gatsza, a zarazem znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerowałyby to liczbo­ we wskaźniki. Wystarczyłoby ponadto powiedzieć, że co piąty Polak (albo: aż co piąty Polak) „zgadza się z opinią, że w Polsce wypada głośno mówić o swoim szczęściu", by informacja mogła zostać inaczej odebrana. Również tytuł artykułu nasuwa pesymistyczne skojarzenia. Należy przy tym zauważyć, że w dowcipie, na który powołuje się B. Wojciszke w ogóle nie ma „opcji pustych szklanek" - szklanka może być albo w połowie pełna, albo w połowie pusta. Bardzo ważne jest - moim zdaniem - wyraźne wskazanie, czego dotyczą okreś¬ lone postawy i dla jakiej części społeczeństwa są one charakterystyczne. Należało­ by także spytać, jaka część społeczeństwa (i z jaką częstotliwością) uczestniczy w „rytuałach narzekania". Czy rzeczywiście narzekamy zawsze i wszędzie, czy tylko od czasu do czasu, w zależności od sytuacji. Czy występują pewne prawidło¬ wości - np. czy częściej narzekają mężczyźni, czy kobiety, ludzie starsi, młodzi, czy w średnim wieku? Czy zawsze można mówić o powtarzających się korelacjach między „przedmiotem narzekania" a wykształceniem i środowiskiem, z którego pochodzą badane osoby (por. cytowane wcześniej informacje dotyczące przystą¬ pienia Polski do UE). Bardzo ważne jest ponadto sformułowanie pytania i sposób, w jaki zostanie ono odczytane przez respondentów. Przede wszystkim jednak trzeba wziąć pod uwagę zmienność społecznych nastrojów i okoliczności, w jakich prowadzone były badania (świadczą o tym m.in. podane tu przykłady; patrz też: Skoro... 2005. Artykuł ukazał się po złożeniu tego tekstu do wydawnictwa, nie będzie więc przedmiotem analizy). Z pewnością Polacy dość często narzekają, nie wydaje mi się jednak, by czynili to częściej niż wiele innych społeczeństw, grup etnicznych i narodów. Wystarczy np. wspomnieć o wynikach badań przeprowadzonych wśród praskich Romów przez Renatę Weinerovą z zespołem (Weinerovâ 1994), jak też o reakcjach wielu Rosjan, zarówno mieszkających w Rosji, jak i poza jej granicami, którzy nega¬ tywnie postrzegają obecne zmiany (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska 2002; patrz też Kabzińska 2005; Miluski 2002). Należy ponadto odróżnić narzekanie od negatywnych, często uzasadnionych, ocen określonych zjawisk. Z moich obserwacji wynika, że nierzadko narzekają ludzie, którzy - wydawa¬ łoby się - nie mają do tego wyraźnych podstaw. Ci natomiast, którzy - według mnie - mieliby powody do takich zachowań, potrafią zdobyć się na optymizm i dostrzec to, co w ich życiu dobre. Nie uczestniczą więc w „rytuałach narzeka¬ nia". Zauważyłam też, że przy spotkaniach - obok zwyczajowego: „Co słychać?" - niekiedy pojawia się pytanie: „Co słychać dobrego?" Odpowiedzi są wpraw¬ dzie różne, samo pytanie jednak może, jak sądzę, świadczyć o tym, że zadający je nie jest zainteresowany narzekaniem i pragnie otrzymać pozytywną odpo¬ wiedź. Pytanie: „Co słychać dobrego?" ukierunkowuje też myślenie zapytanego, odciąga uwagę od spraw, które mogą być powodem do narzekania . 9 9 Nie zawsze ludzie, którzy pytają: „Co słychać?" lub: „Co słychać dobrego?" są rzeczywiś­ cie zainteresowani tym, co dzieje się u osoby, do której skierowane jest pytanie. Zdarza się, że pytający nawet nie czeka na odpowiedź lub jej w ogóle nie słucha. �94 IWONA KABZIŃSKA Być może kiedyś zapanuje w Polsce „wzór amerykański", zgodnie z którym „należy być zadowolonym i szczęśliwym, a przynajmniej na takiego wyglądać", albo angielski sposób zachowania, który „wyklucza bycie nieszczęśliwym" (Wojciszke 2004, s. 42), czy jednak naśladownictwo tego typu wzorów będzie oznaczało, że staliśmy się społeczeństwem naprawdę zadowolonym, radosnym? Czy umiejętne „zarządzanie kącikami ust" może zastąpić szczery uśmiech albo rzeczywiście ukryć smutek i niezadowolenie? Czy jest to wyłącznie jeden z ele¬ mentów autokreacji i strategii polegającej na robieniu dobrego wrażenia (na ten temat patrz: Podgórska 2004; cyt. s. 9). Autorka zwraca uwagę, że obowiązujący w krajach anglosaskich styl bycia, polegający na „okazywaniu nieustającego entuzjazmu, tryskaniu optymizmem, symulowaniu sympatii i zaangażowania", ma tam zarówno zwolenników (60%) jak i przeciwników (40%). Tego typu zachowania, często postrzegane jako sztuczne, mają również swoją cenę. Jest nią „wypalenie, depresja, zaniżona samoocena, mniejsza odporność na stres i zwięk¬ szona podatność na choroby" (Podgórska 2004, s. 7). Trzeba również pamiętać o tym, że w przypadku wielu Amerykanów zachowanie postawy zgodnej z wzor¬ cem keep smiling nie jest efektem naturalnych mechanizmów, czy pracy nad sobą, lecz wynikiem stymulowania mózgu przez odpowiednie środki farmakologiczne o działaniu antydepresyjnym. Tylko dzięki nim są oni w stanie borykać się z codziennymi stresami (Bendyk 2003, s. 128). Jak twierdzi Walerij Tiszkow, obraz zawsze zadowolonego Amerykanina jest mitem. Podczas długotrwałych pobytów badawczych w USA spotkał on bowiem wiele osób, które częściej narzekały na różnego rodzaju problemy, niż np. chwaliły się życiowymi sukce¬ sami. Podobne zjawisko autor zaobserwował w Kanadzie (Tiśkov 2001, s. 226). Jak widać, ci, którzy stawiani są nam za godny naśladowania wzór wiecznie uśmiechniętego człowieka, również potrafią narzekać. Nieobce są im zapewne także - dalekie od amerykańskiego stereotypu - „rytuały narzekania". Styl życia, nakazujący człowiekowi „bycie zadowolonym i szczęśliwym" sprawia, że w wielu krajach zachodnich zaniknął zwyczaj noszenia żałoby, a nawet składania kondolencji rodzinom zmarłych. Coraz rzadsze są też wizyty sąsiadów i znajomych przed pogrzebem (Aries 1974; 1989; Bauman 1998). Czy jednak człowiek, któremu społeczeństwo odmawia prawa do okazywania bólu, ponieważ nie chce w nim uczestniczyć, może być szczęśliwy? Cytowany już wielokrotnie B. Wojciszke wskazuje na znaczący udział środ¬ ków masowego przekazu, zwłaszcza telewizji, w kształtowaniu nastrojów sprzyja¬ jących narzekaniu. Twierdzi on również, iż „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku, coś, co znamy ze słyszenia (a właściwie z telewizji) jest [natomiast] bardzo złe. Kiedy ludzie opisują konkretnego lekarza czy przed¬ siębiorcę, również oceniają go znacznie wyżej niż abstrakcyjnych, przeciętnych przedstawicieli tych zawodów" (Wojciszke 2004, s. 42). Trudno mi się zgodzić z takim twierdzeniem (nie neguję natomiast roli mediów w kształtowaniu spo¬ łecznych nastrojów). Moje doświadczenia, jak również rozmowy z członkami rodziny, znajomymi, sąsiadami, oraz relacje zasłyszane np. w środkach komuni¬ kacji miejskiej nie potwierdzają występowania tego rodzaju reguły. Wielokrotnie �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 9 5 zetknęłam się z informacjami o negatywnych, czasem wręcz dramatycznych, bez¬ pośrednich doświadczeniach ze służbą zdrowia. Mówiono o braku kompetencji lekarzy, grubiaństwie, łapownictwie, ordynowaniu wyłącznie drogich leków pro¬ dukowanych przez firmy, z którymi lekarz współpracuje, zlecaniu nie zawsze potrzebnych badań, które najlepiej wykonać szybko i prywatnie (ze wskazaniem konkretnego adresu), a także o obojętności personelu wobec osób, które pilnie potrzebowały pomocy (np. po wypadku). Jednej z moich koleżanek, która trafiła do przychodni przyszpitalnej z urazem oka i była bliska omdlenia, pielęgniarka odmówiła podania wody, tłumacząc opryskliwie, że nie ma szklanki. Kazała jej też samodzielnie załatwiać wszystkie formalności. Lekarz, przez którego została przyjęta po długim oczekiwaniu oznajmił radośnie: „Najwyżej straci pani oko!" Nie będę opisywać innych, znanych mi, przypadków, w tym również własnych, nie najlepszych doświadczeń. Chcę tylko podkreślić, że nie sądzę, by - w odniesieniu do służby zdrowia - twierdzenie, iż „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku" mogło być generalnie uznane za prawdziwe (może tak być jedynie w odniesieniu do części społeczeństwa - tej, która miała więcej szczęścia od innych). Twierdzenia sformułowanego przez B. Wojciszke, dotyczącego postrzegania tego, co znamy z telewizji jako bardzo złe, nie po¬ twierdziły obserwacje dziennikarzy dotyczące odbioru telewizyjnych programów typu reality show. Z obserwacji tych wynika, że rzeczywistość telewizyjna uwa¬ żana jest często za lepszą od tego, co człowiek widzi wokół siebie na co dzień (Bartman 2005, s. 2). Twierdzenie jakoby coś, co znamy z osobistych doświadczeń było „całkiem w porządku" okazuje się często nieprawdziwe w tak delikatnej kwestii, jaką są stosunki w pracy. Kilkadziesiąt osób, z którymi rozmawiałam na ten temat nega¬ tywnie oceniło relacje ze swoimi szefami, a często również z innymi pracowni¬ kami. Na szczęście - podobnie jak w przypadku służby zdrowia - zdarzały się wyjątki. Z przyjemnością słuchałam np. opowiadań mojej młodej sąsiadki, która jesienią 2004 roku, po ukończeniu studiów, rozpoczęła pracę i była zachwycona relacjami między szefem i współpracownikami, jak również między kolegami z zespołu. W większości przypadków zwracano natomiast przede wszystkim uwagę na rywalizację za wszelką cenę, brak poczucia wspólnoty, niechęć do dzia¬ łań zespołowych, udzielania pomocy i przekazywania doświadczeń zawodowych, donosicielstwo, „wazeliniarstwo", nieufność w kontaktach międzyludzkich, nie¬ sprawiedliwy podział obowiązków, wykorzystywanie niektórych pracowników przez tych, którym nie chce się pracować, a którzy - ze względu na „układy" - nie muszą się obawiać utraty pracy. Krytykowano też ordynarne zachowania oraz pa¬ lenie papierosów w pokojach mimo obowiązujących zakazów, nawet w obecności kobiet w ciąży i ludzi chorych. Symptomatyczna była wypowiedź starszego pana, mieszkańca Warszawy, będącego już na emeryturze, który - w rozmowie z moją córką Olgą - stwierdził, że dawniej nowy pracownik był przedstawiany innym osobom, traktowany jak członek zespołu, opiekowano się nim, pomagano, dziś natomiast każdy jest pozostawiony samemu sobie. Ludzie są zazdrośni, w każdym widzą rywala, boją się o swoje miejsce pracy, są zamknięci i zestresowani. �96 IWONA KABZIŃSKA Za przykład złych relacji w miejscu pracy, jak również wykorzystywania pra¬ cowników i łamania ich praw, stawiane są często super- i hipermarkety (tę roz¬ powszechnioną opinię potwierdził np. Gilejko 2004, s. 155). „Narodową boha¬ terką" stała się Bożena Łopacka, była pracownica supermarketu „Biedronka", która „jako pierwsza wystąpiła do sądu przeciwko wyzyskowi pracowników w tych sklepach" (PAP 2005, s. 2). W maju 2005 r. przywódcy dwóch partii (o odmiennych poglądach i programach) zaproponowali współpracę pani Łopackiej, dostrzegając w niej polityczny talent. O ile wiem, wybrała ona partię lewi¬ cową. Powstało też Stowarzyszenie Poszkodowanych przez JMD Biedronka (po zmianie nazwy: Stowarzyszenie Poszkodowanych przez Wielkie Sieci - Bie¬ dronka), które ma nieść pomoc „walczącym ze wszystkimi sieciami handlowymi wykorzystującymi pracowników" (KOP 2005, s. 5). Jednym z liderów Stowa¬ rzyszenia jest Barbara Karpińska, która od trzech lat walczy z Biedronką, „żądając pieniędzy za nadgodziny i utracone zdrowie. [Na razie] Sąd [ . ] przyznał jej odszkodowanie za to pierwsze" (tamże). Zjawiskiem, o którym mówi się coraz częściej jest tzw. mobbing. W ten sposób określane są „działania i zachowania dotyczące pracownika lub skierowane prze¬ ciw pracownikowi, polegające w szczególności na systematycznym i długotrwa¬ łym nękaniu i zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przy¬ datności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go od współpracowników lub wyeliminowanie z zespołu" (Baranowska, Miecik 2004, s. 20). „Metody dręczenia mogą być różne - od subtel¬ nych, polegających np. na odbieraniu kolejnych zadań, aż po bardzo bezpośrednie, jak na przykład publiczne krytykowanie pracownika, czasem wobec jego podwład¬ nych, a nawet wobec osób spoza firmy" (BAS 2003, s. 07). Mobbing „może być skutecznym sposobem na pozbycie się nieakceptowanego - z jakiegokolwiek po¬ wodu - pracownika i to przy zachowaniu pozorów respektowania prawa" (tamże). Znam młodą dziewczynę, która jest ofiarą mobbingu. Po bezskutecznej, ponad dwuletniej, walce zrezygnowała z dochodzenia swoich praw, utwierdzona w prze¬ konaniu o bezkarności i „mocnych plecach" pracującej w tym samym pokoju kobiety, która j ą szykanuje na różne sposoby, chcąc doprowadzić do jej odejścia (chociaż dziewczyna jest świetnym pracownikiem), na jej miejsce ma już bowiem „upatrzoną" znajomą osobę. Obawa przed utratą pracy i bezrobociem skazuje wspomnianą dziewczynę - podobnie jak wiele innych osób znajdujących się w takiej samej sytuacji - na codzienne tortury psychiczne i utratę zdrowia. Inna znajoma, osoba z dużym doświadczeniem zawodowym, a przy tym nie¬ zwykle dobra, łagodna i niekonfliktowa, która nie wytrzymała długotrwałego mobbingu i na trzy lata przed emeryturą zdecydowała się odejść z pracy, została pożegnana przez dyrektora, który przez długi czas z premedytacją zatruwał jej życie i doprowadził do ciężkiej nerwicy, słowami: „Wiedziałem, że jest pani głupia, ale nie, że aż t a k . " W jednym z artykułów prasowych zachęcano ofiary mobbingu do zrezygno¬ wania z biernej postawy i zastąpienia jej postawą asertywną. Wypowiadający się na łamach prasy psycholog tłumaczył, że „mamy prawo do własnego zdania, opinii, poglądów i mamy prawo je wyrażać w sposób, który nie czyni szkody �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 9 7 innym - nawet własnemu szefowi" (Petrycki 2005, s. 4). Nie ukrywał jednak, że taka postawa „nie daje gwarancji utrzymania miejsca pracy" (tamże). Cóż więc warte są porady, jeśli z góry wiadomo, że są nieskuteczne? „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" I „POLSKIE LĘKI" Jak już zaznaczyłam, nie zgadzam się z B. Wojciszke, według którego: „coś, co znamy z osobistego oglądu jest całkiem w porządku", podzielam natomiast jego uwagę o roli mediów w kreowaniu społecznych nastrojów. Jak wiadomo, współ¬ czesne media prześcigają się w upowszechnianiu złych wiadomości, przygnębiają¬ cych, pozbawiających nadziei, zarażających pesymizmem. Zmiana oblicza mediów w związku ze śmiercią i pogrzebem Jana Pawła I I oraz wyborem nowego papieża (od 2 do 19 kwietnia 2005) była tylko krótkim, aczkolwiek wiele mówiącym, epi¬ zodem. Od tamtej pory jednak, bardzo szybko, wszystko wróciło „do normy". Zdarzają się informacje o pozytywnym wydźwięku, ich wymowa bywa jed¬ nak osłabiana przez pesymistyczny komentarz. Jeden z dziennikarzy napisał np., że w Toruniu „skonstruowano unikatowe w skali światowej urządzenie do badania oczu" (Schulz 2004, s. 94). Zaraz jednak dodał, że „nikt w Polsce nie kwapi się, by uruchomić jego produkcję" (tamże). W innym miejscu czytamy o udanej operacji przyszycia ręki przez lekarzy ze szpitala w Krakowie-Prokocimiu. Obok głównego tekstu pojawia się jednak pytanie: „Czy specjalizu¬ jący się w leczeniu dzieci szpital przetrwa?" (Hajnosz 2004, s. 5) - chodzi, oczy¬ wiście, o pieniądze. W „Polityce" opublikowano wypowiedź prof. Wiesława Jędrzejczaka, dającą nadzieję chorym na białaczkę (Nie ma anonimowych chorych. 2004). W innej gazecie jednak, w tym samym czasie, pojawiła się informacja o pijanych leka¬ rzach z pogotowia ratunkowego (Bartman 2004). Ze względu na wysoki nakład gazety i fakt, że jest ona rozdawana bezpłatnie, można mieć pewność, że właśnie ta informacja trafiła do szerokiego kręgu czytelników, wpływając na ich opinię o służbie zdrowia. W tym przypadku rzeczywiście można powiedzieć, że „coś, co znamy ze słyszenia [ . ] jest bardzo złe". Wpływ mediów na społeczne nastroje i sposób postrzegania rzeczywistości zaczyna się już w momencie wyboru wiadomości i podjęcia decyzji o kolejności, w jakiej zostaną one przedstawione czytelnikom, telewidzom czy radiosłucha¬ czom. Jak pisze Carlo Maria Martini, wybór ten ma ogromne znaczenie, „zakłada bowiem uprzednie rozstrzygnięcie co jest ważne [ . ] Wyborem tym rządzi prawo «atrakcyjności» i popytu [ . ] " (Martini 1998, s. 22). Priorytet mają „wiadomości, które mogą poruszyć odbiorców, zaszokować ich, mają negatywną wymowę. «Czarne sprzedaje się lepiej niż białe»" (tamże) . „Jeżeli filtr przepuszczający 10 1 0 Powstają wprawdzie pisma, w których dominują optymistyczne informacje, są one jednak najczęściej skierowane do wąskiego, specjalistycznego kręgu odbiorców. Przykładem mogą być „Pozytywne wiadomości", wydawane w Dąbrowie i adresowane do środowiska tzw. nowoosadników (informację tę otrzymałam od pani Olgi Kwiatkowskiej z Katedry Etnologii U M K w Toruniu). �IWONA KABZIŃSKA 98 wszelkie wiadomości jest negatywny - czy to, gdy się mówi o polityce, o ekono¬ mii czy o niepewności socjalnej itp. - to nie powinien nas dziwić wzrost ogólnej nieufności obywateli względem społeczeństwa i jego instytucji. Nie jest bezza¬ sadne twierdzenie, iż istnieje związek między postępującym spadkiem zaufania do wszystkich instytucji publicznych i prywatnych, jaki obserwuje się w wielu krajach od lat sześćdziesiątych [...] a [...] stylem komunikacji medialnej. Poza tym dziennikarze coraz częściej korzystają z materiałów już uprzednio opraco¬ wanych przez agencje i dostarczanych przez wielkie sieci banków danych [ . ] Agencje te narzucają w rzeczy samej, przynajmniej implicite, swoje wartościo¬ wanie i swój model kulturowy. Niebezpieczeństwo jest bardzo konkretne. Odda¬ lenie od źródeł i w konsekwencji od zadania właściwego dziennikarstwu - zwięk¬ szenie dystansu między piszącym a rzeczywistością" (tamże) . 11 Pod wpływem artykułów prasowych, jak też programów radiowych i telewizyj¬ nych, w których nagłaśniane są przede wszystkim negatywne zjawiska, afery, skan­ dale, zagrożenia itp., rodzi się jednostronny obraz Polski. Jest ona np. przedstawia¬ na jako „kraj bardzo niesympatyczny i nieprzyjazny, w którym nie chce się żyć" (Pietrasik 2003, s. 26). Zdaniem Andrzeja Wielowieyskiego, I I I Rzeczpospolita jest krajem chorym; „większość chciałaby [ją] leczyć, choć niektóre lekarstwa mogą być groźniejsze od choroby. Są też tacy, którzy wybierają wariant radykalny: dobić" (Wielowieyski 2004, s. 106; por. wypowiedź J. Czapińskiego o relacjono¬ wanym przez Polaków poziomie depresji; cyt. za: Wojciszke 2004, s. 43). Nega¬ tywnie przedstawiany jest też zazwyczaj wizerunek Polaka. Zbigniew Pietrasik ukazuje go np. jako „osobnika marudzącego, nieufnego, niezadowolonego ze swe¬ go życia, z całego świata i z Polski. Z Polski najbardziej" (Pietrasik 2003, s. 24). „Czy [jednak] - pyta cytowany autor - można mieć pretensję do lustra, w którym odbija się rzeczywisty obraz kraju?" (tamże). W ten sposób sam dziennikarz przy¬ czynia się do utrwalania negatywnych postaw i wrażeń. Zda się przy tym zapomi¬ nać, że w przypadku mediów elementy tego „lustrzanego obrazu" są niezwykle starannie wybrane, zgodnie z zasadą: „Czarne sprzedaje się lepiej, niż białe". Tekst Pietrasika wywołał polemikę. Jeden z czytelników - w liście do Redak¬ cji „Polityki" - zauważył, że sami dziennikarze powinni sobie odpowiedzieć na pytanie, jakie uczucia do Polski są przez nich animowane. Odpowiedź jest jed¬ noznaczna: są to przede wszystkim uczucia negatywne, ośmieszające Polskę i Polaków. Często też ranione jest istniejące jeszcze poczucie dumy z własnego kraju (Kowalski 2003, s. 103). Autor cytowanego tu listu dodał, że „kochaliśmy bardziej Polskę w czasach PRL". Stwierdził ponadto, że „można podać przy¬ kłady krajów biedniejszych i gorzej rządzonych, których obywatele mimo to się z nimi utożsamiają" (tamże). Co ciekawe, zmienia się nieco wizerunek Polski w części mediów zachod¬ nich. Wskazuje na to Aleksander Kaczorowski (2005), pisząc o „zmianie klimatu 11 Innym, bardzo ważnym, jak sądzę, problemem jest wpływ mediów na kształtowanie obra¬ zu relacji międzyludzkich i rzeczywistych zachowań w sferze tych relacji (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska 2004). �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 99 wokół Polski", dostrzeganiu naszych osiągnięć gospodarczych, mobilności dużej części polskiego społeczeństwa, o wysokich ocenach polskich pracowników za granicą, jak również o zainteresowaniu polską historią, stanowiącą część euro¬ pejskiego dziedzictwa. Widać również, że Polska staje się liderem w Europie Środkowo-Wschodniej (zbyt mało znane są natomiast jej osiągnięcia kultural¬ ne). Nawet jeśli wspomniana tu „zmiana klimatu wokół Polski" nie jest po¬ wszechna, nawet jeśli dziennikarze dostrzegają również wiele ułomności, do czego zresztą mają pełne prawo, należy odnotować pojawienie się tego nowego zjawi¬ ska. Sądzę, że może ono wpłynąć na postawę przynajmniej niektórych spośród rodzimych dziennikarzy, tak by zaczęli dostrzegać więcej pozytywnych faktów w naszym życiu społecznym - nie w pogoni za sensacją, ale w imię rzetelnego (wielowymiarowego i bardziej pogłębionego) przedstawiania rzeczywistości. Rodzime media nie tylko kreują negatywny na ogół wizerunek kraju, w którym żyjemy, ale również wpływają np. na pogłębianie postaw nieufności - wobec „obcych", „wobec władz, wobec polityki, wobec własnego państwa i wobec innych obywateli" (Bachmann 2004, s. 36), nagłaśniając i często wyolbrzymiając negatywne zjawiska, takie jak np. przestępczość, korupcja, terroryzm, różnego rodzaju patologie, przy jednoczesnym pomijaniu optymistycznych wydarzeń i jaśniejszych stron życia. Klaus Bachmann przestrzega przed poważnymi następ¬ stwami funkcjonowania „spirali wzajemnej nieufności": erozją fundamentów państwa, wzrostem braku zaufania do organów władzy, wymiaru sprawiedliwości i innych instytucji państwowych, osłabieniem więzi międzyludzkich i marno¬ waniem, opartego na tych więziach kapitału społecznego. „Spirala nieufności" zagraża również - jego zdaniem - demokracji, wynosząc do władzy ugrupowa¬ nia populistyczne (tamże, s. 36-37). Media przyczyniają się również do kształtowania i powielania różnego rodza¬ j u stereotypów. Przykładem takiego działania jest - moim zdaniem - wspomnia¬ ny tekst B. Wojciszke oraz artykuł Z. Pietrasika. Do tej grupy można też zaliczyć artykuł Jacka Żakowskiego, zatytułowany „Polak, czyli kto?" (Żakowski 2004). Przytoczone w nim zostały (i opatrzone komentarzem) wyniki badań, przepro¬ wadzonych w 1990 i 2000 roku przez zespół pod kierunkiem Ronalda Ingleharta, dotyczących wartości i przekonań mieszkańców ponad osiemdziesięciu krajów . Jak twierdzi J. Żakowski, z badań tych wynika, że Polak jest „globalnym średniakiem" (tamże, s. 4). Szczegółowa analiza wyników badań nie pozwala jednak - moim zdaniem - na przyjęcie tego twierdzenia za w pełni uzasadnione. Badania te pokazują bowiem np., że Polacy przodują wśród narodów, dla których bardzo ważna jest praca. Ideałem jest przy tym praca „dobrze płatna, spokojna, pewna, szanowana, pozwalająca wykazać się inicjatywą, odpowiedzialna, interesująca, wykonywana w miłym towarzystwie, dająca szanse rozwoju i promowania sie¬ bie" (tamże, s. 4). Okazuje się też, że Polacy (przynajmniej w deklaracjach) 12 1 2 Obszerny, pięciusetstronicowy, raport - zatytułowany Human Belifs and Values. A crosscultural sourcebook based on the 1999-2002 values survey - ukazał się wiosną 2004 r., pod redakcją R. Ingleharta i in., w Meksyku (wyd. Siglo X X I Editores) (inf. za: Żakowski 2004, s. 3). �100 IWONA KABZIŃSKA - rzadziej niż „porządni Niemcy" - „nie akceptują oszustw podatkowych, brania łapówek, kłamstw, a nawet jazdy po alkoholu, śmiecenia i przekraczania pręd¬ kości" (tamże, s. 4-5; por. PAP 2005e). O „globalnym średniaku" nie świadczy również brak zaufania do innych ludzi, zwłaszcza „obcych", jak również do przedsiębiorców (por. Wilk 2003, s. 17), w tym przypadku bowiem - jak twierdzi Żakowski - Polacy należą do najbardziej nieufnych narodów na świecie. „Pod względem zaufania do ludzi idziemy łeb w łeb z mieszkańcami Azerbejdżanu i Serbii, którzy nie cieszą się najlepszą opinią. W całej powiększonej Unii tylko Łotysze, Słowacy i Portugalczycy są bardziej nieufni niż my. To częściowo tłumaczy siłę aferalnych wybuchów targających Polską - czasem z błahych powodów. Bo ludzie nieufni chętnie wierzą w najgorsze wiadomości o innych" (Żakowski 2004, s. 5). Jesteśmy ponadto „skrajnymi samotnikami i indywidualistami. Tylko w 8 kra¬ jach świata ludzie rzadziej utrzymują kontakty towarzyskie niż w Polsce. I to nie dlatego, że nas na życie towarzyskie nie stać, albo że nie mamy na nie czasu. Po prostu przyjaciele nie są dla nas ważni [ciekawe, na jakich podstawach oparte jest to twierdzenie - I.K.]. Należymy do dziesiątki najmniej towarzyskich współ¬ czesnych społeczeństw (tak się składa, że większość z nich mieszka w Europie Wschodniej)" (tamże, s. 6). Jeżeli już mamy przyjaciół, to „są to głównie przy¬ jaciele z pracy" (tamże). Tezy tej nie potwierdziła Ewa Wilk (2003, s. 7), przeczą jej również moje doświadczenia i obserwacje. W wyróżnionym wielkimi literami wstępie do artykułu J. Żakowskiego czy¬ tamy: „Polak wszedł do Europy. Z polskim lękami, kompleksami i pychą. Pycha mu mówi, że on tę Europę nauczy prawdziwych Wartości. Kompleksy przestrze¬ gają, że w konkurencji z Zachodem nie da sobie rady. Lęk podsuwa wizje wyna¬ rodowienia i skolonizowania Polski przez Zachód. Lęki, kompleksy i pycha to oczywiste źródła narodowej nerwicy. Ale ta nerwica rośnie przede wszystkim dlatego, że coraz bardziej fałszywa jest samoświadomość Polaka" (Żakowski 2004, s. 3). Oprócz „kultury narzekania" mamy więc w Polsce „narodową ner¬ wicę", jak również lęki, z którymi „wchodzimy do Europy". O lękach doświadczanych na co dzień przez Polaków piszą Mariusz Janicki i Wiesław Władyka. Wzrost poziomu strachu jest - ich zdaniem - wprost pro¬ porcjonalny do ilości wybuchających co chwila afer. Ujawniają one bezlitośnie, że „Rzeczpospolita wcale nie jest dobrem wspólnym, a dobrem tylko dla nie¬ których", że „Polską rządzą pieniądze niektórych, a nie demokracja wszystkich" (Janicki, Władyka 2003, s. 13). Autorzy dowodzą, że lęk towarzyszy wszystkim okresom przełomów, różne mogą być tylko wywołujące go zjawiska. Przed przyjęciem Polski do Unii Euro¬ pejskiej nasiliły się np. lęki przed wykupieniem polskiej ziemi przez „obcych". Silny był też (i pozostaje) lęk przed „obcym" kapitałem, nieuczciwie przepro¬ wadzoną reprywatyzacją, jak również przed płynącym z Zachodu zepsuciem obyczajowym (tamże, s. 10-11). Jednocześnie, jak wynika z badań CBOS, przeprowadzonych przed akcesją do Unii, a dotyczących bezpieczeństwa kraju, 60% respondentów stwierdziło, że Polska jest zupełnie bezpieczna; jedna trzecia �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 101 badanych obawiała się utraty niepodległości (Unia. 2004). Badania świadczą 0 dominacji postaw pozytywnych, nie można więc mówić generalnie o polskich lękach. Tymczasem autorzy badań pomijają różnice postaw, pisząc ogólnie o „za¬ chwianiu wiary w Polskę trwale niepodległą", wiążąc to zjawisko z „agresywną kampanią przeciwko integracji europejskiej" (Unia. 2004; szerzej na ten temat patrz: Ostrowski, Świątkowska 2003). W ten sposób kreowany jest kolejny - obok „kultury narzekania" i „narodowej nerwicy" - element stereotypowego obrazu polskiej rzeczywistości. O polskich lękach informują dziennikarze „Faktu", wymieniając wśród „największych bolączek Polaków" obawę przed utratą zdrowia, bezrobociem, biedą, bankructwem zakładu pracy, utratą domu, wypadkiem. Wiele osób lęka się o przyszłość swoich dzieci, jak również Polski (KOL i in. 2005, s. 5). Na pierwszej stronie gazety artykuł został zaanonsowany słowami: „Na co narze¬ kają Polacy". Lęki i obawy utożsamione więc zostały z narzekaniem. Obok tekstu o polskich lękach/narzekaniach umieszczony został artykuł pt. „Grozi nam atomowy koszmar", w którym - żeby postraszyć i jeszcze bardziej zasmucić czytelników - przedstawiono uznany za prawdopodobny scenariusz zamachu, przy użyciu broni atomowej, jaki mógłby mieć miejsce w centrum Warszawy (ME, TP 2005, s. 4). Należałoby wspomnieć, że lęk nie jest zjawiskiem charakterystycznym jedynie dla społeczeństwa polskiego, jak sugerowałby np. tekst J. Żakowskiego. Do¬ świadczają go także mieszkańcy innych krajów, żyjący w „zimniejącym świecie konkurencji i pieniądza" (Pietkiewicz 2002, s. 4). W Niemczech np., jeszcze przed poszerzeniem Unii w 2004 roku, nie ukrywano obaw przed napływem kon­ kurencyjnych pracowników, m.in. rzemieślników, z Polski (Niemiecka droga... 2002, s. 42; PAP 2005, s. 5). Polskich pracowników boją się też np. Austria 1 Dania (Stasiak 2004), a także Francja - na ten temat wiele mówiono m.in. przy okazji francuskiego referendum dotyczącego akceptacji lub odrzucenia Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, które odbyło się 29 maja 2005 r. (Bielecki 2005; Vermelin 2005). Według M . Janickiego i W. Władyki, można wręcz mó¬ wić o wspólnocie lęków łączących mieszkańców Europy. Z pewnością jednak wiele osób nie ma poczucia przynależności do takiej wspólnoty, nie wie też o jej istnieniu, zwłaszcza jeśli są przekonywane o wyjątkowości polskich lęków. Autorzy podkreślają, że mimo różnicy skali występowania lęków, ich źródła są takie same lub podobne (Janicki, Władyka 2003, s. 14). W cytowanym artykule czytamy również, że jesteśmy ciągle straszeni różnego rodzaju chorobami, takimi jak SARS czy choroba wściekłych krów (tamże). W prasie znajdujemy też alarmujące ostrzeżenia przed ptasią grypą, ukąszeniami kleszczy, ukłuciami komarów, wieloma chorobami zakaźnymi, epidemiami grypy, zapaleniem opon mózgowych i in. Być może alarmujące informacje na ich temat mają służyć nie tylko profilaktyce, ale też stworzeniu wspólnot ludzi połączonych lękiem przed różnymi chorobami. O fenomenie „wspólnoty strachu" mówił amerykański reżyser Michael Moore. Według niego, istnienie tego zjawiska sprawia, że „cała populacja zapomina o swoich prawdziwych problemach" (Dedourge 2004, s. 07). �102 IWONA KABZIŃSKA Przykładem tworzenia wspólnoty lęków, a zarazem kreowania negatywnego obrazu świata, może być wystawa World Press Photo, na której od lat prezento¬ wane są (i nagradzane) fotografie ukazujące ludzkie cierpienia, dramaty, negatyw¬ ne zjawiska, takie jak wojny, klęski żywiołowe, skrajne ubóstwo itp. W 2004 r. jury nagrodziło fotografie ukazujące ludzkie tragedie w Iraku, Biesłanie, a także - po ataku fali tsunami, 26 grudnia 2004 roku, na wybrzeża południowo-wschod¬ niej Azji. Główną nagrodę zdobył Arko Datta za zdjęcie hinduskiej kobiety, która rozpacza po śmierci bliskich w wyniku uderzenia śmiercionośnej fali. W notatce o wystawie i nagrodzonych fotografiach, zamieszczonej w „Fakcie", słusznie zauważono, że ukazują one wyłącznie przemoc i nieszczęście. „Czyżby nigdzie nikomu nie przydarzyło się nic radosnego?" - pytają anonimowi autorzy tekstu (Nieme świadectwa. 2005, s. 14). O wspólnocie lęków przekonująco pisze Zygmunt Bauman, łącząc to zjawi¬ sko m.in. z procesem odchodzenia od państwa opiekuńczego we współczesnym świecie, rządzonym przez globalny rynek. W tym „nowym świecie" nie chodzi - zdaniem Baumana - o „nasze miejsce w społeczeństwie, godność osobistą, sza¬ cunek dla pracy, poczucie własnej wartości, ludzkie zrozumienie i ludzkie trakto¬ wanie", liczy się przede wszystkim nietykalność osób i ich mienia (Bauman 2005, s. 126). Autor zauważył, że obietnica uwolnienia od różnego rodzaju lęków stała się dziś niezwykle atrakcyjną ofertą. Lęk został skomercjalizowany; jest wyko¬ rzystywany w reklamach (np. magicznych spray'ów usuwających groźne drobno¬ ustroje z dywanów, albo wybielaczy likwidujących niewidzialny brud), sprzyja też produkcji urządzeń, które mają zapewnić człowiekowi bezpieczeństwo (kamery odstraszające obcych, zabezpieczenia samochodów) (Bauman 2005, s. 173-174). Przykładem komercjalizacji lęków, a zarazem traktowania jak towar ludzkie¬ go nieszczęścia i cierpienia, jest - według mnie - oferta jednego z tajlandzkich biur podróży, które organizuje wycieczki „śladami tsunami", jakie spustoszyło wybrzeże Tajlandii w końcu grudnia 2004 roku. W programie jest m.in. złożenie hołdu ofiarom tragedii i oglądanie świątyni zamienionej na prowizoryczną kost¬ nicę (Metropol 2005, s. 01). Według J. Czapińskiego, oglądanie ludzkich tragedii jest „naturalnym odruchem każdego człowieka" [!!!] (tamże). Czy właśnie dla¬ tego niemal nazajutrz po kataklizmie spowodowanym tsunami do miejsc, które zostały nim dotknięte zaczęli napływać turyści, którzy wcześniej zaplanowali wypoczynkowy wyjazd? Jeśli jest tak, jak twierdzi Czapiński, wspomniane biuro podróży wyszło po prostu naprzeciw ludzkim potrzebom. Cytowany badacz podkreślił, że organizacja podróży „śladami tsunami" „nie ma nic wspólnego z moralnością" (tamże). W ten sposób usprawiedliwione (i zaaprobowane) zostały działania, które - jak sądzę - nie przez wszystkich mogą być w ten sam sposób oceniane. Sami pracownicy biura organizującego wspomniane wycieczki podkreś¬ lali, że chodzi im przede wszystkim o zdobycie pieniędzy, które mogłyby pomóc w szybkim ożywieniu gospodarczym terenów dotkniętych katastrofą (tamże). Umiejętnie podsycane przez media lęki wydają się być jednym z najbardziej dotkliwych społecznych kosztów transformacji. Towarzyszy im wzrost zachoro¬ wań na różnego rodzaju choroby, w tym m.in. depresje. Od zakończenia I I wojny �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 3 światowej liczba chorych na tę chorobę wzrosła dziesięciokrotnie (Szymborski 2003, s. 112). W Polsce, w ciągu ostatnich czterech lat, o 30% wzrosła liczba pacjentów szpitali psychiatrycznych, a liczba osób cierpiących na choroby obja¬ wiające się obniżeniem nastroju wzrosła o 40% (Kołodziejczyk 2004, s. 3). Naj¬ większy wzrost zachorowań - o 235 procent! - odnotowano jednak w przypadku nerwic i depresji (tamże). Autor wyjaśnia, że choć w wielu środowiskach wizyta u psychiatry czy psychologa pozostaje wstydliwym problemem , coraz więcej osób szuka fachowej pomocy - stąd m.in. wyraźny wzrost wspomnianych tu danych. Jednocześnie prawdą jest, że „coraz więcej ludzi nie daje sobie rady z psychicznymi obciążeniami" (Kołodziejczyk 2004, s. 3). „Psychiatrzy potwier¬ dzają potoczne doświadczenie: żyjemy w bardzo nerwowych czasach" (tamże). Zdaniem Urszuli Gil, z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Mieście nad Pilicą, „pełno teraz depresji rujnujących zdrowie, schizofrenii, apatii i bezradności życiowej tak porażającej, że w zdrowych przedziałach zu¬ pełnie się ona nie mieści. Kiedyś tego aż w takich rozmiarach nie było" (cyt. za: Pietkiewicz 2002, s. 36). Wysoką cenę płacą ludzie młodzi, od dziecka wychowywani w warunkach bezwzględnej konkurencji. Jak twierdzi psycholog Magdalena Wójcik, „dzieciń¬ stwo bywa szkółką późniejszych depresji" (Kołodziejczyk 2004, s. 4). „Współ¬ czesne wzorce społeczne - pisze M . Kołodziejczyk - nakazują młodym wejść w dorosłość śmiało i pewnie. Od tego momentu życie powinno być nieustającym sukcesem zawodowym, najlepiej okraszonym dużymi pieniędzmi, szczęśliwą rodziną i domem w dobrej dzielnicy. Cel jest więc jasno wytyczony, brak tylko instrukcji jego osiągnięcia" (tamże). Zdaniem Bogusława Harata z warszawskiego Instytutu Psychiatrii i Neurologii, obecnie można mówić o dominacji „uzależnieniowej wizji świata" (wcześniej mówiono m. in. o relacjach społecznych w kategoriach neurotyzacji, potem - o schizofrenizacji i o „depresjogennych stosunkach społecznych"). Uzależnieniowa wizja świata łączy się z odchodzeniem od „postaw ascetyczno-wyrzeczeniowych" i wybieraniem postaw hedonistyczno-konsumpcyjnych, dających - lub ma¬ jących zapewnić - poczucie szczęścia i wolności (cyt. za: Niezgoda 2004, s. 87). Coraz więcej osób poszukuje pomocy u wróżek i tzw. jasnowidzów. Ich proble¬ my bardzo często mają związek z obecnymi przemianami. Wśród poszukujących pomocy są przy tym zarówno osoby, które znalazły się w trudnej sytuacji, jak i ci, którym dobrze się powodzi, chcieliby jednak poprawić swój stan posiada¬ nia lub przynajmniej zachować to, co mają. Jak powiedziała jedna z wróżek: „Biznesmeni proszą o typy na giełdę i informacje o księgowym, czy nie kręci na lewo. Ostatnio jednak klienci dopytują się o grupowe zwolnienia, a bezrobotni proszą o informacje o ewentualnej posadzie" (Winnicka 2002, s. 77). Zdaniem innej kobiety zajmującej się wróżeniem, można mówić o „eskalacji strachu wśród 13 1 3 Najwięcej (77%) osób „stroni od wizyt u psychiatry, bo wstydzą się opinii otoczenia («co inni ludzie o nas pomyślą*)". Jednocześnie taki sam procent deklaruje pozytywny stosunek do chorych psychicznie sąsiadów (Kołodziejczyk 2004, s. 4). �IWONA KABZIŃSKA 104 klientów", jak również o „eskalacji biedy i bezradności" (tamże, s. 78). Jeszcze inna wróżka stwierdziła, że „przełomem był 1994 r. Od tego czasu ludność zaczęła bać się przyszłości. Wcześniej wykazywała niezwykłą, ponadnaturalną wiarę w rzeczywistość. - «A teraz zgubiła się w realu»" (tamże). Nie wiadomo dlaczego akurat rok 1994 został uznany za przełomowy w sposobie widzenia rzeczywistości. Trudno też zgodzić się z twierdzeniem o „niezwykłej wierze w rzeczywistość", jaka miała cechować ludzkość zanim nastąpił ów przełomowy moment dziejów. Prawdziwa jest natomiast z pewnością informacja o wzroście poziomu strachu. O rosnącej popularności różnego typu działań magicznych w dzisiejszych czasach pisze Z. Grębecka. Jest to związane z „biedą, poczuciem bezradności i zagubieniem w problemach codziennej egzystencji" (patrz też cytowany przez nią Bystroń 1980, s. 78-80). Zainteresowaniu magią sprzyja również zmiana modelu życia, a zwłaszcza oczekiwanie, że będzie ono przede wszystkim łatwe i przyjemne . Można dodać, że na kształtowanie konsumpcyjno-hedonistycznego stylu życia bardzo silnie wpływają sugestywne reklamy, jak też np. opisywane w prasie przykłady z życia gwiazd i innych sławnych osób. Grębecka zauważa, że coraz więcej ludzi jest przekonanych, iż należą im się różnego rodzaju dobra, zarówno materialne, jak i np. „powodzenie, sukces, do¬ statek, tak czy inaczej rozumiana samorealizacja. [ . ] pozbawienie ich kogoś jest nieomal naruszeniem praw człowieka. Dostępność i łatwość w zdobywa¬ niu dóbr sprawia, że brak owych dóbr powoduje sprzeciw i jest traktowane jako niezasłużona krzywda. [ . ] " . Zapytałam pewnego specjalistę od reklamy, jaki jest sens reklamowania to¬ warów niedostępnych, z uwagi na cenę, dla znacznej większości społeczeństwa (chodziło mi nie tylko o towary zaliczane do luksusowych, ale też np. o różne rodzaje kosmetyków lub artykułów spożywczych, których kupno przekracza możliwości wielu osób). W odpowiedzi usłyszałam, że ważna jest nie tylko sprze¬ daż reklamowanych towarów, ale też wywoływanie frustracji u tych, którzy nie mogą sobie na nie pozwolić. Stąd - jak sądzę - widoczna w niektórych rekla¬ mach determinacja osób, które rozbijają szybę wystawową w zamkniętym skle¬ pie, by natychmiast napić się ulubionego napoju, zdobyć gumę do żucia, loda lub smakowity wafelek. Stąd - przypadki zabójstw spowodowane zazdrością o to, że komuś się lepiej powodzi. Frustracja rodzi się bowiem nie tylko z po¬ wodu braku dostępu do określonych towarów. Pojawia się też, gdy marzenia zderzają się z rzeczywistością, gdy nie można osiągnąć poziomu życia i modelu lansowanego przez media i reklamy, kreujące postawy współzawodnictwa pole¬ gającego na nabywaniu określonych dóbr, tak by wzbudzić zazdrość innych osób, wyróżnić się, zająć wysokie miejsce w różnego typu rankingach, budować swój prestiż mając jak najwięcej i móc sobie pozwolić na częste zmiany. Nieważne, że udział w tych „zawodach" powoduje wzrost stresów, nerwic, lęków, depresji 14 1 5 1 4 1 5 Z. Grębecka, op. cit., s. 246. Z. Grębecka, op. cit., s. 246. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 5 i rozmaitych chorób psychicznych. Można temu zaradzić! Istnieje mnóstwo leków, produkowanych zarówno przez przemysł farmaceutyczny, jak i oferowanych przez tzw. medycynę naturalną. Jesienią 2004 r., w jednym z warszawskich sklepów znalazłam ulotkę zachę¬ cającą do zakupu olejków eterycznych używanych w aromaterapii. Oferta obej¬ mowała czterdzieści olejków mających wspomagać leczenie w różnego rodzaju schorzeniach. Nie jest - jak sądzę - przypadkiem, że przy dwudziestu spośród nich widniała informacja o korzystnym działaniu terapeutycznym w tak częstych w naszych czasach stanach lękowych i depresji. Lęki i depresje były przy tym wymienione na pierwszym miejscu wśród chorób, do których zwalczania ma się przyczynić aromaterapia i odpowiednio dobrany olejek. Sądzę, że mamy tu kolejny przykład komercjalizacji społecznych bolączek. Któż bowiem nie chciałby uwolnić się od trapiących go dolegliwości za pomocą kilku kropli pach¬ nącego olejku? Niedawno w Warszawie, na słupach elektrycznych i przystankach autobuso¬ wych, zauważyłam reklamy szczepionki, która ma zlikwidować stres. Jest to ko¬ lejny przykład „handlu marzeniami" i „komercjalizacji lęków". Różnego typu lęki nie są tylko problemem pojedynczych osób i ich rodzin. Mają one także istotny wymiar społeczny. Niepewność jutra i negatywna wizja przyszłości są często jednym z podstawowych czynników wpływających na de¬ cyzję o rezygnacji z posiadania potomstwa. Zdaniem J. Żakowskiego, „zerwa­ nie naturalnego następstwa pokoleń jest może najwyższą ceną, jaką płacimy za transformację i model cywilizacyjny Zachodu" (Żakowski 2004, s. 3; podkr. I.K.). Przyczyną, dla której wiele kobiet świadomie rezygnuje z urodzenia dziec¬ ka jest bardzo trudna sytuacja na rynku pracy, ubożenie społeczeństwa, wzrost kosztów utrzymania i wykształcenia dzieci, brak osłony socjalnej i ochrony osób wychowujących dzieci (tamże). Z badań przeprowadzonych przez SMG/KRC na zlecenie Fundacji Rodzić po Ludzku wynika, że „co trzecia (33 proc.) Polka obawia się wydatków związanych z ciążą, porodem i utrzymaniem dziecka" (PAP 2005, s. 2). Kobiety nie decydują się na dziecko z lęku przed utratą pracy, albo też dlatego, że tej pracy nie mają. Ważnym czynnikiem jest również trudna sytuacja mieszkaniowa (PAP 2005b, s. 2). Jednocześnie upowszechnia się nowy model zachowań, w którym „posiadanie i wychowywanie dzieci przestało być oczywistym celem dobrego ludzkiego życia, bo żadne oczywiste cele - poza własnym spełnieniem - na ogół już nie istnieją" (Żakowski 2004, s. 4). Obniżający się z roku na rok przyrost naturalny uznany został za „bezdzietną katastrofę" (PAP/MS 2004, s. 1). Grozi ona brakiem rodzimych rąk do pracy i powoduje konieczność uzupełnienia ich przez imigrantów (Żakowski 2004, s. 3) . Autor twierdzi, że „w potocznej opinii Polaków głównym źródłem problemu 16 1 6 Według danych ONZ, „dla zatrzymania procesu starzenia się populacji do Europy musia¬ łoby napłynąć średnio 27 milionów imigrantów rocznie. Populacja Europy w 2050 r. wynosiłaby wówczas 2,3 mld, z czego 1,7 mld stanowiliby imigranci, którzy przybyli po 1995 r., i ich potom­ kowie" (Żakowski 2004, s. 3). �106 IWONA KABZIŃSKA [malejącej dzietności] jest szok transformacji. Bo dzieci zaczęło brakować, gdy skończył się socjalizm. Pojawiło się bezrobocie [...] dzień pracy zaczął się wy­ dłużać, spora część społeczeństwa biedniała, zabezpieczenia społeczne znikały, koszty edukacji rosły, słabła ochrona pracowników, także wychowujących dzieci. Krótko mówiąc, zapanowała niepewność, którą większość z nas kojarzy z trans­ formacją" (tamże). Żakowski podkreśla, że wspomniany tu problem ma inne, nie mniej ważne, przyczyny. Powołuje się on na teorię „drugiego przejścia demogra­ ficznego", stworzoną przez Dirka van der Kaa, zgodnie z którą, „ludzie są coraz bardziej skoncentrowani na sobie, na samorealizacji, samoafirmacji - na swojej karierze, rozwoju, konsumpcji, przyjemnościach - a coraz mniej na obowiązkach dawniej uważanych za oczywistą powinność. [ . ] żadne oczywiste cele - poza własnym spełnieniem - na ogół już nie istnieją. [...] Człowiek nowoczesny speł­ niał się przede wszystkim w dzieciach. Człowiek ponowoczesny sprawdza się i realizuje sam" (Żakowski 2004, s. 4). Żakowski zwraca uwagę, że „teoria «drugiego przejścia demograficznego^ kładzie nacisk na głębokie procesy kulturowe" (tamże). Można jednak zapytać, czy nie jest przypadkiem tak, że owa samorealizacja, koncentracja na sobie i samoafirmacja są często wymuszone przez warunki ekonomiczne, szok trans¬ formacji i brak nadziei na poprawę? Nie jest przecież prawdą, że młodzi ludzie generalnie nie chcą mieć dzieci. Z tego, co wiem, rodzina ciągle stanowi dla nich jedną z największych wartości. Być może wiele osób rezygnuje z posiadania dzieci nie dlatego, że ich marzeniem jest samorealizacja zawodowa, swoboda, brak obowiązków, lecz bolesna konieczność „utrzymywania się na powierzchni", niepewność jutra, lęk przed przyszłością, brak polityki prorodzinnej i życie w warunkach, które nie zachęcają do założenia rodziny. Pomysł, by płacić matkom tzw. becikowe za każde urodzone dziecko - zgło¬ szony na początku 2005 roku przez Ligę Polskich Rodzin - na pewno nie roz¬ wiązałby problemu, konieczne są bowiem głębokie zmiany systemowe, np. takie, jakie przeprowadzone zostały w Finlandii i innych państwach skandynawskich, a także w krajach Beneluksu (szerzej patrz: Saxonberg 2004; Szelewa 2004; por. Żakowski 2004, s. 5-6;). Sprawa „becikowego" wywołała burzliwą dyskusję. Cezary Miżejewski, wice¬ minister polityki społecznej, stwierdził np., że „nie zwiększy [ono] liczby uro¬ dzeń, a może doprowadzić do patologii: rodzenia dzieci dla pieniędzy" (PAP 2005, s. 2). Jeden z czytelników „Metropolu" napisał: „Zamiast dawać nam tzw. becikowe za urodzenie dziecka, niech lepiej nam ta banda darmozjadów poprawi sytuację socjalną. Co mi z tych 5 tys. zł? Nawet jak kupiłbym za nie wyprawkę dla dziecka, to i tak nie będzie mnie stać na jego utrzymanie" (Strona czytelni¬ ków... 31.01.2005, s. 08). Do wypłat za urodzenie dziecka negatywnie odniósł się też inny czytelnik, który przewidywał „powołanie resortu «becikowego», lokalnych struktur i urzędów «becikowych», na których utrzymanie zostaną 17 1 7 Początkowo każda matka miała otrzymać 5000 zł., kolejne propozycje mówiły o 2500, a potem o 1500 zł. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 0 7 ściągnięte kolejne pieniądze w postaci podatków od osób prywatnych i przedsię¬ biorstw" (Strona czytelników... 24.01.2005, s. 08). Inna czytelniczka skrytyko¬ wała wypowiedź kobiety, która postulowała, by zamiast wypłacania „becikowego" przedłużyć urlop macierzyński, i spytała: „A co z kobietami, które nie pracują na etacie, ale np. na umowę zlecenie, prowadzą dom albo własną działalność gospodarczą? One nie mają urlopu macierzyńskiego: czy zatem nie należy im się żadne wsparcie?" (Strona czytelników. 31. 01. 2005, s. 08). Pozytywnie o „becikowym" wypowiadały się również osoby, z którymi rozmawiała dzienni¬ karka „Faktu" (Bartosek-Środa 2005). Moim zdaniem, dyskusja na temat wypłacania „becikowego", z którego w końcu nic nie wyszło, była typowym „tematem zastępczym", jak też chwytem przedwyborczym. Ujawniła jednak część społecznych nastrojów, lęków i frustra¬ cji, jak też różnic postaw - od koncentracji na własnych interesach i przedsta¬ wianiu zjawisk patologicznych w taki sposób, jakby były one normą po potrzeby głębokich reform społecznych. Jedną z istotnych przyczyn, dla których wiele kobiet nie decyduje się na urodzenie dziecka jest - tak charakterystyczny dla obecnych czasów - brak poczucia bezpieczeństwa, niepewność jutra. Wielu polityków dostrzega nega¬ tywne skutki takich odczuć i przekonań, podkreślając jak ważne jest „bezpie¬ czeństwo w transformacji". Mówił o tym np. premier Dolnej Saksonii, Sigmar Gabriel, nie wskazując jednak sposobów, które umożliwiłyby osiągnięcie tego stanu. Podkreślił on też, że trzeba odróżnić „bezpieczeństwo w transformacji" od „bezpieczeństwa przed transformacją" i dodał, że mówienie o „bezpieczeństwie przed transformacją" byłoby kłamstwem (Niemiecka droga. 2002, s. 42). A „bezpieczeństwo w transformacji"? Czy istotnie można je zapewnić? Doświadczany przez wiele osób brak bezpieczeństwa w transformacji jest, niestety, faktem, podobnie jak rosnące bezrobocie, nasilona migracja o charakterze zarobkowym, ubożenie dużej części społeczeństwa, spadek zaufania do wielu instytucji, wzrost przestępczości, pogłębiające się frustracje i lęki (nie można jednak mówić wyłącznie o polskich lękach). „ŻYCIE OBOK PAŃSTWA, A NAWET WBREW N I E M U " Bardzo mocno rysują się dziś w naszym społeczeństwie podziały na sferę publiczną i prywatną. Wskazują na to m.in. autorzy raportu „Diagnoza społeczna 2003". Ich zdaniem, „Polacy żyją obok swojego państwa, a nawet wbrew niemu. Postawili na siebie: «na edukację, nowoczesne technologie komunikacyjne i zdro¬ wie, coraz więcej inwestują w te dziedziny. Gonią cywilizacyjnie na własną rękę zamożne społeczeństwa zachodnie». To, co im się naprawdę coraz mniej po¬ doba, to sytuacja kraju oraz jego perspektywy. Ciągle rośnie odsetek osób prze¬ świadczonych, że zmiany po 1989 r. negatywnie wpłynęły na ich życie (68 proc.), tylko 6 proc. Polaków ocenia reformy jako udane" (Wilk 2003, s. 7). „Jesteśmy przekonani, że pomyślny bieg spraw zawdzięczamy głównie sobie (76,5 proc.), �108 IWONA KABZIŃSKA a jeśli coś idzie kiepsko, to jest to wina losu (50 proc.) i władz (39 proc.)" (tamże). Moim zdaniem, twierdzenie, iż „Polacy żyją obok swego państwa, a nawet wbrew niemu" jest próbą kreowania kolejnego elementu stereotypowego wize¬ runku społeczeństwa. Czy można bowiem mówić - generalnie - o życiu obok państwa, jeśli część obywateli (i to, jak sądzę, niemała) śledzi uważnie i ocenia występujące tu zjawiska, a także zadaje sobie pytania o przyszłość kraju, w którym mieszka? To, że wiele osób „bierze sprawy w swoje ręce" niekoniecznie musi świadczyć o „życiu obok państwa", czy „wbrew niemu". Może to być po prostu efekt zmian, umożliwiających dokonywanie różnych wyborów, a zarazem skutek coraz słabiej działającego państwa opiekuńczego i jego instytucji. „Obok państwa" z pewnością nie żyje ta część społeczeństwa, która oczekuje od niego opieki socjalnej (i z tej opieki korzysta). Liczy też na pomocy w roz¬ wiązaniu problemów, zwłaszcza takich jak bezrobocie, ubóstwo, brak mieszkań, opieka zdrowotna, rosnące koszty edukacji i in. Można też spotkać się z przeko¬ naniem, że państwo jest winne różnego typu bolączkom, z którymi boryka się polskie społeczeństwo (patrz np. Bendyk 2005, s. 42; Podgórska i in. 2002, s. 30). Taką opinię usłyszałam również jesienią 2004 na bazarku, na którym robiłam zakupy. Pani sprzedająca owoce - w rozmowie z inną kobietą - stwierdziła z przekonaniem, że gdyby polskie władze chciały zlikwidować bezrobocie, zro¬ biłyby to bez trudu. Skrytykowała jednocześnie zatrudnianie cudzoziemców, jak również przymusową migrację tysięcy Polaków „za chlebem". W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, rośnie przepaść między spo¬ łecznymi oczekiwaniami i naciskami na państwo, a jego możliwościami, a może też chęciami (por. uwagi Z. Baumana o odchodzeniu od państwa opiekuńczego; Bauman 2005). Coraz bardziej ograniczane są też możliwości działania „państw narodowych w warunkach ostrej konkurencji globalizacyjnej i gospodarki ryn¬ kowej. [...] Nie oznacza to, że rosnące potrzeby nie mogą być zaspokajane [ . . . ] . Może to [jednak] osiągnąć państwo dostatecznie uczciwe i współdziałające z silnym społeczeństwem obywatelskim przez samorządy, różne korporacje, związki i stowarzyszenia. Do takiego państwa droga Polski jeszcze daleka [ . . . ] " (Wielowieyski 2004, s. 107). Opinię o odpowiedzialności państwa za tak poważny problem, jakim jest bez¬ robocie podzielają też niektórzy dziennikarze (Bolibrzuch 2002) i eksperci. Zdaniem Krzysztofa Dzierżawskiego, z Centrum im. Adama Smitha, „nie ma żadnego logicznego uzasadnienia dla istnienia bezrobocia. Mówienie o czynni¬ kach obiektywnych, np. takich jak wyż demograficzny, jest najzwyczajniejszą w świecie bzdurą. [ . ] Ludzie nie mają pracy, bo skrępowana głupimi przepisami gospodarka nie może normalnie funkcjonować, a nie dlatego, że w ich roczniku 18 1 8 Autorka zwraca uwagę na brak koncepcji w zwalczaniu bezrobocia i nieskuteczne przej¬ mowanie zachodnich wzorów bez uwzględniania różnic w charakterze gospodarki lub np. stop¬ nia zaawansowania restrukturyzacji (patrz też: Polski bezrobotny... 2002). Antoni Rajkiewicz pisze natomiast o braku zainteresowania rodzimymi propozycjami (np. programem opracowa¬ nym przez prof. Mieczysława Kabaja), które mogłyby zahamować „marnotrawstwo pracy i dezaktywizację w Polsce" (Rajkiewicz 2004, s. 189; por. Reanimacja tygrysa 2005). �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 109 urodziło się więcej osób niż w poprzednich" (Państwo tworzy... 2002, s. 19; por. Reanimacja tygrysa 2005). Autor twierdzi, że w „gospodarce typu zachodniego, rynkowego, wystarczającym warunkiem do powstania miejsc pracy jest istnienie rąk do pracy. Jeśli ten warunek jest spełniony, a mimo to trzy miliony osób nie mogą znaleźć zatrudnienia, to oznaka patologii, a nie normalności" (tamże). Moim zdaniem, K. Dzierżawski idealizuje „gospodarkę typu zachodniego". Wiadomo bowiem, że także w wielu krajach zachodnich wzrasta bezrobocie, stąd m.in. wspomniane obawy przed napływem konkurencyjnej siły roboczej z państw „nowej Unii" i spoza niej. Jak podaje Leszek Gilejko, „pod koniec ubiegłej de¬ kady bezrobocie w krajach zaliczanych do grupy o niskiej i najniższej stopie zatrudnienia wynosiło: w Hiszpanii 15,9%, we Włoszech i we Francji po 11,8%, w Finlandii 10,3% (Gilejko 2004, s. 162). W krajach Europy Zachodniej bezro­ bocie należy do najważniejszych problemów. Jego efektem jest m.in. powstanie „nowej podklasy społecznej" i związane z tym zjawisko wykluczenia oraz izolacji osób nie mających pracy. Podobny procesy występuje w Polsce, gdzie „pojawia się szeroka rzesza ludzi trwale marginalizowanych i zdeprywowanych, znajdują¬ cych się coraz bardziej poza głównym nurtem życia społecznego. [...] Mamy [przy tym] do czynienia ze zjawiskiem marginalizacji całych rejonów kraju" (Błaszczyk 2004, s. 181). Innego zdania na temat bezrobocia w krajach unijnych jest Antoni Rajkiewicz. Twierdzi on, że można mówić o wzroście liczby pracują¬ cych w tych krajach osób. Według niego, „od 1995 r. do 2002 przyrost zatrudnie¬ nia wyniósł 13,6 mln osób, [...] zaś stopa bezrobocia spadła z 10,7% do 7,6%. [ . ] wszystkie kraje UE korzystały [przy tym] z imigracji zarobkowej (w tym również i z Polski)" (Rajkiewicz 2004, s. 187). Trudno powiedzieć, co jest przy¬ czyną rozbieżności stanowisk. Być może cytowani tu autorzy korzystali z róż¬ nych źródeł, zawierających tak odmienne informacje. Prasa donosi o pogarszającej się sytuacji na rynku pracy w USA. Wprawdzie oficjalnie nie występuje tam bezrobocie, pogłębia się jednak zjawisko polegające na likwidacji wielu sektorów gospodarki, którego następstwem jest przymus podejmowania jakiejkolwiek pracy przez osoby zatrudnione dotychczas w tych sektorach (najczęściej znacznie gorzej płatnej) i „degradacja społeczna całych grup, które jeszcze do niedawna z dumą mieniły się klasą średnią" (Bendyk 2005, s. 41; autor powołuje się m.in. na prace Barbary Ehrenreich, Nickel and Dimed oraz Dale'a Maharidge'a, Homeland. Wspomina też, że podobne zjawisko ma miejsce we Francji; Piszą o tym Luc Boltanski i Eve Chiapello w pracy Le nouvel esprit du capitalisme). Wróćmy jednak na rodzimy grunt. Do głosów obarczających rządzących winą za polskie bezrobocie przyłączył się biskup tarnowski Wiktor Skworc. Jego zda¬ niem, „po 1989 r. żaden gabinet nie zajął się tym problemem" (Drwal 2003, s. 5). Biskup Skworc - podobnie jak K. Dzierżawski - zauważył również, że „mimo wielu lat, jakie minęły od czasu zmiany systemu politycznego w Polsce, nie roz¬ winęła się klasa ludzi średnio zarabiających. [ . ] sytuacja ekonomiczna nie sprzyja działalności gospodarczej. Zbyt wysokie podatki zniechęcają pracodaw¬ ców do tworzenia nowych miejsc pracy" (tamże). Zdaniem bp. Skworca, „trzeba �110 IWONA KABZIŃSKA apelować do rządu i parlamentu, by podjęli gruntowną reformę państwa, gdyż dryfuje ono ku katastrofie" (tamże). Dane GUS nie pozostawiają wątpliwości. Bezrobocie systematycznie rośnie. W końcu 1990 r. wynosiło ono 6,5%, w 1993 - 16,4%, w 2000 - 15,1%, w 2001 - 17,4% (Bezrobocie 2002, s. 8). Według Narodowego Spisu Powszechnego, bez pracy oficjalnie pozostawało 3,5-3,6 miliona Polaków (Gilejko 2004, s. 152; Janicki, Wilk 2003, s. 20). Jak podaje PAP, w grudniu 2004 r. stopa bezrobocia wzrosła do 19,0% z 18,7% w listopadzie tegoż roku. Liczba bezrobotnych wy¬ niosła 2990 tys. i w stosunku do listopada 2004 wzrosła o 57,1 tys. osób (PAP 2005d, s. 06). Według Edwina Bendyka, bez pracy pozostaje [...] 19,4% zawo¬ dowo czynnych Polaków; „ponad milion z nich nie pracuje już ponad 24 miesią¬ ce" (Bendyk 2005, s. 40). Należy zwrócić uwagę na wzrost bezrobocia w dużych miastach, również w stolicy, która jeszcze do niedawna wydawała się być miejs¬ cem, gdzie stosunkowo łatwo znaleźć pracę. W 2002 r. na jedną ofertę pracy chętnych było tu 250 osób. W skali kraju wskaźnik ten wynosił 357 bezrobot¬ nych. Najgorzej było w woj. świętokrzyskim, gdzie o jedno miejsce pracy ubie¬ gało się 1400 osób (Metropol 2002, s. 8). Rośnie też zjawisko bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem i osób młodych, do 24 roku życia. E. Bendyk podkreśla, że „choć bezrobotnych jest ok. 20 proc. Polaków w wieku produkcyj¬ nym, to pracuje tylko 52 proc. (najniższy wskaźnik w UE). Brakujące 28 proc. to w dużej mierze pracownicy «dezaktywowani» m.in. za pomocą wcześniejszych emerytur i rent. Na dodatek liczba bezrobotnych może się znacznie zwiększyć wskutek spadku zatrudnienia w rolnictwie. Rolnicy są najmniej produktywną grupą w Polsce. Stanowią oni 19 proc. zawodowo czynnych, ale wytwarzają tylko 3 proc. PKB" (Bendyk 2005, s. 40). Bezrobocie nie może być postrzegane jedynie jako ujęte w liczby zjawisko społeczne, będące wynikiem określonych procesów rynkowych i jedną z cech gospodarki kapitalistycznej oraz obecnej transformacji. Za wskaźnikami, cyframi, wykresami itp. kryją się bowiem ludzie, ich dramaty, lęki, rodzinne i osobiste tragedie, a wreszcie - patologie. Na konieczność dostrzegania tragedii ludzi dotkniętych bezrobociem i ich najbliższych zwracają m.in. uwagę autorzy tek¬ stów opublikowanych w 11 numerze czasopisma pt. „Znaki nowych czasów" (z 2004 roku). Dramaty niewielkiej części bezrobotnych ukazują także pamięt¬ niki, jakie napłynęły na konkurs ogłoszony przez Szkołę Główną Handlową w 2000 roku. Pomysłodawcą był dr Andrzej Budzyński. Postanowił on powtórzyć konkurs na pamiętniki bezrobotnych, przeprowadzony w 1933 roku przez Insty¬ tut Gospodarstwa Społecznego AGH. Na zorganizowany przez niego konkurs wpłynęło 1700 wypowiedzi. Najwięcej (174) z woj. dolnośląskiego, nieco mniej z woj. wielkopolskiego i mazowieckiego. Wśród uczestników zdecydowanie przeważały kobiety (1192). Większość osób pochodziła z miast, ze wsi nadesłano 377 prac (Dominik 2003, s. 88). Pamiętniki bezrobotnych są analizowane przez naukowców (psychologów, socjologów, historyków i ekonomistów). Interesuje ich m.in. wpływ bezrobocia na życie rodzin i poszczególnych osób. Jak stwierdził A. Budzyński, „Już przy �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 111 pierwszej lekturze rzuca się w oczy fakt, że system pomocy dla osób bezrobotnych funkcjonuje w Polsce niedostatecznie. [ . ] Widać też wyraźnie, że tam, gdzie jest bezrobocie pojawiają się firmy żerujące na ludzkiej bezradności i naiwności" (cyt. za: Dominik 2003, s. 88). A. Budzyński stwierdził, że „pisanie pamiętnika pomo¬ gło niektórym ludziom ogarnąć ich rozklekotane życie i przyniosło ulgę" (tamże). Opublikowane przed wojną pamiętniki bezrobotnych „stały się wstrząsem dla opinii publicznej" (Dominik 2003, s. 88). Czy podobna byłaby reakcja polskiego społeczeństwa na publikację tekstów, jakie napłynęły na konkurs przeprowadzo¬ ny w I I I Rzeczypospolitej? Jeśli wierzyć sondażom, z których wynika, że młode pokolenie Polaków znacznie rzadziej współczuje innym ludziom, niż pokolenie średnie i starsze; jest zdecydowanie mniej altruistyczne i empatyczne (Wnuczka Polka. 2003, s. 68) nie należy oczekiwać wstrząsu, ani też nadmiernego współ¬ czucia, czy zainteresowania sytuacją osób pozostających bez pracy, bardzo często nie z własnej winy. Sondaże mówią jednak tylko o pewnych tendencjach, nie oddając złożonej materii rzeczywistości, pozostawiając zarazem miejsce na inne wybory, zaskoczenie i „przypadek". Uczestnicy konkursu stanowią niewielki odsetek bezrobotnych. Na podstawie ich wypowiedzi nie można więc wnioskować o całości zjawiska, które dotyka ponad 3 miliony osób. Życie większości z nich od dawna pozostaje „rozklekota¬ ne". Tak naprawdę tylko bezrobotni i ich najbliżsi wiedzą, jaką cenę płacą ci, którzy chcą pracować, a nie mogą znaleźć pracy, kiedy poszukiwania się prze¬ dłużają, gdy opadają ręce i gaśnie nadzieja, pojawia się obezwładniający lęk, utrata sensu życia, świadomość przegranej. Jeden z uczestników konkursu na pamiętniki bezrobotnych, Stefan Litwinowicz z Gdańska, napisał: „Psychicznie człowiek czuje się źle. Zewsząd wieje pustką, nudą i beznadzieją. Przychodzą różne złe myśli do głowy - nieraz szalone i niebezpieczne. Człowiek stara się je w sobie stłumić i na siłę odbudować wiarę w jakąkolwiek przyszłość" (Dominik 2003, s. 89). Inna uczestniczka, Elżbieta Tomala z Częstochowy, stwierdziła: „Czuję się nikim. Sponiewieraną, niepotrzeb¬ ną nikomu osobą, która nie wie, po co żyje, bo nie ma żadnego celu w życiu. Dzień mija za dniem i nic się nie dzieje" (tamże). I jeszcze kilka wypowiedzi ukazujących cenę, jaką płacą bezrobotni: „Zauważyłem u siebie oznaki zobojęt¬ nienia. Obojętne jest mi, czy jestem ogolony, czy nie. Czy mam czystą koszulę, spodnie. Nie wychodzę z domu. Leżę całymi godzinami i myślę o tym, co było i będzie, Nie zależy mi nawet na życiu"; „Jestem bezrobotnym magistrem administracji i nie potrafię wytłumaczyć dzieciom, dlaczego warto się uczyć"; „Jak jesteś bez pracy, to śni ci się czerń. Nie kawa, ciastko, kobieta, tylko czerń. Budzisz się o 5 nad ranem na czarno. Teraz mam pracę i dalej budzę się na czarno, bo już znam ten pierdolony stan. Wiem, jak to boli" (tamże, s. 90). Ludzie, którzy nie mają pracy i którzy muszą korzystać z pomocy innych często czują się zbędni, bezwartościowi, bezużyteczni, odrzuceni przez społe¬ czeństwo. Wstydzą się konieczności wyciągania ręki po pomoc (por. Bauman 2005, s. 153; Pietkiewicz 2002, s. 36; Weinerova 1994). Cytowane tu wypowiedzi dają jedynie ogólne pojęcie o gorzkim smaku bezrobocia, sytuacji ludzi, którzy �112 IWONA KABZIŃSKA chcą pracować, mają kwalifikacje, a z różnych powodów nie mogą znaleźć pracy, nie tylko takiej, która pozwoliłaby im na zaspokojenie podstawowych potrzeb, utrzymanie rodziny, ale - jakiejkolwiek. Prawdziwy dramat bezrobotnych jest jednak trudny do opisania. Tak naprawdę znają go tylko oni. Zygmunt Bauman pisze o gwałtownie rosnącej grupie „ludzi-odpadów", „ludzi wykluczonych", o zbędnych nadwyżkach, z którymi nie wiadomo, co zrobić (Bauman 2005, s. 154-155, 167). Można się tylko domyślać, jak się czują i co przeżywają ludzie traktowani na równi z odpadami przemysłowymi, śmieciami. Miałam okazję poznać kilkanaście osób, które długo szukały pracy lub ciągle jej szukają. Nie potrafię opisać ich przeżyć, doświadczeń, lęków o przyszłość. Młoda dziewczyna, która po ukończeniu wyższych studiów w Warszawie przez rok szukała w miarę stałego zajęcia, powiedziała mi: „Nie wiem, jak przeżyję to ż y c i e . " W końcu znalazła „stałą", choć niskopłatną, pracę. Już kilka razy prze¬ dłużono jej umowę, wciąż jednak żyje w niepewności, co będzie dalej, tym bar¬ dziej, że „firma", w której pracuje ma poważne kłopoty finansowe. Podobnie jak tysiące innych młodych ludzi nie zakłada rodziny, nie chce bowiem znaleźć się w sytuacji, w której nie będzie miała środków do życia i jej najbliżsi odczują to boleśnie. Nie liczy na dobrze sytuowanego męża, który zapewniłby rodzinie stabilizację finansową. Brak pracy rodzi uczucie zazdrości wobec tych, którzy pracę mają, dostają za nią wynagrodzenie, nawet jeśli nie wystarcza ono na pokrycie podstawowych potrzeb i trzeba pożyczać pieniądze. Ważne jest jednak posiadanie w miarę stałego źródła dochodu, także wówczas, gdy jest on minimalny. Z cytowanych wypowiedzi bezrobotnych, nadesłanych na konkurs ogłoszony przez AGH, wynika, że praca nadaje sens życiu, pozwala lepiej myśleć o sobie, dowartościowuje człowieka. Praca staje się wartością samą w sobie, szczególnie pożądanym i poszukiwanym dobrem, nawet jeśli jest słabo płatna, dorywcza, nawet jeśli panujące w niej stosunki są źródłem nerwic, lęków i powodów do niezadowolenia. W najwyższej cenie jest praca stała, dziś jednak jest to coraz rzadziej spotykana forma zatrudnienia (patrz: Gilejko 2004, s. 154-155) i tak naprawdę nie daje żadnej pewności. Zmiany na rynku pracy, a także zmiany stosunku do samej pracy, zwracają uwagę badaczy (szerzej patrz: Morawski 2003). L. Gilejko pisze, że praca stała się dziś „dobrem poszukiwanym i trudno dostępnym" (Gilejko 2004, s. 152). Zwraca on również uwagę na „dylemat narodowy", jakim jest „konkurowanie ze sobą dwóch celów i wartości zarazem, a mianowicie rodziny, szczęścia rodzin¬ nego, i pracy [ . ] kariery zawodowej" (tamże, s. 159). Izabela Książkiewicz twierdzi, że przez długi czas pracę uważano za „hań¬ biącą", człowiek był na nią skazany „z racji swojego niskiego stanu urodzenia i wynikającego z tego poddaństwa" (Książkiewicz 2004, s. 183). Obecnie nato¬ miast praca „stała się wartością - a społeczne doświadczenie bezrobocia wpłynęło na postrzeganie pracy jako czegoś, o co warto «zabiegać»" (tamże, s. 185). Nie oznacza to jednak, zdaniem autorki, że dla wielu osób praca przestała być „prze¬ kleństwem". Postrzegają j ą bowiem jako przymus ekonomiczny, konieczny trud, �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 113 nie dający najczęściej finansowej satysfakcji (tamże). Są, oczywiście, osoby, dla których praca jest przyjemnością (Rajkiewicz 2004, s. 188-189) należą one jed­ nak do stosunkowo wąskiej, uprzywilejowanej grupy. Zdaniem księdza Marka Stępniaka, niezbędna jest „refleksja nad pracą we współczesnej polskiej rzeczywistości. Nie ma chyba dziś dziedziny bardziej po¬ trzebującej odnowy i tak błędnie postrzeganej jak praca ludzka. [ . ] praca stała się sferą życia, w której nie obowiązują sprawiedliwość, ład, normy moralne" (Stępniak 2004, s. 15). Autor - powołując się na encyklikę Jana Pawła I I Laborem exercens z 1981 roku - przypomina, że „chociaż praca jest tak wielkim dobrem, to jednak najważniejszy jest człowiek. Ma on swoje prawa: prawo do szacunku dla swojej pracy, do sprawiedliwej zapłaty, do odpoczynku" (tamże). Tymczasem „pra¬ wa pracowników są [często] lekceważone i przemilczane. Wolność gospodarcza i chęć zysku zaczynają się przemieniać w «dziki kapitalizm», gdzie pracownik jest traktowany na równi z maszyną, zmuszany do pracy ponad siły, kosztem odpo¬ czynku, czasu dla rodziny, także kosztem wypełniania w niedziele swoich powin¬ ności religijnych. Sytuacja jest tym bardziej trudna, że wysoki poziom bezrobocia sprawia, iż na jedno miejsce pracy czeka wielu chętnych" (tamże). Bezrobotni mogą przede wszystkim liczyć na pomoc najbliższych, przy czym bardzo często jedynym źródłem utrzymania dla osób nie mających dochodów staje się emerytura lub renta któregoś z członków rodziny. Stosunkowo niewielki procent korzysta z pomocy społecznej, instytucji charytatywnych, część stara się 0 prace dorywcze. Według CBOS, 81% bezrobotnych pozostaje na utrzymaniu członków rodziny, 44% utrzymuje się z prac dorywczych, 20% - z oszczędności, 15% - z zasiłku dla bezrobotnych, 12% - z pomocy opieki społecznej, instytucji charytatywnych, Kościoła, 8% - z drobnego handlu, 6% - z wyprzedaży po¬ siadanych przedmiotów, 3% - z pieniędzy zdobytych niezupełnie uczciwie, 1% - z prac stałych (Grzeszak, Dziadul 2002, s. 59). Zdaniem Katarzyny Korzeniewskiej, często dziś spotykana „sytuacja, w której dorosłe dzieci oczekują pomocy od rodziców, a ci ostatni pomagają, może być [ . ] interpretowana jako pochodna transformacji" (Korzeniewska 2002, s. 151). Autorka podaje przykłady pomocy rodzinnej udzielanej bezrobotnym i ubogim (tamże, s. 146-147). Zwraca również uwagę na zmianę roli starszego pokolenia 1 jego miejsca w wielu rodzinach „w stosunku do tradycyjnych funkcji [ . ] . Zmiana widoczna jest przede wszystkim w odniesieniu do relacji dorosłe dzieci - starzy rodzice (czyli dziadkowie), jak je pamiętają respondenci z własnego dzieciństwa. Dziadkowie respondentów zależni byli w starości od pomocy i opieki swoich dorosłych dzieci, którym czasem nie mogli nawet zapewnić tradycyjnego «posagu»" [ . ] (tamże, s. 147). Autorka powołuje się na badania Zdzisława Wierzbickiego i Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej, które potwierdziły, że „w tra¬ dycyjnej społeczności wiejskiej rodzice albo prawnie zapewniali sobie na starość pewien zasób środków materialnych i usług ze strony młodych, przekazując im 19 1 9 Czy osoby, które czerpią dochody ze stałych prac mogą być zaliczone do grupy bez¬ robotnych? �IWONA KABZIŃSKA 114 gospodarstwo, albo mieszkając wspólnie z młodymi gospodarzami, polegali na opiece i zabezpieczeniu podstawowych potrzeb z ich strony. [ . ] to raczej starsi oczekiwali pomocy od przedstawicieli średniego pokolenia (jeżeli nawet nie od swoich potomków, to od innych aktywnych ekonomicznie członków wspólnoty wiejskiej) niż odwrotnie.[.] Zmiana w stosunku do modelu tradycyjnej współza¬ leżności pokoleniowej jest więc diametralna" (tamże, s. 148). Część osób szuka zatrudnienia na rynku krajowym, część jednak wyjeżdża „za chlebem". Dziennikarze „Faktu" ogłosili alarm twierdząc, że „za chlebem wyjechało [już] 1 000 000 Polaków" (Klinger i in. 2005, s. 1). W wielu krajach unijnych pracę mogą znaleźć polscy lekarze i pielęgniarki oraz osoby sprawują¬ ce opiekę nad niepełnosprawnymi. Na długo przed przystąpieniem Polski do UE w Niemczech rozważano projekty rozporządzeń, które miały umożliwić Polkom i kobietom z innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej podejmowanie legal¬ nej pracy w charakterze opiekunek dla osób niepełnosprawnych. W 2001 roku „w Niemczech ponad 2 mln osób wymagało stałej opieki, z czego 1,4 mln prze¬ bywało w swych domach, a prawie 600 tys. w placówkach opieki. [ . ] W pla¬ cówkach opieki społecznej nad osobami niedołężnymi pracowało ok. 180 tys. osób" (PAP 2001, s. 04). Niemieckie Ministerstwo Pracy szacuje, że do 2020 r. liczba wymagających opieki Niemców ma wzrosnąć do 2,8 mln, a do 2050 - do 4,7 mln (tamże). Będzie więc wzrastać zapotrzebowanie na opiekunki. Już dziś w Niemczech pracuje 30 tys. polskich pielęgniarek, które nie tylko opiekują się osobami starszymi, lecz również gotują i sprzątają mieszkania. Większość z nich pracuje nielegalnie (Wrabec 2004, s. 38). Liczba osób szukających pracy za granicą znacznie wzrosła po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Jak pisze Paweł Wrabec, „według szacunków bry¬ tyjskich gazet, w ciągu pierwszych 72 godzin po rozszerzeniu UE do Londynu przyjechało ok. 5 tys. naszych rodaków". Szturm na Wyspy Brytyjskie zaczął się jednak dużo wcześniej (Wrabec 2004, s. 36). W Wielkiej Brytanii pojawia się coraz więcej ofert pracy dla osób mających średnie i wyższe wykształcenie. Na pracę mogą liczyć lekarze, pielęgniarki, inżynierowie, ale też np. mechanicy samochodowi, „którzy pracowali w autoryzowanym serwisie zachodniej marki" i „szkutnicy jachtowi" (Wrabec 2004, s. 38). Autor podkreśla, że w Wielkiej Brytanii są przede wszystkim miejsca pracy dla ludzi wykwalifikowanych i zna¬ komicie znających angielski. Wiele osób, które wyjechały w poszukiwaniu pracy, ale nie spełniają tych warunków, musi więc wrócić do domu lub szukać pracy „na czarno" (tamże). W 2004 roku Polacy stanowili „najliczniejszą grupę spośród 133 tys. zarejestrowanych [ . ] na Wyspach pracowników najemnych z Europy Wschodniej" (Kaczorowski 2005, s. 8). 20 W prasie można znaleźć artykuły zachęcające do wyjazdów, do zaintere¬ sowania się warunkami legalnego zatrudnienia za granicą. Anonimowy autor tekstu zamieszczonego w Życiu na gorąco informuje, że u naszego zachodniego 2 0 Autor cytuje wypowiedź Pawła Komorowskiego z londyńskiego biura agencji Grafion Recruitment, rekrutującej pracowników z Europy Wschodniej. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 5 sąsiada otworzyły się m.in. możliwości zatrudnienia dla pomocy domowych i opiekunek do dzieci. Wskazuje też na korzystne zmiany w przepisach, np. w przypadku osób, które otrzymały zgodę na zatrudnienie jako pomoc domowa przez co najmniej 12 miesięcy - prawo do legalnego zatrudnienia mają także najbliżsi członkowie ich rodzin (Łatwiej o pracę... 2005, s. 27). Inny tekst za¬ czyna się od słów: „Warto wysłać męża na saksy. Do domowego budżetu wpły¬ nie wtedy dwa tysiące euro rocznie na jedno dziecko. Polacy zyskali prawo do zasiłków wypłacanych przez państwa Unii Europejskiej" (Przewoźniak 2005). Dalej czytamy, że „osoba wyjeżdżająca powinna przebywać i pracować za grani¬ cą absolutnie legalnie, a pracodawca musi odprowadzać od jej pensji podatki i opłaty ubezpieczeniowe. [...] Zasiłek obejmuje każde dziecko pracownika, bez względu na to, czy przebywa wraz z rodzicami, czy zostało w Polsce. Prawo do zasiłku mają dzieci, które nie ukończyły 27. roku życia i uczą się [ . ] " (tamże). Oferty te są z pewnością kuszące dla osób pozostających bez pracy w Polsce, eksperci przestrzegają jednak przed skutkami procesów migracyjnych, m.in. starzeniem się polskiego społeczeństwa i spadkiem jego liczebności. Już dziś Polska dołączyła do starzejących się państw Unii. Jak pisze Marek Henzler, „wy¬ jątkowo szybko znaleźliśmy się w Europie, której zachodnia część na podobne procesy demograficzne (spadek dzietności i starzenie się społeczeństwa) potrze¬ bowała dwa razy więcej czasu niż my" (Henzler 2002, s. 21). Autor podaje, że „w Polsce w 1950 r. na jedna osobę w wieku powyżej 65 lat przypadało 12 doro¬ słych dzieci i wnuków (powyżej 15 lat). W 2050 będzie ich już jedynie dwoje" (tamże, s. 22). Pojawia się więc problem opieki nad ludźmi starszymi, jak również konieczność tworzenia instytucji, które będą musiały zastąpić rodzinę (tamże). Podobne tendencje i problemy występują w wielu krajach Zachodu. Prof. Janina Jóźwiak z SGH informuje, że obecnie w Europie „co piąta osoba ma więcej niż 60 lat, a w 2050 r. granicę tego wieku będą już za sobą miały 4 osoby na 10. W Polsce będzie podobnie i liczba seniorów wzrośnie nam z 6 do 12 mln" (tamże, s. 22). Jesteśmy też ostrzegani, że za 20-30 lat, a może nawet znacznie wcześniej, mogą wystąpić problemy z wypłatą emerytur (PAP/MS 2004, s. 1). Pojawiają się pytania: „Kto będzie w Polsce pracował, kto będzie rodził dzieci, kto utrzyma coraz większą część społeczeństwa w wieku poprodukcyjnym i czy chcemy, poprzez migrację z zewnątrz, nieco zasypać ludnościową dziurę?" (Henzler 2004, s. 22). Rosną też obawy, że nasilające się procesy migracyjne pozbawią Polskę fachowców w rozmaitych dziedzinach. „W wielu rejonach Pol¬ ski już zaczyna brakować dobrych rzeźników i kucharzy. [ . ] Zdesperowani lekarze uczą się języków i zaczynają emigrować do Niemiec, Anglii, Skandyna¬ wii. W polskich szpitalach [ . ] pojawiają się na ich miejsce pracowici, ale chyba gorzej wykształceni medycy z Ukrainy i Kazachstanu" (Wrabec 2004, s. 39). Pracujący na Zachodzie Polacy są jednak coraz częściej wypierani z rynku pra¬ cy przez przybyszów z Ukrainy, Bułgarii, Rumunii i tzw. Trzeciego Świata, którzy godzą się na o wiele niższe wynagrodzenia. Zdaniem Anny Dal, mieszkającej w Paryżu od 25 lat i zajmującej się doradztwem personalnym, wspomniane zjawi¬ sko jest skutkiem „globalizacji i rozwarstwienia społeczeństw" (cyt. za: Wrabec �116 IWONA KABZIŃSKA 2004, s. 38). A. Dal przypomniała, że „w X I X wieku paryskie domy sprzątały dziewczyny z Bretanii, a potem zastąpiły je Portugalki i Hiszpanki, na których miejsce weszły z kolei Polki. Na podobnej zasadzie polskie gosposie zastąpiły w Grecji droższe od nich Filipinki, a teraz same tracą miejsce na rzecz Ukrainek. [Jednocześnie] [...] Nasi rodacy zaczynają się chwytać bardziej ambitnych zajęć. Te same osoby, które parę lat temu męczyły się przy zmywaniu, teraz pracują jako kelnerzy czy ekspedientki w eleganckich paryskich sklepach" (tamże). Dużym zainteresowaniem cieszą się różnego typu „studia europeistyczne". Agnieszka Niezgoda podaje, że „europeistyka wykładana jest pod rozmaitymi nazwami na ponad 100 uczelniach państwowych i prywatnych w całym kraju. Najczęściej występuje jako specjalizacja na zarządzaniu i marketingu, polito¬ logii, stosunkach międzynarodowych, prawie. Obok powszechnych na tych wydziałach ścieżek europejskich, gdzie porusza się podstawowe zagadnienia, jak np. administracja europejska, instytucje Unii Europejskiej, prawo unijne, w szkołach wyższych nie brak też bloków europejskich bardzo mocno wyprofi¬ lowanych". Młodzi ludzie, którzy podejmują tego rodzaju studia mają nadzieję, że po ich ukończeniu znajdą ciekawą, dobrze płatną pracę na Zachodzie albo może w Polsce (Niezgoda 2003, s. 80). Polska nie jest jednak wyłącznie krajem o dużej liczbie emigrantów. Okazuje się bowiem, że stanowi ona atrakcyjny rynek pracy dla obcokrajowców, zarówno z Zachodu, jak i ze Wschodu. Kupnem ziemi w Polsce są np. szczególnie zainte¬ resowani holenderscy rolnicy (Bachmann 2002, s. 42). Wielu mieszkańców za¬ chodniej Europy znajduje w Polsce satysfakcjonujące zajęcie (Niezgoda 2003a). Wśród szukających pracy „osób z zewnątrz" najwięcej jest jednak przybyszy zza wschodniej granicy. O zalegalizowanie pobytu w Polsce i możliwość pozostania tu na stałe stara się np. 1,5 tys. Ormian (Miecik 2004). Nie wiadomo dokładnie ilu jest w Polsce Chińczyków, Wietnamczyków, jak też np. osób, które przybyły z Kaukazu. W chwili wprowadzenia wiz dla obywateli Rosji, Białorusi i Ukrai¬ ny, w związku z przystąpieniem Polski do UE, szacowano, że polskie konsulaty na Wschodzie będą wystawiały od 1 do 1,2 miliona tego typu dokumentów rocznie; w tym dla mieszkańców Białorusi ok. 280 tys., dla mieszkańców Rosji - ok. 320 tys. i dla mieszkańców Ukrainy - ok. 550 tys. (Jarociński 2003, s. 34). Powszechnie wiadomo, że pobyt w Polsce łączy się przede wszystkim z poszuki¬ waniem pracy i wykonywaniem różnych zajęć, najczęściej „na czarno". Z przytoczonych tu danych wynika, że najliczniejszą grupę przyjezdnych sta¬ nowią przybysze z Ukrainy (szerzej na ten temat patrz: Nechamkis 2004). Autor pisze, że „Ukraina wyludnia się w zastraszającym tempie" (Nechamkis 2004, s. 72). Podaje też, że według raportu rzeczniczki praw człowieka, Niny Karpaczowej, za granicą pracuje obecnie 7 mln. Ukraińców (mówi się nawet o 18 mln). „Ukraińcy jeżdżą na Węgry całymi wioskami, zdominowali rynek pracy na Słowacji i w Czechach, wypierają marokańskich gastarbeiterów w Portugalii" (Nechamkis 2004, s. 72). Nie wszyscy chcą lub mogą emigrować. Szukają więc możliwości zarobkowa¬ nia w kraju. Wiele osób pracuje np. jako akwizytorzy albo uliczni sprzedawcy, �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 7 niektórzy zarabiają muzykowaniem na ulicach, w przejściach podziemnych, środ¬ kach komunikacji miejskiej (szerzej patrz: Pawlak 2002). Artur Pawlak pod¬ kreśla, że osoby zajmujące się „ulicznym biznesem" są często profesjonalistami. „Wiedzą, co, jak, komu i gdzie. W małym palcu mają chodnikowy know-how, marketing, psychologię zachowań konsumenckich, strategię, logistykę i co tam jeszcze wymyślili specjaliści od skutecznego handlu" (Pawlak 2002, s. 108). Coraz więcej osób zarabia, lub próbuje zarabiać, sprzedając na poboczach szos „artykuły sezonowe" (owoce, grzyby, jagody), świeże lub suszone ryby albo różnego rodzaju wyroby przemysłowe i rękodzieło. Niezależnie od pogody, wzdłuż szos ustawiają się ze swoim towarem ludzie starsi i dzieci, „bezrobotni z miast i rolnicy z pobliskich wsi" (Podgórska i inni 2002, s. 30). W ten sposób powstaje „najdłuższy supermarket nowożytnej Europy" (tamże). Z podobnym zjawiskiem spotkałam się latem 2004 roku na zachodniej Ukrainie. Na poboczach głównych dróg, co krok, można było spotkać dzieci i starsze kobiety, oferujące wyjątkowo piękne grzyby i jagody. W Polsce przydrożny handel postrzegany jest często jako konieczność. Wiele osób ma też pretensję do państwa, które pozostawiło rolników bez pomocy i nie troszczy się o to, by mogli sprzedawać plony swojej pracy (Podgórska i inni 2002, s. 30). Stosunkowo nowym źródłem dochodów jest pisanie - na zamówienie - prac magisterskich, a nawet doktoratatów, nie mówiąc już o wypracowaniach szkol¬ nych, pracach zaliczeniowych dla studentów, jak też rozmaitych pracach dyplo¬ mowych „Najbujniejszy rynek rozwinął się na polu języka polskiego" (Szostak 2003). Usługodawcy ogłaszają się w internecie i choć „już samo ogłoszenie jest namawianiem do oszustwa, a więc podżeganiem do popełnienia przestępstwa" (Szostak 2003, s. 41) proceder kwitnie bezkarnie. Błyskawicznie powstał „rynek wtórny maturalnych prezentacji z języka polskiego - uczniowie, którzy już zdali ten egzamin [wiosną 2005 roku - I.K.] proponują za pieniądze swoją pracę tym, którzy maturę będą mieli za rok" (Markowski 2005, s. 7). Na rynku pracy, przeżywającym proces deregulacji i zmian strukturalnych, pojawiają się nowe zawody. Wymagają one jednak określonych kwalifikacji i wysokiego profesjonalizmu, w związku z czym dla wielu osób są niedostępne. Profesjonaliści poszukiwani są przede wszystkim w sektorze bankowym i ubez¬ pieczeniowym, w spółkach, zwłaszcza z udziałem kapitału zagranicznego, firmach doradczych i marketingowych, w agencjach reklamowych i in. (Gilejko 2004, s. 152). Duże szanse na znalezienie pracy mają również operatorzy komórkowi i „nowi operatorzy sieci stacjonarnej", jak też informatycy, a więc osoby wykonujące rozwijające się obecnie najszybciej zawody związane z wy¬ soką techniką (Jacukowicz 2004, s. 168). Zdaniem autorki, perspektywy rozwoju ma również sektor naukowo-techniczny (tamże, s. 169-170). E. Bendyk, powo¬ łując się m.in. na prace amerykańskiego socjologa Richarda Florydy, twierdzi, że obecnie, w epoce postprzemysłowej, liczy się przede wszystkim „praca nie¬ materialna". „Największa akumulacja kapitału następuje w tzw. twórczym sekto¬ rze gospodarki [ . ] odpowiedzialnym za wytwarzanie i przetwarzanie symboli. �118 IWONA KABZIŃSKA Będzie to więc Hollywood ze swoimi filmowymi studiami - fabrykami marzeń, agencje reklamowe, laboratoria badawcze, firmy produkujące oprogramowania, wydawnictwa, studia muzyczne, wytwórnie gier komputerowych. Sektor twór¬ czy jest obecnie największym segmentem amerykańskiej gospodarki, przyno¬ szącym ponad bilion dolarów przychodu i zatrudniającym ponad 38 mln osób. To też największy amerykański eksporter, jedyny dający Stanom Zjednoczonym dodatnie saldo w handlu zagranicznym" (Bendyk 2005, s. 41). Wysokie wskaźniki bezrobocia świadczą wyraźnie o tym, że nie wszyscy mogą znaleźć pracę (nie liczę tych, którzy jej nie szukają). Nie jest jednak prawdą, jak napisano w jednym z artykułów, że „polscy bezrobotni są pozostawieni samym sobie, gdyż działania państwa nie wystarczają, a i n n e i n s t y t u c j e nie doceniają wagi problemu" (Polski bezrobotny... 2002, s. 22; podkr. I.K.). Z pomo­ cą bezrobotnym, w miarę swoich możliwości, spieszą np. parafie. Część bezrobot¬ nych znajduje tam zatrudnienie, powstają parafialne kluby i banki ofert, kształci się młodzież w Katolickich Centrach Edukacji KANA, prowadzonych przez Kościół w Polsce. Organizowane są również kursy komputerowe i językowe dla młodzieży do 25 roku życia, nie mającej pracy oraz korepetycje dla uczniów (Drwal 2003, s. 5). W niektórych parafiach wierni składają datki na fundusz prze¬ znaczony dla bezrobotnych. Prowadzona jest też działalność charytatywna, którą świadczą lekarze, prawnicy, psychologowie, pedagodzy (Chmieliński 2003, s. IV). Obecność innych osób, świadomość, że kogoś interesuje ich los, że nie są sami, że ktoś okazuje im serce, jest ogromnie ważna dla tych, którzy nie radzą sobie w obecnej rzeczywistości (Świątkiewicz 2003, s. IV). Organizacje parafialne i - szerzej - kościelne (najczęściej cicho i bez medial¬ nego rozgłosu) pomagają także osobom bezdomnym. „Obecnie w skali kraju 80% usług socjalnych w ramach pomocy bezdomnym świadczą [ . ] organizacje nie¬ państwowe [ . ] w około 50% finansowane ze środków publicznych. Nie istnieją natomiast dla państwa obligatoryjne standardy pomocy bezdomnym" (Biniek 2004, s. VIII). Anna Biniek podaje przykłady działalności legionowskiego od¬ działu Caritas Diecezji Warszawsko-Praskiej. Pod jego patronatem w Legiono¬ wie działa m.in. schronisko dla bezdomnych mężczyzn, a także ognisko wycho¬ wawcze dla dzieci, którym rodzice nie mogą zapewnić opieki w ciągu dnia. Organizatorzy tych placówek starają się kształtować u swych podopiecznych postawy życzliwości wobec innych, rezygnację z zachowań roszczeniowych: „zamiast «do mnie» - «ode mnie», uczą bezdomnych aktywności tak, by mogli się usamodzielnić, ale też, by byli zdolni do pomagania innym" (Biniek 2004, s. VIII). Tego typu zachowania i postawy z pewnością nie mają nic wspólnego z „kulturą narzekania" i wspólnotami opartymi na „rytuałach narzekania". Z działalności na rzecz bezdomnych znana jest s. Małgorzata Chmielewska, przełożona Wspólnoty Chleb Życia. Wspólnota pomaga kilku tysiącom osób. Zorganizowała też m. in. pierwszą placówkę dla bezdomnych i głodujących mieszkańców Brześcia na Białorusi (Kindziuk 1998, s. 19). Coraz częściej do ośrodków pomocy społecznej zgłaszają się osoby zubo¬ żałe - ludzie, którzy stracili pracę i nie mogą znaleźć nowej, chorzy, niepełno- �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 1 1 9 sprawni, osoby z rodzin wielodzietnych. Według Urszuli Gil, „nigdy dotychczas na wsi nie było tyle biedy. Tyle nowej, nie tej reprodukowanej, nabytej dzie¬ dzicznie - od rodziców" (cyt. za: Pietkiewicz 2002, s. 36). Zdaniem Katarzyny Korzeniewskiej i Elżbiety Tarkowskiej, można mówić o „kwestii wiejskiej", w tym np. o znacznych dysproporcjach między miastem i wsią, która szcze¬ gólnie dotkliwie odczuwa ubożenie i marginalizację jej mieszkańców w wyniku procesów globalizacji (Korzeniewska, Tarkowska 2002, s. 13). E. Tarkowska twierdzi, że „bieda w znikomym stopniu dotyczy ludzi z wyższym wykształ¬ ceniem [ . ] jest ona natomiast silnie skorelowana z niskim poziomem eduka¬ cji. [ . ] Niski [ . ] poziom wykształcenia ludności wiejskiej jest jednym ze źródeł obecnego społecznego i kulturowego upośledzenia wsi [ . ] " (Tarkowska 2002, s. 163-164). W ciągu kilku lat, jakie minęły od ukazania się cytowanej tu publikacji, sytuacja zmieniła się znacząco. Z jednej strony, jak już wspom¬ niałam, rosną wskaźniki bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem (co powoduje spadek poziomu ich życia, nierzadko ubóstwo). Na lepsze zmie¬ niła się natomiast sytuacja części rolników, przede wszystkim tych, którzy sko¬ rzystali z unijnych dopłat. Według Stanisławy Golinowskiej z Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych, naj¬ gorzej wiedzie się obecnie ludziom w średnim wieku, nie mającym kwalifikacji do wykonywania nowych zawodów, mieszkającym w rejonach o szczególnie wysokim stopniu bezrobocia (ZM 2005). Czy rzeczywiście łatwiej żyje się np. ludziom młodym, nawet wykształconym, którzy stanowią znaczny procent bez¬ robotnych? Wymownie brzmią słowa Roberta Krasowskiego, który stwierdził, że „40 procent biednych to jest największe oskarżenie, jakie można postawić dzisiejszej rzeczywistości i nie ma co do tego dwóch zdań" (Krasowski 2002, s. 22; podkr. I.K.). Szkoda tylko, że owa „dzisiejsza rzeczywistość" ma anoni¬ mową twarz i pozostaje obojętna wobec stawianych jej zarzutów. * * * Dla osób, które śledzą i analizują dokonujące się na naszych oczach procesy transformacji media są cennym źródłem wiedzy. Podawane przez nie informacje mogą być też z powodzeniem wykorzystywane w badaniach etnologicznych (patrz np. Drozd-Piasecka 1998; 2002). Trzeba jednak pamiętać o „spłaszczeniu" ukazywanego w mediach obrazu rzeczywistości, selektywności, powierzchow¬ ności, jak również jednostronności podawanych przez nie informacji. Inną kwe¬ stią jest wpływ mediów na sposób postrzegania rzeczywistości przez odbiorców, zwłaszcza tych, którzy podchodzą bezkrytycznie do dostarczanych im informa¬ cji. Wiele zależy od tego, jakie artykuły są dostępne czytelnikom, czy ich lektura jest efektem świadomego wyboru, czy też decydują o tym inne czynniki (np. bezpłatny dostęp do określonego tytułu). Tak zwanemu „przeciętnemu czytelni¬ kowi", widzowi czy radiosłuchaczowi trudno też z reguły dyskutować z nauko¬ wymi autorytetami, na których powołują się dziennikarze lub którzy wypowia¬ dają się np. na łamach prasy. �120 IWONA KABZIŃSKA W prezentowanym tu tekście jedynie zasygnalizowałam zjawisko, jakim jest udział mediów w kształtowaniu wizerunku Polaków i obrazu polskiej rzeczy¬ wistości, ilustrując problem wybranymi doniesieniami prasowymi i podejmując próbę polemiki z autorami niektórych publikacji. Starałam się pokazać, że pew¬ ne twierdzenia można poddać w wątpliwość, odwołując się do innych źródeł, jak też do własnych doświadczeń, rozmów i obserwacji. Przedstawiony tu obraz jest - z konieczności - dalece niepełny, fragmentaryczny. Uległby on z pewnością zmianie, gdyby przedmiotem mojej uwagi stały się np. pisma adresowane do określonych grup (tzw. prasa kobieca, młodzieżowa, specjalistyczna). Najbar¬ dziej miarodajna byłaby pełna analiza informacji prasowych ukazujących się w Polsce (uzupełniona przez analizę treści audycji radiowych i telewizyjnych) przedstawiających obraz rzeczywistości, w której żyjemy i polskiego społeczeń¬ stwa. Nie jest to jednak celem moich badań. Ograniczyłam się tu jedynie do zarysu interesującej mnie problematyki. LITERATURA Ariés P h i l i p p e 1974, Western attitudes towarddeath:from theMiddleAges to theprésent, tłum. Patricia M . Ranum, John's Hopkins University Press, Baltimore. - 1989, Człowiek i śmierć, tłum. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa. B a c h m a n n K l a u s 2002, Ziemia wasza i nasza, Polityka, nr 3, 19.01., s. 42. - 2004 Fatalna spirala nieufności, Polityka, nr 17, 24.04., s. 36-37. B a r a n o w s k a A g n i e s z k a , M i e c i k I g o r T. 2004, Uwaga mobbing!, Polityka, nr 3, 17. 01, s. 20-22. B a r t m a n K a t a r z y n a 2004, Pogotowie na gazie, Dzień dobry, 17.02., s. 8. - 2005 Reality szok, Dzień dobry 18.02., s. 4-5. B A S 2003, Mobbing wieloznaczny, Metropol, 24.07., s. 07. B a u m a n Z y g m u n t 1998, Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia, tłum. N . Leś­ niewski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. - 2005, Europa, niedokończona przygoda, tłum. T. Kunz, Kraków, Wydawnictwo Literackie. B e c i k o w e . . . 2005, Becikowe nie zwiększy liczby urodzeń..., Metropol, 11-13.02., s. 2. B e n d y k E d w i n 2005, Dlaczego nie ma pracy? Polityka, nr 17, s. 40-42. B i e l e c k i J ę d r z e j 2005, Polski hydraulik a sprawa francuska, Rzeczpospolita, 28-29.05., s. 1-3. B i n i e k A n n a 2004, Szukam swojego miejsca, Niedziela, nr 36, 5.09., s. V I I I . B ł a s z c z y k B e a t a 2004, Bezrobocie - nowy czynnik strukturotwórczy, [w:] Problemy poli­ tyki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 180-182. B o l i b r z u c h P a u l i n a 2002, Lekarza od polskiego bezrobocia poszukuję. Pilnie, Życie, 6-7.07., s. 16-17. B y s t r o ń J a n S. 1980, Łańcuch szczęścia, [w:] tegoż, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wyb. i oprac. L . Stomma, PIW, Warszawa. C h m i e l i ń s k i P i o t r 2003, Parafia bankiem pomocy, Niedziela, nr 5, 2.02., s. IV. D e d o u r g e R a p h a e l l e 2004, Sceny mówią same za siebie, Metropol, 19.05., s. 07. D o m i n i k I w o n a 2003, Z gniewu, z nudów, z bezsenności, Polityka, nr 11, 15.03., s. 88-90. D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 1998, Społeczność wiejska w okresie przełomu systemo¬ wego, Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 5-40. - 2002 Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dialogu, Etnografia Polska, t. 46, z. 1-2, s. 5-28. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 121 D r w a l K r z y s z t o f 2003, Bezrobotni w parafii - parafia wobec bezrobotnych, Niedziela, nr 6, 9.02., s. 6. „ D z i e c i n i e c h c i a n e " 2002, „Dzieci niechciane", Niedziela, 10.11., s. 15. G i l e j k o L e s z e k 2004, Praca - między przymusem a szansami awansu, [w:] Problemy poli­ tyki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 151-166. G r z e s z a k A d a m 2004, Gdzie się żyje najlepiej?, Polityka, nr 26, 26.06., s. 3-10. H a j n o s z I w o n a 2004, Ola będzie miała rączkę, Metro, 13.12., s. 5. H e n z l e r M a r e k 2002, Więcej dziadków niż wnuków, Polityka, nr 49, 7. 12., s. 20-22. J a c u k o w i c z Z o f i a 2004, Praca - poszukiwanie nowych form zatrudnienia, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 167-172. J A G 2002, Recesja nie ominęła stolicy, Metropol, 28.02., s. 2. - 2002a, Rekordowe bezrobocie I I I RP, Metropol, 28.02., s. 8. J a n i c k i M a r i u s z , W i l k E w a 2003, Wdowy, starzy kawalerowie, kaleki, Polityka, nr 26, 28. 06., s. 20-22. J a n i c k i M a r i u s z , W ł a d y k a W i e s ł a w 2003, Strachy na Lachy, Polityka, nr 23, 7.06., s. 3-14. J a r o c i ń s k i M a r e k 2003, Kolejka do Polski, Polityka, nr 21, 24.05., s. 34-36. J e s t n i j a k o . . . 2004, Jest nijako, będzie średnio, Polityka, nr 44, 30.10., s. 92. K a b z i ń s k a I w o n a 2002, Rosjanie na terenach byłych republik radzieckich (poza Rosją) po rozpadzie Związku Radzieckiego, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, P. Kraszewski (red.), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 333-360. - 2004, Czy telewizja kłamie? Relacje i więzi międzyludzkie w filmach emitowanych w polskiej telewizji, [w:] Antropologia wobec fotografii i filmu, G. Pełczyński, R. Vor­ brich (red.), Biblioteka Telgte, Poznań, s. 135-152. - 2005 Doświadczanie transformacji, [w:] Regiony, granice, rubieże, L . Mróz, M . Zowczak (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 139-166. K a c z o r o w s k i A l e k s a n d e r 2005, Ach, ci Polacy!, Polityka, nr 17, s. 4. K i n d z i u k M i l e n a 1998, W służbie człowiekowi, Gość niedzielny, 17. 05., s. 19. K O L , M B , M M , A W, G K , A O 2005, Na co narzekają Polacy? 7 największych bolączek Polaków, Fakt, 12-13.02, s. 1, 5. K o ł o d z i e j c z y k M a r c i n 2002, Gorąca zupa, Polityka, nr 3, 19.01., s. 19-20. - 2004a Piętno świra, Polityka, nr 13, 27.03., s. 3-10. K O P 2005, Nie dajcie się wyzyskiwać, Metro, 25-27.02., s. 5. K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a 2002, Biedni (i) emeryci: o ekonomicznej zależności bied­ nych rodzin od pomocy z zewnątrz i o „underclass po polsku", [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa, s. 141-160. K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a , T a r k o w s k a E l ż b i e t a 2002, Spojrzenie na biedę: wprowadzenie, [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokal¬ nych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa, s. 7-21. K o w a l s k i M a r e k L . 2003, Urażona duma, Polityka, nr 43, 25. 10., s. 103. K r a s o w s k i R y s z a r d 2002, Czego nie lubią elity? Samego rynku czy jego obrońców?, Życie, 23-24.02. K r y ń s k a E l ż b i e t a 2004, Zapotrzebowanie na pracę w warunkach globalizacji, [w:] Pro¬ blemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecz¬ nej, Warszawa, s. 173-179. K s i ą ż k i e w i c z I z a b e l a 2004, Praca - słodko-kwaśny owoc przymusu, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej, Warszawa, s. 183-186. Ł a t w i e j o p r a c ę . . . 2005, Łatwiej o pracę w Niemczech, Życie na gorąco, nr 9, s. 27. M a r k o w s k i M a r c i n 2005, Prezentacja reaktywacja, Metro, 26.04, s. 7. �122 IWONA KABZIŃSKA M a r t i n i C a r l o M . 1998, Rozmowy z moim telewizorem, tlum. W. Pawłowski, Wydawnic¬ two W A M , Kraków. M e t r o p o l 2005, Podróż śladem wielkiej fali, Metropol, 18.01., s. 01. M i e c i k I g o r 2004, Wszyscy nasi Ormianie, Polityka, nr 6, s. 84-87. M i l i o n y n a p o m o c . . . 2004, Miliony na pomoc, Metropol, 6.01. M i l u s k i T a d e u s z 2002, Warunki życia mieszkańców Rosji w okresie transformacji spo­ łeczno-gospodarczej w latach 1991-2000, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, P. Kraszewski (red.), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 361-380. m k i n / K A I 2003, Kromka chleba od Caritas, Niedziela, nr 5, 2.02. M o r a w s k i W i t o l d 2003, Niepewność w świecie pracy. Sondażowe badania konsekwencji globalizacji, [w:] Praca - gospodarka, społeczeństwo, K. Doktór i in. (red.), Uniwersytet Łódzki, Łódź. N e c h a m k i s W ł o d z i m i e r z 2004, Iwan za Jana, Jan za Hansa, Polityka, nr 3, 17.01., s. 72-75. N i e ma... 2004, Nie ma anonimowych chorych. Rozmowa z prof. Wiesławem W. Jędrzejcza­ kiem, hematologiem, o nowych nadziejach w walce z białaczką [rozm. P. Walewski], Poli­ tyka, nr 51, 18. 12., s. 78-79. N i e m e ś w i a d e c t w a . . . 2005, Nieme świadectwa tragedii, Fakt, 12-13.02, s. 14-15. N i e m i e c k a d r o g a . . . 2002, Niemiecka droga. Rozmowa z Sigmarem Gabrielem, premierem Dolnej Saksonii, o tym, jak rządzić własnym kawałkiem kraju [rozm. A . Krzemiński], Poli¬ tyka, nr 24, 15.06., s. 40-42. N i e z g o d a A g n i e s z k a 2003, Magister obsługi Europy, Polityka, nr 5, 1.02., s. 80-81. - 2003a Przeszczepieńcy, Polityka, nr 39, 27.09., s. 82-85. O s t r o w s k i M a r e k , Ś w i ą t k o w s k a E w a 2003, Nas do Unii nie zagonią! Polityka, n r 1 1 , 15.03., s. 24-26. P a ń s t w o t w o r z y . . . 2002, Państwo tworzy bezrobocie. O przyczynach występowania bez¬ robocia i sposobach walki z nim z Krzysztofem Dzierżawskim rozmawia Paulina Bolibrzuch, Życie, 20-21.04., s. 19-20. P A P 2001, Legalna praca dla Polek w Niemczech już w styczniu, Metropol, 23-25.11., s. 04. - 2002 Miliard złotych w walce z bezrobociem, Metropol, 28.02., s. 2. - 2005 Pogłębia się bieda, Metropol, 1.02., s. 2. - 2005a Niemcy boją się konkurencji, Metropol, 22.02., s. 5. - 2005b Dlaczego nie chcemy mieć dzieci, Metropol, 27.01., s. 2. - 2005c Okulary równości, Metropol, 27.01., s. 2. - 2005d Więcej bezrobotnych, Metropol, 7-9.01., s. 06. - 2005e, W Niemczech kwitnie korupcja, Metropol, 20.07., s. 04. P A P / M S 2 004, Polska bez obrączek i bez dzieci, Metropol, 9.11., s. 1. P a w l a k A r t u r 2002, Chodzony, Polityka, nr 8, 23.02., s. 108-113. P e t r y c k i M a c i e j 2005, Władca much, Dzień dobry, 4.02., s. 1, 4-5. P i e t k i e w i c z B a r b a r a 2002, Panie pomocne, Polityka, nr 45, 9.11., s. 36-38. - 2003 Bicie po biciu, Polityka, nr 11, 15.03., s. 34-36. - 2003a, Córki zza firanki, Polityka, nr 41, 11. 10., s. 90-92. P i e t k i e w i c z B a r b a r a , S z o s t k i e w i c z A d a m 2003, Przebacz, Polityka, nr 51/52, 20-27.12., s. 130-135. P i e t r a s i k Z d z i s ł a w 2003, Niekochana Rzeczpospolita, Polityka, nr 35, 30.08., s. 24-26. P o d g ó r s k a J o a n n a 2004, Jak nie być sobą, Polityka, nr 5, 31.01., s. 3-9. P o d g ó r s k a J o a n n a i in. 2002, Najdłuższy supermarket, Polityka, nr 27, 6.07., s. 30-33. P o l a c y z a d o w o l e n i . . . 2004, Polacy zadowoleni z życia, Metropol, 3.02., s. 2. P o l s k i b e z r o b o t n y . . . 2002, Polski bezrobotny może liczyć tylko na siebie. O specyfice polskiego bezrobocia i o tym, czym ono się różni od bezrobocia na Zachodzie z dr Ewą Leś rozmawia Paulina Bolibrzuch, Życie, 27-28.04., s. 22-23. P r z e w o ź n i a k M a r c i n 2005, Unia Europejska płaci na polskie dzieci, Życie Warszawy, 14.06., s. 4. �„KULTURA NARZEKANIA", „GLOBALNY ŚREDNIAK", „NARODOWA NERWICA" 123 R a j k i e w i c z A n t o n i 2004, Liczy się nie tylko praca opłacana, [w:] Problemy polityki spo­ łecznej. Studia i dyskusje, t. 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warsza­ wa, s. 187-189. R e a n i m a c j a t y g r y s a 2005 [wywiad z Leszkiem Balcerowiczem, przeprowadzony przez Tomasza Wróblewskiego, Annę Mackiewicz i Dariusza Stasika], Newsweek Polska, nr 28, 17.07., s. 46-47. S a x o n b e r g S v e n 2004, Model szwedzki ma się dobrze, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, nr 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN, Warszawa, s. 13-31. S c h u l z W i e s ł a w 2004, Co widać w oku?, Polityka, nr 50, 11.12., s. 94-95. S i o s t r y S ł u ż e b n i c z k i N a j ś w i ę t s z e j M a r y i P a n n y 2002, „Dzieci niechciane", Niedziela, nr 45, s. 15. S k o r o . . . 2005, Skroro jest tak źle, dlaczego jest tak dobrze? Rozmowa z prof. Januszem Czapiń­ skim [rozm. J. Żakowski] Polityka, nr 40, 8.10., s. 26-30. S t a s i a k P i o t r 2004, Zarabiać w niebieskich, Polityka, nr 7, 14.02., s. 36-39. S t ę p n i a k M a r e k 2004, Przed „świątynią konsumpcji", Niedziela, 1.02., s. 15. S t r o n a c z y t e l n i k ó w . . . 2005, Strona czytelników, Metropol, 24.01., s. 08. - 2005a Strona czytelników, Metropol, 31.01., s. 08. S z e l e w a D a g m a r a 2004, Szwedzka polityka rodzinna, [w:] Problemy polityki społecznej. Studia i dyskusje, nr 7, Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej, Warszawa, s. 53-74. S z o s t a k A d a m 2003, Myśl rozwinę niedrogo, Polityka, nr 41, 11.10., s. 40. S z y m b o r s k i Krzysztof 2003, Płomień szczęścia, tlen sukcesu, Polityka, nr 51/52, 20-27.12., s. 112-114. Ś w i ą t k i e w i c z W o j c i e c h 2003, Pod opieką Pani z Lourdes, Niedziela, nr 6, 9.02., s. IV. - 2004 Przy wspólnym stole, Niedziela, nr 2, 11.01. Ś w i e r d z e w s k a I r e n a 2003, Chleb, którym Bóg dzieli się z człowiekiem, Niedziela, nr 5, 2.02., s. V I I I . T a r k o w s k a E l ż b i e t a 2002, Czy dziedziczenie biedy? Bariery i szanse edukacyjne mło­ dzieży wiejskiej z gminy Kościelec, [w:] Lata tłuste, lata chude. Spojrzenie na biedę w społecznościach lokalnych, K. Korzeniewska, E. Tarkowska (red.), Warszawa, Wydaw­ nictwo IFiS PAN, s. 161-189. T i s k o v V a l e r i j A . 2001, Krizisnaja paradigma v Rossii, [w:] tegoż, Etnologia i polityka, „Nauka", Moskva, s. 223-228. T u b e z r o b o t n i . . . 2003, Tu bezrobotni znajdą pomoc. Rozmowa z o. Kazimierzem M . Lorkiem, założycielem Fundacji „Nadzieja" [rozm. M . Kindziuk], Niedziela, nr 33, 17.08., s. V I . U n i a b u d z i l ę k . . . 2004, Unia budzi lęk, Polityka [rubryka: Pod lupą], nr 3, 17.01., s. 72. V e r m e l i n J e r o m e 2005, Francja się boi, Metropol, 31.05., s. 06. W e i n e r o v á R e n a t a 1994, Romanies - In Search of Lost Security? (An Ethnological Probe in Prague 5), Prague Occasional Papers in Ethnology, Nr 3, Praga. W i e l o w i e y s k i A n d r z e j 2004, Pięść do oka, Polityka, nr 48, 27.11., s. 106-107. W i l k E w a 2003, Polska obok Polaków, Polityka, nr 42, 18.10., s. 17. W i n n i c k a E w a 2002, Zagubieni w realu, Polityka, nr 29, 20.07., s. 77-79. W n u c z k a P o l k a . . . 2003, Wnuczka Polka [rubryka: Pod lupą], Polityka, nr 34, 23.08., s. 68. W o j c i s z k e B o g d a n 2004, Kraj pustych szklanek, Polityka, nr 50, 11.12., s. 42-43. W o y n a r o w s k a K a t a r z y n a 2005, Zapomniani przez ludzi, znalezieni przez miłość. Wiej¬ ski dom seniora, Niedziela, 9.01., s. 15. W r a b e c P a w e ł 2003, Biała emigracja, Polityka, nr 3, 18.01., s. 45-47. - 2004 Życie na wahadle, Polityka, nr 24, 12.06., s. 36-39. W r ó b l e w s k i M a r e k 2004, Przemiany gospodarcze, [w:] Białoruś, B.J. Albin, W. Baluk (red.), Wrocław, s. 129-150. Z M 2005, 60 sekund. Prof. Stanisława Golinowska, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Metro¬ pol, 1. 02. Ż a k o w s k i J a c e k 2004, Jak zrobić dzieci? Polityka, nr 33, 14.08., s. 3-10. - 2004a, Polak, czyli kto?, Polityka, nr 25, 19.06, s. 3-10. �IWONA KABZIŃSKA 124 IWONA KABZIÑSKA "THE CULTURE OF GRUMBLING", "GLOBAL MEDIOCRITY", "NATIONAL NEUROSIS" A N D OTHER ELEMENTS OF THE I M A G E OF CONTEMPORARY POLES. (IN PRESS ARTICLES). A N OUTLINE OF THE PROBLEM Summary Media arouse more and more interest of the ethnologists/cultural anthropologists. They make a good source for the study of contemporary social and political transformation. However, texts of this kind deserve thorough critical analysis.It seems necessary to consider them in broad sociocultural context. What they show is usually a one-dimensional reality, the image they create is superficial, flat and more often than not-stereotypical. The texts presented and analysed in this article are good examples of such line of portraying social reality, together with creating and maintaining sterotypes. They have been published in several high-circulation Polish daily papers and weekly magazines ("Polityka", "Gazeta Wyborcza", "Zycie", "Niedziela" "Metropol", "Fakt" and some other). The articles have been written both by journalists and social and political scientists. They mention Polish fears, complexes and faults and often use terms like: "national neurosis", "culture of grumbling". They tell about people whom they refer to as: "living beyond, or even against the national life". The Poles are referred to as "global mediocrity". The article is the author's polemics with such views. Basing on both press publications and her own observation and research she calls some of those opinions into question suggesting at the same time different interpretation of the same data. One o f the problems of her dissertation is how public feelings and public opinion are influ¬ enced by the media. The same influence concerns the fall of the society's confidence in public institutions and persons. Media contribute to the growth of frustration and fears in the society and that brings about particular consequences for the social and cultural life.The author emphasizes that social fears aren't entirely Polish speciality.The concept of "global community of fears" seems most appropriate her. According to Zygmunt Bauman the ubiquoitous fear is related to decline of welfare states, and the prevalence of the global free market economy. The sociologist adds that nowadays the fears are commercialized, for example due to advertising industry. The author of the article gives examples how fears become commercialized by pharmaceutical industry as well as by journalists, press photographers and even by some travel agencies. One of the essential principles of the media is: "black sells better than white". News with negative overtones have become the most desired commodity. I f the world is presented by the media in negative aspects only, the audience is not able to notice the brighter side of life or at least it is difficult to them, as their attention is directed mainly towards the dark side. The author of the article wants to prove that even views of difficult social problems like unemployement, homelessness, impoverishment of great part of the society and forced emigration don't have to be one-sided. There are people who try to counteract, to limit the effects of such phenomena, to help, even i f on individual scale. There are projects aimed at improvement of the situation, prepared by experts familiar with Polish realities. The interest in them ( not only in the media) is next to none. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc4e5b95b61377a42dd9a268fc03d677.pdf 592c6e656fbb1cfe1f605301da2a3ea9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1415 Title A name given to the resource "13 grudnia" albo "Co Autor chciał powiedzieć?" / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeuf, Arnold; Ziółkowski, Mariusz S. Sadowski, Robert M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 A R N O L D L E B E U F , M A R I U S Z S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI (Zakład Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii UW, Warszawa) „13 G R U D N I A " A L B O „ C O A U T O R C H C I A Ł P O W I E D Z I E Ć ? " Motto: ,,(...) badaczy wmawiających kulturze ludowej totalną nieznajomość astronomii określił van Gennep jako ,,uważających chłopów europejskich za głupszych niż są, niż kiedykolwiek byli". Można się obawiać, czy złośliwe to określenie nie pasuje chwilami do J.S. Bystronia. Nie tylko zresztą do niego." [Stomma 1976:120] W ostatnim tomie „ L u d u " (t. 75) ukazał się tekst autorstwa Pana dr hab. Ludwika Stommy pt. „Odpowiedź na artykuł z „Etnografii Polskiej" t. 35, 1991, z. 1" będący odpowiedzią (?) na nasz tekst „13 grudnia czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie". Nieco wcześniej, na łamach Polskiej Sztuki Ludowej wypowiadali się w tej sprawie Państwo Krystyna i Krzysztof Piątkowscy w artykule pt. „Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej „polemice""; ich argumentacja, choć obszerna jeśli chodzi o objętość, w kwestii meritum sprawy jest niezwykle bliska wywodowi L . Stommy, przeto z przyczyn oczywistych skoncentrujemy się na odpowiedzi tego ostatniego. Tekst naszego Szanownego Oponenta jest znakomitym przykładem pole­ miki z gatunku: „Dziad mówi „owies", baba rzecze „hreczka"...", albowiem zasadnicze materii pomieszanie dotyczy kwestii całkiem podstawowych, a to: - Jakie były nasze zasadnicze zar2;uty, przedstawione w wymienionym wyżej artykule polemicznym, dotyczącym, przypomnijmy, rozprawy doktor­ skiej L . Stommy (oraz jej wersji książkowej) i , co za tym idzie, jakiego rodzaju argumentów i dowodów oczekiwaliśmy od naszego Znakomitego Kolegi dla rozwiania tychże wątpliwości i zastrzeżeń? W zasadzie cała merytoryczna (?) część kontrargumentami L . Stommy streszcza się w następującym jego stwierdzeniu: „Znane we wszystkich językach europejskich przysłowie „Św. Łuca dnia przyrzuca" pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniami naukowej astronomii. Pytany, co sądzi �168 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI o tym paradoksie, odpowiadał zawsze profesor Włodzimierz Zonn: czym innym jest astronomia wzorami zobiektywizowana, czym innym zupełnie świadectwo naszych zmysłów. Któż nie widział Słońca, które tańczy, mruga, zatrzymuje się nad horyzontem, a przecież matematyka tego nie potwierdza... Tak więc punktem wyjścia było dla mnie pytanie, czy mogli chłopi widzieć na niebie astronomię nieastronomiczną. W odpowiedzi poleca mi trio udanie się do świątyni abstrakcji astro-matematycznej, jaką jest planetarium. Czyż trzeba lepszego dowodu niezrozumienia, o co w ogóle w mojej pracy chodziło? (Stomma 1992:224). Cytowany fragment wyraźnie wskazuje, że Pan Profesor L . Stomma nie bardzo już sobie przypomina swoje młodzieńcze prace tudzież poglądy. Skoro jednak zdecydował się zabrać w tej sprawie głos, tedy nie od rzeczy będzie przypomnienie mu po raz wtóry zasadniczych tez jego własnej roz­ prawy doktorskiej. Aby nie być posądzonymi o przeinaczenia, posłużymy się dość obficie cytatami ze wspomnianej Rozprawy tudzież jej wersji książ­ kowej. Mamy nadzieję, że Czytelnicy zechcą nam wybaczyć tę nieco uciąż­ liwą procedurę, jednakże ewolucja poglądów naszego Znakomitego Kolegi na sens i cel jego własnych poczynań badawczych zaszła tak daleko, że tylko bezpośrednie odwołanie się do jego tekstów daje jakiś w miarę wymierny punkt orientacyjny. Cóż, pamięć ludzka jest zawodna, na szczęście choć „ verb a volant", to ,,scripta manent". Czego więc chciał L . Stomma dowieść, podejmując rozprawę na temat: „Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego..."? Tego, że: „Polska kultura ludowa dokonała spośród świąt chrześcijańskich doboru tych, które zgodne były z solarnym kalendarzem azymutowym, a więc ludową obserwacją Słońca (miejsc wschodów i zachodów) i jej interpretacją. (Stomma, 1976:112-113, 1981:77-78). Jako się rzekło, pogląd to nie nowy, ba, powszechnie akceptowany (w tym przez piszących te słowa); cała oryginalność tezy Stommy polegała na tym, że przesuwał On okres tej „solaryzacji świąt chrześcijańskich" (lub „chrystianizacji pogańskich świąt solamych") o co najmniej 2 wieki, na przełom X V I i X V I I wieku, czyli po wprowadzeniu tzw. reformy gregoriań­ skiej kalendarza chrześcijańskiego. Zdaniem L . Stommy rytuał pogański był jeszcze wówczas wystarczająco silny dla spowodowania takiej zmiany świąt, a „obserwacja ludowa" była bardzo precyzyjna, przeto kultura ludowa natychmiast zareagowała na przesunięcie w kalendarzu ważnych zjawisk astronomicznych o pełne 10 dni (Stomma, 1976:92-148, 1981:64 i n.; 83 i n). Rzecz jasna, udowodnienie tak postawionej tezy miałoby kolosalne wprost znaczenie dla historii kultury średniowiecznej i nowożytnej, historii Kościoła w Polsce itd. Wywód swój rozpoczął L . Stomma od ostrej krytyki poglądów J.S. Bystronia i innych badaczy, zdaniem których proces „solaryzacji" mi al istotnie miejsce na ziemiach polskich, z tym że przebiegł o kilka wieków wcześniej: „A poza tym, to badaczy wmawiających kulturze ludowej totalną nieznajomość �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 169 astronomii określił van Gennep jako „uważających chłopów europejskich za głupszych niż są, niż kiedykolwiek byli." Można się obawiać, czy złośliwe to określenie nie pasuje chwilami do J.S. By stronia. Nie tylko zresztą do niego. Popularne wśród badaczy jest wszakże również uznawanie przysłów od­ noszących się do dnia 13.XII za przeżytek kalendarza juliańskiego. Według tego rozumowania wszystkie rzeczone przysłowia powstać by musiały w latach 1286-1415, kiedy to kalendarz juliański wyprzedził rzeczywisty kalendarz słoneczny o 7,5-8,5 dnia, a więc data 13.XII odpowiadała astronomicznemu terminowi zimowego przesilenia dnia z nocą. Przez następne natomiast 6-7 wieków tępa inercja chłopów kazała im powtarzać powiedzonko, nie weryfikując go nigdy empirycznie." (Stomma 1976:121). Tu pojawia się więc Święta Łucja, której święto (13 grudnia) zbiegało się w X I V wieku (z grubsza rzecz biorąc) z przesileniem zimowym. Ale takie wytłumaczenie związku tego i innych świąt chrześcijańskich z ruchem Słońca cofało znów całą sprawę „solaryzacji świąt" głęboko w Średniowiecze, było więc L . Stommie na nic. Dla udowodnienia swej tezy pragnął on bowiem dowieść, że dzień „Świętej Lucy" odpowiadał jakiejś szczególnej pozycji Słońca nie gdzieś w X I V wieku, lecz ponad 200 lat później, w nowym kalendarzu gregoriańskim, w którym astronomiczne przesilenie wypadało już nie 13, a 21 grudnia. Co więcej, musiałaby to być taka „sytuacja słoneczna", która uzasadniałaby trwałość porzekadeł w rodzaju tylekroć cytowanego „Święta Łuca dnia przyrzuca" . I właśnie w poszukiwaniu takich argumentów L . Stomma sięgnął do astronomii. Obecnie zaś twierdzi, że „nie o to w mojej pracy chodziło" (Stomma 1992:224). No więc o co? Mamy chyba prawo zapytać, dlaczego nasz Szanowny Kolega, tak zdecydo­ wanie manifestujący dziś swą niechęć do wszelkiej „abstrakcji matematycz­ nej", w swej Rozprawie (i książce) odsyłał Czytelników właśnie do suchych tabel astronomicznych zamiast mówić im o własnych obserwaqach Słońca „tańczącego" na tle złocistych łanów (lub ośnieżonych pól, zależnie od pory roku), pisał bowiem: „Niestety, nie mamy możliwości zaproszenia cię, Czytelniku, do wspólnej obserwacji w terenie. Spróbujmy więc odtworzyć wyniki, jakie taka obserwacja musiałaby przynieść, analizując tabele zmian terminów wschodów i zachodów Słońca. Oto np. dane dla miasta stołecznego Warszawy z przełomu grudnia i stycznia 1928..." (Stomma 1981:68-72). Po czym na poparcie swych wywodów zamieścił w Rozprawie 10 tabel (tak: dziesięć) astronomicznych, z których reprodukujemy jedną, tytułem przykładu (rye. 1). 1 1 Data 13 grudnia oraz szereg innych, np 2/3 luty, ma zresztą inne, poza słonecznymi, astronomiczne asocjacje, a mianowicie z obserwacją ruchu Księżyca w wieloletnim cyklu. To min, te związki (obok solarnych) zadecydowały o przetrwaniu wątków „astronomicznych" w tradycjach ludowych (i nie tylko ludowych) związanych ze Świętą Łucją czy Matką Boską Gromniczną. Jeden z piszących te słowa poświęcił temu tematowi kilka artykułów i obszerną monografię (Lebeuf, 1987, 1990). �170 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI TABELA XIII dzień LXII. 2.XII. 3.XII. 4.XII. 5JCII. 6.XII. 7.XIL 8.XII. 9.XII. 10.XIL ll.XII. 12.XII. 13.XIL 14.XII. 15.XII. 16.XII. 17.XIL 18JKII. 19.XII. 20.XII. 21.XII. 22JUI. 23JCII. 24.XII. 25.XII. 26.xn. 27.xn. 28.XII. 29.XII. 30.XII. 3 LXII. LI. 2.1. 3.1. 4.1. 5.1. 6.1. wschód (godz.) 721 ? 23 zachód (godz.) 28 1 5 15 27 wschód (różnica) zachód (różnica) łącznie różnica -1 —2 -1 -1 -1 -1 0 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + 1 0 0 + 1 +1 0 +1 +1 0 + 1 + 1 +1 + 1 +1 + 1 + 2 +1 +1 -2 -3 -2 -2 -2 -2 -1 -2 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 -1 0 0 -1 0 0 +1 0 0 +1 0 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +2 + 1 +2 ? 24 1 5 26 __1 7 25 1 5 25 7 27 1 5 2S 7 28 -1 —2 -1 -1 —2 -1 -1 -1 -1 729 7 31 7 32 7 33 734 735 736 737 738 739 74O 74I 7 41 743 743 743 744 744 744 745 74S 15 15 24 24 24 1 5 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 15 24 22 24 24 24 _1 24 _ 1 24 -1 -1 -1 24 24 24 25 25 26 24 28 29 1 29 1530 745 15 15 15 5 31 32 33 745 I534 74S 15 15 15 745 74S 744 -1 26 745 745 -1 -1 25 745 745 _1 24 35 37 38 1539 -1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 + 1 Ryc. 1. Jedna z tabel w rozprawie doktorskiej L . Stommy wraz z fragmentem komentarza „Analizując tabelę XIII i opierając konsekwentnie jedynie przesłanki opartymi na obserwacji (sposób 2) uznać musimy istnienie dwóch (empirycznych) momentów przesileń: 1) wschodu i 2) zachodu Słońca, których dopiero rezultatem jest całkowite „zwycięstwo dnia nad nocą". „Przesilenie" to wypada wtedy, gdy punkt wschodu i odpowiednio zachodu Słońca znajdzie się w najbardziej na południe wysuniętym miejscu horyzontu (w tabeli XIII odpowiadają im środkowe punkty okresów wyznaczonych serią zer, zawartych między ostatnią różnicą ujemną, a pierwszą dodatnią)." (Stomma, 1976:99-100) Jeśli „astronomia matematyczna" nie miała żadnego związku z rzeczy­ wistością badaną przez L . Stommę, nie bardzo rozumiemy, dlaczego zadał on sobie daremny trud poświęcenia 2 z 5 rozdziałów swej Rozprawy spekula- �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 171 q"om astronomicznym na temat „kalendarza azymutowego" (rozdziały I V i V), opartym na analizie wspomnianych tabel, licznym odwołaniom do wzorów na refrakcję, azymut, tablice Snellena itp., w rodzaju takiego choćby ładnego passusu: „Długość cienia rzucanego przez gnomon w południe danego dnia zależna jest od wysokości /Z/ Słońca w tym momencie. Zależność ta opisywalna jest / nie uwzględniając oczywiście rozmiarów kątowych Słoń­ ca I najprostszym wzorem: X—a.ctg Z , gdzie a = wysokość gnomonu, zaś X = długość rzucanego przezeń cienia. Wysokość Z obliczyć możemy z kolei znając szerokość geograficzną miejsca obserwacji /V/ i wartość deklinacji Słońca danego dnia /Y/. Wówczas Z= 90°-V Podsumowując uzyskamy równanie: X=a-ctg (90°-V+Y) Przy proponowanym pomiarze różnica długości cienia dla kolejnych dni czerwcowych wynosiłaby jednak przeciętnie ok. 1 mm, a dla okresu 14.VI-2.VII. ok. 0,5mm." (Stomma 1976:95). I tak przez dwa rozdziały. Skoro było to merytorycznie bez znaczenia dla wywodu należy domniemy­ wać, że Autor zamieścił inkryminowane partie dla celów dekoracyjnych lub magicznych, jak bowiem wiadomo, szczególną siłę mają zaklęcia wypowia­ dane w możliwie niezrozumiałym dla Wiernych języku. Szanowny Panie Kolego, litości! Skoro dla Pana obecnie nawet planeta­ rium, do którego uczęszczają uczniowie szkoły podstawowej, jest „Świątynią abstrakcji astro-matematycznef\ to po co epatował Pan Czytelników takimi choćby wypowiedziami?:" Wzór/vide rozdział IV, s. 99/ cos m = —sin Y: cos V obarczony jest otóż oczywistym warunkiem cos^l, z którego wynika: cos V^sin Y. Maksymalna wartość kąta deklinacji wynieść może + / — 23°27'/ sin = 0,397949/, a więc kąta V/ cosinus o tejże wartości/: 65°33' (tak w tekście - uwaga Cytujących). Innymi słowy szerokość geograficzna 66°33' czyli koła podbiegunowe, wyznaczają teoretyczną granicę stosowalności obserwacji wschodów i zachodów Słońca. Prócz granicy teoretycznej istnieje również granica praktyczna, wyznaczona możliwościami oka ludzkiego. Średnia dzien­ na zmiana azymutu winna, - by proces stał się powszechnie i dokładnie obserwowalny bez użycia przyrządów optycznych, - przekraczać 18'20", przy czym optymalne warunki obserwacji zapewnione są, gdy sięga ona 25'30"/vide: rozdział IV, gdzie wielkości te podano w zaokrągleniu/" (Stomma 1976:132). Rzeczywiście, robi to wrażenie bo chyba to miał Autor na myśli mówiąc o „astronomii wrażeniowej". I szalenie to wszystko odkrywcze, szkoda tylko że, jak Pan sam twierdzi, zupełnie niepotrzebne (akurat w tym przy­ padku całkowicie się z Panem zgadzamy). Po lekturze Rozprawy nie mamy żadnej wątpliwości, że się Pan na astronomii zupełnie nie zna (zainteresowanych odsyłamy do szczegółowej analizy tej części wywodu L . Stommy w naszym poprzednim artykule), ale w takim razie nie trzeba było sięgać po argumenty z dyscypliny Panu obcej (a może po prostu wybrać sobie inny temat na Doktorat?). To nie my �172 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI zaatakowaliśmy Pana znienacka na obcym Panu gruncie astronomii, to Pan sam, z dużym rozpędem i tupetem na pole to wszedł. Teraz zaś, poza uporczywym powoływaniem się na osobistą znajomość ze śp. prof. Włodzimie­ rzem Zonnem, nie znajdujemy w Odpowiedzi najmniejszej nawet próby obalenia naszych argumentów, w których wykazaliśmy całkowitą błędność wspomnia­ nych wyżej astronomicznych spekulacji, rozpisanych na ok. 25% całości rozprawy. Bardzo dobrze rozumiemy tę sytuację. Nie mogąc w żaden sposób podważyć naszej krytyki w tej materii, nasz szanowny Oponent zastosował procedurę opisaną w Argumencie 35 „Erystyki" A . Schopenhauera. Z jednej strony próbuje On pomniejszyć znaczenie tej partii swego wywodu, która jest ewidentnie błędna („to nie o to chodziło"), co jest jednak nieco karkołomne przy wspomnianych wyżej proporcjach, więc przy okazji, przez ciągłe odwoły­ wanie się do znajomości z Prof. Zonnem, usiłuje on zasiać u mniej zorientowa­ nych w sprawie Czytelników wątpliwość co do zasadności naszych zarzutów. Nie wątpiliśmy ani przez chwilę w twierdzenie L . Stommy, który powiada ,,(...) rodzina moja blisko była z Zonnami związana, co umożliwiało mi stały i nieskrępowany do profesora dostęp (...)" (Stomma 1992:223). Pozwalamy sobie atoli wątpić w to, żeby nawet student I roku astronomii opowiedzieć mógł ówczesnemu mgr. L . Stommie tego rodzaju, mówiąc dosadnie, bzdury, jakie zawarte są we wzmiankowanych astronomicznych rozdziałach Rozprawy; jest to raczej efekt nieuważnej lektury przez samego L . Stommę popularnych podręczników „Astronomia dla geografów" oraz „Orientaqa terenowa - podrę­ cznik harcerski", wielokroć w Rozprawie cytowanych (np. Stomma, 1976:96 i nn). Ponadto nie jesteśmy specjalnie przekonani co do możliwości pośmiertne­ go konsultowania przez Profesora Włodzimierza Zonna (zmarłego 28 lutego 1975 r.) błędnych obliczeń dotyczących „obserwatorium w Skordiowie", odkrytego jakoby, wg relacji samego L . Stommy, w maju 1975, ani też całkowicie błędnej argumentacji astronomicznej zawartej w ostatecznej wersji doktoratu, obronionego w czerwcu 1976 r., czyli w 16 miesięcy po śmierci Profesora Zonna. Wobec tego stwierdzenia Autora: „Chciałbym w tym miejscu złożyć najgłębszy hołd pamięci ś.p. prof Włodzimierza Zonna, który był łaskaw służyć mi swoją pomocą, konsultując astronomiczne partie niniejszej pracy." (Stomma 1981:64), uznać należy za pewną „nadinterpretację faktów". Przynaj­ mniej tak sądzą piszący te słowa, z których jeden (R.S.) miał zaszczyt być tegoż Profesora Zonna studentem. Ówczesny mgr L . Stomma, w swej Rozprawie wykpiwał m.in. J. Bystronia, M . Gładyszowa i K . Moszyńskiego, zarzucając i m niedocenianie ścisłości ludowej wiedzy astronomicznej, a teraz Profesor Stomma reaguje alergicznie na wszelką wzmiankę o astronomii. Wtedy Doktorant z wielką swadą interpretował wzory i tabele astronomiczne, zaś teraz twierdzi, że nie miały one żadnego znaczenia dla jego rozprawy. Każdemu wolno zmienić poglądy, na tym polega między innymi przecież uprawianie nauki. Ale nie polega ono na uporczywym przekonywaniu wszystkich o własnej nieomylno­ ści, przez chowanie się za plecy zmarłych Autorytetów. �13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ' 173 Przejdźmy teraz do kwestii sławetnego „obserwatorium z palików w Skordiowie", które w całym wywodzie L . Stommy zajmuje bardzo poczes­ ne miejsce. Jak bowiem sam pisze: „(...) łatwo było zamarzyć o czymś więcej, 0 czymś namacalnie dosłownym, o kropce nad i. A gdyby tak udało się odnaleźć kogoś, kto prowadzi jeszcze obserwacje miejsc zachodów i wschodów, lub choćby o kimś takim bezpośrednią i wiarygodną relację... (Stomma 1981:93). No i „szczęście uśmiechnęło się wreszcie w Skordiowie" gdzie to, w maju 1975 r., L . Stomma miał spotkać informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego, który miał jeszcze „od przed wojny" takie właśnie „obserwatorium z kij­ k ó w " (Stomma 1976:136-137; 1981:96~99) W naszym tekście polemicznym ustaliliśmy, co następuje: 1. Opis w Rozprawie nie odpowiada sytuacji terenowej gospodarstwa S. Kostrzanowskiego, albowiem przy podanych przez L . Stommę (jakoby przez niego samego pomierzonych) odległościach, tworzące obserwatorium paliki musiałyby znajdować się na gruntach sąsiedniej wsi Michałówka, należących do innego gospodarza. 2. Odnaleziony przez nas informator L . Stommy, Stefan Kostrzanowski 1 jego Rodzina (syn i synowa), stanowczo zaprzeczyli istnieniu takiego „obserwatorium z palików". 3. Mieszkający w Skordiowie gospodarze., m.in. Józef Zoruk, u którego kwaterowała część grupy terenowej L . Stommy, dobrze pamiętają same 2 2 L . Stomma pisze: „Tak się też składa, iż w rozlicznych przypadkach pretendują chłopi, iż kalendarzowa ich wiedza wysnuta jest z obserwacji miejsc wschodów i zachodów słońca na horyzoncie. Szanowne trio przyznało, że wspomina o tym Moszyński, co świadczy jedynie o braku znajomości bibliografii, gdyż informacji podobnych z terenu całej Europy jest bardzo wiele i nie stanowią dla nikogo ani sensacji ani zaskoczenia. W każdym razie twierdzi trio że w Skordjowie nie mogło się to zdarzyć." (Stomma, 1992:224). Szanowny Panie, „kpi Pan czy o drogę pyta?" Pisaliśmy przecież wyraźnie: „teza o istnieniu podłoża pogańskiego w niektórych świętach chrześ­ cijańskich (...) jest nienowa, a jej uzasadnienia szukać można choćby w samej praktyce na­ wracania. (...) tematowi temu poświęcona jest obszerna literatura..." (Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991 :194). Kilka wybranych pozycji zacytowaliśmy tamże (przyp. 2 i Bibliografía), tytułem przykładu. Ale to przecież Pan sam, w odniesieniu do obserwacji Słońca na horyzoncie, przytacza (dla obszarów sąsiadujących z Polską) jako jedyny poświadczony przykład, ten właśnie znany K . Moszyńskiemu z informacji z „drugiej ręki", a dotyczący „Karpat Ruskich" w końcu X I X w.! Do tego Informatorka Moszyńskiego podała niezbyt precyzyjny opis a, co najważniejsze, bez dat dziennych! Pisze Pan dalej: „Mogła J. Cieszyńska (Informatorka K . Moszyńskiego - przypomnienie Cytujących) odnaleźć „kalendarz z kijów", a my - czyż mamy być gorsi?" (Stomma, 1981:96). Oznacza to, że odwołuje się Pan właśnie do tego konkretnego przykładu sprzed ok. 80 lat, a nie żadnego nowszego świadectwa znanego Panu z literatury. Mimo to napisaliśmy, że odkrycie podobnego kalendarza było „teoretycznie możliwe" (Lebeuf et al., loc. dt). Każdy badacz terenowy zgodzi się jednak, że odkrycie po 80 latach od ostatniej poświadczonej wzmianki (do tego nieprecyzyjnej i „z drugiej ręki") dowolnego wytworu kulturowego (a już szczególnie takiego, który bezpośrednio zahacza o kwestię trwałości pogań­ skich elementów w kulturze duchowej) byłoby sensacją wymagającą ze strony Odkrywcy niezwykle starannego opisu i dokumentacji. Jeśli zaś ktoś tu jest niezbyt zorientowany w lite­ raturze przedmiotu, to raczej nie my. �174 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI badania, ale absolutnie nie przypominają sobie istnienia takiego „zespołu palików" ani tym bardziej ich odkrycia przez L . Stommę. 4. Brak jakiejkolwiek dokumentacji terenowej dotyczącej tego sensacyj­ nego przecież znaleziska. Poza wymiarami podanymi w cytowanym fragmen­ cie Rozprawy, L . Stomma nie podał ani planu (choćby szkicowego), ani zdjęcia, ani nawet tekstów wywiadów z S. Kostrzanowskim. Nasze poszuki­ wania, w tym również zwrócenie się do Autora o udostępnienie danych terenowych, spełzły na niczym. 5. Gdyby nawet ten zespół palików istniał, to przy podanych przez L . Stommę wymiarach nie mógłby on spełniać sugerowanej przez niego funkcji obserwacji Słońca w okresie przesilenia grudniowego. D o zarzutu podanego w p. 5., dotyczącego, przypomnijmy, tego że przy odległościach rzekomo osobiście przez Doktoranta pomierzonych w terenie tzw. „Palik A " znajdowałby się 15 metrów za daleko, żeby m ó c wskazywać jakąkolwiek pozycję Słońca na horyzoncie, L . Stomma nie ustosunkowuje się w ogóle, wychodząc ze słusznego jak się zdaje założenia, że o tabliczce mnożenia, twierdzeniu Euklidesa i innych ponurych „abstrakcyjno - mate­ matycznych" kwestiach część humanistycznie zorientowanych osób woli raz na zawsze zapomnieć z chwilą otrzymania dyplomu maturalnego (a często znacznie wcześniej...). Przy takim założeniu można zasadnie domniemywać, że mało kto zwróci uwagę na taki drobiazg jak 15-metrową niezgodność w pomiarach przy deklarowanej przez Autora pięcio-centymetrowej dokład­ ności tychże (sic! - Stomma 1976:136-137). L . Stomma poświęca za to nieco uwagi kluczowej kwestii Informatora, p. Stefana Kostrzanowskiego oraz niezgodności sytuacji parceli z opisem zawartym w Rozprawie: „Dwa są na to dowody: primo topografia odtwarzana po piętnastu latach, kiedy zmienił się nawet układ zabudowy wsi, nie mówiąc już o krzewach, zielskach (...) (Stomma 1992:224). A skąd to Pan Profesor Stomma wie, jak dalece zmienił się układ wsi? Porównanie sytuacji terenowej parceli nr 253 i jej otoczenia (co zrobiliśmy w 1989 i 1991 r.) z planem katastracyjnym oraz m a p ą w skali 1:10000, sporządzonymi w początku lat 70-tych, dowodzą rzeczy wręcz przeciwnej, a mianowicie braku zmian, poza faktem o którym pisaliśmy, że dom pp. Kostrzanowskich jest w ruinie. Natomiast nie zmienił się najważ­ niejszy element: granica między wsiami Skordiów i Michałówka (patrz p. 1), a więc gdyby Obserwatorium rzeczywiście istniało, to paliki musiałyby znajdować się u sąsiada p. Kostrzanowskiego. Parafrazując jedno z celniejszych stwierdzeń naszego Szanownego Oponenta: „Pokażcie mi chłopa pol­ skiego, który, gdy mu sąsiad paliki na polu wbija, bliżej się nie zainteresuje i ani kłonicą pogoni..." Oj, przydałaby się Panu Profesorowi może nawet nie praktyka terenowa, do której odbycia nas zachęca, ale choćby obejrzenie filmu „Sami swoi"... O sprawie wywiadu z p. Kostrzanowskim L . Stomma wypowiada się z nieco szczególnym poczuciem humoru: „W komisariacie policji okłada policjant pałką mumię egipskiego faraona. - No i jak tam? - pyta go posterun- �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 175 kowy. — Wszystko w porządku — przyznał się. (...) wywiad z 85-letnim wieśniakiem, który nie przypomina sobie, co mówił szesnaście lat temu. Ale oczywiście, mumia faraona też się przyznała." (Stomma 1992:223-224). Jeśli właściwie pojęliśmy sens użytej przez Pana Profesora metafory, to należy rozumieć, że podaje Pan w wątpliwość: 1 - aktualny stan władz umysłowych Informatora, których osłabienie miałoby nastąpić z powodu naturalnych procesów, wynikających z nieu­ błaganego upływu czasu. 2 - użytą przez nas procedurę badawczą, którą był Pan łaskaw porów­ nać do „okładania pałką". Jak się odbył wywiad z Rodziną Kostrzanowskich, o tym każdy zainte­ resowany może się sam przekonać, albowiem poza opublikowanym przez nas streszczeniem istnieje pełne nagranie, zdeponowane w Katedrze Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego (dokładne refe­ rencje podaliśmy w naszym artykule polemicznym). Warto jednak może uściślić jedno: p. Kostrzanowski nie twierdzi, że nie pamięta, on wręcz stanowczo zaprzecza istnieniu na terenie swej dawnej posiadłości obserwatorium, którego opis figuruje w Rozprawie L . Stommy. Jeśli przeczenie to wynika, jak sugeruje L . Stomma, ze starczej amnezji, to należałoby jeszcze wytłumaczyć, dlaczego dotknięty jest nią 40-letni, urodzony w Skordiowie, syn p. Stefana, Mieczysław Kostrzanowski? Zwła­ szcza że, jak pisze L . Stomma, chodziłoby tu nie o kilka wbitych naprędce palików, lecz o relikt istniejący od „przed wojny" (Stomma 1976:136). Dlaczego nie pamiętają o tym sąsiedzi Kostrzanowskich ze Skordiowa, przypominający sobie za to znakomicie inne, w tym i dość pikantne, szczegóły pobytu w 1975 r. grupy badawczej kierowanej przez L . Stommę? Czyżby w Skordiowie zapanowała epidemia amnezji, i to na dodatek ukierunkowana na jeden tylko temat ? W dalszej odpowiedzi na nasze wątpliwości L . Stomma odwołuje się do „zdrowego rozsądku" Czytelników, przedstawiając taki oto wywód: „gdy­ bym rzeczywiście premedytował naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nieskończenie głupio? Bo pomyślcie Państwo tylko: podaję nazwiska i dokładne namiary informatorów, do czego bynajmniej nie byłem zobowiązany (sic!!! - podkreślenie Cytujących); przeprowadzam badania wspólnie z kilkunastoma studentami — potencjalnymi świadkami przestępstwa; opisuję wszystko w popu­ larnej książce dostępnej astronomom i wszelkim innym zainteresowanym; refe­ ruję wielokrotnie rzecz poza granicami kraju i to w obecności cytowanych przez trio autorytetów, (...) badania w Skordiowie prowadzone były w ramach prac tzw. grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, których uczestnicy musieli złożyć ory­ ginały wywiadów w Katedrze, bo inaczej nie zaliczono by im po prostu roku, etc, etc." (Stomma 1992:223-224). Poza dość nowatorskim stwierdzeniem, 3 3 Swoją drogą tego rodzaju stwierdzenia i porównania, których w tekście Pana Profesora jest więcej, dużo mówią o Jego stosunku do ludzi, wśród których pracował... �176 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI że badacz terenowy nie jest zobowiązany do podawania źródeł swych infor­ macji , reszta wywodu brzmi z pozoru przekonująco, ale może po kolei: - Interesuje nas nie cała działalność grupy laboratoryjnej L . Stommy w chełmskiem, której głównym przedmiotem badań była zresztą wcale nie astronomia, lecz obrzędy rodzinne, ale tylko te wywiady, które dotyczą bezpośrednio „Obserwatorium z palików" w Skordiowie. - Z cytowanej wypowiedzi L . Stommy wynikałoby, że wywiady te ro­ bili studenci, którzy powinni byli złożyć je do archiwum Katedry. Ale przecież w swej pracy doktorskiej L . Stomma opatruje całą część dotyczącą p. Kostrzanowskiego sygnaturą M W „Materiały Własne", oddzielając je wyraźnie od materiałów sygnowanych K E (Katedra Etnografii), złożonych do archiwum Katedry. Więc kto w końcu odkrył „Obserwatorium z pa­ lików": L . Stomma czy jego studenci? I gdzie są materiały z prac te­ renowych, skoro nie ma ich L . Stomma, mimo że sam twierdził inaczej w swym doktoracie? Jak wspominaliśmy, parokrotnie przeszukiwaliśmy Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , korzystając z pomocy pracow­ ników Katedry, zwracaliśmy się też osobiście ( M Z ) do L . Stommy o udostęp­ nienie materiałów skordiowskich. Wszystko bez rezultatu. Teraz, aby rzecz całą wyświetlić ostatecznie, zwróciliśmy się oficjalnie, drogą pisemną, do Dyrekcji Katedry z prośbą o ustalenie stanu faktycznego zasobów Archi­ wum. Otrzymaliśmy również pisemną odpowiedź, którą reprodukujemy in extenso w Aneksie za zgodą nadawcy, Kierownika Katedry, p. prof. dr hab. Zofii Sokolewicz. W piśmie tym czytamy m.in.: „pragniemy uprzejmie poin­ formować, że materiały z badań prowadzonych przez Ludwika Stommę w Sko­ rdiowie w maju 1975 nie zostały przez niego złożone w archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego'' (ibid). Informator zaprzecza, materiałów nie ma, pozostaje więc tylko sprawa domniemanych „świadkówprzestępstwa", czyli kilkunastu studentów, uczes­ tniczących w badaniach terenowych. Zastanowiło nas już kilka lat temu, że poza L . Stommą nie mogliśmy zlokalizować nikogo, kto widziałby wspo­ mniane „Obserwatorium z palików" w terenie tj. w Skordiowie, kto poma­ gałby L . Stommie np. w pomiarach taśmą metryczną znaleziska, kto uczest­ niczyłby w wywiadzie ze Stefanem Kostrzanowskim. itp. Wszystkie zapytane przez nas o to osoby przypominały sobie prezentaqe tego sensacyjnego przecież odkrycia(?) z referatów L . Stommy w Warszawie, w kilka miesięcy po badaniach terenowych. Po ukazaniu się ponad półtora roku temu naszego tekstu polemicznego oczekiwaliśmy, że odezwie się ktoś, kto znałby sprawę 4 4 Panu Profesorowi pomyliły sie chyba pewne podstawowe kategorie informacji: otóż o ile rzeczywiście w niektórych ankietach na tzw. „tematy światopoglądowe" można nie publikować danych Respondenta, to zasada ta nie dotyczy ustalania istnienia lub nieistnienia obiektów materialnych, w tym przypadku „obserwatorium z kijków". Czy gdyby Pan Profesor znalazł np. chałupę z X V I I wieku, to też „nie byłby zobowiązany" do podania jej lokalizacji? �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ" 177 z autopsji terenowej. Nie zgłosił się nikt, co było tym dziwniejsze, że część ówczesnych studentów pracuje obecnie w zawodzie, z tego niektórzy na Uniwersytecie Warszawskim, a o naszych poszukiwaniach było, przynajm­ niej od 1988 roku, dość głośno. N o cóż, w myśl porzekadła „Nie chce G ó r a do Mahometa, musi Mahomet do G ó r y " , sami zabraliśmy się do poszuki­ wań uczestników badań terenowych w Skordiowie. Dysponowaliśmy od­ nalezioną w Archiwum Katedry listą imienną osób, które brały w nich udział. Udało nam się skontaktować z 7 osobami . Z przeprowadzonych rozmów wyłania się następujący obraz: - Grupa laboratoryjna pracująca w Skordiowie w maju 1975 (w dwóch turach) liczyła co prawda 20 osób, ale znakomita większość prowadziła badania nad obrzędowością rodzinną, szukając m.in. reliktów tradycji „ius primae noctis" (w ramach obrzędów weselnych). Natomiast „astronomią", czyli poszukiwaniem śladów „kalendarza azymutowego" zajmowały się, po­ za samym L . Stommą, 2-3 osoby (jedna zrezygnowała z tego tematu w trak­ cie badań). - O postępie w pracach „podzespołu astronomicznego" Rozmówcy nasi nie byli w trakcie pobytu w Skordiowie informowani. Dwoje spośród nich podało, że L . Stomma uznał badania w tej materii za zbyt trudne, aby mogła je prowadzić cała grupa. - Jeden z naszych Rozmówców uczestniczył w pracach tegoż podzespołu. Podkreślił, że badania nad tematem „astronomicznym" szły bardzo opornie, ilość uzyskiwanych (przynajmniej przez niego) informacji była niewielka. - Żadna z zapytanych osób (w tym członek „podzespołu astronomicznego") nie była świadkiem odkrycia „Skordiowskiego Obserwatorium" ani też nie potrafi wskazać nikogo, kto twierdziłby, że był tego faktu naocznym świadkiem. - Informację o odkryciu „Obserwatorium" otrzymały po zakończeniu badań, w Warszawie, na jesieni 1975 r. lub w początkach 1976 r., na tzw. „podsumowaniu grup laboratoryjnych". Jedyną osobą, która odkrycie to referowała, był sam L . Stomma. Tak w rzeczywistości wygląda sprawa rzekomych „kilkunastu naocznych świadków" skordiowskiego Odkrycia... W swej odpowiedzi Pan dr hab. L . Stomma oburza się: ,,(...) gdybym rzeczywiście premedytowal naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nie­ skończenie głupio?" (loc. cit.) Nasz znakomity Kolega jest stanowczo zbyt skromny: to było przecież całkiem zręcznie pomyślane. Zwracaliśmy np. uwagę na zastanawiającą zbieżność daty „odkrycia obserwatorium" w po­ siadłości Pana Stefana Kostrzanowskiego (maj 1975) ze sprzedażą gospo­ darstwa i przeprowadzką tegoż S. Kostrzanowskiego ze Skordiowa pod 5 5 Lista uczestników wspomnianych badań w Skordiowie oraz spisane teksty rozmów z Osobami, z którymi się skontaktowaliśmy, do wglądu w Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, sygn. M-22, oraz w Archiwum Zakładu Antropologii H i ­ storycznej Instytutu Archeologii UW. �178 ARNOLD LEBEUF, MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M . SADOWSKI Nowogard Szczeciński (lipiec 1975). Przypadek? Jeśli tak, to trudno przypu­ szczać, aby L . Stomma, prowadzący badania w maju, na ok. półtora miesią­ ca przed przeprowadzką, nie był zorientowany w tak zasadniczych planach życiowych Rodziny Kostrzanowskich, skoro wiedzieli o tym nawet jego studenci! . Przeprowadzka oznaczała przecież w sposób oczywisty zniszcze­ nie wszelkich materialnych śladów po „obserwatorium" i zarazem wyjazd na drugi kraniec Polski wiekowego już wówczas (66 lat) Informatora. I to do tego jedynego, w kwestii tak fundamentalnej jak „obserwatorium z pali­ ków", które było, wg. słów samego L . Stommy, „kropką nad i " całego wywodu zaprezentowanego w Rozprawie. Przecież gdyby nie przypadek (patrz nasz poprzedni tekst) i parę zastanawiających niekonsekwenqi w opi­ sie terenowym, pewnie nigdy nie pojechalibyśmy do Skordiowa, a wtedy, co warto podkreślić, za lat kilkadziesiąt opis „Obserwatorium z palików" wszedłby do kanonu szacownych dokumentów terenowych o równie niepod­ ważalnej wiarygodności, jak np. dane K . Moszyńskiego! Samo wykazanie całkowitej błędności astronomicznej części wywodu L . Stommy czy sprzecz­ ności w rzekomych pomiarach (patrz 15-metrowy „błąd") niewiele by dało. Alergia na matematykę jest u znacznej części humanistów zbyt silna, o czym Profesor Stomma doskonale wie, sądząc po zastosowanej w Odpowiedzi praktyce, którą Francuzi określają eleganckim mianem „Noyer le poisson", a która to ma nieco bardziej dosadny polski odpowiednik w porzekadle o „odwracaniu kota ogonem" Dowodem na skuteczność przyjętej przez naszego Kolegę taktyki jest to, że, jak słusznie sam zauważa, trzeba było aż 16 lat, aby dociec prawdy. No cóż, udowodnienie fałszerstwa w sprawie sławetnego „Człowieka z Piltdown" zajęło ponad pół wieku... Obawiamy się, że może teraz minąć sporo czasu, nim skądinąd bardzo obiecujące badania archeo- i etnoastronomiczne odzyskają w polskim środowisku naukowym wiarygodność. L . Stomma zarzuca nam, że sugerujemy, iż w badaniach w Skordiowie „wyssał on wszystko z palca". A czy mógłby nam wskazać jeden choćby fakt, który by do takiej konkluzji nie prowadził? Pisze również: „po co by mi to było, skoro i bez części astronomicznej nie traciła praca na wartości, a już w każdym razie wypełniała wszelkie warunki stawiane przewodom doktorskim (...) " (Stomma 1992; 223). „Wypełniała wszelkie warunki" przy błędności 1/4 wywodu, wynika­ jącemu stąd brakowi dowodu na główną postawioną w Rozprawie tezę i , oględnie mówiąc, mało wiarygodnych badaniach terenowych? Nie nam zresztą w materii przyznawania stopni naukowych wyrokować, w każdym razie u nas, z astronomii i pracy terenowej, miałby ówczesny Pan Magister dwóję. Problem zresztą nie w czyimś tytule naukowym, i nie zajęliśmy się tą sprawą po to, aby go kwestionować (jako się rzekło, nie nasza to sprawa) 6 6 Informację tę uzyskaliśmy od dwóch naszych Rozmówców, patrz przypis 5. �„13 GRUDNIA" ALBO „CO AUTOR CHCIAŁ POWIEDZIEĆ' 179 ani też z podpuszczenia „określonych kół i sił", jako to przejrzyście zasuge­ rowali Państwo Piątkowscy (swoją drogą, skąd my znamy to ładne posądze­ nie?). Sprawa jest poważniejsza niż czyjś, nawet profesorski, „amour propre" i „image". Jak wiadomo, etno i archeoastronomia należą do najprężniej rozwijających się gałęzi nauk antropologicznych, czego dowodzi liczba publikacji czy odbywających się coraz częściej, w tym również w Europie środkowej i południowej, konferencji naukowych. Nie sięgnę­ liśmy do pracy L . Stommy z zamiarem, że użyjemy potocznego wyrażenia, „przyłożenia m u " z takich czy innych powodów, lecz traktując j ą jako najbardziej aktualne kompendium wiedzy na temat podobnej klasy badań na obszarze Polski. Nawet po ustaleniu błędności astronomicznej części wywodu wierzyliśmy w rzetelność opisu badań terenowych, a stwierdzoną niekonsekwenqę w układzie palików traktowaliśmy początkowo na korzyść Autora, zakładając że po prostu przez niedopatrzenie przeoczył on wprost sensacyjną konsekwencję swego odkrycia: mianowicie przetrwanie w pol­ skiej kulturze ludowej reliktów tradycji skomplikowanych obserwacji Księ­ życa o genezie sięgającej być może czasów tzw. „kultur megalitycznych". Inną możliwością, jaką zakładaliśmy, to ta, że mógł on trafić na efekty działalności lokalnego miłośnika astronomii (Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991:207-208). Dopiero konfrontacja z sytuacją w Skordiowie rozwiała nasze złudzenia, w tym i to dotyczące wiary w rzetelność pracy terenowej niektórych Kolegów oraz ich stosunek do tak zwanej „etyki zawodowej". Utrata złudzeń zawsze napawa smutkiem. Przynajmniej tych, którzy działal­ ność naukową traktują nie tylko w kategoriach mniej lub bardziej błyskot­ liwego felietonu... Skoro o publicystyce mowa, na zakończenie jeszcze jedna kwestia. Pisze L . Stomma: „O ukazaniu się „polemiki" trójki Panów dowie­ działem się przez przypadek, dzięki warszawskim przyjaciołom. Przedtem zanieśli już oni tekst do redakcji codziennych gazet. W trosce o dobro nauki oczywiście..." (Stomma 1992:225). Nie wiedzieliśmy, że redakcja „ E t n o ­ grafii Polskiej" zaliczana jest przez Pana Stommę do „codziennych gazet", a jako żywo nikt inny tekstu od nas nie otrzymał. Jeśli zaś jakieś czasopis­ mo wykorzystało opublikowany przez „Etnografię" nasz artykuł, dowodzi to tylko tego, że środowisko naukowe nie funkcjonuje w izolacji, do czego sam L . Stomma, felietonista poczytnego tygodnika „Polityka", niewątpliwie się przyczynił. A że nie przysporzył sobie tym widać samych przyjaciół, to już nie nasz problem ani wina... LITE RATURA L e b e u f A. 1987 Des évêques et des ourses, w: „Ethnologia Polona", vol. 13 : 257-274. 1990 „Les yeux de Sainte Lucie: une allégorie astronomique dans la cathédrale de Saint Lizàer de Couserans", Thèse de doctorat, Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris (Lille- microfiches 0742/11170/91). �180 ARNOLD L E B E U F , MARIUSZ S. ZIÓŁKOWSKI, ROBERT M. SADOWSKI L e b e u f A . , Z i ó ł k o w s k i M., S a d o w s k i R. 1991 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie, „Etnografia Polska", t. X X X V , z. 1:193-216. P i ą t k o w s k a K., P i ą t k o w s k i K. 1993 Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej «polemice», „Polska Sztuka Ludowa", R. X L V I I , nr 1 (220): 77-79. Stomma L. 1976 „Ceremonie kalendarzowe cyklu dorocznego", rozprawa doktorska, Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, (maszynopis). 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa. 1992 Odpowiedź na artykuł z „Etnografii Polskiej" t. 35, 1991, z / , „Lud", t. 75:223-225. ANEKS (pismo Kierownika Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) Dr Mariusz Ziółkowski ZAKŁAD ANTROPOLOGII HISTORYCZNEJ W odpowiedzi na Pańskie pismo z dnia 30 kwietnia 1993 roku pragniemy uprzejmie poinformować, że materiały z badań prowadzonych przez Ludwika Stommę w Skordiowie w maju 1975 roku nie zostały przez niego złożone w Archiwum Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytytetu Warszawskiego. W maszynopisie jego pracy doktorskiej wspomniane wyżej materiały sygnowane są znakiem „MW" - materiały własne autora. W publikacji książkowej natomiast nie ma żadnego odniesienia do archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Warszawskiego. Pragniemy także dodać, że w spisie informatorów z badań prowadzonych w tym okresie przez Pana Stommę (maj 1975) znajdującego się w posiadaniu archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kultury U W nie występuje nazwisko K O S T R Z A N O W S K I . Kierownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej prof. dr hab. Zofia Sokolewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de8f2854fc6fb3c7ee8114ecaae3bb14.pdf 38cd17467696d1be49846b9ad73d05fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1715 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1587 Title A name given to the resource "Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.77-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM..." DIALOG MIĘDZY JUDAIZMEM A CHRZEŚCIJAŃSTWEM I ZMIANA MODELU SĄSIEDZTWA* DEKLARACJA DABRUEMET W różnego typu publikacjach, także etnologicznych, podobnie jak w środ­ kach masowego przekazu, sąsiedztwo Żydów i chrześcijan ukazywane jest najczęściej przez pryzmat stereotypów, sytuacji konfliktowych, różnic, jak też trudnych do przekroczenia granic kulturowych. Zwraca się głównie uwagę na to, co dzieli obydwie grupy, akcentując negatywne elementy ich obrazu (por. S. Krajewski 1997, s. 155). Warto więc - jak sądzę - odnotować inicjatywę osób ze środowiska żydowskiego, będącą sygnałem dążenia do przełamywania wzajemnych barier i uprzedzeń, a zarazem znaczącym - w moim przekonaniu - krokiem w stronę dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem. 9 maja 2001 roku Redakcja miesięcznika Więź oraz Polska Rada Chrześcijan i Żydów zorganizowały w Warszawie sympozjum poświęcone wspomnianemu dialogowi. Punktem wyjścia i inspiracją do dyskusji była deklaracja Dabru emet (Mówcie prawdę), ogłoszona w Stanach Zjednoczonych 10 września 2000 roku przez kilku wierzących i praktykujących Żydów . Czym jest Dabru emet? W dokumencie czytamy, że jest to „żydowska dekla­ racja na temat chrześcijan i chrześcijaństwa" . Jej autorami są czterej Żydzi pra­ cujący na nieżydowskich uniwersytetach w USA i Kanadzie. Do maja 2001 roku pod Deklaracją podpisało się ok. 170 żydowskich intelektualistów. Twórcy Dabru emet wskazują kilka obszarów ważnych - ich zdaniem - dla dialogu z udziałem Żydów i chrześcijan. Podstawowe znaczenie ma płaszczyzna 1 2 * Fragmenty tego tekstu zaprezentowałam podczas konferencji nt. „Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środkowej Europie", zorganizowanej przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz cieszyńską filię Uniwersytetu Śląskiego, 8 czerwca 2002 г., w Cieszynie. Dzięki zaproszeniu, jakie otrzymałam z Redakcji Więzi mogłam wziąć udział w tym spot­ kaniu. Chciałabym tu przekazać informacje o nim, jak też podzielić się refleksjami, będącymi zarazem komentarzem do Dabru emet i kwestii dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem. Tekst Deklaracji można było otrzymać podczas Sympozjum. Został on także opublikowany w miesięczniku Więź, nr 8: 2001, s. 56-58, w tłumaczeniu Stanisława Krajewskiego (patrz Aneks). W tym samym numerze zamieszczono również wypowiedzi uczestników spotkania. 1 2 �78 IWONA KABZIŃSKA teologiczna. Deklaracja mówi o wspólnocie korzeni, wierze w tego samego Boga, odwoływaniu się do tego samego autorytetu, jakim jest Biblia Hebrajska, zwana przez Żydów Tanach (skrót: Tora, Neviim, Ketuvim, czyli Tora, Prorocy i Pisma), a przez chrześcijan - Starym Testamentem (za: Żydzi jako problem... 1998, s. 129; w artykule można również znaleźć wiele informacji o związkach między judaizmem i chrześcijaństwem; na ten temat patrz też: S. Krajewski 1997, s. 25-81; Tyloch 1987; Unterman 1989). Inna płaszczyzna dialogu, o której jest mowa w Dabru emet, dotyczy współ­ pracy Żydów i chrześcijan na rzecz sprawiedliwości i pokoju. Autorzy Deklara­ cji stwierdzili poza tym, że chrześcijanie „mogą respektować żydowskie prawa do Ziemi Izraela" (Dabru emet 2001, s. 57). W Polsce na ten temat wypowiadał się wcześniej m.in. Władysław Bartoszewski (1998, s. 9), który podkreślił, że ustanowienie państwa Izrael ma znaczenie religijne. Oznacza ono powrót Żydów do ziemi przodków i może być interpretowane jako zmartwychwstanie po Szoah (patrz też: Żydzi jako problem... 1998, s. 134-135; S. Krajewski 1997, s. 98-126). W Deklaracji pada również ważkie stwierdzenie, iż „nazizm nie był fenomenem chrześcijańskim". Nie był także „nieuniknionym rezultatem chrześcijaństwa" (Dabru emet 2001, s. 57). Jak wiemy, kwestia odpowiedzialności chrześcijan za zbrodnie nazistowskie jest jedną z przyczyn nieporozumień między chrześcija­ nami i Żydami (por. Dialog to wysiłek... 1998, s. 154-155; Żydzi jako problem... 1998, s. 136; S. Krajewski 1997, s. 171-180; W. Krajewski 1998, s. 101-102). Twórcy Dabru emet mają nadzieję, że Deklaracja przyczyni się do poprawy stosunków między wyznawcami judaizmu i chrześcijaństwa. Jednocześnie dają wyraz przekonaniu, że „nowe stosunki między Żydami a chrześcijanami nie osła­ bią żydowskich praktyk religijnych. Lepsze stosunki nie przyspieszą kulturowej i religijnej asymilacji, której Żydzi słusznie się obawiają. Nie zmienią trady­ cyjnych żydowskich form praktyk religijnych, nie powiększą liczby małżeństw mieszanych między Żydami a nie-Żydami, nie skłonią większej liczby Żydów do nawrócenia na chrystianizm, ani nie stworzą fałszywej mieszaniny judaizmu i chrześcijaństwa. Szanujemy chrześcijaństwo jako wiarę, która poczęła się wewnątrz judaizmu i nadal ma z nim znaczące związki. Nie widzimy jej jako rozszerzenia judaizmu. Tylko wtedy, gdy będziemy cenić własne tradycje, może­ my uczciwie kultywować te nowe stosunki" (Dabru emet 2001, s. 58). Według rabina Davida Nováka (pracującego na Uniwersytecie w Toronto), jednego z uczestników warszawskiego spotkania, przede wszystkim zaś - współ­ autora Deklaracji, w stosunkach między judaizmem i chrześcijaństwem nie może być mowy o negowaniu wspólnoty wielu elementów występujących w obydwu religiach, ani też o konwersji, narzucaniu własnej wiary innym, prozelityzmie, synkretyzmie („budowaniu nowej rzeczywistości religijnej z elementów juda­ izmu i chrześcijaństwa") czy triumfalizmie, rozumianym jako „upieranie się, że wyłącznie mojej wspólnocie została już dana nie tylko prawda najwyższa, ale i ostateczna" (Novak 2001a, s. 40-41). Należy natomiast dążyć do tego, by każda ze stron pragnęła widzieć drugą „w najlepszy możliwy sposób w świetle swej własnej tradycji [...] Ta wizja nie może prowadzić do jakiegokolwiek zniekształ- �,BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 79 cenia tego, co jest prawdą według nauczania każdej tradycji z osobna. Prawdzi­ wy dialog wymaga, by wyznawcy każdej tradycji znaleźli uzasadnienie drugiej tradycji w świetle swojej własnej. Zrozumienie dla innych nie może [jednak] posłużyć jako rodzaj ucieczki od pełnego zaangażowania wobec autorytetu judaizmu dla Żydów, a chrześcijaństwa - dla chrześcijan" (tamże, s. 37). W podobnym tonie utrzymana jest wypowiedź biskupa Stanisława Gądeckiego, autora „Przedmowy" do zbioru tekstów i dokumentów, zatytułowanego Kościół katolicki o swoich żydowskich korzeniach (wyd. w 1998 roku). Biskup Gądecki pisze: „Twórczy dialog rozpoczyna się tam, gdzie zauważa się różnice i gdzie pracuje się nad tym, aby ich zrozumienie mogło prowadzić ku lepszemu pojmowaniu rzeczy. Dialog zatem nie może być drogą do zacierania różnic, do zamykania na nie oczu, do ignorowania ich, ani tym bardziej do asymilacji czy synkretyzmu. Wyrasta on z szacunku dla odrębności, z chęci wyeliminowania uprzedzeń i stereotypów" (za: Bartoszewski 1998, s. 7). Tekst Dabru emet zasługuje - jak sądzę - na uwagę etnologów. Jest w nim bowiem mowa nie tylko o kwestiach ściśle teologicznych, ale również o innych, społeczno-kulturowych wymiarach relacji między wyznawcami judaizmu i chrze­ ścijaństwa . Bardzo ważna jest przy tym możliwość spojrzenia na dialog i jego konsekwencje dla społeczności żydowskiej z perspektywy tej właśnie społecz­ ności, a ściślej - jej części, zainteresowanej przełamywaniem istniejących barier między Żydami i chrześcijanami. Przytoczony fragment tekstu Deklaracji uwraż­ liwia nas na lęk przed próbami asymilowania Żydów przez środowiska nieżydowskie. Mówi również o przywiązaniu do własnych tradycji i zdecydowanej woli ich kontynuacji (jest to z pewnością jeden ze sposobów obrony przed asymilacją). Wskazuje ponadto na podstawę dialogu, jaką powinno być posza­ nowanie kulturowej (w tym także religijnej) odrębności. Nie ma tu mowy o za­ cieraniu różnic, ani o synkretyzmie religijnym. Tak widziany dialog między Żydami i chrześcijanami może - jak sądzę - toczyć się wyłącznie w społeczeń­ stwie wielokulturowym, otwartym na to, co inne. W społeczeństwie, które dąży do wypracowania mechanizmów umożliwiających różnym grupom etnicznym, narodowym, czy wyznaniowym zachowanie tradycyjnego zróżnicowania, przy­ najmniej w takim zakresie, w jakim jest to możliwe we współczesnym świecie. 3 4 3 Zgodnie z duchem judaizmu, teologia powinna być „natychmiast przekładana na zachowa­ nia. Inaczej jest mało warta" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 161). Jak wiadomo, za podstawowe wyznaczniki żydowskiej tożsamości uważane są: pochodze­ nie biologiczne, wyznanie, przynależność do wspólnoty kulturowej oraz przynależność etniczna lub państwowa i używany język (Unterman 1989, s. 23-29; Datner, Melchior 1997, s. 64-70). Rabin Byron L . Sherwin pisze, że Żydzi są z jednej strony wyznawcami pewnej religii, a z dru­ giej członkami pewnego ludu. „Jest to wiara i lud nawzajem". Zwraca on zarazem uwagę, że określanie Żydów terminem 'naród', występującym w Polsce, lub 'grupa etniczna', używanym w USA, nie jest właściwe (Dialog to wysiłek... 1998, s. 152). Rabin Novak podkreślił natomiast, że „z powodu klasycznej żydowskiej doktryny wybrania, nawet najbardziej zeświecczeni Żydzi są wciąż Żydami. Bycie Żydem nie jest kwestią ludzkiego wyboru (nawet ktoś nawracający się na judaizm musi wierzyć, że został wybrany przez Boga); (Novak 2001, s. 70). 4 �80 IWONA KABZIŃSKA Rabin Novak przypomniał, że w wielu krajach Żydzi i chrześcijanie od wie­ ków byli sąsiadami. Żyli jednak wśród chrześcijan, gdy tymczasem ważne jest, by Żydzi mogli żyć razem z chrześcijanami, a chrześcijanie razem z Żydami (Novak 2001, s. 66; podkr. autora). Konieczna jest więc - jak widać - zmiana modelu sąsiedztwa. Mówiąc o tej zmianie, rabin Novak użył sformułowania: „Być może moglibyśmy żyć razem" (tamże). Słowa te świadczą o nadziei, ale też o pewnej (uzasadnionej) ostrożności. Źródłem nadziei są - według D. Nováka - dostrzegane przez część środowiska żydowskiego zmiany zacho­ dzące w świecie chrześcijańskim, świadczące o chęci podjęcia dialogu z juda­ izmem i zmiany postaw wobec Żydów. Te same zjawiska stworzyły również kli­ mat, którego owoc stanowi Dabru emet. Jest ona bowiem „żydowską teologiczną odpowiedzią na chrześcijańską teologiczną inicjatywę" (Novak 2001, s. 68) . Rabin Novak stwierdził, że w przeszłości Żydzi i chrześcijanie potrafili darzyć się szacunkiem i żyć w pokoju. Nawet jeśli przykłady takiego współżycia są nieliczne, pozwalają mieć nadzieję, że tego typu relacje są możliwe również obecnie (Novak 2001, s. 69). Ostrożność, z jaką współautor Deklaracji wypowiadał się o zmianie stosun­ ków między Żydami i chrześcijanami może wynikać z faktu, iż w obu środowi­ skach nie brak przeciwników dialogu (por. Co dalej z dialogiem... 2001, s. 113). Wielu Żydów nie uznaje np. wspólnoty Przymierza z religiami chrześcijańskimi. Godzi to bowiem „w samą istotę żydowskiej tożsamości" (Borkowicz 1998, s. 81). Trzeba również pamiętać, że diaspora żydowska „nie stanowi zespołu o jednakowych cechach kulturowych, jak przyjmuje to większość współczesnych badaczy" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 333; o zróżnicowaniu społeczności żydowskiej patrz też np. S. Krajewski 1998; Lewandowski 1995, s. 49; Pinkus 1988, s. 33-39, 302-305; Fuks 1998, s. 122-123; Zieliński 1999), stąd-różnice postaw wobec wielu zjawisk, również wobec dialogu z chrześcijaństwem. Część Żydów negatywnie ustosunkowanych do dialogu powołuje się na wzglę­ dy historyczne, przekonanie o wrogości cechującej wzajemne stosunki, pamięć prześladowań. Innym powodem sprzeciwu jest założenie, że „Żydzi mogą wypo­ wiadać się publicznie tylko w sposób polityczny, ponieważ właśnie polityka jest jedyną sprawą, o której Żydzi mogą mówić, przynajmniej do innych. Ci Żydzi - zdaniem rabina Nováka - albo uważają, że żydowska teologia jest sprawą czysto prywatną, albo też sądzą, że w judaizmie teologia w ogóle nie istnieje. Zwykle są to Żydzi zeświecczeni, dla których wiara jest jedynie indywidualnym wyborem lub też czymś całkowicie nieistotnym dla rzeczywistości narodu żydowskiego. Dla nich judaizm może być tylko ideologią polityczną narodu, a nie teologią narodu, który jest wspólnotą wiary" (Novak 2001, s. 70). Autor tych słów podkreśla, że 5 5 O tych inicjatywach piszę szerzej w ostatniej części artykułu. Tutaj wspomnę tylko o ogło­ szonym w 1991 roku liście pasterskim Episkopatu Polski, „O Żydach i judaizmie". Jak pisze rabin Byron L. Sherwin, przez wiele lat list ten pozostawał bez odpowiedzi. Rabin Sherwin zwrócił również uwagę na konieczność „odwzajemnienia się" strony żydowskiej Kościołowi Katolickiemu w związku z zachodzącymi w nim zmianami w stosunku do Żydów i judaizmu (Dialog to wysiłek... 1998, s. 151). �81 „BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" twórcy Dabru emet są religijnymi Żydami. „Skoro tak, mogliśmy wypowiadać się tylko z wnętrza religijnej tradycji judaizmu" (tamże; na temat dialogu patrz też: Chrostowski 1996; S. Krajewski 1997, s. 291-370; Grosfeld 1999; Chrześcijań­ stwo a religie... 1999; Bartoszewski 1998; Żydzi jako problem... 1998) . Część Żydów sądzi, że „mogą się [oni] wypowiadać teologicznie jedynie wobec innych Żydów. [...] także chrześcijanie mogą wypowiadać się teolo­ gicznie jedynie wobec innych chrześcijan. Wydaje się zatem, że uważają oni teologię - naszą czy waszą - za coś w rodzaju sekretnego języka, który mogą zrozumieć jedynie ci, dla których jest on językiem ojczystym. [...] W tej perspektywie jako Żydzi i jako chrześcijanie nie tylko mówimy różnymi teolo­ gicznie znaczącymi językami, ale także językami, które są wzajemnie nieprze­ tłumaczalne we właściwy sposób [...]" (Novak 2001, s. 72). Biorąc pod uwagę opory i sprzeciwy wielu Żydów, rabin Novak podkreślił, że Dabru emet „jest przede wszystkim deklaracją niektórych Żydów skierowaną do wszystkich chrześcijan" (Novak 2001, s. 65; podkr. autora). 6 SĄSIEDZTWO ŻYDÓW I CHRZEŚCIJAN Wypowiedź rabina Nováka, dotycząca bycia razem Żydów i chrześcijan, a nie tylko mieszkania wśród wyznawców różnych religii skłania do refleksji nad tym, jak wyglądało niegdyś i jak wygląda obecnie sąsiedztwo tych grup. Jak należy rozumieć owo „bycie wśród", widziane z perspektywy żydowskiej i chrześ­ cijańskiej, co tak naprawdę oznacza „bycie razem", o którym ostrożnie mówił D. Novak, i czy tak określony model sąsiedztwa jest możliwy do zrealizowania? Kiedy słuchałam wypowiedzi Davida Nováka, przychodziły mi na myśl mia­ sta i miasteczka leżące na wschodnich obszarach I I Rzeczypospolitej, zamiesz­ kałe przez przedstawicieli różnych wyznań. O życiu w takich miejscowościach w okresie międzywojennym miałam m.in. okazję usłyszeć w trakcie badań tere­ nowych, jakie w latach 1992-1998 przeprowadziłam w zachodnich i central­ nych rejonach Białorusi . Na podstawie wspomnień i relacji autobiograficznych osób, które identyfikowały się jako Polacy i najczęściej katolicy scharaktery­ zowałam m.in. relacje między katolikami i wyznawcami judaizmu w latach 7 6 Kwestii tej poświęcona jest też obszerna praca magisterska Mai Stawarz, zatytułowana „Stosunek Kościoła Rzymsko-Katolickiego do judaizmu w okresie transformacji ustrojowej (1989-2001)". Rozprawa została napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Wiesława Mysłka w Wyższej Szkole Pedagogicznej TWP w Warszawie (obrona odbyła się w czerwcu 2001 roku). Komputerowy wydruk pracy znajduje się w Archiwum WSP TWP oraz w moich zbiorach prywatnych. Przedmiotem badań były wyznaczniki tożsamości etnicznej i narodowej Polaków miesz­ kających na Białorusi oraz ich sąsiadów, stereotypy etniczne, relacje międzywyznaniowe, funk­ cjonowanie społeczności lokalnych na pograniczu kulturowym i in. Badania objęły ponad 30 miejscowości leżących na terenie obwodu grodzieńskiego, mińskiego i brzeskiego. Efekty swoich prac prezentuję m.in. w monografii opartej na wynikach badań terenowych (Kabzińska 1999) oraz w licznych artykułach. 7 �82 IWONA KABZIŃSKA międzywojnia. Część moich rozmówców twierdziła, że stosunki między Żydami i Polakami-katolikami były bliskie i bezkonfliktowe, nacechowane szacunkiem dla wyróżniających obie grupy praktyk religijnych. Zdaniem innych natomiast, relacje między wyznawcami judaizmu i katolikami nie były wolne od uprzedzeń i konfliktów. Jedna z osób stwierdziła пр., że Żydom nie podobało się, gdy uczniowie-Polacy mówili pacierz przed lekcjami. Z drugiej strony zdarzały się przypadki zakłócania żydowskich nabożeństw przez polskie dzieci. Zachowania te - jak podkreślano - były zawsze piętnowane przez dorosłych. Rodzice karali też np. za próby smarowania ust dzieciom żydowskim słoniną. Negatywnie oceniano natomiast małżeństwa mieszane. Z zanotowanych przeze mnie relacji wynika, że ich zdecydowanymi przeciwnikami byli przede wszystkim Żydzi. Kilka osób wspomniało o konfliktach między Żydami i Polakami, mających podłoże ekonomiczne (konkurencja handlowa). Wielu rozmówców oceniło jednak pozytywnie handel prowadzony przez Żydów, zwłaszcza możliwość robienia zakupów na kredyt. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy w badanych przeze mnie społecznościach Żydzi żyli wśród chrześcijan, musiałabym poznać ich perspektywę i ocenę rela­ cji z wyznawcami katolicyzmu . Nie miałam jednak możliwości przeprowadzenia takich badań, podczas dziesięciu wyjazdów badawczych na Białoruś nie spotka­ łam bowiem wyznawców judaizmu. Wojna i powojenne zmiany niemal zupełnie zmieniły strukturę mieszkańców tych ziem, doprowadzając do drastycznego spadku liczby ludności żydowskiej (por. uwagi O. Goldberg-Mulkiewicz na temat trudności w prowadzeniu badań nad kulturami, które przestały istnieć w wyniku wojny, w tym - nad kulturą Żydów wschodniej Europy; Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 331). Na podstawie badań, jakie przeprowadziłam, można natomiast mówić o braku izolacji Żydów przez katolików. Sami Żydzi również nie zamykali się na kontakty z innymi członkami lokalnych społeczności i osobami reprezentującymi odmienne wyznanie, zachowując przy tym własną odrębność religijną i - szerzej - kulturową (do tej kwestii jeszcze powrócę). Trudno dziś stwierdzić, na ile wspomniane kontakty były głębokie, jak często wykraczały poza sferę wzajemnych interesów, poza mury szkoły lub przestrzeń ulic i placów, przeradzając się w przyjaźń, miłość, daleko idącą akceptację, jak często skłaniały do bliższego zainteresowania choćby podstawami innej wiary i wyjścia poza powszechną koncentrację na tym, co zewnętrzne, widoczne gołym okiem i poza przekonanie, że Żydzi mieli „swoje wyznanie" („żydow­ skie"), a Polacy = katolicy - „swoje" (z takimi informacjami zetknęłam się w trakcie badań). W badanej grupie nie dostrzegano więc, jak widać, wspólnoty korzeni wiary i historyczno-teologicznych związków między judaizmem i katoli­ cyzmem (a także szerzej - chrześcijaństwem). Mimo różnicy wyznań, niektórzy rozmówcy określili Żydów jako „swoich", „naszych braci". Podstawą takiej klasyfikacji było długotrwałe sąsiedztwo, 8 8 Równie interesujące, jak sądzę, mogłyby być badania dotyczące charakteru relacji Żydów z mieszkającymi na wschodnich terenach I I Rzeczypospolitej wyznawcami prawosławia. �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 83 wspólne zamieszkanie na tych samych terenach. Czy jednak była to „swojskość całkowita i nie budząca wątpliwości" ? O postrzeganiu Żydów jako „swoich", choć jednocześnie „innych", przez członków badanej przeze mnie grupy - mieszkańców zachodnich i centralnych rejonów dzisiejszej Białorusi - można mówić w odniesieniu do okresu poprze­ dzającego wybuch I I wojny światowej. W czasie działań wojennych Żydzi - przede wszystkim z uwagi na współpracę wielu z nich z Rosjanami - ze „swoich" i „naszych braci" stali się „obcymi". Trzeba jednak zauważyć, że wojna pogłębiła również wśród Żydów „dawno ukształtowane [...] poczucie obcości w stosunku do otoczenia polskiego", a „stereotyp Polaka przybrał na grozie i wrogości" (Hurwic-Nowakowska 1996, s. 58). Bardzo ciekawe informacje, m.in. na temat „swojskości" i „obcości" Żydów, a także charakteru sąsiedztwa społeczności żydowskich i katolickich, przynoszą badania przeprowadzone przez Alinę Całą (w latach 1975-1978 i w roku 1984) w południowo-wschodniej Polsce. Pozwalają one mówić o modelowym, „bez­ konfliktowym współistnieniu", ale też o braku bliższych kontaktów między wyznawcami judaizmu i katolikami, o wzajemnej tolerancji, jak i o „życiu obok siebie" (Cała 1992, s. 16; podkr. I.K). Autorka zwraca uwagę na różnice między modelem sąsiedztwa Żydów i katolików na badanych przez nią terenach, a zachowaniami codziennymi, świadczącymi o antagonizmach i braku szacunku dla odmienności kulturowej Żydów, o dominacji negatywnych elementów ich stereotypu, ale też o dostrzeganiu zróżnicowania ludności żydowskiej przez część rozmówców. Na poziomie modelu można mówić o izolacji, życiu bez konflik­ tów, ale i bez głębokich przyjaźni, na co dzień natomiast nierzadkie były przy­ padki bardzo bliskich więzi, łącznie z małżeństwami mieszanymi, świadczące 9 o wyodrębnieniu „swoich obcych" z „anonimowej masy" (Cała 1992, s. 181; podkr. I.K.). Badania A. Całej wskazują na dwoistość zachowań i sposobu widzenia Żydów. Z jednej strony wyrażano się z szacunkiem, a nawet z podzi­ wem o ich religijności, z drugiej - wyśmiewano żydowskie zwyczaje, zakłócano obrzędy (zachowania te były przede wszystkim „dziełem" tzw. kawalerki; Cała 1992, s. 40-42, 49). Z informacjami o takim zróżnicowaniu postaw zetknęłam się podczas swoich badań na Białorusi. Informatorzy A. Całej - w przeciwieństwie do moich rozmówców - pod­ kreślali, że Żydzi i katolicy wierzą w tego samego Boga. Wielu z nich „popraw­ nie, choć ogólnikowo określiło różnice między wyznaniami" (tamże, s. 33; patrz też s. 33-39, 84). Najczęściej mówiono o zachowaniach, jakie można było zaobserwować poza domem i synagogą, tych, które podpatrywano lub w których uczestniczono „jako «gapie»" (tamże, s. 55). Badaczka podkreśla, że najbardziej zamkniętą przed obcymi była sfera życia rodzinnego (tamże, s. 33). Wiele miejsca poświęciła A. Cała wierzeniom w rytualne zabójstwa dzieci nie należących do społeczności żydowskiej przez Żydów (Cała 1992, s. 88-120). 9 Odwołuję się tu do słów Aleksandra Hertza, którego zdaniem, w relacjach między Żydami i Polakami nie można mówić o pełnej „swojskości", nie budzącej zastrzeżeń (Hertz 1988, s. 37). �84 IWONA KABZIŃSKA Zdaniem badaczki, zabobon ten odegrał zasadniczą rolę „w europejskich poglą­ dach na judaizm" [był więc zjawiskiem znanym nie tylko w Polsce - dop. I.K.] Przyczynił się on do izolacji Żydów, jak też do ich „symbolicznego odczłowieczenia" (Cała 1992, s. 103) . Dla Europy wschodniej, także dla części przedwojennej Polski, charaktery­ stycznym zjawiskiem była „małomiasteczkowa kultura żydowska", której model - znany pod nazwą sztetl - „przeszedł jako jasno określona jednostka kulturowa do zestawu tradycyjnych grup terytorialnych" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 332). Nazwa sztetl oznacza „nie tyle obszar geograficzny, określone miejsce, miasteczko na terenie wschodniej Europy [...] ale przede wszystkim społeczność żydowską w nim mieszkającą. Społeczność o określonej strukturze wewnętrznej, rządzącą się własnymi, ściśle określonymi prawami, które zjednej strony stanowią rezultat określonych procesów historycznych, z drugiej zaś podporządkowane są nakazom żydowskiej religii" (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 332). W przypisie do tego fragmentu tekstu autorka wyjaśnia: „Używane przeze mnie pojęcie «żydowskiego miasteczka» - sztetl, nie oznacza, że wykluczam istnienie obok żydowskiej także społeczności polskiej na tym samym obszarze. Niemniej zwartość gminy żydowskiej i odrębne prawa, którymi się rządziła usprawiedliwiają takie podejście do problemu" (tamże, przyp. 4). Autorka cytuje słowa Elizabeth Herzog i Marka Zborowskiego, ze „Wstępu" do książki Life is with People (New York 1962): My shtetl means my community, and community means the Jewish community (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 198, przyp. 13). Nasuwa się pytanie, czy w tak postrzeganych wspólnotach można mówić o życiu Żydów wśród chrześcijan? Znakomitym źródłem informacji o społecznościach żydowskich są tzw. Księgi pamięci, nawiązujące do znanego m.in. w średniowiecznych gminach żydowskich Europy zwyczaju pisania ksiąg, mających na celu „ocalenie od zapomnienia poszczególnych osób lub świata, który już nie istnieje" (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 187). Zainteresowanie „Księgami pamięci" znacznie wzro­ sło po I I wojnie światowej. Powstawały one dla „utrwalenia świata sprzed za­ głady, przedłużenia istnienia żydowskiego miasteczka Europy wschodniej [...] uwiecznienia tych, co w nim mieszkali" (tamże). „Księgi pamięci" pisane są przez osoby wywodzące się z dawnych miast i miasteczek, żyjące w diasporze (O. Goldberg-Mulkiewicz posługuje się terminem 'ziomkostwa'), jak też - na ich prośbę - przez zawodowych historyków, którzy najczęściej opracowują tylko niektóre rozdziały. Księgi zawierają informacje o historii gminy żydowskiej, teksty o charakterze sprawozdawczym, wspomnienia, czasem utwory poetyckie. Zamieszczane są w nich także dokumenty - listy, wycinki prasowe, spisy człon­ ków organizacji społecznych, jak również fotografie i ryciny Bardzo ważną część Ksiąg stanowią opisy Zagłady (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 188-191). 10 1 0 Z informacjami o rytualnych zabójstwach polskich (katolickich) dzieci przez Żydów zetknęłam się dwukrotnie podczas swoich badań na Białorusi (Kabzińska 1999, s. 114). Dodam też, że wiele emocji i podejrzeń budził np. rytualny ubój zwierząt. I w tym przypadku bardzo często przypisywano Żydom „nieczyste zamiary" (na ten temat patrz: Rozanov 1929). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 85 „Księgi pamięci" pisane są przez Żydów i dla Żydów, z pozycji członków określonej gminy, wspólnoty, sztetL Można w nich jednak znaleźć pewne informacje o sąsiadach, o występowaniu dwóch światów: żydowskiego i tego, „który istniał obok i - jak sądzi wielu badaczy - był przez Żydów zupełnie niezauważany" (Goldberg-Mulkiewicz 1991, s. 194; podkr. I.K.). Autorka po­ daje przykład mapy Kałusza, znajdującej się w „Księdze pamięci" tego miastecz­ ka. „Na schematycznie narysowanym planie umieszczono wszystkie ważniejsze, zdaniem autora, instytucje. Podział na dwa światy widoczny jest na pierwszy rzut oka. Otóż, wszystkie instytucje nieżydowskie oraz nazwy ulic oznaczone są polskim alfabetem i po polsku, instytucje należące do świata żydowskiego podpisane są po hebrajsku. Sąsiedzkie usytuowanie sprawiło, że niemalże grani­ czą ze sobą dwa teksty: «Plac piłki noznej» oraz napis oznaczający żydowski cmentarz; cmentarz katolicki oznaczony jest krzyżem i słowem «cmentarz». Użycie krzyża jako oznacznika zasługuje na szczególną uwagę, gdyż w głęboko zakorzenionej tradycji żydowskiej leży unikanie tego znaku. Dwoma alfabetami: łacińskim i hebrajskim, podpisana jest siedziba niemieckiej policji kripo. W tym wypadku oznaczono bowiem instytucję, która nie należała do żadnego z tra­ dycyjnych światów miasteczka, niemniej zaważyła zasadniczo na jego losie" (Golberg-Mulkiewicz 1991, s. 194). Jednym z wielu przykładów opisu społeczności żydowskiej, zawierających również informacje o relacjach między Żydami i chrześcijanami, jest książka Jakóba Schalla poświęcona Żółkwi - miejscowości leżącej 30 km na północ od Lwowa - i jej mieszkańcom (Schall 1939). Czytamy tam m.in. o tym, że w X V I I - X V I I I w. mieszkający w Żółkwi Polacy, Rusini, Żydzi, jak też nieliczni Ormianie żyli „zgodnie obok siebie" (Schall 1939, s. 87; podkr. I.K.). W mia­ steczku znajdowała się „«ulica zydowska», w której mieszkali obok Żydzi i chrześ­ cijanie. Nie brak też «domów zydowskich» wśród domostw chrześcijańskich w innych dzielnicach miasta. Nie brak wreszcie domów, w których Żyd mieszka obok chrześcijanina. Jakkolwiek istnieje «ulica zydowska», to jednak nie ma ona znamienia ghetta, nie jest oddzielona od reszty miasta żadnym murem, ani płotem, bo i poza «ulica zydowska» mieszkają «niewierni» w dość wielkiej liczbie. Świadczy to najlepiej o tym, że nie ma w Żółkwi takiej różnicy pomiędzy lud­ nością żydowską a nieżydowską, jak np. we Lwowie, gdzie ghetto oddzielone było od reszty miasta" (Schall 1939, s. 88; podkr. I.K.). Autor przeciwstawił bezkonflik­ towe relacje mieszkańców Żółkwi, gdzie „na całej przestrzeni niemal 250 lat nie było żadnych tarć", sytuacji we Lwowie, w którym „dochodziło do częstych tumultów przeciw Żydom" (tamże, s. 88). Na szczególną sytuację lwowskich Żydów zwracał np. uwagę Aleksander Hertz (1988, s. 210). Z podanych przez niego informacji wynika, że jeszcze przed wybuchem I I wojny światowej Żydzi we Lwowie traktowani byli, przynajmniej przez część mieszkańców miasta, jako 11 11 Schall podaje, że w XVII-wiecznych aktach Żydzi nazywani są „niewiernymi" albo „per­ fidnymi", w dokumentach z późniejszych okresów występuje natomiast nazwa „starozakonni" (Schall 1939, s. 88). �86 IWONA KABZIŃSKA „obcy". Jak wiemy, wojna zaważyła dramatycznie nie tylko na sytuacji tej grupy, ale też na losach mieszkańców Żółkwi (na ten temat patrz: Taffet 1946). Jakób Schall pisze o życiu Żydów wśród chrześcijan. Informuje też, że przed­ stawiciele obydwu społeczności żyli obok siebie. Można jednak zapytać, jaka jest różnica między tymi pojęciami, a także - jakie były konsekwencje owego „życia wśród" i „życia obok siebie" - rozpatrywanego nie tylko pod kątem przestrzennej lokalizacji domostw zamieszkałych przez przedstawicieli różnych wiar, lecz przede wszystkim pod kątem postaw poszczególnych osób wobec sąsiadów, sposobu ich widzenia, charakteru relacji sąsiedzkich? Można przecież żyć (przestrzennie) obok siebie, czy wśród członków jakiejś grupy, a jednak pozostawać dla siebie obcymi lub nawet wrogami. Informacje podane przez Schalla pozwalają mówić o dwóch typach relacji sąsiedzkich. Jeden z nich jest elementem wspomnianego już (być może nieco wyidealizowanego) modelu miasteczka , drugi - elementem modelu getta. Dzieje i funkcjonowanie tak specyficznego zjawiska, jakim jest getto, w tym przede wszystkim getto żydowskie, nie są przedmiotem tego artykułu. Chciała­ bym tu tylko przypomnieć, że w I V - V I wieku, w Hiszpanii, wydano pierwsze ustawy dyskryminujące ludność żydowską. W myśl Soboru Laterańskiego I I I (1179 i 1215) chrześcijanie nie mieli prawa mieszkać wśród Żydów. Tych ostat­ nich obowiązywało ponadto noszenie kawałka materiału w kolorze żółtym lub czerwonym jako „znaku rozpoznawczego" (Lewandowski 1995, s. 43). Jak widać, sposób informowania o przynależności etnicznej, narodowej, czy wyznaniowej - stosowany w obozach hitlerowskich - nie był XX-wiecznym wynalazkiem, lecz - podobnie jak getta tworzone w czasie I I wojny światowej - nawiązywał do odległych wzorów. Wspomniane tu przykładowo decyzje Soboru Laterańskiego I I I , podobnie jak różnego rodzaju lokacje, zaowocowały izolacją (częściową lub całkowitą) społeczności żydowskich i chrześcijańskich. Przyczyniły się też do tworzenia gett i dzielnic etnicznych, zamieszkałych przez grupy różniące się wyznaniem, jak też innymi elementami kultury. Takie specyficzne getta i dzielnice żydowskie istniały w wielu miastach. Przywołam tu przykład Pragi, gdzie w X V I - X V I I stu­ leciu istniało getto, w którym mieszkali Żydzi pochodzący z różnych krajów (m.in. z Hiszpanii, Włoch, Polski, a także z Jerozolimy), zajmując się handlem i rzemiosłem. Tu - zdaniem G.P. Mielnikowa - odbywał się proces wewnętrznej integracji żydowskiego etnosu średniowiecznej Europy (Melnikov 1994, s. 127). Nieliczną grupę stanowili Żydzi - konwertyci. Byli oni bardzo często prześla­ dowani, zarówno przez krewnych, jak i przez inne osoby. Autor jednego z doku­ mentów, dotyczącego średniowiecznych Czech, domagał się nawet, by Żydów 12 1 2 Olga Goldberg-Mulkiewicz zwraca uwagę na mitologizację żydowskiego miasteczka Europy Wschodniej. Elementem mitu jest np. przekonanie o przewadze kultury chasydzkiej i jej oddziaływaniu na wszystkie sfery życia sztetl oraz przeświadczenie o idealnej harmonii, w jakiej żyli jego mieszkańcy. Inny mit, zdaniem autorki, mówi o nędzy żydowskiego miastecz­ ka, braku nadziei i perspektyw oraz o konieczności buntu przeciwko takiemu życiu (Goldberg-Mulkiewicz 1995, s. 336). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 87 i chrześcijan, którzy nawiązali zbyt bliskie stosunki karać śmiercią (Randin 1994, s. 96-98). Jak widać, w tym modelu relacji między wyznawcami judaizmu i chrześcijaństwa izolacja obydwu społeczności miała być pełna. Przekroczenie granic etniczno-konfesyjnych było (lub miało być) surowo karane. W Warszawie, jeszcze w okresie międzywojennym, Żydzi należący do warstw uboższych mieszkali w odrębnej dzielnicy, „jakby w samoistnie utworzonym gettcie" (Fuks 1998, s. 123). Znaną „dzielnicą żydowską" był krakowski Kazimierz (o jego współczesnym odrodzeniu interesująco pisze Anna Szulc, 2002). Także w Lublinie, do czasów I wojny światowej, istniały wyraźne podziały na dzielnice i części miasta zamieszkałe w większości przez Żydów lub Polaków. Jak pisze Konrad Zieliński: „Podzamcze i Stare Miasto zdominowane były przez Żydów. Nieliczni Polacy byli właścicielami znajdujących się tam domów i rzadko tam mieszkali, skupiając się często na niektórych tylko ulicach. Po sąsiedzku mieszka­ no w okolicach [...] Placu Bychawskiego, przedmieść i ulicy Zamojskiej, zaś Żydzi zamożniejsi posiadali własne kamienice i wynajmowali mieszkania na Nowym Mieście - głównie przy Królewskiej, Krakowskim Przedmieściu i Namiestnikow­ skiej. Były to rejony miasta zdominowane przez Polaków, a mieszkający tam, zwłaszcza przy «lepszych» ulicach, Żydzi, należeli głównie do wyższych i często zasymilowanych warstw społecznych. [...] W porównaniu z ludnością chrześcijań­ ską lubelscy Żydzi byli grupą uboższą, słabiej wykształconą i zamieszkującą gene­ ralnie gorsze dzielnice miasta" (Zieliński 1999, s. 67). Autor podaje, że stosunki polsko-żydowskie w Lublinie z początku XX wieku „cechowała wzajemna nie­ chęć i nieufność" (tamże, s. 74). Kontakty ograniczały się do środowisk miejskiej inteligencji oraz nielicznej klasy przemysłowców i finansistów, a także robotników zakładów przemysłowych i członków partii socjalistycznych. „Ze strony żydow­ skiej - informuje Zieliński - z Polakami kontaktowali się głównie asymilanci [...] niechętnie odbierani przez swoich, a ich głęboka nieraz identyfikacja z kulturą polską także nie chroniła przed dyskryminacją" (tamże). Cytowani tu autorzy informują o udziale przedstawicieli żydowskich i pol­ skich elit (artystycznych i politycznych) w życiu kulturalnym Lublina i Warsza­ wy (Zieliński 1999, s. 73; Fuks 1998, s. 124). Fuks pisze np. o wizytach polskich mężów stanu, a także artystów opery i muzyków, w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem, „ze względu na wysoki poziom i muzyczną atrakcyjność nabo­ żeństw", jakie tam odprawiano. „Była to synagoga reformowana, z instrumental­ nym (organowym) akompaniamentem i 120-osobowym chórem, towarzyszący­ mi kantorowi w czasie śpiewu" (Fuks 1998, s. 124). Edmund Lewandowski pisze, że Żydzi żyli „w systemie kastowo-gettowym". „Zamykali się «od wewnatrz» w kaście", a „inni zamykali ich «od zewnatrz» w gettach [...]. Życie w systemie kastowo-gettowym umacniało [...] podział na «swoich)) i «obcych»" (Lewandowski 1995, s. 43; podkr. I.K.; szerzej o tych podziałach patrz: Hertz 1988, s. 27-37, 52-83). Zjawisko kastowości Żydów zostało znakomicie opisane przez A. Hertza (1988, s. 83-205). Autor wyjaśnił, że 'kasta' jest pojęciem szerszym od 'getta' - zamkniętej jednostki terytorialnej. Termin 'kasta' odnosi się do grupy, niezależnie od miejsca jej �88 IWONA KABZIŃSKA zamieszkania i występujących w niej podziałów wewnętrznych. Jest to grupa zamknięta, „odcięta od innych grup społeczności narodowej" (tamże, s. 108). Kasta bardzo często stanowi organizację ekonomiczną, będąc zarazem grupą kul­ turową. Istnienie systemu kastowego związane jest ze „sztywnym i tradycyjnie utrwalonym układem ocen społecznych" (tamże, s. 99). Cytowany tu autor twier­ dzi, że każdy kto jest członkiem grupy określanej jako kasta „rodzi się w niej i umiera" (tamże, s. 84). Z dalszych rozdziałów pracy wynika jednak, że zdarzają się przypadki wyjścia poza kastę (przede wszystkim poprzez zmianę wyznania). Nie brak też działań przeciwko niej, podejmowanych przez osoby należące do środowiska żydowskiego (Hertz 1988, s. 145-205). Hertz poruszył również kwestię izolacji Żydów, podnoszoną przez wielu ba­ daczy i traktowaną jako jeden z zasadniczych wyróżników ludności żydowskiej. Aleksander Kac pisze пр., że przez dwa tysiące lat Żydzi żyli „w dobrowolnej izolacji od ludów krajów, w których mieszkali, nie zapuszczając głębiej korzeni" (Kac 1997, s. 103; por. Cała 1992, s. 33, 103). Według Edmunda Lewandowskiego natomiast, „Żydzi bali się zewnętrznego świata i nawet w spokojnych czasach mieli poczucie alienacji" (Lewandowski 1995, s. 44). Zdaniem Hertza, nie moż­ na mówić o pełnej izolacji ludności żydowskiej przez chrześcijan, ani też o izo­ lowaniu się tej grupy Jako kasta Żydzi „byli [...] w obrębie zamkniętego syste­ mu, tworzyli świat sam dla siebie. Ale równocześnie jako jednostki i mniejsze zespoły utrzymywali stałe kontakty ze światem pozakastowym, stanowili skład­ nik tego świata, odgrywali w nim poważną rolę. Były to kontakty częste, liczne, wielostronne. Miały one mocne zabarwienie emocjonalne. Żyd [...] stał się częś­ cią świata wartości polskiego szlachcica-ziemianina i nie był wartością ujemną. I tym samym wytwarzały się drogi wzajemnego oddziaływania kulturalnego [...] ściśle wytyczone przez cały układ stosunków społecznych i gospodarczych [...]" (Hertz 1988, s. 112; por. też podane wcześniej dla przykładu informacje o udziale niektórych Żydów i Polaków w życiu kulturalnym Warszawy i Lublina, prze­ czące stereotypowemu przekonaniu o izolacji tych społeczności) . W ostatnich latach ukazało się wiele monografii poświęconych ludności ży­ dowskiej w różnych krajach, także w Polsce (patrz пр.: Bronsztejn 1993; Kersz 1999; Matwijowski red. 1994; Pakentreger 1988; Ziemny 2000 i in.). Podobnie jak inne prace dotyczące Żydów i chrześcijan, przynoszą one informacje, które mogą stać się punktem wyjścia do analizy mającej na celu ukazanie charakteru relacji sąsiedzkich między przedstawicielami tych społeczności. Mogą one także stano­ wić podstawę rozważań nad modelem/modelami sąsiedztwa Żydów i chrześcijan. Sądzę, iż kwestia ta zasługuje na szczegółowe opracowanie. Wymaga ono pogłębionych studiów, uwzględniających aspekt geograficzny, historyczny, per­ spektywę porównawczą. Bardzo ważne jest tu - podobnie jak np. w przypadku 13 13 Przykładem izolacji i tworzenia specyficznego getta jest, rozpoczęta 30 czerwca 2002 roku, budowa 50-kilometrowego ogrodzenia, „mającego chronić Jerozolimę przed palestyńskimi ata­ kami z Zachodniego Brzegu [Jordanu] [...] Ogrodzenie [...] na kilku odcinkach będzie mieć wysokość 4,5 metra [...]" (PAPa 2002). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 89 „swojskości", „inności" i „obcości" Żydów - uwzględnienie wymiaru lokalnego, jak też wewnętrznego zróżnicowania obydwu badanych społeczności. Pozwoli to uniknąć generalizacji i formułowania pochopnych wniosków. MIEJSCE POLSKI W DIALOGU MIĘDZY JUDAIZMEM I CHRZEŚCIJAŃSTWEM Zdaniem rabina Byrona L. Sherwina, historia polskich Żydów jest „absolut­ nie wyjątkowa i nieporównywalna z historią, doświadczeniem i twórczością Żydów w jakimkolwiek innym kraju. [...] Tutaj Żydzi stworzyli kulturę, naukę, system edukacji i nawet język (jidysz), jakie nie powstały w żadnym innym miejscu . Tuż przed drugą wojną światową 84% wszystkich Żydów na świecie albo żyło na terytoriach historycznie polskich, albo stąd pochodziły ich rodziny. 14 Polska jest więc czymś wyjątkowym dla Żydów" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 153; podkr. I.K.). Z tak postrzeganego miejsca Polski wynika - jak można wnioskować - jej szczególna rola w dialogu między judaizmem i chrześcijań­ stwem. Wskazuje na nią również fakt, iż tylko w Polsce nadano pewien rozgłos Dabru emet, mimo że tekst dokumentu został przetłumaczony na wiele języków (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 102). Działania na rzecz dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem podej­ mowano w naszym kraju w latach dwudziestych - trzydziestych X X wieku, przede wszystkim w intelektualnych środowiskach katolickich. Główną rolę odegrał ośrodek w Laskach koło Warszawy, a także zespół związany z czaso­ pismem Verbinum i Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie" (Bartoszewski 1998, s. 8). Można jednak przypuszczać, że oddziaływanie tych instytucji na polskie społeczeństwo było niewielkie. Próby dialogu podejmowano także w środowiskach kościelnych. Do prekursorów należał ks. Michał Płaszczyński, prorektor seminarium łomżyńskiego, który na początku lat trzydziestych X X w. zapraszał rabinów do teologicznych dyskusji (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 107). Przełomowym wydarzeniem w stosunkach między Kościołem Rzymskokato­ lickim i judaizmem było ogłoszenie przez Sobór Watykański I I (28 października 1965 roku) „Deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich «Nostra aetate»" . Zapoczątkowało to „proces gruntownej reorientacji Kościoła wobec Żydów i judaizmu" (Bartoszewski 1998, s. 9; Co dalej z dialogiem... 2000, s. 108). W 1971 roku powstał Międzynarodowy Komitet Łączności Chrześcijan i Żydów (International Catholic-Jewish Liaison Committee), w którym obecni są przedstawiciele Stolicy Apostolskiej oraz ważniejszych międzynarodowych organizacji żydowskich, współpracujących z International Jewish Committee on 15 1 4 Wiadomo też, że wielu wykształconych Żydów odegrało znaczącą rolę w rozwoju polskiej kultury. Na ten temat piszą пр.: Fuks, Hoffman i in. 1982; Fuks 1992; Hertz 1988; Janion 2000; S. Krajewski 1997, s. 189-196; Zieliński 1999 i in. Ciekawym, a niezbadanym dotychczas pro­ blemem jest teologiczne, a nie tylko kulturowe dziedzictwo polskich Żydów. Kwestią tą zajął się m.in. rabin Sherwin (1997). W 1993 roku nawiązane zostały stosunki dyplomatyczne między Stolicą Apostolską i Izraelem. 15 �90 IWONA KABZIŃSKA Interreligious Consultations (Żydzi jako problem... 1998, s. 123; patrz także s. 123-124, 127; por. S. Krajewski 1997, s. 335-370). Po 1945 roku, w Polsce, dialogiem z judaizmem zainteresowane były nadal głównie środowiska inteligencji katolickiej, skupionej wokół Tygodnika Pow­ szechnego i miesięcznika Znak, a następnie - w Klubach Inteligencji Katolickiej (powstających od 1957 roku) i wokół miesięcznika Więź (pierwszy numer pisma ukazał się w lutym 1958 roku). Problematykę tę poruszano także na niektórych uczelniach katolickich (Katolicki Uniwersytet Lubelski, Akademia Teologii Kato­ lickiej - obecnie Uniwersytet im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego) i świeckich (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie). Przy ATK powołano Instytut Dialogu Katolicko-Judaistycznego (S. Krajewski 1997, s. 364-365). We współczesnej Polsce uczestnikami dialogu są nadal wąskie kręgi intelek­ tualistów. Działają wprawdzie różne gremia: Polska Rada Chrześcijan i Żydów, której celem jest „przyczynienie się do wzajemnego poznawania, do przezwycię­ żania stereotypów i pogłębiania kontaktów międzyreligijnych" (Bartoszewski 1998, s. 7; por. S.Krajewski 1997, s. 365-367) oraz Komisja Episkopatu do Spraw Dialogu z Judaizmem (szerzej patrz: S. Krajewski 1997, s. 355-361; Chrześcijań­ stwo a religie... 1999), idea dialogu nie została jednak upowszechniona. Zdaniem księdza Romualda Jakuba Weksler-Waszkinela, Kościół Katolicki w Polsce, zwłaszcza na poziomie parafii, ale też wielu diecezji, nie jest przygotowany do dialogu z Żydami. Nie przeniknął jeszcze do niego nowy sposób myślenia na temat judaizmu. Brak np. wyraźnej odpowiedzi na inicjatywę Episkopatu Polski dotyczącą obchodów Dnia Judaizmu w Kościele (17 stycznia), modlitw za „star­ szych braci w wierze", zbyt mało jest „kręgów biblijnych", umożliwiających katolikom spotkania z Żydami. W różnych tłumaczeniach Biblii, jak też w mo­ dlitwach brewiarzowych i Mszale, można znaleźć treści pogłębiające negatywne nastawienie do Żydów. Zreformowania wymaga sposób edukacji w seminariach duchownych, gdzie już na pierwszym roku powinien być położony nacisk na chrześcijańską teologię judaizmu oraz wspólne korzenie judaizmu i chrześcijań­ stwa (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 98-102; por. wypowiedź Z. Nosowskiego, tamże, s. 105). Niezbędna jest również, jak sądzę, zmiana w nauczaniu religii w szkołach, w duszpasterstwie akademickim i innych środowiskach. Od tego typu działań zależy, w jakim stopniu wierni zostaną przeniknięci ideą dialogu z judaizmem i czy podejmą działania zmierzające do jego pogłębienia. Zmiana obecnej sytuacji z pewnością nie jest łatwa. Nie będzie też natych­ miastowa. Bardzo trudno np. oddzielić perspektywę teologiczną od innych zjawisk decydujących o charakterze relacji między Żydami i chrześcijanami. Bardzo trudno również uniknąć patrzenia na poszczególne społeczności bez wkraczania w sferę stereotypów i wzajemnych uprzedzeń. Nie została też 16 1 6 Na temat stereotypu Żydów, choćby tylko w polskiej kulturze, istnieje ogromna literatura. Pisało o tym m.in. wielu cytowanych przeze mnie autorów (Cała 1992; S. Krajewski 1997, 1998; W. Krajewski 1998; Dialog to wysiłek... 1998; Fuks 1992, 1998; Hertz 1988; Hurwic-Nowakowska 1996; Janion 2000; Zieliński 1999; patrz też: Kabzińska 1999, s. 109-115). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 91 jeszcze przezwyciężona przeszłość Szoah (Żydzi jako problem... 1998, s. 125-136; Greenberg 2001; S.Krajewski 1997, s. 221-289). Istnieją również „trudności znalezienia polskich partnerów dialogu, których opinia byłaby reprezentatywna dla większości Żydów polskich. [Poza tym] Nieliczne środowiska żydowskie w Polsce są pod względem poglądów religijnych bardzo zróżnicowane" (Żydzi jako problem... 1998, s. 125-126). O trudnościach w dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem, a także 0 konieczności uwzględnienia zarówno płaszczyzny religijnej, jak i pozareligijnej w relacjach między obydwoma grupami, mówili m.in. uczestnicy dyskusji nad Dabru emet, zorganizowanej przez Redakcję Więzi oraz Polską Radę Żydów 1 Chrześcijan. Helena Datner - przewodnicząca warszawskiej gminy żydowskiej - podkreśliła, że dialog międzywyznaniowy powinien uwzględniać szerszy kon­ tekst społeczny, historyczny, jak i polityczny - w skali jednego kraju i stosunków międzynarodowych. Jej zdaniem, z którym się w pełni zgadzam, „dialog religijny, niezwykle sam w sobie interesujący i ważny, bez dialogu społecznego traci nośność" (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 98). Stanisław Krajewski, współprzewodniczący Polskiej Rady Chrześcijan i Ży­ dów, wyraził natomiast przekonanie, że „im bardziej będziemy się posuwali w wiek X X I , tym bardziej będziemy mieli za sobą debatę, która prowadzi do jakiegoś pogodzenia się z tragiczną przeszłością. W ten sposób historia, również ta najtragiczniejsza, przestanie stopniowo być najważniejszym i podstawowym materiałem dialogu, a staną się nim sprawy fundamentalne: wspólne świadectwo, wspólna misja, pytanie, na ile przymierze może być rozumiane jako obejmujące na różne sposoby zarówno Żydów, jak i Kościół, itd." (Co dalej z dialogiem... 2001, s. 104; por. S.Krajewski 1997, s. 293-370). Czy rzeczywiście możliwe jest ograniczenie dialogu między Żydami i wyznawcami religii chrześcijańskich do kwestii teologicznych? Czy uczestnikami takiego dialogu będą wyłącznie elity, czy też szersze kręgi społeczeństwa i jakie warunki muszą zostać spełnione dla upowszechnienia jego idei? Na stosunkach między judaizmem i chrześcijaństwem cieniem kładzie się historia. Nie sposób też mówić o nich pominąwszy bolesną dla obydwu stron kwestię antysemityzmu. Problemowi antysemityzmu poświęcono wiele prac (patrz np. Poliakov 1975; Pinkus 1988; S. Krajewski 1997; Hertz 1988; Janion 2000). Nie jest on przed­ miotem tego artykułu. W tym miejscu chciałabym tylko przytoczyć wypowiedź księdza Michała Czajkowskiego, który przypomniał, że antysemityzm ma rodo­ wód pogański. Jest on całkowicie sprzeczny z chrześcijaństwem, „obcy mu i wrogi". Idea ta zrodziła się i upowszechniła przede wszystkim w Aleksandrii, ok. 150 roku przed Chrystusem. Jej piewcami byli „egipscy literaci-propagandyści", kierujący się motywami religijnymi, ekonomicznymi i politycznymi. W 38 r. przed Chr., w Aleksandrii doszło do pogromu. W I wieku przed i po Chrystusie odnotowano też wystąpienia przeciwko Żydom na wyspie Rodos, w Rzymie, w Syrii i Palestynie (Czajkowski 1998, s. 138). Niezależnie od tego, jak dawny rodowód ma antysemityzm, należy podkreślić ogromną skalę tego �92 IWONA KABZIŃSKA zjawiska i jego wymiar międzynarodowy (patrz np. Poliakov 1975; Krzemiński 2001, s. 178; Pinkus 1988; Kac 1997). Dla dialogu między judaizmem i chrześcijaństwem bardzo ważny jest fakt istnienia „antysemityzmu specyficznie chrześcijańskiego" czy też „antysemi­ tyzmu pochodzenia religijnego" (Mazowiecki 1998, s. 27). Jak twierdzi biskup Henryk Muszyński, wyodrębnienie różnych form antysemityzmu „wydaje się niezmiernie istotne". Zwraca on jednocześnie uwagę, że antysemityzm spotykany w Polsce „nie miał nigdy korzeni rasowych, a wyrastał z podłoża religijnego, gospodarczego i politycznego". Na Zachodzie jednak rozpowszechnione jest twierdzenie o ciągłości przedwojennego antysemityzmu polskiego i jego jedności z antysemityzmem rasistowskim, jako doktryną i rasistowską ideologią nazistów" (Żydzi jako problem... 1998, s. 124, 136). Biskup Muszyński zapro­ ponował, by używać określenia 'antyjudaizm' dla odróżnienia antysemityzmu religijnego od rasistowskiego, który „w samym założeniu zmierzał do unicestwie­ nia Żydów, a w dalszej kolejności także do wytępienia innych pośrednich ras niegodnych, nie zasługujących na to, aby je ziemia nosiła" (Żydzi jako problem... 1998, s. 124). Myślę, że takie rozróżnienie terminologiczne jest bardzo potrzeb­ ne m.in. dla ścisłego wyodrębnienia ram badanych zjawisk, a także określenia płaszczyzny i granic dialogu. Inną kwestią jest wspomniana już trudność oddzielenia sfery religijnej od innych czynników decydujących o przebiegu dia­ logu międzyreligijnego i jego pomyślności. Z badań przeprowadzonych w latach 1992-1993 przez zespół socjologów pod kierunkiem Ireneusza Krzemińskiego (w ramach projektu „Polacy, Żydzi i inni") wynika, że „w Polsce mamy na ogół do czynienia z «nowoczesna», ideologiczną formą antysemityzmu, na którą składa się charakterystyczny zespół poglądów, występujący nie tylko w całej Europie, ale i na całym świecie. Nie znajdujemy tu niczego «specyfícznie polskiego»" (tamże, s. 178). Krzemiński podkreśla, że „tradycyjny antysemityzm religijny występuje obecnie w Polsce raczej rzadko. [...] Widać wyraźnie, że polski katolicyzm przeszedł istotną ewolucję [...] Ci, którzy deklarują wciąż postawy antysemickie, uzasadniane argumentacją religijną, należą do specyficznej kategorii społecznej: do zanikającej grupy osób 0 niskim wykształceniu (podstawowe bądź niższe), powyżej 60 roku życia 1 mieszkających na wsi bądź w najmniejszych miastach" (tamże, s. 179, 181). Mimo to, jak przypomina Jacek Borkowicz, „wśród wielu ludzi na Zachodzie utrwaliło się przekonanie, że u podstaw antysemityzmu współczesnych polskich chrześcijan leży oskarżenie Żydów o zabójstwo Jezusa" (Borkowicz 1998, s. 83). Tymczasem - pisze dalej cytowany autor - „w oceanie głupstw, jakich przez lata słuchałem nad Wisłą na temat Żydów [...], nie zdarzało mi się wyłowić podobnego oskarżenia. Tak mówiło się przed wojną i w czasie okupacji [...]. O Żydach-bogobójcach można być może jeszcze usłyszeć od starych ludzi w za­ bitych deskami wioskach, ale takich ludzi i takich wiosek jest już bardzo mało . Argument ukrzyżowania Pana Jezusa nie jest już zatem siłą napędową polskiego 17 1 7 Por. Krzemiński 2001, s. 181. �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 93 antysemityzmu. Kto uważa, że jest ten nie zna polskiej rzeczywistości. Nawia­ sem mówiąc, ksiądz Waldemar Chrostowski od dawna przypomina komu może, że Kościół przeciwstawił się nakładaniu na Żydów zbiorowej odpowiedzial­ ności za śmierć Jezusa... w 1546 roku, na Soborze Trydenckim" (Borkowicz 1998, s. 83-84; patrz też: Randin 1994, s. 98; Salij 1998; Hertz 1988, s. 30-38; S. Krajewski 1997, s. 301-302, 319-323) . Jak jednak widzimy, oficjalne sta­ nowisko Kościoła Rzymskokatolickiego przez wiele wieków nie zostało przyjęte przez znaczną część wiernych, a może też do nich po prostu nie dotarło... Pytanie 0 przyczyny tego zjawiska pozostawiam bez odpowiedzi. Badania etnologiczne wykazują wprawdzie, że oskarżanie Żydów o śmierć Jezusa nie odeszło jeszcze w niepamięć, wciąż też przypisywane są im mordy rytualne (Cała 1992, s. 81, 88-120; Kabzińska 1999, s. 114), wynika z nich jednak również, że na sposób widzenia Żydów wpływają obecnie inne kwestie. Do najważniejszych należy przypisywanie Żydom znaczącej (i negatywnie ocenianej) roli, jaką odegrali w czasach PRL. Negatywnie oceniana jest też ich współpraca z Rosjanami w czasach I I wojny światowej, zwłaszcza na terenach dawnych Kresów Wschodnich, i sympatia dla idei komunistycznych (Cała 1992, s. 74-79; Hertz 1988, s. 210-211; S. Krajewski 1998; 1997, s. 184-188,203-217; W. Krajewski 1998; Co dalej z dialogiem... 2001, s. 103). Ireneusz Krzemiński podaje, że zarejestrowane w Polsce postawy antysemic­ kie „nie odbiegają od uniwersalnego wzorca. Najpopularniejszym powodem niechęci, wskazanym przez prawie 60% badanych (dokładnie 58%) było stwier­ dzenie: «Zydzi mają w swym ręku większość finansów swiata». Na drugim 1 trzecim miejscu, prawie jednakowo często wybierane, znalazły się stwierdze­ nia, że «Zydzi zawsze się popieraja» (ze szkodą dla innych, rzecz jasna, bo takie było znaczenie tego sformułowania) i «Zydzi dążą skrycie do rzadzenia». Na niechęć do Żydów jako skutek przesądu wskazało wcale nie tak mało ankietowa­ nych, bo prawie 40%. Ale «nieuzasadniony przesad» znalazł się dopiero na czwartym miejscu pod względem częstości wyborów" (Krzemiński 2001, s. 187; por. Cała 1992, s. 45, 74-79). Być może z tych właśnie powodów wiele osób uważających się za chrześcijan nie potrafi wyzbyć się uprzedzeń czy wręcz 18 19 1 8 W 1992 roku rabin Sherwin wygłosił wykład w Akademii Teologii Katolickiej w War­ szawie, w którym przedstawił „nową żydowską interpretację osoby Jezusa". Podkreślona została wyraźna różnica między Jezusem, synem Józefa, jako jednym z wielu mesjaszy, a Mesjaszem, synem Dawida, który ma dopiero nadejść. Rabin Sherwin stwierdził m.in.: „Mamy tradycję uzna­ jącą, że Mesjasz, syn Józefa, rozpoczyna dzieło mesjańskie, ale go nie kończy. I mamy nawet tradycję, że taki mesjasz zjawia się w każdym pokoleniu, a jego zadanie kończy się wraz z tym pokoleniem. Próbuję więc - sięgając wstecz aż do X I I I wieku - porównać Jezusa z tą rolą Mesjasza, syna Józefa i tym samym przyznać mu rolę nie tylko w judaizmie, ale i w mesjanizmie żydowskim" (Dialog to wysiłek... 1998, s. 151). Przekonanie o wyjątkowej solidarności wśród Żydów jest jednym z elementów stereotypu tej grupy. Zetknęłam się z nim także podczas swoich badań. Cecha ta, podobnie jak wiele innych stereotypowych wyobrażeń, nie ma jednak potwierdzenia w rzeczywistości (na ten temat patrz: S. Krajewski 1998, s. 63; W. Krajewski 1998, s. 95; por. też zamieszczone w tekście tego artykułu uwagi o zróżnicowaniu społeczności żydowskiej). 1 9 �94 IWONA KABZIŃSKA wrogości wobec Żydów, nie dostrzegając przy tym wewnętrznych podziałów tej grupy, a przecież - jak pisze ks. M . Czajkowski, „chrześcijańscy antysemici [...] przestają być chrześcijanami mimo prowadzenia w Kościele życia religijnego, nieraz bardzo szczerego" (Czajkowski 1998, s. 145). Cytowane tu wyniki badań socjologów prowadzą do wniosku, a zarazem potwierdzają wyrażony już pogląd, iż bardzo trudno byłoby dziś ograniczyć dia­ log między Żydami i chrześcijanami do kwestii religijnych. Trudno byłoby też wyznaczyć granicę między antyjudaizmem i antysemityzmem (w potocznym rozumieniu). Myślę jednak, że upowszechnienie idei dialogu międzyreligijnego, nie tylko w Kościele, ale też w różnego typu publikacjach, podkreślanie tego, co wspólne i wyjaśnianie przyczyn podziałów - z zachowaniem szacunku dla odrębności poszczególnych grup - mogłoby prowadzić do (bardzo powolnej) zmiany istniejących uprzedzeń. Interesujące byłoby też, jak sądzę, przeprowa­ dzenie badań, które ukazywałyby nie tylko stosunek Polaków do Żydów, ale też pozwoliły stwierdzić, jakie są postawy polskiego społeczeństwa wobec dialogu z judaizmem i jakie czynniki utrudniają jego prowadzenie. Wnioski z badań przeprowadzonych przez polskich socjologów zostały opublikowane w pracy zatytułowanej Trudne sąsiedztwa. Tytuł książki jedno­ znacznie kwalifikuje relacje między grupami, którym poświęcone są poszcze­ gólne rozdziały. Nie tylko między Polakami i Żydami, ale też między Polakami a Romami, Rosjanami i Niemcami (oddzielny rozdział dotyczy mieszkańców byłej Jugosławii). Wracamy tu do kwestii modelu/modeli sąsiedztwa Żydów i chrześcijan i charakteru relacji między nimi, do kwestii życia wśród lub obok siebie. Czy przyjdzie czas, gdy sąsiedztwo tych grup przestanie być trudne i co o tym zadecyduje? Nawiązując do cytowanej wcześniej wypowiedzi ks. Romualda Weksler-Waszkinela i jego negatywnej oceny przygotowania Kościoła Rzymskokatolic­ kiego w Polsce do dialogu z judaizmem, można zapytać, jak są do niego przy­ gotowane inne Kościoły chrześcijańskie, nie tylko w naszym kraju, ale też poza jego granicami? Jak np. wygląda dialog między judaizmem i różnymi odłamami protestantyzmu, o którym wspomina się w Dabru emet? W Dokumencie nie wymieniono prawosławia. Mało znany jest fakt, że pod­ czas wizyty w USA i spotkania z amerykańskimi rabinami, w listopadzie 1992 roku, patriarcha Aleksy I I , stojący na czele Rosyjskiej Cerkwi Prawosław­ nej, mówił o wspólnocie chrześcijaństwa i judaizmu. Stwierdził też, że istniejące podziały wynikają z tego, że żadna z religii nie osiągnęła jeszcze pełni swego rozwoju. Jak pisze A.S. Kac, wypowiedź Aleksego I I została przyjęta krytycznie przez niektórych hierarchów prawosławnych. Oskarżono go nawet o herezję. Już samo powitanie rabinów przez patriarchę słowami: „Drodzy bracia, szalom wam od Boga miłości i pokoju, Boga naszych ojców, który objawił się słudze swemu Mojżeszowi!" spotkało się z krytyką. Jeden z rosyjskich arcybiskupów złożył nawet doniesienie do prokuratury, uznawszy wypowiedź Aleksego I I za obrazę uczuć religijnych obywateli (Kac 1997, s. 106). �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 95 Kac podkreślił, że w Cerkwi Prawosławnej jest wielu przeciwników dialogu z judaizmem . Sam wypowiedział się bardzo pozytywnie na ten temat, zwraca­ jąc jednocześnie uwagę na konieczność poszerzenia dialogu i wyjścia poza elity, a także - włączenia się w dialog przywódców innych wyznań chrześcijańskich, należących do Światowej Rady Kościołów. Znane przysłowie mówi: „Nawet najdłuższa podróż zaczyna się od pierw­ szego kroku". W działaniach na rzecz dialogu między wyznawcami judaizmu i chrześcijaństwa postawiono już wiele kroków. Myślę, że ich śledzenie, a także badanie efektów tego dialogu, obejmujących różne dziedziny życia, może być niezwykle ciekawym zadaniem dla etnologów. Jest rzeczą zrozumiałą, że zmiany wymagają długiego czasu, głębokich przeobrażeń w sferze mentalności i stereotypów, zakorzenionych w świadomości obydwu stron, a często utrwa­ lanych w określonych celach (na ten temat patrz: Dialog to wysiłek... 1998, s. 154-155; Mazowiecki 1998, s. 21). Konieczne jest jednak otwarcie się na dialog, podjęcie „wysiłku tłumaczenia symboli", poszukiwania tego, co wspólne i podejmowania prób przezwyciężenia podziałów, zarówno w sferze religijno-teologicznej, jak i polityczno-ekonomicznej. Bez podjęcia wysiłków otwarcia się na szeroko rozumiany dialog będziemy nadal brnęli w ślepą uliczkę konflik­ tów, stereotypów i nieufności. 20 LITERATURA CYTOWANA B a r t o s z e w s k i W. 1998, Jesteśmy jednym obrazem, Więź, wydanie specjalne: Pod wspól­ nym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 7-12. - 2001, Mamy szukać wspólnoty, Więź, nr 8 (514), s. 59-64. B o r k o w i c z J. 1998, Parę słów o Żydach i Polakach, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 80-89. B r o n s z t e j n Sz. 1993, Z dziejów ludności żydowskiej na Dolnym Śląsku po II wojnie świato­ wej, Wrocław, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego. C a ł a A. 1992, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa, Wydawnictwa Uniwer­ sytetu Warszawskiego. 2 0 Nie brak tam również przeciwników ekumenizmu i dialogu z Kościołem Katolickim. Wy­ starczy przypomnieć wydarzenia, jakie miały miejsce w Rosji po 11 lutego 2002 roku, kiedy to decyzją Watykanu podniesiono do rangi diecezji cztery administratury apostolskie, istniejące na terenie Federacji Rosyjskiej. Jeden z deputowanych złożył nawet w Dumie projekt rezolucji, domagając się zakazu działalności kościoła Katolickiego w Rosji (Metropol 18.04.2002). W wielu miastach Rosji zbierano podpisy „potępiające ekspansję katolicyzmu" (Metropol 30.04.2002; patrz też np. Inglot 2002; Rędzioch 2002). Nie ustają oskarżenia Watykanu o ekspansjonizm. Jak podaje Polska Agencja Prasowa, „Cerkiew prawosławna opublikowała raport, w którym przed­ stawiła powody, jakie - jej zdaniem - uniemożliwiają rozwój dialogu z Kościołem rzymsko­ katolickim. Głównym zarzutem [...] ma być fakt, iż duchowni katoliccy traktują Rosję jako terytorium działalności misyjnej. A przecież, przypomina raport, Rosja to kraj o tysiącletniej kulturze chrześcijańskiej, przenikniętej tradycją prawosławia. Świadectwem złego traktowania prawosławia ma być działalność katolickich zakonów i zgromadzeń zakonnych" (PAP 2002). �96 IWONA KABZIŃSKA C h r o s t o w s k i W. 1996, Rozmowy o dialogu, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio". Chrześcijaństwo a religie, 1999, Chrześcijaństwo a religie, I . Ledwoń, К. Рек (red.), L u b l i n -Warszawa, Instytut Teologii Fundamentalnej K U L . Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 96-113. C z a j k o w s k i M . 1998, Grzech antysemityzmu, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym nie­ bem. Tematy polsko-żydowskie, s. 138-148. - 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna chrześcijanom, Więź, nr 8 (514), s. 78-86. Dabru emet... 2001, Dabru emet. Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijaństwa, ogłoszone 10 września 2000 roku, tłum. S. Krajewski, Więź, nr 8 (514), s. 56-58. D a t n e r H., M e l c h i o r M . 1997, Żydzi we współczesnej Polsce - nieobecność i powroty, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersy­ tetu Wrocławskiego, s. 63-81. Dialog to wysiłek... 1998, Dialog to wysiłek tłumaczenia symboli. Z rabinem Byronem L. Sherwinem, prorektorem Spertus College of Judaica w Chicago, rozmawia Zbigniew Nosowski, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 149-161. F u k s M . 1992, Żydzi w Warszawie. Zycie codzienne - Wydarzenia - Ludzie, Poznań. - 1998, Życie duchowe i obyczaje Żydów w Warszawie okresu międzywojennego, [w:] Miasto i kultura, t. 2: Warszawa. Etniczne i spoleczno-kulturowe zróżnicowanie miasta, A. Stawarz (red.), Warszawa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Niepodległości, s. 121-138. F u k s M . , H o f f m a n Z., H o r n M . , T o m a s z e w s k i J. 1982, Żydzi polscy. Dzieje i kul­ tura, Warszawa, Wydawnictwo Interpress. G o l d b e r g - M u l k i e w i c z O. 1991, Księga Pamięci, a mit żydowskiego miasteczka, Etno­ grafia Polska, t. 35, z. 2, s. 187-199. - 1995, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich, Lud,X. 78, s. 331-340. G r e e n b e r g I . 2001, Dialog żydowsko-chrześcijański - jak długo jeszcze w cieniu Zagłady?, tłum. Violetta Reder CHR, Więź, nr 8 (514), s. 87-95. G r o s f e l d J. 1999, Krzyż i gwiazda Dawida, Warszawa, Wydawnictwo Księży Marianów. H e r t z A. 1988, Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa, Biblioteka „Więzi". H u r w i c - N o w a k o w s k a I . 1996, Żydzi polscy (1947-1950). Analiza więzi społecznej lud­ ności żydowskiej, Wydawnictwo IFIS PAN, Warszawa. I n g 1 o t M.SJ. 2002, Historia struktur Kościoła katolickiego w Rosji, L'Osservatore Romano, R. X X I I I , nr 4. Ja n i o n M . 2000, Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi, Warszawa, Wydawnictwo Sic! K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród„kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K a c A.S. Evrei, christianstvo, Rossija, S. Peterburg, „Novyj Gelikon". К e r s z 1999, Szkice z dziejów gminy żydowskiej oraz cmentarza w Lodzi, Łódź, wyd. 2, Oficyna Bibliofilów. K r a j e w s k i S. 1997, Żydzi. Judaizm, Polska, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio". - 1998, „Problem żydowski" - problem polski, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 59-79. K r a j e w s k i W. 1998, Fakty i mity. O roli Żydów w okresie stalinowskim, Więź, wydanie spe­ cjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 90-104. K r z e m i ń s k i I . 2001, Polacy i Żydzi - wizja wzajemnych stosunków, tożsamość narodowa i antysemityzm, [w:] Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, A. Jasińska-Kania (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 171-200. L e w a n d o w s k i E. Charakter narodowy Polaków i innych, Londyn - Warszawa, Polityka. Mazowiecki T. 1998. Antysemityzm ludzi łagodnych i dobrych, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 13-32. �„BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 97 M ą t w i j o w s k i K. (red.), 1994, Z historii ludności żydowskiej w Polsce i na Dolnym Śląsku, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. M e 1 n i к o v G.P. 1994, Socioekonomičeskoe i sociokulturnoe położenie evrejskogo naselenija Pragi v konce X V I - načale X V I I v., [w:] Slaviane i ich sosedi, t. 5: Evrejskoe naselenie v CentraVnoj, Vostočnoj i Jugo-Vostočnoj Evropě. Średnie veka - novoe vremja, Moskva, „Nauka", s. 123-137. N i e w i a r a A. 2000, Wyobrażenia o narodach w pamiętnikach i dziennikach z XVI-X1X wieku, Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. N o v a k D. 2000, Do czego dążyć i czego unikać w dialogu żydowsko-chrześcijańskim, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 5 (511), s. 36-41. - 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna Żydom, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 8 (514), s. 65-77. P a k e n t r e g e r A. 1988, Żydzi w Kaliszu w latach 1918-1939. Problemy polityczne i społecz­ ne, Warszawa, Żydowski Instytut Historyczny. PAP 2002a, Cerkiew oskarża Watykan o ekspansję, Metropol, 3. 07. PAP 2002b, Początek końca palestyńskich osiedli, Metropol, 1.07. P o 1 i а к o v L. 1975, The History of Anti-Semitism, London, t. 1-3. P i n к u s B. 1988, The Jews of the Soviet Union. The History of a National Minority, Cambridge, Cambridge University Press. R a n d i n A . V 1994, „Christianskoe obščestvo" i evrejskij element v srednevekovoj Čechi ( X - X V I vv), [w:] Slaviane i ich sosedi, t. 5: Evrejskoe naselenie v Central'noj, Vostočnoj i Jugo-Vostočnoj Evropě. Średnie veka - novoe vremja, Moskva, „Nauka", s. 92-106. R ę d z i o c h W. 2002, Trudny moment w stosunkach między Kościołem katolickim a rosyjską cerkwią prawosławną, Niedziela. Tygodnik katolicki, nr 18, 5.05.2002. R o z a n o v V.V. 1929, Zertvennyj uboj (čto mne slučilos' videť), [w:] tegoż, Obonjatel'noe i osjazatel'noe otnošenie evreev к krovi, Paryż, wyd. kn. M . Gorčakova, s. 3-16. S a 1 i j J. OP, 1998, Czy Żydzi ukrzyżowali Pana Jezusa?, Więź, wydanie specjalne: Pod wspól­ nym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 107-113. S с h a 11 J. 1939, Dawna Żółkiew i Żydzi, Lwów, wyd. Żydowska Gmina Wyznaniowa w Żółkwi. S h e r w i n B.L. 1997, Duchowe dziedzictwo Żydów połskich, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Vocatio". S z u l c A. 2002, Sen o miasteczku, Polityka, nr 26, 29. 06, s. 100-105. T a f f e t G. 1946, Zagłada Żydów żółkiewskich, Łódź. T y 1 о с h W. 1987, Judaizm, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza. U n t e r m a n A. 1989, Żydzi. Wiara i życie, Łódź, Wydawnictwo Łódzkie. Z i e l i ń s k i K. 1999, M y i oni. Przyczynek do stosunków polsko-żydowskich w Lublinie w latach I wojny światowej, [w:] Wokół antropologii kulturowej, M . Haponiuk, M . Rajewski (red.), Lublin, Wydawnictwo UMCS, s. 65-75. Z i e m n y A. 2000, Resztki mniejszości, czyli Żydzi polscy dzisiaj, Łódź, wyd. 2, Oficyna Biblio­ filów. Żydzi jako problem chrześcijański i polski. Z biskupem Henrykiem Muszyńskim, przewodniczą­ cym Komisji Episkopatu Polski ds. Dialogu z Judaizmem, rozmawia Zbigniew Nosowski, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 119-137. ANEKS Dabru emet Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijaństwa, ogłoszone 10 września 2000 roku W ostatnich latach nastąpiła dramatyczna, bezprecedensowa zmiana w stosunkach żydowsko-chrześcijańskich. Przez niemal dwa tysiąclecia żydowskiej diaspory chrześcijanie zwykli charak­ teryzować judaizm jako religię nieudaną czy, w najlepszym razie, przygotowująca grunt i mającą �98 IWONA KABZIŃSKA swoje wypełnienie w chrześcijaństwie. Jednak w dziesięcioleciach, które nastąpiły po Holokauś­ cie, chrześcijaństwo uległo dramatycznej zmianie. Coraz więcej oficjalnych ciał kościelnych, zarówno rzymskokatolickich, jak i protestanckich, publicznie oświadcza, że ma wyrzuty sumienia z powodu niewłaściwego traktowania przez chrześcijan Żydów i judaizmu. Oświadczenia te stwierdzają też, że chrześcijańskie nauczanie i kaznodziejstwo musi ulec zmianie tak, by uznać trwałość Boskiego przymierza z Żydami i pochylić się z uznaniem nad wkładem judaizmu do cywilizacji świata i do samej wiary chrześcijańskiej. Jesteśmy przekonani, że te zmiany zasługują na przemyślaną odpowiedź żydowską. Mówiąc tylko w swoim imieniu - jako grupa żydowskich naukowców ponad podziałami na poszczególne odłamy judaizmu - wierzymy, że jest czas, aby Żydzi poznali wysiłki czynione przez chrześcijan, by wyrazić szacunek dla judaizmu. Wierzymy, że nadszedł czas, by Żydzi zastanowili się, co judaizm ma teraz mówić o chrześcijaństwie. Jako pierwszy krok proponujemy osiem zwięzłych stwierdzeń o tym, jak Żydzi i chrześcijanie mają się odnosić do siebie nawzajem. 1. Żydzi i chrześcijanie czczą tego samego Boga. Przed powstaniem chrześcijaństwa Żydzi byli jedynymi, którzy czcili Boga Izraela. Jednak chrześcijanie również czczą Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba, Stworzyciela nieba i ziemi. Choć chrześcijańskie praktyki religijne nie są życiodajnym religijnym wyborem dla Żydów, my, jako żydowscy teologowie, cieszymy się, że poprzez chrześcijaństwo setki milionów ludzi weszło w związki z Bogiem Izraela. 2. Żydzi i chrześcijanie uważają za autorytet tę samą Księgę - Biblię (zwaną przez Żydów „Tanach", a przez chrześcijan „Starym Testamentem"). Zwracając się do niej, by uzyskać orientację religijną, duchowe wzbogacenie i wspólnotową edukację, wynosimy podobne nauki: Bóg stworzył świat i podtrzymuje jego istnienie. Bóg ustanowił przymierze z narodem Izraela, objawione słowo Boże kieruje Izrael ku życiu w prawości, a w końcu będzie tak, że Bóg odkupi Izraela i cały świat. Jednakże Żydzi i chrześcijanie w wielu miejscach różnie interpre­ tują Biblię. Te różnice muszą być uszanowane. 3. Chrześcijanie mogą respektować żydowskie prawa do Ziemi Izraela. Po Holokauście naj­ ważniejszym wydarzeniem dla Żydów było powtórne ustanowienie żydowskiego państwa w Ziemi Obiecanej. Jako wyznawcy religii zakorzenionej w Biblii chrześcijanie doceniają, iż Izrael był obiecany - i dany - Żydom jako fizyczny ośrodek przymierza między nimi a Bogiem. Wielu chrześcijan popiera Państwo Izrael z powodów znacznie głębszych niż sama tylko polityka. Jako Żydzi przyjmujemy to z aplauzem. Uznajemy zarazem, że tradycja ży­ dowska postuluje sprawiedliwość dla wszystkich nie-Żydów mieszkających w żydowskim państwie. 4. Żydzi i chrześcijanie przyjmują zasady moralne Tory. W ich centrum jest niezbywalna świętość i godność każdej istoty ludzkiej. Wszyscy zostaliśmy stworzeni na obraz Boga. Ten wspólny fundament moralny może być podstawą do lepszych stosunków pomiędzy obiema wspólnotami. Może też być podstawą wielkiego świadectwa wobec całej ludzkości, by popra­ wić życie wszystkich ludzi, naszych bliźnich, i by przeciwstawiać się niemoralności i bałwo­ chwalstwu, które nas rani i degraduje. Takie świadectwo jest szczególnie potrzebne po bez­ precedensowych horrorach mijającego stulecia. 5. Nazizm nie byl fenomenem chrześcijańskim. Bez długiej historii chrześcijańskiego antyjudaizmu i chrześcijańskiej przemocy przeciwko Żydom ideologia hitlerowska nie mogłaby zdobyć poparcia ani być wprowadzona w życie. Zbyt wielu chrześcijan uczestniczyło w nazi­ stowskich zbrodniach na Żydach lub sprzyjało tym zbrodniom. Inni chrześcijanie nie dość protestowali. Jednak nazizm nie był nieuniknionym rezultatem chrześcijaństwa. Gdyby hitle­ rowcom udało się wymordować Żydów, ich mordercza pasja bardziej bezpośrednio skierowa­ łaby się przeciw chrześcijanom. Z wdzięcznością pamiętamy tych chrześcijan, którzy ryzyko­ wali lub poświęcali życie, by ratować Żydów w czasie rządów nazistów. Mając to na uwadze, zachęcamy do kontynuowania czynionych ostatnio wysiłków teologii chrześcijańskiej, by jednoznacznie odrzucić pogardę dla judaizmu i narodu żydowskiego. Z uznaniem odnosimy się do tych chrześcijan, którzy odrzucili nauczanie pogardy i nie winimy ich za grzechy popeł­ nione przez ich przodków. �99 „BYĆ MOŻE MOGLIBYŚMY ŻYĆ RAZEM" 6. Różnica pomiędzy Żydami a chrześcijanami nie może być przezwyciężona siłami ludzkimi. Stanie się to, gdy Bóg zbawi cały świat, jak obiecuje Pismo. Chrześcijanie poznają Boga i służą M u przez Jezusa Chrystusa i tradycję chrześcijańską. Żydzi poznają Boga i służą M u poprzez Torę i tradycję żydowską. Ta różnica nie będzie przezwyciężona przez jedną ze wspól­ not poprzez wmawianie, że to ona zinterpretowała Pismo bardziej właściwie niż inni. Nie będzie też przezwyciężona przez użycie przewagi politycznej. Żydzi mogą szanować chrze­ ścijańską wierność ich objawieniu, tak jak my oczekujemy od chrześcijan szacunku dla naszego objawienia. Ani Żyda, ani chrześcijanina nie należy zmuszać do afirmacji nauczania drugiej wspólnoty. 7. Nowe stosunki między Żydami a chrześcijanami nie osłabią żydowskich praktyk religij­ nych. Lepsze stosunki nie przyspieszą kulturowej i religijnej asymilacji, której Żydzi słusznie się obawiają. Nie zmienią tradycyjnych żydowskich form praktyk religijnych, nie powiększą liczby małżeństw mieszanych między Żydami a nie-Żydami, nie skłonią większej liczby Żydów do nawrócenia na chrystianizm, ani nie stworzą fałszywej mieszaniny judaizmu i chrze­ ścijaństwa. Szanujemy chrześcijaństwo jako wiarę, która poczęła się wewnątrz judaizmu i nadal ma z nim znaczące związki. Nie widzimy jej jako rozszerzenia judaizmu. Tylko wtedy, gdy będziemy cenić własne tradycje, możemy uczciwie kultywować te nowe stosunki. 8. Żydzi i chrześcijanie muszą razem pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju. Żydzi i chrześcijanie, każdy na swój sposób, uznają, że świat nie jest w stanie zbawienia, co wyraża się w trwałości prześladowań, ubóstwa, ludzkiego poniżenia i nędzy. Chociaż sprawiedliwość i pokój są w ostatecznych rachunku Boże, nasze połączone wysiłki, we współpracy z innymi wspólnotami religijnymi, pomogą sprowadzić królestwo Boże, na które oczekujemy z nadzieją. Osobno i razem musimy pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju w naszym świecie. W tym dziele kieruje nami wizja proroków Izraela: „Stanie się na końcu czasów, że góra świątyni Pańskiej stanie mocno na wierzchołku gór i wystrzeli ponad pagórki. Wszystkie narody do niej popłyną, mnogie ludy pójdą i rzekną: «Chodzcie, wstąpmy na Górę Pańską do świątyni Boga Jakubowego! Niech nas nauczy dróg swoich, byśmy kroczyli Jego ścieżkami» (Iz 2, 2-3)". tłum. Stanisław Krajewski I W O N A KABZIŃSKA "PERHAPS WE COULD LIVE TOGETHER..." DIALOGUE BETWEEN JUDAISM A N D CHRISTIANITY. CHANGING THE MODEL OF NEIGHBOURHOOD Summary Relationships of the Jews and Christians living as neighbours, when discussed in publications of different kind: in mass media, in social sciences etc. are, more often than not, presented in terms of mutual stereotypes, conflicts, differences and cultural boundaries difficult to overcome. Usually elements separating both groups are emphasized, including mutual negative images. Therefore an initiative is worth noticing, undertaken by the Jews, which may be considered the sign of the w i l l to break down social barriers and prejudices. According to the author of the article, the initiative is an important step toward the Christian-Jewish dialogue. On 10 September 2000 a group of religious Jews in the USA proclaimed a Declaration called Dabru emet ("Tell the truth"). By 20 May 2001 it was signed by about 170 Jewish intellectuals from the USA and Canada. Dabru emet is the Jewish response to reiterated efforts of the Chris­ tians (Roman Catholics in particular) to enter upon a dialogue. The Declaration includes some theological problems as well as many other, which have determined mutual images of the two groups. Stress has been laid on the necessity of preserving the identity and distinct character of �100 IWONA KABZIŃSKA each of them, but at the same time elements joining both religions should be taken into account (faith in the same God, Judaistic roots of Christianity, appeal to the same authority - the Hebrew Scripture). The Declaration expresses hope that the dialogue may contribute to the improvement of mutual relations and that the Jews and the Christians w i l l be able to live "together" and not only "beside each other". Thus there is a possibility of changing the model of neighbourhood. The author of the article discusses the character of that neighbourhood. She presents different types of socio-spatial relations of Christian and Jewish communities: the shtetl (little town), ghetto and Jewish districts in towns. Another aspect of the relationships are the attitudes and definitions of the Jews as "aliens" or "our people". In the last part of the article initiatives of the Roman Catholic Church have been presented aiming at changing attitudes towards the Jews as well as at intensifying the dialogue with Judaism. Obstacles have been mentioned too: difficulties with separating religious and non-religious di­ mensions, negative stereotypes and prejudices on both sides, different views and interpretations of the past, antisemitism and life in the shade of Shoah. There are no partners on the Polish side whose opinions could be representative for the Jews. The author maintains that all activities leading to mutual dialogue are of great importance; the idea should be propagated not only among theologians and intellectual circles but also by social sciences and widespread among large groups of the Catholics. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3fdbf174d824a3ebc4c38de1c9e3496.pdf 5e25284466fb9aa233bfc134e15a8ebd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5270 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki pątnicy Kalwaria Pacławska - odpusty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4892 Title A name given to the resource "Communitas" a intencje pątnikow - typy uczestnictwa w pielgrzymce / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.137-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE. WIELKI ODPUST KALWARYJSKI WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W KALWARII PACŁAWSKIEJ Pielgrzymki religijne są zjawiskiem powszechnym, występują niemal we wszyst­ kich religiach. Podróże do miejsca kultu, sakralnego centrum były przedmiotem niezliczonych rozpraw naukowych, także antropologicznych. Wśród nich znala­ zły się prace Victora Turnera, częściowo pisane wespół z żoną, Edith Turner. Wy­ pracowane w nich pojęcie communitas, używane jako swoisty klucz do opisu piel­ grzymek, na długo zdominowało sposób interpretacji wydarzeń pątniczych. Spotkało się jednak z szeregiem, często zasadnych, krytyk , przez co wykorzysty¬ wanie tego terminu w tekstach antropologicznych obarczone jest pewnymi zastrze¬ żeniami, przycięciem czy też dostosowaniem kategorii communitas do własnych potrzeb. W tym artykule chcę pokazać, iż taki zabieg na pojęciu communitas jest możliwy i mimo wielu związanych z nim rozczarowań nadal jest to termin przy¬ datny. Choć nie da się oprzeć na nim całej interpretacji pielgrzymki i piel¬ grzymowania, trudno też się bez niego obejść, przynajmniej w przypadku przed¬ stawianej przeze mnie pielgrzymki na Wielki Odpust Kalwaryjski. Kalwaria Pacławska to sanktuarium maryjne położone około 30 km od Prze­ myśla . Jest to miejsce kultu o charakterze przede wszystkim lokalnym, choć ponadpaństwowym - w tej chwili odwiedzają je także Ukraińcy. Pierwotnie, jak sama nazwa wskazuje, Kalwaria miała być miejscem kultu Męki Pańskiej, podob¬ nie jak druga największa Kalwaria południowej Polski - Zebrzydowska, dziś jednak rozpoznawana jest przede wszystkim jako sanktuarium maryjne . Stało się tak za sprawą cudownego obrazu znajdującego się w kościele na Kalwarii. To właśnie wizerunek Matki Bożej jest główną przyczyną, jak i celem, pielgrzymek . 1 2 3 4 1 Patrz: Contesting... 1991; Sallnow 1981; Bilu 1988. Szczegółowo historię sanktuarium opisał Józef S. Barcik (1985). O szczególnej relacji miejsc poświęconych rozpamiętywaniu Męki Chrystusa z kultem Maryi, w tym Wniebowzięcia Matki Boskiej, patrz: Kośla 2002. Na temat szczególnego znaczenia kultu Matki Boskiej patrz: Tomicki 1981, s. 44. 2 3 4 �138 KAMILA BARANIECKA W Kalwarii oddawanie czci Matce Boskiej niemal zawsze łączy się z rozpamięty­ waniem Męki Jej Syna i odwiedzaniem kaplic poświęconych ostatnim wydarze­ niom z życia Chrystusa. Niemniej to odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stanowi największe, najbardziej znane i zdecydowanie najhuczniejsze święto obchodzone w Kalwarii Pacławskiej. Poniżej znajduje się opis odpustu obserwo­ wanego przeze mnie w 2007 roku. PRZYBYCIE PIELGRZYMÓW (12 VIII) Odpust rozpoczął się 11 sierpnia a skończył 15, lecz główne uroczystości przy­ padły na 13 sierpnia, kiedy to odbył się Pogrzeb Matki Boskiej . To właśnie tego dnia do Kalwarii przybyło najwięcej pielgrzymów, gdyż ten dzień pojmują oni jako właściwy odpust. Dlatego w Kalwarii i jej okolicach o sierpniowym święcie nie mówiło się inaczej jak Pogrzeb Matki Boskiej, a oficjalna nazwa Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny używana była właściwie jedynie przez organizujących wydarzenie franciszkanów. Co więcej, 15 sierpnia, w dzień samego święta Wniebo¬ wzięcia, pielgrzymów na Kalwarii już właściwie nie było, gdyż wszystkie najistot¬ niejsze dla nich zdarzenia miały miejsce wcześniej. 11 oraz 15 sierpnia, podczas dni stanowiących ramy całego odpustu, w uroczystościach kościelnych uczestni¬ czyli jedynie mieszkańcy okalających sanktuarium miejscowości. Pielgrzymi za¬ częli schodzić się i przyjeżdżać do Kalwarii Pacławskiej 12 sierpnia, a wyjeżdżali lub odchodzili z niej w nocy z 14 na 15 lub 15 nad ranem. Inni przyjeżdżali tylko na wybrane wydarzenia - przede wszystkim na Pogrzeb Matki Boskiej. Odpust w Kalwarii Pacławskiej zaczął się wieczorną mszą 11 sierpnia. Poprze­ dziło j ą przyniesienie figury Matki Boskiej Zaśniętej z kaplicy „Grobu Matki Bożej" położonej u stóp kalwaryjskiego wzgórza, w której na co dzień przebywa. Tego dnia szykowano też szaty dla drewnianej figury, przebrano j ą i ustawiono w kościele umożliwiając tym samym wiernym jej adorację. Figurze, przez cały czas jej pobytu w kościele, towarzyszyły straże, tzw. asysta - dziewczęta w bia¬ łych sukniach oraz młodzieńcy w czarnych garniturach. Tego dnia na Kalwarii przebywało jeszcze niewiele osób. Właściwe wydarzenia miały zacząć się następ¬ nego dnia, kiedy do sanktuarium zaczęły schodzić się kompanie pielgrzymów. Większość z nich szła z pobliskich miejscowości, część z Przemyśla, a kilka jeszcze z dalszych wiosek. Inne kompanie podjeżdżały autobusami pod wzgórze kalwaryjskie i tylko ostatni odcinek pokonywały piechotą. 5 5 Nie ma wielu tekstów, zwłaszcza antropologicznych, na temat katolickich uroczystości zwa­ nych Pogrzebem Matki Boskiej. Te znane mi dotyczą Kalwarii Zebrzydowskiej (por. Branny 1996; Ługowska 1986; Swierczek 2002), jednak tam obchody Zaśnięcia Matki Boskiej znacznie się różnią od tych w Kalwarii Pacławskiej. Z kolei sama historia zaśnięcia Matki Boskiej została przedstawiona w Złotej Legendzie Jakuba de Voragine (2000, s. 365-374) oraz w zbiorze Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2 (2006, s. 777-834). Istnieje przekonanie, że do polskich Kalwarii tradycja święta Pogrzebu mogła przedostać się z Kościoła wschodniego (Swierczek 2002, s. 161). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 139 6 Na czas opustu Kalwaria Pacławska zmieniła się nie do poznania . Ze spokoj¬ nej, stwarzającej wrażenie wyludnionej miejscowości, przeistoczyła się w gwarne targowisko i miejsce biesiad. Z kolei sanktuarium - piękny, stosunkowo przestronny kościół, przybrał postać kłębiącego się mrowiska, z którego wciąż wylewali się pielgrzymi, a do środka tłoczyli się w tym czasie inni. Kaplica, w której umiesz¬ czono cudowny wizerunek Matki Boskiej, oblężona była przez tłum ludzi i gdy tylko zwalniał się choćby najmniejszy skrawek podłogi, by można było na nim uklęknąć i odmówić modlitwę, kierowało się ku niemu kilka osób. Nieustające przemieszczanie się grup ludzkich, falowanie tłumu, wszystko to dobitnie potwier¬ dzało, że na Kalwarii dzieje się coś niezwykłego. Odczucia te dodatkowo wzmocniło pojawienie się w miejscowości dziesiątek stoisk z wszelakimi dobrami - od kramów z odpustowymi słodyczami, z dewocjo¬ naliami, po budy z plastikowymi karabinami. Wśród nich poustawiali się sprze¬ dawcy różnego rodzaju posiłków - kukurydzy w kolbach, kiełbasek, drożdżówek. Gdzieniegdzie w architekturę wioski zdołały się też wpasować polowe kuchnie oferujące bogatszy zestaw posiłków. Kalwaria już z daleka mieniła się wszystkimi możliwymi kolorami, a towarzyszącą zbiegowisku wrzawę słychać było jeszcze daleko poza miejscowością. Wchodząc w tych dniach na Kalwarię miało się wrażenie przeniesienia do in¬ nego świata - świata pikniku. Tym, co pierwsze rzucało się w oczy, był chaos. Dopiero wejście do kościoła dawało chwilę wytchnienia od zewnętrznego rozgar¬ diaszu, hałasu i zamieszania. Tego pierwszego dnia, gdy przybywały pielgrzymki, tylko w kościele czuło się religijną atmosferę odpustu. Poza świątynią królował jarmark i zgiełk. I choć na czas święta na Kalwarii istniał zakaz sprzedaży i spoży¬ wania alkoholu, niejednej osobie udało się go obejść. Poza murami sanktuarium odbywały się biesiady i pikniki. Dookoła panowała atmosfera kłótni o miejsce noclegowe i o dostęp do wody, jako że tej na Kalwarii nie ma w nadmiarze, a przyjęcie tysięcy pielgrzymów stwarza nie lada problem logistyczny. Drugi dzień odpustu stanowił czas przede wszystkim na realizację indywidual¬ nych potrzeb religijnych - wedle własnego uznania pątników. Choć każda kompa¬ nia pielgrzymów była witana w sanktuarium jako grupa, jej członkowie razem też uczestniczyli we mszy, dalej już sami, zgodnie z własnymi zapatrywaniami dzielili swój czas między „świat jarmarku" poza murami klasztoru a „świat modlitwy". Ci, którzy czuli taką potrzebę, szli do spowiedzi, modlili się przed cudownym wizerunkiem, składając mu dziękczynienie lub zanosząc do niego swe prośby czy spędzali czas w kościele „witając się z Matką Boską". Tak bowiem pielgrzymi opisywali swoją pierwszą wizytę w kalwaryjskim kościele. Inni z kolei mniej czasu poświęcali modlitwie, zajmując się oglądaniem towaru na kramach lub gawędząc z towarzyszami. Tego dnia nie było w sanktuarium ustalonego programu uroczys¬ tości obejmującego wszystkich pątników, przez co nie opuszczało mnie wrażenie całkowitego chaosu. Jak się jednak okazało już następnego dnia, owo wrażenie nieładu miało mi towarzyszyć przez cały czas trwania odpustu. 6 Badania w Kalwarii Pacławskiej i jej okolicach prowadziłam w marcu, kwietniu oraz w sierp­ niu 2007 roku, miałam więc pewną skalę porównawczą. �140 KAMILA BARANIECKA POGRZEB MATKI BOSKIEJ (13 VIII) Pogrzeb Matki Boskiej dla osoby, która w takim wydarzeniu bierze udział po raz pierwszy, jest doświadczeniem niezwykle bogatym - takim też było dla mnie. Po porannej mszy figura Matki Boskiej Zaśniętej (a jest to figura naturalnych roz¬ miarów) na przystrojonych noszach została wyniesiona z kościoła przez elegancko odzianych młodzieńców. Figurze towarzyszyły dziewczęta w białych strojach, umundurowani harcerze oraz żołnierze. W bezpośredniej asyście Matki Boskiej znajdował się też ksiądz prowadzący ceremonię. Za tym orszakiem ciągnął tłum ludzi - pielgrzymów skupionych w kompanie, pątników indywidualnych; tych przybyłych z najbliższych okolic, jak i trochę dalszych, Polaków i mniejszej od nich grupy Ukraińców. Zdawało się, że za figurą Matki Boskiej ruszył tłum wszyst¬ kich przybyłych na Kalwarię pielgrzymów. Nic bardziej mylnego. Okazało się, że niemal każda kompania przybywająca do sanktuarium na odpust ma własny plan działania. W efekcie na kalwaryjskich dróżkach kłębiły się dzie¬ siątki niezależnych grup pielgrzymów. Jedne wyruszyły na nie bladym świtem jeszcze przed figurą Matki Boskiej, inne dopiero po niej. Część dołączyła do głów¬ nej pielgrzymki (tak bowiem określano orszak odprowadzający figurę Zaśniętej do „Grobu") podczas mszy odprawianej na początku dróżek pod kaplicą zwaną „Domkiem Matki Bożej". Inne kompanie wciąż przecinały trasę figury Matki Boskiej, idąc pod prąd, usiłując się z nią minąć, tworząc korki i zatory przy poszcze¬ gólnych kaplicach. Przez to niosący figurę Maryi wciąż musieli kogoś zawracać z drogi, prosić o ustąpienie miejsca i przeciskać się przez tłumy. Uroczystość Pogrzebu Matki Boskiej jest formą nabożeństwa dróżkowego. Pro¬ cesja z figurą zatrzymywała się więc przy każdej kaplicy, jej uczestnicy odma¬ wiali tam modlitwę i ruszali dalej. Pomiędzy poszczególnymi stacjami intonowali pieśni, przede wszystkim maryjne, lub odmawiali kolejne modlitwy. Przejście całej trasy zajęło kilka godzin, lecz najważniejsza i gromadząca najwięcej osób była jej pierwsza część - procesja z figurą. Pątnikom trudno było podczas nabożeń¬ stwa dróżkowego zachować ciągłe skupienie i wyciszenie. Nie sprzyjały temu wa¬ runki na samej Kalwarii, kaplice rozrzucone są bowiem na pobliskich wzgórkach, a dolina u ich podnóża stanowi akustyczną scenę sprzyjającą przenoszeniu się dźwięków. W sytuacji, gdy po kalwaryjskich dróżkach przemieszczają się dzie¬ siątki kompanii, każda wyposażona we własny sprzęt nagłaśniający, każda po¬ chłonięta śpiewaniem innej pieśni czy odmawianiem innej modlitwy , kakofonia, jaka się tworzy podczas odpustu, jest wręcz nie do opisania. W tym wszystkim niektórym pielgrzymom, idącym ze szczególnie ważną prośbą czy dziękczynie¬ niem, udawało się zachować pobożne skupienie, inni zaś zajmowali się przede wszystkim tym, co działo się dookoła, oraz staraniom, by nie utonąć w błocie. Na kalwaryjskich dróżkach na pielgrzymów czekała bowiem jeszcze jedna nie7 7 Na Kalwarii można kupić książeczki z modlitwami do odmawiania podczas dróżek (np. Na dróżkach... 2004; Na dróżkach... 2005), lecz część przewodników kalwaryjskich układa własne modlitwy lub samodzielnie dobiera pieśni do odśpiewania przy poszczególnych kaplicach. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 141 spodzianka - rozdeptane, śliskie błoto, które znacząco utrudniało poruszanie się po stromych miejscami wzgórzach. Trudne warunki i panujący rozgardiasz zdawały się w ogóle nie dziwić pątni¬ ków - ludzi w każdym wieku, od małych dzieci, przez młodzież, osoby w średnim wieku, po starsze. Każdy wręcz z zadowoleniem przyjmował trudy drogi, im więk¬ szy bowiem wysiłek i poświęcenie ofiaruje się Matce Bożej, tym silniejsza prośba do Niej lub tym większe dziękczynienie. Co więcej, na dróżkach kalwaryjskich wytworzył się specyficzny system radzenia sobie z przeciwnościami gruntu - wza¬ jemna pomoc, współpraca pielgrzymów w pokonywaniu największych trudności. Słabsi przy pokonywaniu błotnistych wzniesień wspierali się na silniejszych - tych, którzy akurat byli z boku. Ręce, zarówno te szukające pomocy, jak i te j ą ofiarujące, były wszędzie i każdy je wyciągał. Przeprowadzało się osoby starsze, dzieci, łapało i podnosiło się upadających. Pielgrzymka szła razem. Gdybym mia¬ ła wskazać, czy kiedykolwiek w życiu odczułam wytworzenie się turnerowskiego communitas , bez wahania powiedziałabym, że wtedy tak. Wówczas, na dróżkach, w rzeczywistości było się razem. Wprawdzie wewnątrz jednej kompanii, czy we¬ wnątrz głównej pielgrzymki (mój przypadek), gdyż poszczególne grupy piel¬ grzymów w pewien sposób ze sobą nawet rywalizowały, ale w ramach konkretnej grupy na dróżkach było się razem. Nasilenie owego poczucia wspólnoty nie było jednak stałe ani w trakcie całego odpustu, ani nie dotyczyło w stopniu równym wszystkich przybywających do sanktuarium pielgrzymów. Inaczej budowało się ono w przypadku członków kom¬ panii, którzy razem szli na Kalwarię z własnej parafii, często przez kilkudziesięciokilometrowy marsz przygotowując się do uroczystości odpustowych. Wewnątrz kompanii communitas była silna, ale poczucie wspólnoty nie dotyczyło w równym stopniu pozostałych obecnych na Kalwarii pątników. Poszczególne grupy wręcz oddzielały się od siebie i ze sobą konkurowały. Nie jest to jednak specyfika tylko tej pielgrzymki (por. Sallnow 1981, s. 176-177). Inaczej z kolei poczucie wspól¬ noty kształtowało się u osób, które w uczestnictwo w wydarzeniu włączały się dopiero w samym sanktuarium i nie były związane z żadną kompanią. W ich przy¬ padku doświadczenie więzi mogło mieć miejsce tylko w szczególnych momentach, gdy dołączali się do grupy pielgrzymów i wraz z nimi przeżywali trud pokonywania kalwaryjskich dróżek. Wyraźny był bowiem związek tworzenia się communitas 8 8 Pojęcie communitas rozumiem tutaj przede wszystkim jako poczucie swoistej więzi, jako od­ czuwanie wspólnoty, jedności. Nie rozpatruję jednak communitas jako antystruktury (por. Turner, Turner 1978, s. 1-39; Turner 2005, s. 195-227), raczej jako wytwarzającą się czasowo relację, która nie zastępuje jednak owej codziennej struktury. Na użytek tego tekstu liminalność - przestrzeń, w której może wytworzyć się communitas, rozumiem jako wykraczającą poza codzienność sferę kontaktu z sacrum. Communitas spontaniczna będzie więc w tekście odpowiadać doświadczeniu religijnemu przeżywanemu podczas odpustu. Z kolei communitas normatywna opisywać będzie wytwarzającą się między pielgrzymami więź społeczną. Równie ważne dla tego artykułu jest poj¬ mowanie communitas nie jako zjawiska uniwersalnego towarzyszącego wszystkim pielgrzymkom, ale jako pojęcia ukazującego lokalną specyfikę. Uniwersalne rozumienie communitas przez Turnera zostało już wielokrotnie skrytykowane (por. Eade, Sallnow 1991, s. 4-5), lecz uważam, że sama koncepcja znakomicie oddaje niektóre aspekty pielgrzymki do Kalwarii Pacławskiej. �142 KAMILA BARANIECKA z drogą. Więź była najsilniejsza podczas drogi do Kalwarii oraz podczas przemie¬ rzania kalwaryjskich dróżek. Jej intensywność nikła jednak, gdy rozproszeni piel¬ grzymi buszowali po rozstawionych w całej miejscowości kramach, czy zajadali się odpustowymi specjałami w polowych restauracjach. Przebywając na Kalwarii podczas odpustu miało się wrażenie, że waga niektórych wydarzeń, droga i jej szczególny charakter, sprzyjały „aktywacji" poczucia wspólnoty. Możemy więc za Turnerem wyróżnić w przypadku kalwaryjskiego odpustu dwa rodzaje communitas - normatywną oraz egzystencjalną (spontaniczną) (Turner 2005, s. 141-142). Normatywna zakłada określony, ustrukturyzowany już sposób uczestniczenia w pielgrzymce jako zinstytucjonalizowanej praktyce , kiedy poczucie jedności, wspólnotowości, równości wynika już z samego faktu uczestniczenia w odpuście, ze świadomości brania udziału w wydarzeniu wraz ze wszystkimi innymi obecny¬ mi tam osobami. Odczuwanie takiej więzi miało miejsce podczas całego odpustu. Natomiast momenty wymagające jeszcze mocniejszego zespolenia, te, które miały miejsce wewnątrz spajającej pątników grupy, poruszające chwile bliższego kontaktu z sacrum, zmieniały naturę więzi - wynikała ona wówczas ze swoistego uniesie¬ nia. Pielgrzymów łączyło poczucie owej communitas egzystencjalnej (por. Turner, Turner 1978, s. 104-139). Taki rodzaj wspólnoty, bliskości odczuwany był właś¬ nie podczas wspólnej drogi, w ramach jednej kompanii. Sama droga przemierzana przez pielgrzymów miała pewne punkty „kulmina¬ cyjne", gdy doświadczanie wspólnoty stawało się szczególnie intensywne. Owe odcinki drogi wzmacniające poczucie jedności podczas Pogrzebu Matki Boskiej można podzielić na dwa rodzaje - odcinki, kiedy warunki terenowe wymuszały zacieśnienie więzi w grupie - wspominane już strome, błotniste wzniesienia, na których pielgrzymi musieli wzajemnie wspierać się w pokonaniu trudnych frag¬ mentów trasy, oraz szczególne miejsca na drodze figury - przejście przez rzekę i złożenie figury Matki Boskiej w kaplicy „Grobu". Pogrzeb Matki Boskiej jest uroczystością, którą można podać jako przykład wyzwalania różnorodności form uczestnictwa w wydarzeniu religijnym. Część kompanii, jak pisałam, samodzielnie pokonywała dróżki Pogrzebu Matki Boskiej, modląc się na nich na swój sposób, nie towarzyszyła figurze niesionej do Grobu. Część grup towarzyszyła figurze przez całą drogę, podobnie, jak większość piel¬ grzymów indywidualnych. Jedni uczestniczyli w głównej pielgrzymce od mszy odprawianej przy kaplicy „Domek Matki Bożej", inni uczestnictwo w odpuście ograniczyli do przejścia od jednego momentu kulminacyjnego do drugiego - od przejścia figury Matki Boskiej przez rzekę do złożenia jej w kaplicy „Grobu". Przejście z figurą Matki Boskiej przez rzekę Wiar (kalwaryjski „Cedron") zyskało status jednego z głównych wydarzeń Pogrzebu Matki Bożej. Mimo iż przejście przez „Cedron" upamiętnia zdarzenia z Męki Chrystusa - strącenie Jezusa do wody, znaczenie przekraczania tej wody - swoistej granicy, przeniesio¬ ne zostało także do nabożeństwa upamiętniającego wydarzenia z życia Matki 9 9 Na temat ustrukturyzowania sposobu uczestnictwa w pielgrzymkach por. Turner i Turner (1978, s. 172-202). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 143 10 Boskiej . Przekraczanie wody wyglądało niezwykle widowiskowo. Po zejściu ze stromego wzgórza procesja zbliżyła się do rzeki. Nad nią pobudowane były przez okolicznych mieszkańców kładki, po których za drobną opłatą pielgrzymi mogli przejść na drugi brzeg. Lecz po moście szli zdrajcy Pana Jezusa (więcej: Zowczak 2000, s. 371-374), więc znaczna część osób decydowała się przejść przez „Cedron" bezpośrednio, pamiętając też o konieczności ofiarowania Matce Boskiej swojego trudu. Przez wodę „przeszła" też Matka Boska wraz z asystą. I właśnie w chwili, kiedy niosący figurę zbliżyli się do dość stromego brzegu rzeki, wszyscy niemal wstrzymali oddech patrząc, jak przy zejściu do wody niebezpiecznie kołysze się figura. Lecz gdy niosący j ą mężczyźni zanurzyli nogi w rzece, pielgrzymi na nowo odżyli. Część rzuciła się do wody, by przekroczyć ją razem z figurą. Reszta zaczęła obmywać twarze w wodzie. Kilka starszych pań z Ukrainy nabrało wodę do bute¬ lek dokładnie w chwili, gdy nad tą wodą unosiła się figura na noszach. Już na drugim brzegu przytknęły zdjęte z głów chusty do szat Matki Boskiej, by następ¬ nie przetrzeć nimi twarze. Moment ogólnego zatrzymania, zapatrzenia minął. Piel¬ grzymi ruszyli dalej niosąc w sobie poczucie niezwykłego przeżycia. Przeżycia, które jednakowoż towarzyszyło wyłącznie im, bowiem, gdy otaczający figurę Matki Boskiej członkowie głównej pielgrzymki z zapartym tchem śledzili prze¬ kraczanie przez nią rzeki, inni pątnicy, chlapali się w tym samym czasie w wodzie lub przepychali z członkami głównej pielgrzymki na kładkach. Przejście figury Matki Boskiej przez rzekę skupiło tak wiele osób być może dlatego, że miało miejsce tuż obok parkingów przygotowanych dla pątników. Nie musieli wdrapywać się na górę do sanktuarium, a mogli uczestniczyć w głów¬ nych punktach uroczystości. Przejście przez rzekę było symbolicznym począt¬ kiem właściwej drogi do „Grobu Matki Bożej", rozpoczęciem ostatniego odcinka odprowadzania figury. Przekraczanie „Cedronu" to moment graniczny. Po nim następuje właściwe odprowadzenie figury do „Grobu" i sam Pogrzeb. Przechodząc przez wodę pielgrzymi jeszcze mocniej angażowali się w kalwaryjskie wydarze¬ nia. Za „Cedronem" tworzyli skupiony i najliczniejszy na całej trasie kondukt po¬ grzebowy Matki Boskiej. Od przejścia przez rzekę do kaplicy „Grobu" droga nie była długa - tylko kilka kaplic, przy których odmawiane były krótkie modlitwy, lecz temu przejściu to¬ warzyszyły silne emocje. Moment kulminacyjny, czyli dotarcie do kaplicy, był dla pielgrzymów ważny z kilku powodów. Po pierwsze, w tym momencie wypełnił się główny cel ich drogi - odprowadzenie figury Matki Bożej do miejsca spo¬ czynku. Po drugie, modlitwa odmówiona w tym miejscu, przed złożoną już do „Grobu" Maryją, miała szczególne znaczenie - to jej składane było dziękczynie¬ nie, do niej kierowane były prośby. Kaplica „Grobu" jest też wyjątkowa dla osób, które pierwszy raz uczestniczą w odpuście. Zgodnie ze zwyczajem panującym 1 0 Przeniknięcie elementów Pasji Chrystusa do nabożeństwa dróżek Maryi jest poniekąd natu¬ ralne. Kalwaria stanowi miejsce upamiętnienia współcierpienia Matki Boskiej (patrz: Kośla 2002). Pasja Marii stanowi szeroki temat w biblii ludowej (patrz: Zowczak 2000, s. 394—H5). Z kolei Marek Starowieyski zwraca uwagę na znajdujące się w apokryfach o Zaśnięciu Matki Bożej podo¬ bieństwa do zdarzeń z Męki Chrystusa (Apokryfy... 2006, s. 780). �144 KAMILA BARANIECKA na Kalwarii pielgrzymi-nowicjusze plotą wieńce z młodych gałęzi drzew liścias­ tych, w niektórych przypadkach nawet z gałązek kolczastych krzewów, i przy­ strojeni nimi przemierzają dróżki. Następnie w wybranej kaplicy składają wieńce na znak ofiarowania trudu związanego z pielgrzymowaniem Matce Boskiej lub Chrystusowi. To właśnie w kaplicy „Grobu Matki Bożej" było można znaleźć naj¬ więcej złożonych wieńców. Miejsce to było szczególnie miłe pielgrzymom także dlatego, że przy kaplicy rozstawione były kramy z jedzeniem. Mieszkańcy oko¬ licznych wiosek sprzedawali w nich gotowane nocą potrawy: pierogi, krokiety, gołąbki, zupy. Przy „Grobie Matki Bożej" można było wypocząć po trudach wędrówki, posilić się, wymienić uwagami z innymi. Tam też doszło do rozproszenia głównej pielgrzymki - część osób wytrwale stała pod kaplicą czekając, aż asysta ułoży figurę na miejscu, a drzwi kaplicy zostaną otwarte dla wiernych. I choć oczekiwanie trwało około 40 minut, większość osób wytrwała w palącym słońcu, by pierwsze mogły złożyć hołd Maryi. Inni, choć zajmowali się w tym czasie kon¬ sumpcją, także czekali na możliwość modlitwy przed figurą. I właśnie to wspólne oczekiwanie, mimo iż przejawiało się w różny sposób, stanowiło w tym momencie szczególnie silną podstawę dla wytworzenia się więzi grupowej. Pragnienie po¬ wierzenia Matce Boskiej swoich próśb, trosk czy dziękczynienia powodowało wspólne wszystkim napięcie towarzyszące osiągnięciu jednego z głównych celów pielgrzymki. I choć kaplica „Grobu Matki Bożej" położona jest w połowie trasy dróżek „Pogrzebu Matki Boskiej", to ona stanowi najważniejszy punkt trasy. Dalsza droga to dopełnienie nabożeństwa, ale z poczuciem, że najistotniejsza jego część została już wypełniona. Wytwarzanie się communitas podczas przemierzania kalwaryjskich dróżek wspo¬ magały także określone zachowania pielgrzymów. Przejście przez wodę, a nie przez kładkę, kiedy figura Matki Boskiej przenoszona była przez rzekę oraz mo¬ dlitwa przed figurą w kaplicy „Grobu" dodatkowo wzmacniały poczucie jedności oraz wspólnoty wartości. Podobnie jak samo odprowadzanie Matki Boskiej do „Grobu". Częściowo zachowania te oparte są na wskazanym przez Turnerów mechanizmie działania paradygmatu źródłowego (root paradigm) (Turner, Turner 1978, s. 10-11) - na podkreślaniu współuczestnictwa w wydarzeniu, w którym brali udział najpierw sami święci, a w honorujących je wydarzeniach kolejne grupy pątników. Takim paradygmatem źródłowym dla dróżek Pogrzebu Matki Bożej były wydarzenia związane z Jej zaśnięciem oraz Wniebowzięciem. Pierwotnie w wyda¬ rzeniach tych uczestniczyli apostołowie , obecnie w ich obchodach udział biorą pielgrzymi. Wykonywane określone praktyki podkreślały ich zaangażowanie, ale też łączyły ich ze wszystkimi, którzy w podobnych wydarzeniach brali udział. Communitas, choć spaja przede wszystkim osoby uczestniczące w dokładnie tych samych uroczystościach, jest ponadczasowe (Turner 2005, s. 165), a zatem poczu¬ cie pewnej wspólnoty może odnosić się także do osób z przeszłości, nieznanych, ale które w podobny sposób składały hołd Matce Bożej. 11 11 Zgodnie z opisami Transitus - przejścia - Matce Boskiej towarzyszyli w nim apostołowie (por. Starowieyski 2006, s. 777-834). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 145 Pojęcie communitas nie jest jednak kategorią wyczerpującą opis pielgrzymki na odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej w Kalwarii Pacławskiej, podobnie jak i innych pielgrzymek (por. Eade, Sallnow 1991). Communitas nie pozwala bowiem na opisanie szeregu praktyk indywidualnych, intencji, z jakimi ludzie wyruszają na pielgrzymkę, i równoczesnego z poczuciem wspólnoty doświadczania samot¬ ności w jednostkowej prośbie czy dziękczynieniu wznoszonym do Matki Boskiej. Choć Turnerowie piszą, że pielgrzymka rodzi się z indywidualnej decyzji, porzucają następnie swoje zainteresowanie pojedynczym pielgrzymem, skupiając się na gru¬ pie ludzi złączonych w communitas. Tymczasem w obrębie powstającej podczas pielgrzymki wspólnoty rozgrywały się jednostkowe dramaty, radości. Co więcej, każdy pielgrzym na swój sposób kształtował uczestnictwo w pielgrzymce. W dużej mierze to indywidualny wymiar pielgrzymki świadczył o jej istocie, a nie tylko wytwarzanie się międzyludzkich relacji innego typu niż te codzienne. Pielgrzymka to także czas intensyfikacji relacji człowieka z Bogiem, z Matką Boską, a nie tylko relacji z drugim człowiekiem. Pierwsza relacja decydowała o wypełnieniu celu pielgrzymki, druga jedynie wspomagała realizację tego celu, ale nie była niezbędna. Do Kalwarii Pacławskiej przybyło bowiem więcej pielgrzymów indywidualnych niż skupionych w kompaniach i swoje uczestnictwo w odpuście uważali oni za równie wartościowe co członków kompanii. Na Kalwarii podczas odpustu panowa¬ ła bowiem jedna główna zasada: każdy wie, z czym tu przychodzi . Choć to instytu¬ cjonalne ramy nadawały sens indywidualnym działaniom wszystkich pielgrzymów. Od intencji, od powodu przybycia na Kalwarię w znacznym stopniu zależał więc sposób uczestnictwa w odpuście. Każdy z osobna oceniał, jak powinien się zachować, jakich szczególnych zachowań wymagały jego prośby czy dziękczy¬ nienie Bogu, Matce Boskiej. Jedni uważali za wystarczające przejście dróżek i odmawianie modlitw przy poszczególnych stacjach. Inni dodatkowo wiele czasu spędzali w kościele modląc się przed cudownym obrazem. Jeszcze inni kulty¬ wowali odpowiednie praktyki związane z modlitwą przy niektórych kaplicach. W efekcie zachowanie pielgrzymów na Kalwarii wydawało się chaotyczne i stwa¬ rzało wrażenie, że każdy robił, co chciał. Miejsce pątnicze stanowi bowiem pole ekspresji różnorodnych znaczeń i wyobrażeń, z jakimi przybywają do niego piel¬ grzymi (Eade, Sallnow 1991, s. 10). 12 DRÓŻKI MĘKI PAŃSKIEJ I PROCESJA Z FIGURĄ MATKI BOSKIEJ WNIEBOWZIĘTEJ (14VIII) Znaczenie praktyk i intencji indywidualnych dla rozumienia pielgrzymki było szczególnie wyraźne w trakcie czwartego dnia odpustu, kiedy obchodzone były dróżki „Męki Pańskiej", zwane też dróżkami „Pana Jezusa". Nie znaczy to, że 13 sierpnia indywidualne praktyki nie były zauważalne - obmywanie się w rzece, gdy przechodziła przez nią procesja z figurą Matki Boskiej, przejście na kolanach 1 2 Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. �146 KAMILA BARANIECKA przez kaplicę Bramy wschodniej (mimo iż nie należy ona do zestawu kaplic dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej"), składanie bukietów kwiatów w kaplicy „Grobu Matki Bożej" także zaliczały się do owego indywidualnego wzbogacania uczest¬ nictwa w odpuście. Lecz w ten sposób zachowywały się przede wszystkim osoby towarzyszące bezpośrednio figurze Matki Boskiej. Kolejnego dnia odpustu, kiedy nie istniało wyraźne zróżnicowanie na „główne" obchody i „zwykłe" obchodzenie dróżek, potrzeba zaakcentowania własnego, szczególnego uczestnictwa w piel¬ grzymce była lepiej widoczna. 14 sierpnia, podobnie jak wcześniejszego dnia, każda kompania osobno prze¬ mierzała kalwaryjskie dróżki. Na Kalwarii było o wiele mniej osób, gdyż więk¬ szość pielgrzymów indywidualnych wróciła już do domów. Dzień ten poświęcony był rozpamiętywaniu Męki Pańskiej, jak również boleści Matki Boskiej towarzy¬ szącej Synowi w drodze na śmierć. W przeciwieństwie do obchodzonych podczas tylko jednego święta w roku dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej", dróżki „Pana Jezusa" pielgrzymi na Kalwarii przemierzają podczas kilku uroczystości w roku. Być może dlatego większa liczba stacji Męki Pańskiej wiąże się ze specyficznymi praktykami i darzona jest szczególną czcią. Ta wyraża się w indywidualnej posta¬ wie pielgrzymów, którzy w pewnych momentach trasy odłączają się na chwilę od swojej grupy, by na swój sposób wypełnić uczestnictwo w odpuście. O potrzebie zachowań różniących się od utartego wzorca, manifestowanych w niektórych ośrodkach pątniczych, pisali w swojej krytyce turnerowskiego ujęcia pielgrzymek John Eade i Michael Sallnow (1991, s. 10-12). Wskazywali oni wręcz na konflikt między pielgrzymami a oficjalnymi opiekunami sanktuarium i na presję wywieraną przez pątników, w opozycji do harmonii towarzyszącej pielgrzy¬ mowaniu opisywanej przez Turnera. W przypadku Kalwarii, indywidualne prak¬ tyki religijne, w zasadzie, są akceptowane przez władze sanktuarium - poza tymi, które zdradzają chęć bezpośredniego kontaktu z sacrum, czyli dotknięcia figury czy obrazu, a przepychanie się pielgrzymów, którzy chcą znaleźć się jak najbliżej centrum wydarzeń, kwitowane jest pobłażliwym uśmiechem. Jednak także w przy¬ padku mojej interpretacji odpustu w Kalwarii Pacławskiej krytyka pewnych zało¬ żeń Turnera znajduje uzasadnienie. Choć harmonii pielgrzymki nie narusza otwarty konflikt między władzami sanktuarium a pątnikami, „naruszają" j ą właśnie owe indywidualne praktyki, a także rozproszenie się po całej Kalwarii kompanii piel¬ grzymów. Turnerowie przedstawili pielgrzymki jako zjawiska niezwykle spójne, ustrukturyzowane przez normatywną communitas, harmonijne, zarówno pod wzglę¬ dem statusu uczestników, jak i ich zachowań (por. Turner, Turner 1978). Podczas odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej nie można jednak mówić ani o całkowitej równości uczestników - czyli o wytworzeniu się antystruktury, ani o jednorodności zachowań i praktyk pielgrzymów. Pojęcie communitas zakłada powstanie wspólnoty nie opartej na hierarchii, a w przypadku communitas normatywnej, opartej na innej hierarchii niż ta w co¬ dziennej strukturze społecznej. Opisując odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, jak już wspomniałam, można mówić o communitas spontanicznej powsta¬ jącej wewnątrz kompanii, możemy też dostrzec normatywną - obejmującą zarówno kompanie, jak i pielgrzymów indywidualnych. Lecz te zjawiska, jak zauważa �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 147 Mathieu Deflem, wpisane są jednak w strukturę społeczną (2002, s. 195), stanowią jej element dostosowany formą do miejsca i czasu. Communitas można, w tym przypadku, sprowadzić raczej do sfery odczuć - do owego czasowego i zmien¬ nego poczucia więzi, o którym pisałam, nie zaś do zjawiska ustalającego relacje społeczne na cały czas pielgrzymki. Wewnątrz kompanii, wśród ludzi, którzy znali się ze swoich parafii, relacje pozostawały zbliżone do codziennych. I były regulo¬ wane przez obowiązujące zwykle zasady narzucane przez władze sanktuarium, władze kościelne, pielgrzymujących księży, przewodników kalwaryjskich . Ich autorytet nie rozmył się podczas odpustu, a wręcz umocnił. I choć także należeli oni do grupy pątników, ich status nie zrównał się ze statusem innych uczestników pielgrzymki, „zwykła" hierarchia narzucona przez instytucje kościelne nie uległa w tym przypadku zatarciu (por. Eade, Sallnow 1991, s. 5). Przeciwnie, to ona stanowiła ramy dla zindywidualizowanych praktyk. Communitas w takiej sytuacji mogło pozostać wyłącznie w sferze odczuć, nie pełniło już funkcji jedynego czynnika regulującego relacje i zachowania wewnątrz grupy piel¬ grzymów, nie musieli więc stanowić harmonijnej pod każdym względem całości. Potrzeba wzbogacenia własnego uczestnictwa w odpuście, szczególnego uhonoro¬ wania Matki Boskiej czy Chrystusa, nadzorowana była przez autorytety sprawują¬ ce w społeczeństwie pieczę nad porządkiem w miejscach sakralnych. Chęć zbyt bezpośredniego kontaktu z sacrum zostałaby przez księdza powstrzymana, podob¬ nie jak zachowania niegodne - jedzenie na dróżkach, rozmawianie przez telefon. A bardziej zaangażowane uczestnictwo w wydarzenia było z kolei wspierane i cała kompania prowadzona przez księdza oraz przewodnika kalwaryjskiego cze¬ kała na osoby, które pragnęły mocniej zaakcentować swoje uczestnictwo podczas nabożeństwa dróżkowego - bowiem wszystko będzie policzone . Przejście dróżek „Pana Jezusa" to zadanie męczące, trasa jest długa, a sierpień był w 2007 roku deszczowy, co znacznie utrudniało kompaniom przemieszczanie się. Jednak trud, jak wspomniałam, czyni pielgrzymkę cenniejszą, gdyż większa ofiara jest wówczas kierowana do Boga. Paradoksalnie pielgrzymi cieszyli się z niewygód. Ci, którzy uznawali wysiłek włożony w drogę za niewystarczający, wprowadzali udoskonalenia we własnym przejściu dróżek. Podstawowym spo¬ sobem na podkreślenie swojego zaangażowania w nabożeństwo dróżkowe był ciągły śpiew i modlitwa - także między stacjami. Nie wszyscy bowiem dołączali do intonującego kolejne strofy przewodnika kompanii. Część osób oddawała się pomiędzy stacjami zwykłym pogaduszkom. Włączała się w modlitwę dopiero przy poszczególnych kaplicach. Lecz ci, którzy byli przekonani, że ich intencje wyma¬ gały głębszego uczestnictwa w odpuście, oddawali się modlitwie przez cały czas. Ich determinację, by jak najpełniej przeżyć pielgrzymkę, widać było również przy 13 14 1 3 Przewodnicy kalwaryjscy prowadzą grupy pielgrzymów na Kalwarię, przewodniczą nabo¬ żeństwom dróżkowym i sprawują pieczę nad całością uczestnictwa w pielgrzymce. To oni intonują pieśni i modlitwy. Przewodnicy pochodzą z parafii, z których wyruszają pielgrzymki. Na ogół są to osoby związane z Kalwarią, pielgrzymujące na nią od lat. Przewodnikiem nie może być osoba przy¬ padkowa - na Kalwarii prowadzone są przed odpustem spotkania dla przewodników; muszą oni zostać zatwierdzeni przez prowadzących sanktuarium franciszkanów. Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. 1 4 �148 KAMILA BARANIECKA kilku stacjach. W kaplicy „Piwnica pod domem Kajfasza" płynie cudowne źródełko, z którego woda ma moc uzdrawiania, zwłaszcza chorób oczu. Tam też niektórzy pielgrzymi zatrzymywali się, by zaczerpnąć wody ze studni. Z kolei w miejscu, gdzie stoi „Krzyż na Cedronie", część pielgrzymów wspinała się na postument, na którym jest on umocowany, by obejść go dookoła na kolanach . Z kolei przy kaplicy zwanej „Gradusy", gdzie przewidziany był odpoczynek dla pielgrzymów i miejscowi rozstawili się ze swymi kramami sprzedając pątnikom przygotowane wcześniej potrawy, część osób zajęła się jedzeniem i rozmowami ze znajomymi, a inni modlitwą oraz adoracją kaplicy. Niektórzy pielgrzymi na pamiątkę zepchnię¬ cia Chrystusa ze schodów przy „Ratuszu Piłata" schodzili z nich na kolanach tyłem odmawiając Któryś za nas cierpiał rany... O wykazanie zaangażowania w pielgrzymkę przez jej uczestników dbali też księ¬ ża - przy kaplicy „Włożenie krzyża" opowiadali o kalwaryjskim zwyczaju robienia przy tej stacji krzyży z patyków przewiązanych trawą i wnoszenia ich na górę po drodze krzyżowej oraz składaniu ich pod koniec dróżek, przy krzyżu przed „Grobem Pana Jezusa". Część pielgrzymów pokierowała się wówczas ich wskazówkami ro¬ biąc prowizoryczne krzyże i zabierając je ze sobą na drogę krzyżową. Warto w tym momencie zwrócić uwagę, że realizacja podkreślanych przeze mnie indywidualnych potrzeb wzmocnienia uczestnictwa w pielgrzymce była możliwa tylko wówczas, gdy pielgrzym znał już zwyczaje panujące na Kalwarii, praktyki powiązane z poszcze¬ gólnymi kaplicami, lub gdy opowiedział mu o nich ksiądz bądź przewodnik kalwaryjski. Pogłębianie uczestnictwa w odpuście wiązało się ściśle z pewną bliskością z Kalwarią, ze znajomością miejscowych nabożeństw i rytów. Wydaje się, że cała kompania czekała na osoby, które postanowiły obejść „Krzyż na Cedronie", czy zejść na klęczkach z „Gradusów", ponieważ takie postawy wzbudzały szacunek. Po odpoczynku na „Gradusach" atmosfera pielgrzymki nieco się rozluźniła. Kilka kompanii jednocześnie wyruszyło w dalszą drogę z miejsca odpoczynku, więc na trasie robiły się korki. W efekcie czasem dwie kompanie na raz modliły się przy jednej kaplicy, a niektóre próbowały nawet wyprzedzać inne, co sprawiało, że atmosfera tężała, a uczucie niechęci do członków innych grup pielgrzymów narastało. Zwłaszcza próby wyprzedzania były przez inne kompanie odbierane jako niedopuszczalne i zdecydowanie nie na miejscu, wszak nie należy popędzać modlących się. Pątników dopadało już zmęczenie, dodatkowo podejście pod górę po drodze krzyżowej było niesamowicie ubłocone. Wdrapanie się było niemal niemożliwe i w kilku punktach spoceni od ogromnego wysiłku ratownicy PCK dosłownie wciągali pielgrzymów na mniej zabłocone części wzgórza. Po drodze, przy niektórych stacjach pątnicy pierwszy raz biorący udział w odpuście na Kal¬ warii składali niesione na głowach wieńce. Wiele z nich zostało przy kaplicy „Drugi upadek Pana Jezusa". Inne miały się jeszcze pielgrzymom przydać... Gęstą atmosferę pielgrzymki jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki rozwiał zwyczaj związany ze stacją „Trzy Maryje". Tam zgodnie zatrzymały się wszystkie ścigające się kompanie i po odmówieniu przez nie osobnych modlitw rozpoczęła się gra, na którą wiele osób z ciekawością lub niecierpliwością czekało. Istnieje 15 1 5 Opis podobnych praktyk znajdziemy też u Ryszarda Tomickiego (1981). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 149 bowiem przekonanie, że gdy pielgrzym-nowicjusz trafi niesionym przez siebie wieńcem na głowę jednej z trzech figur Marii, ma szansę na szybki ożenek. Ci, którzy wiedzieli o zwyczaju, przygotowali się plotąc o wiele większe wieńce niż wymagałby tego rozmiar ludzkiej głowy, gdyż bardzo trudno trafić na głowę figury Marii wiankiem normalnej wielkości. Przy kaplicy zebrał się więc rozentuzjazmo¬ wany tłum dopingujący kolejnych zawodników. Rad, jak rzucać udzielali wszyscy, łącznie z księżmi i przewodnikami. Szczęśliwcy, którym udało się zarzucić wieniec na jedną z figur Marii, nagradzani byli brawami. A przezorni pielgrzymi, którym zależało na pewnym ożenku, zaopatrywali się wcześniej w kilka wieńców. Po tych swoistych zawodach rzucania wieńcami pielgrzymi ruszyli dalej. Ci, którzy nie zostawili wieńców przy kaplicy „Trzech Marii", składali je przy kaplicy „Ukrzy­ żowania" lub przy kaplicy „Grobu Pana Jezusa". Nieopodal, przy dużym krzyżu, niektórzy pątnicy składali małe krzyże zrobione przy stacji „Włożenie krzyża". Tam też po radosnym czytaniu na temat zmartwychwstania Chrystusa, pątnicy modlili się o uzyskanie odpustu, a następnie żegnali się z Kalwarią śpiewając pieśni, dziękowali też przewodnikowi, księdzu i sobie nawzajem za wspólne piel¬ grzymowanie. Na końcu dróżek w ten sposób znów zapanował nieopisany harmider. Jedne kompanie stojąc w zwartej grupie śpiewały pieśni ku czci Matki Boskiej Kalwaryjskiej, inne tworzyły wielkie kręgi i klaszcząc śpiewały tak modną ostat¬ nio Barkę. Różnica w „stylach" śpiewanych pieśni i zachowań była ogromna. Po „pożegnaniu" pielgrzymi rozeszli się, by coś zjeść lub pomodlić się jeszcze przed cudownym obrazem. Aż do późnowieczornych uroczystości wypełnienie czasu zależało od ich własnej inwencji oraz od inwencji mieszkańców pobliskich miejscowości. Odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej miał bowiem wielu różnych odbiorców. Pielgrzymi, czy zebrani w kompanie, czy indywidualni, stanowili tylko jedną z grup osób zainteresowanych odpustem. Kolejne tworzyli mieszkańcy Kal¬ warii przyjmujący pątników czy rozstawiający polowe restauracje, jak też kramarze zawodowo obsługujący podobne wydarzenia oraz mieszkańcy okolicznych miejs¬ cowości, przede wszystkim młodzież. Wszystkie te grupy łączył fakt, że odpust na Kalwarii jest wydarzeniem jedynym w swoim rodzaju, jak również jedną z więk¬ szych atrakcji w okolicy. Okazją nie tylko do modlitwy, ale i do zabawy. Tę ostatnią zapewniał także koncert muzyki religijnej zorganizowany na placu przed kościołem. Osoby z pobliskich miejscowości nie uczestniczyły na ogół w całości obcho¬ dów odpustu. Przyjeżdżały czy przychodziły na wybrane jego części. Mieszkańcy Kalwarii byli zajęci aprowizacją pielgrzymów oraz ciągłymi z nimi utarczkami - o brak wody, o komfort miejsc do leżenia. Spory podczas odpustu nie rodziły się między władzami sanktuarium - pielgrzymami, ale mieszkańcami Kalwarii - pielgrzymami. Wybuchom konfliktów nie ma się jednak co dziwić. W czasie pielgrzymki zaludnienie Kalwarii zgęstniało kilkaset razy, a prowadzenie w niej zwykłego trybu życia było niemal niemożliwe . Także osoby mieszkające trochę dalej od Kalwarii włączały się w obchody odpus¬ tu nie tylko jako pielgrzymi, ale także jako obsługa wydarzenia, czerpiąca z niego 16 1 6 Ciekawy opis stosunku mieszkańców miejscowości przy sanktuarium do samego świętego miejsca oraz pielgrzymujących tam osób przedstawił Christopher McKevitt (1991). �150 KAMILA BARANIECKA korzyści materialne. Osoby mieszkające nad rzeką budowały kładki dla pątników, inni pilnowali parkingów dla przyjezdnych. Wiele osób, nawet te, które wyprowadziły się już z okolic Kalwarii, przyjechało, by podczas odpustu handlować domowym jedzeniem. Istnieją wręcz rodzinne tradycje gotowania potraw dla pielgrzymów. Z kolei młodzież przyjeżdżała do Kalwarii wieczorami, by się zabawić, poznać nowe osoby, przyjrzeć się towarom na kramach. Wieczorami Kalwaria tętniła życiem, a gwar rozmów i śmiechów niósł się daleko. Szczególna była na Kalwarii zwłaszcza ostatnia noc - podobnie jak na koloniach zwana „zieloną nocą". I podobnie jak na koloniach tego wieczoru odbyło się smarowanie pastą do zębów wybranych pątni¬ ków. Ostatnia noc pielgrzymki skupiła wiele młodych osób z okolicy, które pojawiły się na Kalwarii między innymi po to, by wysmarować pielgrzymów. Przywilej pomazania pastą dotyczył głównie dziewcząt, ale dostawało się i chłopcom. Przed uroczystościami zamykającymi odpust na kalwaryjskich uliczkach leżało mnóstwo pustych już tubek po paście do zębów, a gdzieniegdzie przemykali pielgrzymi z iście indiańskimi wzorami na twarzach. Spostrzeżenie Turnerów, że religijność wypełnia także sferę czasu wolnego (Turner, Turner 1978, s. 34-38), odróżnionego od czasu pracy, może być w przypadku odpustu na Kalwarii o tyle trafne, że zachowania przypisane do czasu wolnego od pracy - wakacyjnego, towarzyszą obchodom reli¬ gijnym. Atmosfera „zielonej nocy" znikła dopiero za bramą kościoła. Tam z kościoła do kaplicy „Rafała" ruszyła procesja z drewnianą, stosunkowo dużą, stojącą figurą Matki Boskiej Wniebowziętej. W blasku licznych świec i po¬ chodni figura Matki Boskiej przemieszczała się po drodze symbolizującej przenie¬ sienie jej z ziemi do nieba. W przejściu do kaplicy towarzyszył Matce Boskiej tłum pielgrzymów, ale też mieszkańców okolicznych miejscowości, gdyż ta część odpus¬ tu, ze względu na swoją widowiskowość, uważana jest za najpiękniejszą. Ci, którzy chcieli w sposób szczególny towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze, zaopatrzyli się w świece czy znicze, by oświetlać jej tę drogę, po czym złożyli je na trasie proce¬ sji. Po kazaniu i modlitwie kończących przemarsz, o północy rozpoczęła się msza święta kończąca obchody odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej dla pielgrzymów. Część z nich po tej mszy, która kalendarzowo odbyła się już 15 sierpnia, ruszyła do domów, pozostali opuścili Kalwarię dopiero nad ranem. We właściwe święto Wnie¬ bowzięcia Matki Boskiej, podczas sumy, w sanktuarium nie było już żadnego piel¬ grzyma. Uczestniczyli w niej przede wszystkim mieszkańcy okolic oraz Przemyśla. O tym, że w Kalwarii miał miejsce wielki odpust, świadczyło tylko kilkanaście roz¬ stawionych jeszcze kramów i więdnące wieńce pozostawione przy kaplicach. KSZTAŁTOWANIE UCZESTNICTWA W ODPUŚCIE Uczestnictwo pielgrzymów w odpuście kalwaryjskim nie jest zjawiskiem pros¬ tym do opisania, dlatego, że niejednokrotnie wiąże się z trudnymi ludzkimi przeży¬ ciami, z krzywdami, nieszczęściami, wypadkami, chorobami. Jednocześnie jednak wiąże się też z radosnymi chwilami, narodzinami, uzdrowieniami, pomyślnymi rozwiązaniami życiowych problemów. Przede wszystkim zaś wiąże się z wiarą, doświadczaniem sacrum, a zatem z uczuciami i odczuciami. Dlatego też wszelkie �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 151 wprowadzane w tym tekście pojęcia, czy to communitas, czy praktyka religijna, czy indywidualna intencja nieodłącznie związane są z wiarą. W tym znaczeniu zgadzam się z kąśliwą w założeniu uwagą poczynioną przez Deflema na temat turnerowskiej communitas, że jest ona „bardziej sprawą wiary aniżeli faktów" (2002, s. 195). Lecz wiara na Kalwarii rzeczywiście ludzi łączy. Podczas odpustu członkowie kompanii czuli się ze sobą związani, byli razem. Jednoczyły ich wspól¬ ne doświadczenia i trudy, ale też modlitwa i wspieranie się we wznoszeniu dzięk¬ czynienia czy błagalnych próśb do Boga i Matki Boskiej. W tym zakresie panował między nimi szczególny rodzaj zrozumienia. Jednak communitas nie determinowała całkowicie sposobu uczestnictwa w piel¬ grzymce. Była istotna, gdyż dała poczucie bezpieczeństwa - zwłaszcza starszym osobom, poczucie opieki Matki Boskiej, akceptacji powodu przybycia na piel¬ grzymkę, utwierdzała w słuszności wznoszenia modlitw, ale nie tylko ona wpłynęła na kształt zachowań czy na stopień zaangażowania pątników. Te wynikały także z jednostkowych intencji noszonych w sercach. Każdy wie, z czym tu przychodzi i każdy czuł, jak powinien ukierunkować swoje uczestnictwo w odpuście, czy konieczne było szczególne zaangażowanie, by prośba lub dziękczynienie trafiły do Matki Bożej. Na miejscu odbyła się swoista wymiana usług z Bogiem i świę¬ tymi (por. Eade, Sallnow 1991, s. 24-26). Choć wydawać się może, że każdy wie¬ rzący równie mocno powinien angażować się w uroczystości odpustowe, już na pierwszy rzut oka było widać, że tak nie jest. Część osób uczestniczyła w piel¬ grzymce niemal bezrefleksyjnie, podążając drogą utartych zachowań. Inni kształ¬ towali swoje uczestnictwo w odpuście świadomie, w zależności od wagi swojej intencji. Dotyczyło to przede wszystkim próśb szczególnie istotnych. Prowadziły one do intensyfikacji uczestnictwa w pielgrzymce, nikt bowiem celowo nie mini¬ malizował swojego zaangażowania sądząc, że takie Bogu wystarczy. Natomiast osoby przybywające na Kalwarię ze szczególnymi troskami, swój pobyt kształ¬ towały celowo i świadomie. To indywidualna potrzeba oraz indywidualne, odróżniające, zaangażowane prak¬ tyki wpływały na sposób uczestniczenia w odpuście. Dotyczyły one także prze¬ wodników kalwaryjskich, którzy sami ustalali „program" pielgrzymki, wybierali modlitwy i kazania. Również oni niejednokrotnie nie poddawali się narzucanemu przez klasztor kształtowi pielgrzymki, choć ich wizja mieściła się oczywiście w ramach tego, co władze kościelne rozumieją jako nabożeństwo dróżkowe. Lecz niektórzy sami przygotowali modlitwy, nie posługiwali się tekstami przygotowa¬ nymi do tego celu przez franciszkanów. Sami także dobierali teksty wygłaszanych przez nich kazań przy kaplicach lub w ogóle z takich kazań rezygnowali. Były więc kompanie, które przy każdej stacji śpiewały odpowiednie strofy pieczołowicie dobranych starszych pieśni i podążały do kolejnej kaplicy, a były i takie, które wysłuchiwały pogadanek o moralnym prowadzeniu się, fatalnych skutkach alko¬ holu i ogólnym upadku moralnym ludzkości. Już sam przebieg nabożeństwa dróżkowego mógł być zatem efektem inwencji pojedynczych osób. O dalszym rozwoju tego nabożeństwa każdy pątnik decydował już samodzielnie. 11 1 1 Przytaczana już wypowiedź uczestniczki odpustu. �152 KAMILA BARANIECKA Sanktuarium zapewniło pielgrzymom realizację ich jednostkowych potrzeb. Było „naczyniem, do którego pielgrzymi pobożnie wlewają swoje nadzieje, mo­ dlitwy i aspiracje" (Eade, Sallnow 1991, s. 15). Lecz ze swoimi prośbami człowiek stawał przed Bogiem sam, więc sam starał się nadać tym prośbom szczególny wy­ miar. Pielgrzymowanie, choć odbywało się w grupie, było w dużej mierze sprawą prywatną; poświęceniem własnego czasu, by podziękować Bogu za swoje życie lub zwrócić się do niego w ważnej sprawie. Prywatyzacja praktyk religijnych jest tutaj przeze mnie rozumiana jako skupienie się na sobie, na swoich intencjach, jako modelowanie własnego uczestnictwa w uroczystościach religijnych. A zatem czas spędzany we wspólnocie nowej jakości, wewnątrz communitas był para­ doksalnie czasem dla siebie i dla prywatnej relacji z Bogiem czy Matką Boską. Relacji niemal intymnej i rozumianej właśnie w kategoriach relacji prywatnych, rodzinnych, o czym świadczyć mogą wpisy do księgi pamiątkowej na Kalwarii skierowane do Matki Boskiej: kocham Cię Mamusiu obrysowane serduszkiem, czy dziękczynienia kierowane do Maryi przypominające w treści kartkę z wakacji lub smsa do najbliższej osoby - Dziękujemy za wszystko!!! czy Było pięknie, dzię­ kujemy otoczone kwiatuszkami, serduszkami. Na Kalwarii zderzały się ze sobą postawy osób, które uważały niemal za swój obowiązek uczestnictwo w odpuście i podczas dwóch procesji odprowadzenie Matki Bożej w jej drodze najpierw „do Grobu", a następnie „do nieba" i tych, którzy przyjechali na odpust w konkretnym celu, wznieść określoną prośbę lub podziękować za konkretną rzecz. Eade i Sallnow zauważają przenikanie się w sanktuariach pielgrzymkowych dwóch rodzajów dyskursów: ofiarniczego i cudow¬ nego (1991, s. 20-23). Choć zwykle nie sposób ich rozdzielić, można pokusić się o stwierdzenie, że pierwszy z nich reprezentowali pielgrzymi, którzy wzorem apo¬ stołów chcieli towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze; ze swojego pielgrzy¬ mowania uczynili ofiarę dla Niej i dla Boga. Pątnicy przyjeżdżający do Kalwarii w konkretnym celu, liczący na konkretne łaski, wpisywali się w drugi rodzaj dys¬ kursu, dla którego ten pierwszy tworzy stosowne tło. Oba typy postaw pielgrzymów były na odpuście obecne i niejednokrotnie łączyły się one ze sobą. Lecz w obydwu przypadkach pątnicy na swój sposób kształtowali uczestnictwo w odpuście, a ich indywidualne praktyki były powszechnie akceptowane oraz rozumiane. Dzięki wytwarzającej się między nimi więzi łączyło ich wspólne doświadczenie religijne (Taylor 2002, s. 22-23). Mimo iż każdy przybył na pielgrzymkę z własną intencją, został włączony w communitas tych, którzy ze swoimi troskami postanowili zwrócić się do Maryi. Stał się członkiem wspólnoty, która dzieli jedno przekonanie - wyrażone we wspomnianej księdze pamiątkowej - NO FUTURE BEZ MARYI! LITERATURA Apokryfy.2006, Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2, red. ks. M . Sta¬ rowieyski, W A M , Kraków. B a r c i k J ó z e f S. 1985, Kalwaria Pacławska, ATK, Warszawa. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 153 B i l u Y o r a m 1988, The inner limits of Communitas: A covert dimension of pilgrimage experience, Ethos, vol. 16, no. 3, s. 302-325. B r a n n y J e r z y 1996, Odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalwarii Zebrzy­ dowskiej. Dzieje i zwyczaje Asysty Cieszyńskiej, [w:] Orędowniczko Nasza. Kult Matki Bożej w polskiej kulturze ludowej, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków, s. 37—16. Contesting... 1991, Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London. D e f l e m M a t h i e u 2002, Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna ana­ liza symboli, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, r. LVI, nr 1-2, s. 188-199. E a d e J o h n , S a l l n o w M i c h a e l J. 1991, Introduction, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London, s. 1-29. K o ś l a R o m u a l d 2002, Kalwaria miejscem szczególnej obecności Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 135-155. Ł u g o w s k a J o l a n t a 1986, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, Literatura Ludowa, nr. 3, s. 3-19. M c K e v i t t t C h r i s t o p h e r 1991, San Giovanni Rotondo and the shrine of Padre Pio, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M.J. Sallnow, Routledge, London, s. 77-97. Na dróżkach... 2004, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pogrzebu i Wniebowzięcia Matki Bożej, b.w., Kalwaria Pacławska. Na dróżkach... 2005, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pana Jezusa, b.w., Kalwaria Pacławska. S a l l n o w M i c h a e l J. 1981, Communitas reconsidered: The sociology of Andean pilgrimage, Man, vol. 16, no. 2, s. 163-182. S w i e r c z e k E d m u n d 2002, Geneza obchodów Dróżek Zaśnięcia Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 157-163. T a y l o r C h a r l e s 2002, Oblicza religii dzisiaj, Znak, Kraków. T o m i c k i R y s z a r d 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław, s. 29-69. T u r n e r E d i t h , T u r n e r V i c t o r 1978, Image and pilgrimage in Christian culture. Anthro­ pological perspectives, Columbia University Press, New York. T u r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. V o r a g i n e J a k u b de 2000, Złota Legenda. Wybór, Prószyński i S-ka, Warszawa. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze lu¬ dowej, FUNNA, Wrocław. KAMILA BARANIECKA COMMUNITAS AND PILGRIM'S INTENTIONS - TYPES OF PARTICIPATION I N THE PILGRIMAGE. THE GREAT FAIR OF THE ASSUMPTION DAY I N KALWARIA PACtAWSKA Summary The article proposes an application of a classical, popularized by Victor Turner, idea of communitas on the ground of research on contemporary religiosity. Basing on the example of a church fair of Assumption Day the author shows a possibility of applying both categories: existential communitas �154 KAMILA BARANIECKA (describing a type of a religious experience) and normative communitas (describing social relations emerging during a pilgrimage). She uses those categories to interpret fieldwork data collected in 2007. Although the idea of communitas introduced by Turner cannot grasp the whole specificity of pilgrimage, it can organize its description. However, such a description must be complemented with lacking elements. The author believes such lacking elements are, in case of the fair in Kalwaria Pacławska, individual motivations of pilgrims. That is why this article presents an attempt of com­ bining the collective idea of communitas with an individual aspect of some religious practices. K.B. Adres Autora: Mgr Kamila Baraniecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: kamila.baraniecka@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d835229e6413f372803600aa3013f6b.pdf 466b6c32ab1a997a21068fdf3e03e8f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1479 Title A name given to the resource "Fenomen" poetycki Brasławszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.195-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYNSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 1 Brasławszczyzna to ziemie na północy dzisiejszej Białorusi ograniczone od północy i zachodu granicą z Łotwą i Litwą. Przed I I wojną światową należały one do województwa wileńskiego. Tereny te charakteryzował duży procent ludności o pochodzeniu polskim (52,5% z danych z 1919 г., przy 15,3% Białorusinów ), przez co zaliczano go do jednego z najbardziej pol­ skich miejsc Wileńszczyzny. Dzisiaj Ziemia Brasławska wchodzi w skład obwodu witebskiego. Według spisów ludności z 1989 r. osób deklarujących się jako Polacy jest 1,8%, Białorusinów zaś 79,4% . Brasławszczyzna była i jest malowniczą krainą. Teren ten jednak jest interesujący nie tylko ze względu na walory krajoznawcze: liczne jeziora, lasy, a wśród nich położone wioski i miasta, ale także ze względu na mieszankę narodowości i religii, które wzajemnie się przenikają sprawiając, że Brasławsz­ czyzna to miejsce szczególnie interesujące badawczo. Jest ona, w pewnym sensie, miejscem unikalnym, stanowiąc obraz Białorusi w mikroskali. Podczas badań etnologicznych, które prowadziłam na terenie Brasławszczyzny w 1996 г., spotkałam się ze zjawiskiem poetyckości. Prawie każdy z moich rozmówców prezentował mi własną twórczość poetycką lub też przerobioną przez siebie i dostosowaną do własnych potrzeb twórczość innych. Fakt poetyzowania rzeczywistości i w ten sposób wyrażania swoich myśli, refleksji zaciekawił mnie do tego stopnia, że postanowiłam bliżej poznać życiorysy i sylwetki twórcze miejscowych poetek (poetów), jak też ich ulubione wątki wykorzystywane w licznych wierszach i poematach. W ten sposób chciałam odpowiedzieć na pytanie, co jest przyczyną tego zjawiska tak powszechnego na Brasławszczyźnie. W swoich rozważaniach 2 3 4 1 Tekst ten został przygotowany na sesję krajoznawczo-naukową, która odbyła się w Brasławiu na Białorusi w dniach 24—26 kwietnia 1997 roku. Dane statystyczne za: Eberhardt P., Przemiany narodowościowe na Białorusi, br, s. 51. Tamże, s. 162. * Moimi rozmówcami byli przede wszystkim ludzie, którzy deklarowali swoje pochodzenie polskie. Takich też informatorów dotyczy poniższy tekst. 2 3 �196 KATARZYNA WASZCZYNSKA chciałabym wykorzystać twórczość przykładowo wybranych trzech poetek: Józefy Michniewicz z Muraży, Marii Kusznierewicz z Widz i Leokadii Siemieńczuk z Brasławia. Józefa Michniewicz urodziła się we wsi Szałtenie położonej między jezio­ rami Drywiaty i Bałto. Według samej Józefy Michniewicz, jej rodzina ma rodowód francuski (rodowe nazwisko Józefy Michniewicz brzmi Szulie; rodzinę tę sprowadzili na Brasławszczyznę Platerowie i osiedlili w Szałtenie). Jednakże w domu, przede wszystkim, hołdowano tradycjom polskim. Miłość do polskości, do ziemi na której przyszło żyć rodzinie Szulie, wpajano dzieciom od najmłodszych lat. Uczono postrzegania nie tylko piękna otacza­ jącego ich krajobrazu, ale także szukania wartości w kontaktach międzyludz­ kich, kierowania się normami wyznaczonymi przez wiarę katolicką. Dzisiaj Józefa Michniewicz mieszka wraz z mężem Janem w Murażach, niewielkiej wiosce koło Brasławia. Ich dom stoi na wysokim brzegu jeziora Niespiż. Prowadzi do niego alejka fioletowych bzów, podobnie jak do majątku w Belmoncie. Z pewnością, na poetycką duszę pani Józefy Michniewicz wpłynęło wychowanie wyniesione z domu, ale wydaje się, że przede wszyst­ kim wpływ miała wrażliwość na otaczającą ją rzeczywistość, a także głębokie przekonanie o konieczności zachowania od zapomnienia wydarzeń historycz­ nych, jak i w równym stopniu ważnych dla poetki legend lokalnych. Twór­ czość Józefy Michniewicz można więc podzielić na trzy główne grupy: pierw­ sza z nich obejmuje pisaną prozą i wierszem kronikę Ziemi Brasławskiej oraz kościoła w Brasławiu, druga - opowiadania podejmujące przede wszystkim tematykę przyrodniczą, do trzeciej należy zaliczyć wiersze o tematyce religij­ nej, przeplatanej wątkami przyrodniczymi. Jako podgrupę można wyodrębnić niezbyt liczne wiersze obyczajowe, stanowiące w większości przerabiane wiersze czy pieśni innych autorów. Chciałabym zatrzymać się przy każdej z wymienionych grup, aby po­ krótce je scharakteryzować. Pierwsza, jak już zaznaczyłam, dotyczy historii samej Brasławszyzny, jak i kościoła w Brasławiu. Obie historie pisane są z zacięciem literackim, można by rzec, ze swadą i to zarówno wersja prozą, jak i wierszem. To, co przede wszystkim w nich uderza czytelnika to połączenie historii powszechnej osad­ nictwa, chrześcijaństwa z lokalną historią Ziemi Brasławskiej czy kościoła z cudownym obrazem Matki Boskiej Brasławskiej. Wszystkie ważniejsze momenty obydwu historii (powszechnej i lokalnej) są jednakowo podkreś­ lane i uznane za ważne. Jednocześnie włączane są wątki legendarne, jak np. historia o cudownym pojawieniu się obrazu Matki Boskiej Brasławskiej i Jej wędrówek, aż po ostateczne umieszczenie cudownego obrazu w specjalnie fundowanym kościele. Splatanie wątków rzeczywistych historycznie z legen­ dami czy opowieściami baśniowymi, co prawda podnosi walor artystyczny tego typu twórczości, ale jednocześnie obniża wartość jej jako swego rodzaju źródła pisanego do historii tej Ziemi. Bez wątpienia jednak, stanowi ona jedyną kronikę wydarzeń minionych i obecnych Brasławszczyzny. �„FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 197 Grupa druga mieści w sobie opowiadania pisane przez Józefę Michniewicz za czasów szkolnych. Są to głównie wypracowania na zadany temat, np. „Idzie wiosna", „Piękny maj" itd. Stąd też wartość artystyczna ich nie przedstawia zbyt dużej wartości literackiej. I wreszcie grupa trzecia, najobszerniejsza w dorobku poetyckim Józefy Michniewicz, czyli wiersze o tematyce religijnej. Najchętniej poetka podejmuje temat Matki Boskiej Brasławskiej i jej cudownego objawienia w obrazie, podkreśla także pełnioną przez obraz opiekę nad okolicznymi mieszkańcami. Tak oto pisze o pojawieniu się obrazu w wierszu „Jezioro Nieśpiż" z 1968 г.: Pięć wieków wstecz temu Nad Nieśpiżą wzeszła Jutrzenka I zbliżyła się ku niemu Maryja Najświętsza Panienka. Uroczo piękne jezioro Nieśpiż Z a jego piękno Maryja upodobała Że na jego pięknej wyspie Zamieszkać sama zachciała. Zamieszkać tu zachciała T a jasna Zorza Porankowa Piękne jezioro Nieśpiż ukochała T a jego Pani i Królowa. W innym wierszu pt. „Monasterska Pani Jeziora" (z 1968 r.) przed­ stawiona została historia obrazu: Krysztalą się Wojsa wody W nich niebo swój błękit odbija W całym pięknie przyrody Malownicze Nieśpiż obrała Maryja. [...] Jezioro Nieśpiż Maryja upodobała Za tron upatrzyła lipę rozłożystą Z a królestwo Nieśpiż sobie obrała I jego wodę jasnoczystą. [...] Jezioro ciche z uśpienia budzi Bo na pięknym Nieśpiży pośród wód Maryja okazała dla przyrody, ludzi Stał się Jej wielkiej miłości cud . s Gdy Ją w inne miejsca zapraszali Na to zgody swej nie dawała Gdy obraz w kościół brasławski przenosili Znów na wyspę Święconą powracała. 5 Jak podaje Józefa Michniewicz, zjawienie się Matki Bożej na wyspie jeziora Nieśpiż miało miejsce w 1467 roku. �198 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Wreszcie na prośby brasławskiego kapłana Objawiła po swej świętej woli I we śnie mu wskazała Panna Że na drugiej wyspie zostać woli. Wzniósł się kościół na wyspie drugiej W nim Maryja zamieszkała I przez jakiś tam czas długi Na Niespiży Pani królowała. Z kolei w wierszu „Jezioro Drywiaty" (z 1968 r.) autorka podkreśla cudowność obrazu Matki Boskiej Brasławskiej, jak i jego funkcje opiekuńcze: A najwięcej wszystkiego ludzi ukochała Matczyną miłością darzy swój lud Ona życie ludzkie dobrze poznała Zna jego nędzę i jego trud. Ona Matka dobra i czuła Otacza Opieką dziatki swe Ona swe łaski wokół rozsyła Do serca swego przygarnia je. Ona wszystkim na pomoc śpieszy Z ołtarza na wszystkich spoziera Ona w smutku, niedoli cieszy I łzy gorzkie z oczu ociera. Jej obraz ozdobion wotami I modlitwa ku Niej w niebo wzbija I tu słynie licznymi cudami Matka Brasławska Maryja. To tylko fragmenty wybrane jedynie z trzech wierszy, ale stanowiące, jak mi się wydaje, dostateczną próbkę poetycką. Doskonale widać tu, w jaki sposób prezentowany jest wątek pojawienia się i funkcjonowania w świado­ mości powszechnej obrazu Matki Boskiej Brasławskiej. Wprowadzenie wąt­ ków przyrodniczych z jednej strony wzbogaca treść wierszy, wprowadza w nastrój, pomaga działać wyobraźni, a z drugiej strony podkreśla wszech­ moc Bożą i wieczność Jego działań. Podsumowując: charakterystyczna dla tej grupy wierszy jest ich głęboka religijność, co sugeruje, że autorka dużą wagę przywiązuje do kwestii wiary. Świadczyć mogą o tym także wiersze poświęco­ ne już bezpośrednio Stwórcy, np. wiersz pt. „Stwórco Panie" z 1968 r. I ostatnia grupa, o której wspomniałam, dotycząca wierszy pisanych pod wpływem innych autorów. Przykładem mogą być wiersze: „Ojczyzna" (z 1969 r.) napisany na podstawie pieśni rosyjskiej, czy „Szczęście" (z 1968 г.), dla którego wzorem były wiersze Adama Asnyka. Kolejną poetką, na którą - moim zdaniem - warto zwrócić uwagę jest Maria Kusznierewicz z Widz. Pochodzi z rodziny ziemiańskiej Minkiewiczów z okolic Dalekiego. Prawie cała rodzina została wywieziona na Syberię. Ocalała jedynie matka pani Kusznierewicz. Nie przyznając się do swojego rodowodu �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 199 zamieszkała w Opsie, gdzie wyszła za mąż za człowieka niewykształconego, człowieka ze wsi. Dla bezpieczeństwa swojej córki nie wspominała o swoim pochodzeniu, skupiając się jedynie na jej wykształceniu. Dopiero umierając przyznała się do pochodzenia ziemiańskiego. Maria Kusznierewicz, po ukończe­ niu szkoły i kursu pielęgniarskiego, rozpoczęła pracę jako pielęgniarka w Wi­ dzach. Tutaj poznała swojego męża. Tutaj też, w Widzach, mieszka do dziś. Także twórczość Marii Kusznierewicz można podzielić na grupy: pierw­ sza to wiersze miłosne, druga - wiersze religijne. Przyczyny powstawania jednych i drugich były różne. Inspiracją wierszy miłosnych była niespełniona miłość poetki do Polaka - żołnierza, który zaraz po wojnie wyjechał do Polski i już nie wrócił na Brasławszczyznę. Mimo to, miłość z tych dawnych lat pozostała na tyle silna, by wciąż stawać się bodźcem do pisania wierszy. Jedyną zauważalną różnicą pomiędzy wczesnymi wierszami tej grupy i tymi z ostatnich lat jest dojrzałość autorki, widoczna w prawie każdym wersie, świadomość upływu lat i pogodzenia się, w pewnym sensie, z utratą mło­ dzieńczej miłości. Fragment wiersza „Nie szukaj dawnych chwil" (z 1944 г.): Ach! Spokój utracony, zatrute młode dnie, Gorzkie łzy tłumione i niepokoje w śnie. Czy długo jeszcze czekać, wiosennych złotych zórz? Czy szczęście me umarło, na wieczne czasy już? Już chyba młodą pierś przetoczy zgryzota - ćma. I nigdy już nie będzie jaśniejszego dnia. Chyba już umrę z tęsknoty, pożegnam biały świat. A po mnie nie zostanie najmniejszy nawet ślad. I dla porównania fragment wiersza „Spotkanie" (z 1996 г.): Nie wracajmy na drogę, gdzie się spotkali, Na drogę zarosłą kwiatami wśród drzew zieleni. Wspomnienia zostały z tych dni znikłych w dali, Nie depczmy tych dawnych cieni. Choć tak samo jak wówczas słońce świeci, I niebo gwiazdami usiane. Tak samo brzozy szumią, jak w tamtym lecie I śpiew skowronka tak samo kochany. Lecz chłopcze kochany, co się stało, Że serce Twe, jakoś się zmieniło. Twe serce niby twarda skała Niby jak lód zimne się zrobiło. Więc po co wracać na dawną drogę. Po co powtarzać słowa. Wszak pożegnania u nas nie było. A może przyjść ta chwila grobowa. oraz fragment wiersza „Nadeszła jesień" (z 1995 г.), w którym poetka pod­ kreśla motyw przemijania: �200 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Kona serce moje z młodości stratą Kona cicho w tajemnicy skryte. A zdaje się, że świat cały umiera Z liśćmi co lecą z drzew wiatrem zbite. I patrzę z żalem, jak ginie ten świat Jak kona z uśmiechem spokoju i w ciszy. Z a oknem na zimnie drży suchy kwiat, Którym wiatr srogi kołysze. Tę grapę wierszy charakteryzuje nie tylko podkreślanie wątku upływają­ cego czasu, a z nim młodości, szczęścia i miłości, ale także refleksyjność, o czym świadczą liczne powtórzenia, zdrobnienia, które mają za zadanie wytworzenie odpowiedniego nastroju do zwierzeń autorki. Draga grupa wierszy to wiersze religijne. Jednakże nie odnoszą się one, jak było w przypadku wierszy Józefy Michniewicz, jedynie do wątku Maryj­ nego. Maria Kusznierewicz bowiem, pisuje wiersze religijne przede wszyst­ kim „na zamówienie", jako okazjonalne mowy i modlitwy. Dlatego pojawią się w nich opowiedziane historie np. dzwonu kościelnego z Opsy, czy wież kościelnych z miejscowego kościoła w Widzach. Fragment wiersza „O zagi­ nionym dzwonie" (z 1993 г.): Dzwon w Opsie, inwalida wojny. Twa klatka piersiowa skaleczona srogo. Lecz ty żyjesz w kościele taki strojny, Gdy patrzę na Ciebie, słyszę twój głos hojny. Ciebie dobrzy ludzie schowali od wroga, Ty spałeś długie lata w spokoju i ciszy. Lecz wciąż marzyłeś wzywać ludzi do Boga. [...] Armatnich strzałów ty nie słyszałeś, I bluźnierczych słów i złorzeczenia. T y w ziemi ojczystej spokojnie spałeś I serce twe było niby z kamienia. [...] Lecz gdy Bóg zniszczył bezbożne siły, Wieść z Polski otrzymali, że dzwon jest schowany. Że nie zginął, nasz dzwon miły, A na czystym polu on jest zakopany. [...] Jednego dnia i szczęścia i niedoli Przez traktorzystę był dzwon znaleziony, Przyczyniono dla dzwona tyle boli, Bo on okrutnie był skaleczony. Fragment wiersza „Wieże" (z 1996 г.): W dalekiej przestrzeni W chmurach czy w słońcu Dwie Widzkie wieże stoją milczące. Gdy dzień pogodny, błyszczą się oni. I wówczas są widoczne niby na dłoni. [...] �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 201 Nikt mnie na świecie, tak nie wysłucha, Nikt nie ma tak czujnego ucha, Tylko te ciche, wysokie, kochane, Te widzkie wieże, dla mnie oddane. W grapie tej pojawiają się jednak i wiersze pisane z potrzeby wyrażenia swoich uczuć religijnych. Przybierają one wówczas charakter pieśni religij­ nych, swego rodzaju litanii, np. fragment wiersza „Moje prośby i dzięk­ czynienia" (z 1995 г.): [...] Prowadź mię Matko, po bezpiecznej fali, Matko Nieustającej Pomocy, opiekuj się nade mną stale. Przyjdź zawsze Matko, na moje wołanie. Oto Cię proszę, ja nieustannie. Proszę Cię Matko i Tobie dziękuję, za łaski Twoje, co ja otrzymuję, Za wszystko, wszystko, co mam ja od Ciebie, Dziękuje C i Matko na wysokim niebie. Ostatnią poetkę, którą chciałabym przedstawić jest Leokadia Siemieńczuk z Brasławia. Pochodzi ona z rodziny szlacheckiej zarówno ze strony ojca (Skuriat), jak i matki (Giedziun). Rodzina Skuriatów zastała osadzona, w połowie X I X wieku na 10 hektarach ziemi we wsi Dukiele. Dziad praco­ wał u Platerów jako zarządca. Ojciec był słynnym w całej okolicy szew­ cem. Zarówno w domu, jak i w okolicy, w której żyli podkreślano polskość, przestrzegano mówienia w języku polskim oraz tradycji polskiej. Leokadia wyszła za mąż za Jana Siemieńczuka, także pochodzącego z rodziny szla­ checkiej. Do Brasławia państwo Siemieńczukowie sprowadzili się kilkanaście lat po wojnie, w 1960 r. Mieszkają tutaj do dzisiaj. Twórczość Leokadii Siemieńczuk zdecydowanie różni się od twórczości przedstawionych już poetek. Podejmuje ona przede wszystkim tematykę bieżąca, mówi w swych wierszach o problemach współczesnych, takich jak: alkoholizm, aborcja, gnębiących nie tylko społeczność Brasławszczyzny, ale całą ludzkość. Oprócz charakterystycznych tematów, wiersze te wyróżniają się moralizatorstwem i wielością zwrotek, np. wiersz „Odezwa nie narodzo­ nego dziecka do matki, zabitego przez abort" (z 1996 r.) liczy 60 zwrotek. Fragment tego wiersza: [...] T y kłopotu ze mną się pozbyła, Bóg mię stworzył, a tyś nie urodziła, Jak już było, tak już było, Pamiętaj mamo! Że dusza moja żywa. Czemu mamo, ty na świat mnie nie puściła, Czemu ty w kościele, Chrztu Św. nie udzieliła, Jeszcze my z tobą porozmawiamy, I wówczas, gdy na Sądzie Bożym się spotkamy. �202 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Tyś mamo ze mną bezbożnie postąpiła, Żeby mnie nie urodzić, lekarzowi płaciła, T y mamo nie wiesz, kim twe dziecko mogło być W głębokiej starości twej może przy mnie ty mogła żyć. [...] Fragmenty wiersza bez tytułu (z 1996 г.): [...] Szatan biega po świecie, Sieje nienawiść, kłamstwo, pychę i obłudę, A kto zanim pobiegnie i na zawsze mu się pokłoni, Odda swą duszę na wieczna zgubę. Nie jest ten bogaty, kto pysznie ubrany, A ten bogaty, kto w miłość doskonały, Nie szukajcie ludzie, nie szukajcie złota, A szukajcie ludzie, gdzie prawdziwa miłość i cnota. [...] A co się nie raz dzieje w rodzinie? Wejdziesz w dom, na ścianie obraz widać, Na stole stoi butelka wódki, Rodzina podpita, zaczyna gwizdać. [...] Gdzie alkohol w domu gości, Tam nie ma żadnej miłości, tam płacze i narzekanie, Jeden drugiemu ślą przeklinanie. [...] We wszystkich tych wierszach podkreślane jest szerzące się zło, które zagraża ludziom. Wiersze te zaś mają uświadomić ludziom niebezpieczeń­ stwa, z jakimi się spotykają, by mogli z nimi walczyć. Przedstawione powyżej fragmenty wierszy prezentują nie tylko różne typy twórczości, odmienną wrażliwość poetycką, ale także inne przyczyny, dla których wymienione poetki zaczęły pisać. I tak, Józefa Michniewicz chce przede wszystkim zachować historię Ziemi, którą tak ukochała, a jej wiersze są pełne natchnionej religijności. Maria Kusznierewicz z kolei, zaczęła pisać, aby w ten sposób wyrazić swoje uczucia wobec niespełnionej miłości. Z cza­ sem zaś, do swojego repertuaru wprowadziła wiersze religijne, pisane przede wszystkim na zamówienie. Leokadia Siemieńczuk natomiast, podjęła się walki z problemami współczesnego życia, próbując w ten sposób przeciw­ działać szerzącemu się złu. Oceniając zaprezentowaną twórczość pod względem literackim , należy podkreślić, że nie są to wiersze trudne w odbiorze, nie mają również zbytnio rozwiniętej warstwy poetyckiej. Wszystkie poetki posługują się prostymi rymami, szeregiem powtórzeń nie tylko słów, ale i tematów (chodzi o pod­ kreślenie ważności poruszanej problematyki), częste są także rusycyzmy (co wynika, bez wątpienia, z mieszanki narodowościowej Brasławszczyzny), 6 6 Konsultacja wartości literackiej wierszy: mgr I . Burkacka, Wydział Polonistyki Uniwer­ sytetu Warszawskiego. �203 „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY zdrobnienia, szyk przestawny zdań. Jednakże nie chodzi tutaj o ocenę jako­ ści wierszy, ale o stwierdzenie ich przydatności dla samych poetek, jak i ich otoczenia. Poetki, które zaprezentowałam znane są przede wszystkim lokal­ nie, we własnych środowiskach, głównie sąsiedzkich. Wiedza o ich twór­ czości nie jest powszechnie znana, dlatego trudno mówić, o jakimś ogromnym oddziaływaniu ich wierszy. Mimo to, autorki dumne są ze swojego pisania. Daje im to poczucie spełnienia, możliwość wyrażania swoich uczuć religij­ nych, miłości do ziemi, gdzie się urodziły, do ludzi, refleksji nad współczes­ nym światem. Tak na prawdę, to dla tego typu twórczości nie jest ważna ani ich warstwa poetycka, ani wysoki kunszt twórczy, najważniejsza jest bowiem chęć pisania, zrodzona przede wszystkim z miłości do Brasławszczyzny. Właśnie to potrafią docenić ludzie, którzy urodzili się na Brasławszczyźnie lub są z nią w jakiś sposób związani. Dla nich twórczość ta ma ogromne znaczenie, stanowi bowiem część ich Brasławszczyzny, ich małej ojczyzny. KATARZYNA WASZCZYŃSKA F O L K P O E T R Y I N T H E R E G I O N O F BRASŁAWSZCZYZNA ( B E L A R U S ) Summary The article is the author's paper prepared for the conference in Brasław, Belarus, in April 1997. It concerns the phenomenon called by her "poetization of reality" and refers to amateur poetry written by common people. During her field researches in northern Belarus the author came across folk poets among local people; here she presents three of them, women belonging to Polish national minority. Each of them represents a different type of creativity, poetic sensitivity and sources of inspiration. Józefa Michniewicz in her poetry wants to perpetuate the history of her beloved homeland. Her verses are also full of religious sentiments. Maria Kusznierewicz started writing poetry in order to express her frustrated love. Later she began to write religious verses, most of them commisioned for particular occasions in her community. The third woman, Leokadia Siemieńczuk was inspired by her protest against the evils of contemporary world. Trying to estimate literary standard of the presented samples of folk poetry the author finds it not very high (rhymes are simple, phrases repeated, numerous Russicisms, diminutives, grammar faults etc.) but their value and importance lies elsewhere - in the role the verses play in the life of the folk authors themselves and that of their community. Writing poetry means personal fulfillment, possibility of putting freely into voice their feelings and affections for their homeland and people. The poems are also means of expressing the community's attachment to the "little homeland" - the region of Brasław. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9c20c5b61e1e4205747372ca2c81a2e.pdf 6bdb04537d04fc87411abc72ada70a89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:988 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:909 Title A name given to the resource "Gorące" i "zimne" w tradycyjnej medycynie Afganistanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.307-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 DANUTA P E N K A L A „GORĄCE" I „ZIMNE" W TRADYCYJNEJ MEDYCYNIE AFGANISTANU» Autorzy nadmieniający w swych pracach o koncepcji „gorąca" i „zim­ na" czy to w Afganistanie, czy też u poszczególnych ludów środkowo­ azjatyckich republik radzieckich, zazwyczaj stwierdzają jej powszech­ ność w całej Azji Środkowej oraz w sąsiednim Iranie. Niekiedy wspo­ minają o popularności tej idei w całym świecie muzułmańskim. Ale zasięg koncepcji „gorąca"/„zimna" jest znacznie szerszy. Zbliżone w y ­ obrażenia napotyka się w Indiach (nie tylko muzułmańskich), Azji Po­ łudniowo-Wschodniej (Malezja, Filipiny), a ponadto w Ameryce Łaciń­ skiej. UWAGI O GENEZIE KONCEPCJI Większość badaczy, poruszających kwestię pochodzenia koncepcji „gorąca" i „zimna" w Afganistanie, wskazuje na jej źródła w dziełach filozoficznych i medycznych starożytnych Greków (zwłaszcza Hipokratesa), skąd wzmiankowane idee zostały zaczerpnięte i przeniesione dalej przez Arabów. Czasami mówi się o wcześniejszym dotarciu poglądów medycyny greckiej do Azji Środkowej — już w okresie państwa grecko-baktryjskiego (od ok. połowy I I I w. p.n.e.) . Zdaniem niektórych auto­ rów grecki system hipokratyczny został wprowadzony na te tereny 2 1 Artykuł napisano na podstawie literatury przedmiotu oraz materiałów ze­ branych przez autorkę w trakcie badań terenowych w Afganistanie ś r o d k o w y m i północnym, prowadzonych w ramach wyprawy naukowej Katedry Etnografii U A M w Poznaniu pod kierownictwem prof. dr. Z. Jasiewicza, od czerwca do wrze­ śnia 1976 r. Wywiady przeprowadzałam za pośrednictwem tłumaczki z języka per­ skiego, mgr Zofii Ananicz. Badaniami objęto 4 wsie: dwie w środkowym Afga­ nistanie (Hazaradżat) — Najak (w prowincji Bamian) zamieszkany przez H a z a r ó w i Tala (w prowincji Baghlan) zamieszkaną przez Tadżyków, Hazarów i p l e m i ę K a r a m Ali — U z b e k ó w zasymilowanych przez Hazarów; dwie w północnym Afganista­ nie — Dawlatabad (w prowincji Balch), zamieszkany przez U z b e k ó w , Tadżyków, Turkmenów, P a s z t u n ó w oraz K a j s a r (w prowincji Fariab) o podobnym składzie etnicznym. * Np. Sowriemiennyj Afganistán, Moskwa 1960, s. 377. �308 DANUTA PENKALA przed najazdem Aleksandra Wielkiego, a ugruntował się po opanowaniu przez niego Baktrii (330-327 r. p.n.e.) i innych obszarów dzisiejszego Afganistanu . Jak przedstawiały się greckie koncepcje filozoficzne i medyczne, o których mowa? Już Anaksymander w V I w. p.n.e. odwoływał się do pierwotnych opozycji gorąca i zimna. W V w. p.n.e. Empedokles wyłożył teorię czte­ rech podstawowych elementów — „korzeni wszechświata", zwanych później żywiołami (ogień, powietrze, ziemia, woda), z którymi wiązał pewne opozycje. Zastosowanie tych opozycji w koncepcjach choroby się­ ga wstecz do Alkmeona z Krotony (przełom V I i V w. p.n.e.), który utrzymywał, że zdrowie zależy od harmonii pewnyclj czynników w ciele ludzkim (np. „gorący"/„zimny", „suchy"/„mokry"). Hipokrates ( V / I V w. p.n.e.) i jego uczniowie na podstawie poglądów Empedoklesa stworzyli tzw. teorię humoralną, według której czterem „humorom" — sokom ustrojowym odpowiadają ułożone w binarne opozycje właściwości pod­ stawowe (gorąco/zimno, suchość/wilgotność), cztery żywioły i cztery pory roku: krew — gorąca i mokra — powietrze — wiosna; żółta żółć —t gorąca i sucha — ogień — lato; czarna żółć —- zimna i sucha —• ziemia — jesień; flegma — zimna i mokra — woda —• zimna. Poglądy te rozwijano dołączając do schematu 4 fazy życia ludzkiego (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość), 4 strony ś w i a t a . Warunkiem zachowania zdrowia organizmu jest utrzymanie właści­ wego mu stanu równowagi między czterema cieczami . W terapii Hipo­ krates zalecał metodę contraria contrariis dla przywrócenia stanu equi­ librium. Idee filozoficzne i medyczne starożytnej Grecji przejęli uczeni świata muzułmańskiego. „Medycyną arabską" przyjęto nazywać doktry­ nę wyłożoną w księgach napisanych w języku arabskim, choć wielu ich autorów było perskiego pochodzenia, a uważany za najwybitniejszego przedstawiciela nauki lekarskiej tamtych czasów Abu A l i ibn Sina (Awicenna) urodził się w pobliżu Buchary. Tak rozumiana medycyna arabska jest w większej swej części greckiej proweniencji, z dodatkami 8 4 5 * Np. L . D u p r é e, US AID and Social Scientists Discuss Afghanistan's Deve­ lopment Prospects, „South Asia Series", t. X X I : 1977, nr 2, s. 11. Schemat ten stosowali później uczeni świata muzułmańskiego, jak np. A l i ibn Rabban ( I X w.), urodzony w Persji, a piszący w języku arabskim. Schemat kosmologiczny z jego dzieła R a j wiedzy przytacza E . G . B r o w n e , Arabian Medi­ cine, Cambridge 1962, s. 116-117. Niekiedy choroby przypisywano bezpośrednio przewadze którejś z opozycyj­ nych właściwości podstawowych. Patrz: G. E . R. L l o y d , The Hot and the Cold, the Dry and the Wet in Greek Philosophy, „The Journal of Hellenic Studies", t. L X X X I V : 1964, s. 94. 4 6 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E A F G A N I S T A N U 309 6 indyjskimi, perskimi i syryjskimi . W V I I - V I I I w. przetłumaczono wiele prac medycznych uczonych greckich. Lekarze-uczeni, tacy jak A l i ibn Rabban i a-Razi (Rhazes) czy Awicenna, operowali w swych pracach po­ jęciami czterech własności podstawowych, czterech cieczy ustrojowych, czterech żywiołów. Każdą systematyczną pracę medyczną w języku arab­ skim otwierały rozdziały dotyczące teorii temperamentów czy charakte­ rów stanowiących określony stan równowagi między czterema natural­ nymi własnościami (gorąco/zimno, suchość/wilgotność) albo czterema cieczami . Na tych podstawach formułowano zalecenia terapeutyczne. Nauki te przenieśli Arabowie na Półwysep Iberyjski, gdzie rozwinęli je filozofowie-lekarze muzułmańscy (zwłaszcza słynny Awenzoar). Wraz z ekspansją hiszpańską idee medycyny humoralnej rozprzestrzeniły się w obu Amerykach oraz na Filipinach . Natomiast zbliżonych poglądów, które napotykamy w Indiach, nie można przypisać wpływom zewnętrznym. J u ż w znacznie wcześniejszym niż grecki systemie medycyny staroindyjskiej — w Ajurwedzie — w y ­ stępuje pogląd o podstawowych właściwościach, elementach i cieczach. Teoria tridoša — „trzech zaburzeń" rozróżnia trzy podstawowe substan­ cje (wiatr, żółć, flegma), których harmonia jest warunkiem zdrowia. Wielką rolę w przywróceniu naruszonej równowagi odgrywała dieta, przy czym stosowano odpowiednie rodzaje pożywienia według ich kla­ syfikacji na „gorące" i „zimne". Jeden z badaczy wypowiada nawet pogląd, że „teoria humoralna Greków była prawdopodobnie lichą adap­ tacją teorii tridoša" . Powstaje zatem pytanie, w jakiej mierze koncepcje „gorąca" i „zim­ na" w Afganistanie nawiązują do medycyny staroindyjskiej. W. K i r f e l utrzymuje, że systemy medyczne indyjski i grecki można sprowadzić do wspólnego źródła — tzw. cywilizacji doliny Indusu (ok. 3000-1500 p.n.e.). Stamtąd zarówno na wschód, jak i na zachód, rozprzestrzenić się 7 8 9 6 B r o w n e , op. cit., s. 2-7, 19-22. Autor ten podaje, że duży w p ł y w na medy­ cynę arabską w y w a r ł y tradycje słynnej sasanidzkiej szkoły medycznej w Dżundiszapur w Persji, która czerpała zarówno z nauki greckiej (przeniesionej przede wszystkim przez zasymilowanych Syryjczyków), jak i z medycyny indyjskiej. „Temperament" oznaczało arabskie słowo miza), u ż y w a n e jednocześnie w j ę ­ zyku arabskim, perskim i tureckim na określenie zdrowia. B r o w n e , op. cit., s. 119. Charakterystyczne jest, że np. w Meksyku do dziś popularne jest rozróżnie­ nie „gorące"/„zimne", w odniesieniu do pożywienia i chorób, natomiast koncepcja „wilgotności" i „suchości" zaginęła. Patrz: M. H . L o g a n , Humoral Folk Medicine. A Potential Aid in Controlling Pellagra in Mexico, „Ethnomedizin", t. I : 1972, nr 3/4, s. 399. M. E . O p l e r , The Cultural Definition of Illness in Village India, „Humań Organization", t. X X I I : 1963, nr 1, s. 32, przytacza w y p o w i e d ź В. A. Pathaka, dy­ rektora Ayurvedic College w Benares, autora Naukowego Memorandum wyjaśnia­ jącego system Ajurwedy. 7 8 9 �310 DANUTA PENKALA 10 mogła koncepcja, o której mowa. Jednakże brak na to d o w o d ó w . Nie­ mniej, zdaniem badaczy, przedaryjska cywilizacja Indusu obejmowała również tereny dzisiejszego Afganistanu. W późniejszych okresach wpły­ w y indyjskie przenikały na zachód poprzez te terytoria . Wiele roślin­ nych leków, stosowanych współcześnie w Afganistanie w lecznictwie tradycyjnym, jest pochodzenia indyjskiego, a nazwy indyjskie, obok nomenklatury perskiej, noszą nawet niektóre zioła miejscowe. Nie można jednak zaprzeczyć ewidentnym powiązaniom z medycyną starogrecką. Reprezentanci tradycyjnego lecznictwa — hakimowie, roz­ różniając cztery ciecze w organizmie i cztery podstawowe własności, bliżsi są poglądom starogreckich lekarzy-filozofów niż indyjskiej, ajurwedycznej teorii trzech substancji. Afganistan był od V I do I V w. p.n.e. częścią perskiego imperium Achemenidów. Poprzez Wyżynę Irańską mogły docierać tutaj wpływy starożytnej medycyny greckiej. Na upo­ wszechnienie tych idei z pewnością wpłynął najazd Aleksandra Wiel­ kiego i późniejszy długi okres panowania k u l t u r y greckiej w Baktrii. Ponownie, wraz z ekspansją islamu, filozoficzno-medyczną myśl staro­ grecką przekazali na tereny dzisiejszego Afganistanu reprezentanci me­ dycyny muzułmańskiej, „arabskiej". Proces transmisji idei medycyny greckiej był zatem wielofalowy i złożony. Niemniej, jak się wydaje, koncepcja „podstawowych właściwości" zakorzeniła się tak silnie w A f ­ ganistanie dzięki temu, że natrafiła na sprzyjający grunt w postaci wcześniejszych, zbliżonych wyobrażeń pochodzenia indyjskiego bądź miejscowego. u C H A R A K T E R Y S T Y K A K O N C E P C J I „GORĄCA" I „ZIMNA" NA T L E WSPÓŁCZESNEGO O B R A Z U M E D Y C Y N Y T R A D Y C Y J N E J W AFGANISTANIE Współczesna potoczna wiedza i praktyka medyczna w Afganistanie stanowi mieszaninę trzech składników: lecznictwa ludowego, które moż­ na nazwać „tradycyjno-ustnym", medycyny „tradycyjno-pisemnej" (tj. dziedzictwa dawnych, rozwiniętych systemów medycznych — indyjskie­ go, greckiego, arabskiego) oraz elementów medycyny nowoczesnej . 12 1 0 W. K i r f e l , Die vorgeschichtliche Besiedlung Indiens und seine kulturellen Parołlelen zum alten Mittelmeerraum, „Saeculum", 6: 1955, cyt. za L . F i s c h e r , Volksmedizin in Afghanistan, „Afghánistán Journal", t. I : 1974, nr 3, s. 53. Część Afganistanu (na południe od Hindukuszu) należała do potężnego i m ­ perium indyjskiego króla Aśoki z dynastái Maurjów ( I I I w. p.n.e) i jeszcze do ostatnich lat I I w p.n.e. znajdowała się pod zwierzchnictwem Indii. Zastosowane rozróżnienie d w ó c h postaci medycyny tradycyjnej oparte na formie przekazu (przekaz ustny i przekaz utrwalony na piśmie) zgodne jest z pro­ pozycjami J . W. B r o m l e j a i A. A. W o r o n o w a . Narodnaja medicina как predmiet etnograficzeskich issledowanij, „Sowietskaja Etnografija", nr 5: 1976, s. 3-18. C h . Leslie przeciwstawia „medycynę profesjonalną" — obejmując tym ter­ minem zarówno m e d y c y n ę nowoczesną, jak i systemy medyczne wyrosłe w staro­ żytnych cywilizacjach — „medycynie ludowej". Jak pisze R. W. Lieban, Leslie 1 1 1 ! �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E A F G A N I S T A N U 311 W medycynie tradycyjnej opartej na przekazie ustnym wyróżnić mo­ żemy dwie warstwy. Pierwsza, zwana przez J.W. Bromleja i A.A. Woronowa „bytową" , praktykowana jest w ramach rodziny i sąsiedztwa, głównie przez starsze, doświadczone kobiety. Drugą, „profesjonalną", reprezentują w Afganistanie liczni specjaliści. Niektórzy działają na ba­ zarze, jak np. sprzedawcy ziół, wędrowni handlarze „cudownymi leka­ m i " , dentyści, specjaliści leczący ukąszenia jadowitych węży i owadów czy to przez „wyciąganie" jadu (zarkeš), czy poprzez zaklinanie (márgir), handlarze amuletami. Golarze (daldk) często zajmują się również pusz­ czaniem k r w i , wyrywaniem zębów, dokonują obrzezania. Są osoby biegłe w nastawianiu złamań i zwichnięć (šekastaband), przypalaniu skóry, stawianiu baniek. Starsze, doświadczone kobiety — zwane dáya, dái — to „babki" odbierające dzieci, które przychodzą na świat. Przedstawicielami medycyny tradycyjnej opartej na przekazie p i ­ semnym są lekarze zwani hakim, tdbib, będący zarazem znakomitymi zielarzami (atár). Wielu z nich pobierało nauki w Indiach, niektórzy uzyskali swą wiedzę na miejscu, od innych hakimów, czasem drogą tra­ dycji rodzinnej. Posługują się oni księgami medycznymi drukowanymi przeważnie w Indiach w języku perskim, arabskim, urdu, przekazujący­ m i nauki Awicenny i innych wielkich przedstawicieli medycyny „ a r a b ­ skiej". Stosują leczenie ziołami, nielicznymi środkami mineralnymi, fizykoterapię oraz dietoterapię opartą na koncepcji „gorąca"/„zimna". Charakterystyczne jest, że praktykowany przez hakimów system lecze­ nia nosi nazwę tebb-e yunáni — medycyny jońskiej, czyli greckiej. Odpowiednio — leki przez nich stosowane to dawá-ye yunáni, a i sa­ mego lekarza zwie się czasem tabib yunáni — lekarzem greckim. Nad­ mienić należy, że często hakim praktykuje, prócz empirycznych, także religijno-magiczne sposoby leczenia. Sporządza (profilaktycznie i leczni­ czo) służące za amulety wypisy odpowiednich wersetów z Koranu, kwa­ draty magiczne liczb, zaklęcia kabalistyczne. Ten rodzaj działalności leczniczej jest przede wszystkim domeną mułły, od którego lekarz musi otrzymać zezwolenie na sporządzanie amuletów, zwanych tumor, ta'wiz. Oczywiście obydwie warstwy medycyny tradycyjnej przenikają się i w drodze wielowiekowych kontaktów przejmują swe zdobycze. Tabib leczy korzystając nie tylko z ksiąg medycznych i indywidualnych do1S kładzie nacisk na rozróżnienie między „wielką" i „małą" tradycją medyczną w ta­ kich społeczeństwach, jak chińskie czy indyjskie. Jednakże przychylam się do zdania Liebana, że uzasadnione jest łączne rozważanie tych dwóch tradycja medy­ cznych w oddzieleniu od medycyny nowoczesnej. Ch. L e s l i e , Professional and Popular Health Cultures in South Asia: Needed Research in Medical Sociology and Anthropology, [w:] W. M o r e h o u s e (red.), Understanding Science and Tech­ nology in India and Pakistan, New York 1967, s. 27-42, cyt. za R. W. L i e b a п. Medical Anthropology, [w:] J . J . H o n i g m a n n (red.), Handbook of Social and Cultural Anthropology, Chicago 1973, s. 1043. B r o m i e j , W o r o n o w , op. cit., s. 6. M �312 DANUTA PENKALA świadczeń, ale także z zasobów doświadczeń miejscowej medycyny tradycyjno-ustnej wzbogacanej z kolei elementami dawnych wielkich sy­ stemów. Polaryzacja: „gorące"/„zimne" jest jedną z najpopularniejszych kon­ cepcji medycyny tradycyjnej w Afganistanie. Polega ona, najogólniej mówiąc, na przypisywaniu pożywieniu, lekom, zwierzętom, ludziom i chorobom szczególnych własności — „gorąca" lub „zimna" (nie mają­ cych jednakże związku z temperaturą) i na wynikających z tego po­ działu oraz z zasady zachowania równowagi obu czynników w organiz­ mie, wskazaniach dietetycznych i terapeutycznych. P e w n ą podstawową wiedzą na ten temat potrafi wykazać się niemal każdy zapytany człowiek, niezależnie od przynależności etnicznej i płci. Ludzie starsi są często lepiej zorientowani w tych rozróżnieniach, ale akceptują je także młodzi i wykształceni (za przykład mogą posłużyć dwaj młodzi informatorzy z Kajsaru — nauczyciel Uzbek i student Po­ litechniki w Kabulu — Pąsztun, zgodnie wypowiadający się o właści­ wościach różnego rodzaju pożywienia). Bardziej rozbudowaną, usystematyzowaną wiedzę posiadają hakimo­ wie — kontynuatorzy tradycji medycyny .greckiej i arabskiej. Wiele informacji uzyskaliśmy od jednego z nich, 80-letniego Pasztuna imie­ niem Abdul Sotar, właściciela sklepiku z ziołami w Dawlatabadzie. Mawlawi Abdul Sotar pobierał przez kilka lat nauki w Indiach, u hakima w Delhi. W swej praktyce korzystał z wielu ksiąg w języku perskim, arab­ skim, urdu. Zapytywany o własności „gorące" i „zimne" potrafił wymienić 4 ciecze składające się na organizm ludzki: sawdd — czarną żółć, safra — żółtą żółć, balyam — śluz oraz xun— krew. Wyodrębniając etapy w życiu człowieka stosował prócz rozróżnienia „gorący"/„zimny", także opozycję: „suchy"/„wilgotny". Ale w odniesieniu do pożywienia nie posługiwał się już t y m i ostatnimi kategoriami. W wiedzy potocznej spotyka się je bar­ dzo rzadko , w przeciwieństwie do popularnych koncepcji „gorąco" i „zimna", z których pochodzenia ludność miejscowa oczywiście nie zda­ je sobie sprawy. 14 PODZIAŁ POŻYWIENIA I LEKÓW ROŚLINNYCH O „gorących" (garm) lub „zimnych" (хопик) własnościach pożywienia można uzyskać wiele informacji. Większość produktów, nawet znanych od niedawna (jak np. ziemniaki, pomidory, owoce cytrusowe, Coca-Cola, 1 4 Potwierdzenie tej informacji można znaleźć u F i s c h e r a , op. cit., s. 53. Jednakże P. C e n t l i v r e s , Un bazar d'Asie Centrale. Forme et organisation du bazar de Tashqurghán (Afghanistan), Wiesbaden 1972, s. 177, przytacza przykłady podziału pożywienia na „gorące" albo „zimne" oraz „suche" albo „mokre" (np. winogrona są u w a ż a n e za zimne i mokre). �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 313- 15 Fanta), jest zaliczana do jednej z kategorii . Niemniej, odnośnie do nie­ których potraw i napojów występują sprzeczne opinie, nawet w jednej miejscowości. Są jednak i takie, które powszechnie oceniane są jako garm czy xonuk. Oto przykładowe zestawienie owoców i warzyw zalicza­ nych do tych kategorii: „gorące" „zimne" owoce morwa czerwona morwa biała rodzynki (lub tylko winogrona (lub tylko rodzynki ciemne) winogrona jasne) orzechy włoskie śliwki migdały gruszki pistacje cytryny pomarańcze warzywa melony arbuzy bakłażany ogórki papryka ziemniaki groch fasola czosnek pomidory Niezgodnie bywają oceniane właściwości jabłek, moreli, brzoskwiń, granatów (jednakże jabłka i granaty częściej uważane są za zimne). Ziemniaki w jednym przypadku określono jako neutralne, a nawet jako ciepłe. Przy oznaczaniu własności owoców i warzyw informatorzy często powołują się na ich barwę, stopień dojrzałości, stan świeży czy suszony. Powtarzają się wypowiedzi, że owoce roślin, których kwiaty są białe (czasem także żółte), mają zimne właściwości, a tych, których kwiaty mają ciemniejszą barwę (żółtą, pomarańczową, czerwoną) — są gorące. Podobne dane można znaleźć w literaturze dotyczącej radzieckiej A z j i Środkowej . Winogrona określano w środkowym Afganistanie gene­ ralnie jako zimne. Natomiast w północnej części kraju, gdzie uprawa winorośli jest bardzo rozwinięta i hoduje się wiele gatunków winogron, informatorzy rozróżniali owoce zimne — zielone i gorące — fioletowe 16 1 5 Jednak mieszkańcy wsi Sansiz nie potrafili ocenić w ł a ś c i w o ś c i niedawna wprowadzonych produktów, takich jak pomarańcze i cytryny. Services for Child­ ren within Regional Development Zones. Research and Action. Experimental Acti­ vities at Village Level, t. I I : Monographs, Kabul 1973, I I - s . 144. M. А. С h a m i d ż a n o w a, Materialnaja kultura matczincew do i posle píerieselenija na wnow oroszennyje ziemli. Duszanbe 1974, s. 126; N. A. K i s l a k o w , A. K . P i s a r c z i k (red.), Tadżiki Karatiegina i Darwaza, t. I I , Duszanbe 1970, s. 252; N. N. J e r s z o w , N. N. K a m p a n c e w , O tabibskoj medicinie na Pamirie, „ B i u lleten' Uzbekskogo Instituta Ekspierimientalnoj Medicíny", nr 14: 1939, s. 41. 1 6 �314 DANUTA PENKALA (analogicznie — rodzynki, w środkowej części kraju uznawane ogólnie za gorące). W zasadzie wszelkie owoce suszone uważane są za gorące . Wypowiadając się o cechach napojów wszyscy informatorzy bez wa­ hania określali herbatę zieloną jako zimną, a czarną jako gorącą. Zimne własności ma Coca-Cola i Fanta. Mleko z reguły uważane jest za zimne, zwłaszcza mleko kozie. Szczególnie zimne są, w mniemaniu ludności, kwaśne przetwory mleczne — kwaśne mleko, jogurt, kwaśna śmietana, twaróg. W tadżyckiej wsi Ri-Jang (prowincja Balch) mleko nie zakwa­ szone oraz przetwory z niego uznawano za gorące . Rodzaj suszonego sera — ąurut, powszechnie określany jest jako gorący. Jajka bywają zaliczane zwykle do kategorii gorących produktów. Ale Hazarowie z Ta­ la precyzowali, że jajka surowe i smażone są gorące, natomiast gotowa­ ne — zimne. Według danych ze wsi pasztuńskiej Szah-Noor (położonej na północny wschód od Dżalalabadu, w prowincji Kunar) zimnymi są surowe, a gorącymi — smażone jajka . W Tala uzyskano także infor­ mację, że białko jest zimne, a żółtko gorące. Placki chlebowe — nan uznawane są za gorące, gorąca bowiem jest pszenica. Jedynie chleb z dodatkiem mąki jęczmiennej ma zimne wła­ sności. Tak samo klasyfikują pieczywo Tadżycy z Karateginu i Darwazu oraz górnego biegu Zerawszanu . Właściwości ryżu, jak twierdzili Tadżycy i Hazarowie z Tala, zależą od jego odmiany. Ryż długoziarnisty — mahiń określano jako gorący, a krótkoziarnisty lok — jako zimny. Identyczne są dane z uzbecko-turkmeńskiej wsi Sansiz (prowincja Jawzjan) . Wszelkie słodycze uważane są za gorące z wyjątkiem cukru skry­ stalizowanego (nabod). Informator z Kajsaru — Uzbek, k t ó r y produko­ wał ten cukier, twierdził, że dodatek sody zmienia jego własności. Cechy mięsa uzależniane są często od wieku zwierzęcia. Według i n ­ formacji Tadżyków z Tala cielę, jagnię, koźlę jest gorące do osiągnięcia roku życia, potem staje się zimne. Hazarka z tej samej miejscowości utrzymywała, że krowa, koza są gorące, dopóki nie urodzą potomstwa. Natomiast Pasztuni i Uzbecy z Kajsaru generalnie określali mięso wo­ łowe jako gorące, a baranie — zimne. Częściej jednak uważa się, że ba­ ranina, w szczególności barani tłuszcz, są gorące. Mięso kozie jest po1 7 18 i e 2 0 2 1 1 7 We wsi Sansiz wszelkie owoce suszone zaliczano do kategorii gorących, a su­ rowe — do zimnych. Services..,, I I - s . 145. « Services..., I I I - s . 120. " M. A. P а к m a 1, Social Attitudes, Beliefs and Practices that Affect the Nutritional Status of Pregnant Women, Lactating Mothers and Young Children in Three Afghan Villages, Kabul 1354 (1975/76), praca ráedrukowana, s. 24. Tadżiki Karatiegina..., s. 252; A . K . P i s a r c z i k , N. N. J e r s z o w (red.). Materialnaja kultura tadżikow wierchowiew Zerawszana, Duszanbe 1973, s. 145. Services..., I I - s . 145. 20 21 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 315 22 wszechnie zaliczane do kategorii z i m n y c h . Do gorących natomiast — ryby, kaczki, kury i dzikie ptactwo. Mięso wielbłądzie również uznawa­ ne jest najczęściej za gorące. Hakim z Dawlatabadu twierdził, że nie można o żadnym mięsie powiedzieć, iż jest zimne. Jedne są bardzo gorące — jak mięso wielbłądzie i końskie, inne średnie — jak baranki, od którego z kolei zimniejsze jest mięso wołowe oraz kozie. W od­ niesieniu do mięsa wołowego informatorzy wyrażali sprzeczne opinie. W literaturze bywa ono określane jako „średnie" czy „o dwóch właści­ wościach" . Trudno jest ściśle wyznaczyć zasady rządzące podziałem pożywienia na „gorące" i „zimne". Można dopatrzyć się pewnych reguł, od których bywają odchylenia. Kojarzone są jakości: słodkie i gorące, smażone i gorące, suszone i gorące, kwaśne i zimne, a z liczniejszymi wyjątka­ mi — surowe i zimne. Pewne znaczenie ma barwa i stopień dojrzałości w wypadku owoców i warzyw. Często spotyka się dodatnie wartościowanie pożywienia „gorącego". Informatorzy niejednokrotnie wyrażali się o danej potrawie, że jest garm, a zatem xub (dobra). Tadżycy z Tala twierdzili, że jagnię po ukończeniu roku życia staje się zimne, złe. Trudno jest ściśle rozgraniczyć pożywienie i leki pochodzenia roślin­ nego. Prawie wszystkie przyprawy posiadają zastosowanie lecznicze. Generalnie przyprawy, takie jak pieprz, papryka, cynamon, goździki, kardamon, imbir, kurkuma, uważane są za gorące. Spośród leków roślinnych do kategorii „gorących" zaliczane są: 23 dzika ruta" (Peganum harmala) — espand; asafetyda (Ferula nartex) — anguza, hing; lukrecja (Glycyrrhiza glabra) — štrin buya; kmin (Cuminum cyminum) 1 kminek zwyczajny (Carum carvi) i > ? (Carum copticum) jowani; koper włoski (Foeniculum vulgare) — b a d y á n ; lawenda (Lavandula officinalis) — ustukudus; bylica piołun (Artemisia absinthium) — asfantin; konopie indyjskie (Cannabis indica) — cars; zira Do „zimnych" natomiast należą: m a k ó w k a maku białego (Papaver somniferum) — koknar; babka zwyczajna (Plantago maior) — zuf; babka lancetowata (Plantago lanceolata) — bSrtang; babka płesznik (Plantago ovata) — esparza; M W Sansiz i Bi-Jang uważano mięso barana i kozła za gorące, a owcy i ko­ zy za zimne. Services..., I I - s . 145, I I I - s . 120. C h a m i d ż a n o w a , op. cit., s. 99; M. S. A n d r e j e w, Tadżiki doliny Chuf (wierchowija Amu-darii), t. I I , Stalinabad 1958, s. 389. M �316 DANUTA PENKALA prawoślaz ogrodowy (malwa) (Althaea rosea) — xatmi, xayri; fiołek (gat. Viola) — benafša; stulisz (gat. Sisymbrium) — xakšir; kasja (Cassia fistula) — folus; tytoń (Nicotiana tabaccum, Nicotiana rustica) — tambaren. Oczywiście, nie zawsze można uzyskać informacje o własnościach poszczególnych leków, zdarzają Się opinie sprzeczne. Niemniej jednak takie klasyfikowanie ziół jest nie tylko stosowane przez hakimów, ale stanowi również część wiedzy potocznej. Prócz „gorących" i „zimnych" istnieje wiele leków o charakterze „ n e u t r a l n y m " . 24 K O N C E P C J A „GORĄCA" I „ZIMNA" W O D N I E S I E N I U DO S T A N U Z D R O W I A I C H O R O B Y NATURA (TEMPERAMENT) CZŁOWIEKA W STANIE PROFILAKTYKA ZDROWIA — CZYLI RÓWNOWAGI Zasada podziału elementów świata na „gorące" i „zimne" odnosi się również do ludzi. Człowiek, wedle tej zasady, może mieć naturę czy temperament gorący albo zimny. Różnice zależne są od płci i wieku, ale ponadto każdy osobnik ma swoje indywidualne cechy temperamentu, jemu tylko właściwy stan równowagi. Stan ten nie jest jakością stałą, ulega wahaniom w zależności od pór roku i , jak już wspomniano, zmie­ nia się z wiekiem. Dzieci są powszechnie uważane za gorące, niezależnie od płci dziec­ ka. Natomiast granicę wieku, od której jego natura może się zmienić na zimną, określa się rozmaicie. Zdaniem Tadżyków z Tala dzieci są go­ rące, dopóki karmione są mlekiem matki. Kobieta hazarska z tej samej miejscowości utrzymywała, że dziecko pozostaje gorące, jeśli jego matka miała dużo pokarmu, w przeciwnym wypadku staje się zimne. W klasyfikacji temperamentu według płci występują pewne niezgod­ ności. Częściej słyszy się opinię, że kobiety są zasadniczo bardziej go­ rące niż mężczyźni. Jeden z informatorów — Uzbek z Kajsaru — twier­ dził, że kobiety są przeważnie gorące, a wśród mężczyzn istnieje większe zróżnicowanie. Kobieta jest w każdym razie uważana za gorącą w okre­ sie płodności, a szczególnie podczas c i ą ż y . Zdaniem mieszkańców wsi Sansiz kobiety są zawsze gorące, nawet na starość, a mężczyźni — do 40 lat, potem stają się chłodniejsi, a na starość bardzo zimni . Ale można się spotkać również z innymi opiniami. Tadżycy z Tala zapewniali, że 25 26 2 4 Za źródło identyfikacji roślin posłużyła przede wszystkim praca: J . M. P e l t , J . C . H a y o n, C . Y o u n o s, Plantes medicinales et drogues de l'Afghanistan, „Bulletin de la Societě de Pharmacie de Nancy", nr 66: 1965, s. 16-59, tabl. O „go­ rących" i „zimnych" ziołach pisze m. in. F i s c h e r , op. cit., s. 62-63. » Duprée, op. cit., s. 11, Services..., I I I - s . 136. Services..., I I - s . 145. 2 8 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E 317 AFGANISTANU stare kobiety są z reguły zimne, natomiast mężczyźni częściej pozostają ciepli. W przypadkach przypisywania kobiecie natury bardziej gorącej niż mężczyźnie decydujące znaczenie ma jej rozrodczość. Natomiast odwrot­ ne przykłady wiążą się z generalną zasadą wyższego wartościowania mężczyzny niż kobiety. Ponieważ to, co gorące, jest oceniane jako lep­ sze — i ta własność przypisywana bywa mężczyźnie. Warto w t y m miejscu przytoczyć charakterystyczne sposoby określania płci mającego narodzić się dziecka, a nawet próby wpływania na jego płeć. Częste są wypowiedzi, że kobieta ciężarna, jeśli ma ochotę na pożywienie słod­ kie — urodzi syna, a jeżeli woli potrawy kwaśne — będzie miała córkę. Jak już nadmieniano, słodkie pokarmy uważa się za gorące, a kwaśne — za zimne. Hazarka z Tala twierdziła, że kobieta, która chce urodzić syna, powinna podczas ciąży jeść groch, jajka, baraninę — a więc pożywienie gorące. Jeżeli będzie piła kwaśne mleko i jogurt, narodzi się dziewczyn­ ka . Ta sama informátorka utrzymywała, że chłopiec obrócony jest twarzą do brzucha matki, a dziewczynka plecami. Zdaniem młodego Pasztuna z Mazar-i Szarif niektóre doświadczone kobiety potrafią roz­ poznać płeć dziecka po położeniu płodu: jeżeli umiejscowiony jest po prawej stronie brzucha matki — narodzi się chłopiec, jeśli po lewej — przyjdzie na świat dziewczynka. Jak widać, płeć męska w i ą a jest tutaj z gorącem, a więc siłą, przednimi częściami ciała, stroną prawą — t y m , co wartościowane dodatnio. Płeć żeńska zaś kojarzona jest z zim­ nem, a zatem słabością, t y l n y m i częściami ciała i stroną lewą — ocenia­ nymi n i ż e j . Chociaż uważa się, że zasadniczo ludzie stają się na starość zimni, pewne zróżnicowanie w t y m względzie tłumaczyli niektórzy informa­ torzy trybem życia danego człowieka. Podkreślano, że człowiek, który był zawsze syty i spokojny, pozostanie na starość ciepły. Natomiast ten, kto był ubogi, miał wiele kłopotów i nie dojadał, wcześnie utraci ciepło­ tę. Hazarka z Tala zadała pytanie: „Jeśli mąż jest bogaty, kobieta ma dobrze w domu, dużo je, to z czego ma stać się zimna?". Z wypowiedzi tych wyraźnie przebija wysokie wartościowanie „gorąca", w przeciwień­ stwie do „zimna". Sądzi się powszechnie, że na stopień ciepłoty organizmu wpływa również pora roku. Latem „gorąco" wzmaga się, zimą maleje. Odwrot­ nym zmianom ulega jakość „zimna". 27 z a n 28 2 7 W. N a 1 i w к i n, M. N a 1 i w к i n a, Oczerk byta żenszcziny osiedłogo tu.ziemnogo nasielenija Fergany, Kazań 1886, s. 169, podają, że jeżeli brzemienna Uzbeczka woli pożywienie gorące, uważa się, iż urodzi chłopca; jeśli chętniej je zimne, urodzi dziewczynkę. Starożytni filozofowie greccy ułożyli tabelę opozycji (którą stosował jeszcze Arystoteles): strona prawa, męskie, góra, przód, gorące, suche — lewa strona, ko­ biece, dół, tył, zimne, mokre. Patrz: L l o y d , op. cit., s. 104-106. 2 8 �318 DANUTA PENKALA Hakim Abdul Sotar podał charakterystykę typów ustroju ludzkiego poszerzoną o kategorie „wilgotny"/„suchy". Wyróżnił, zgodnie z pogląda­ m i lekarzy-filozofów greckich i arabskich, cztery etapy w życiu człowieka. Według schematu tego dziecko jest gorące i wilgotne, człowiek młody — gorący i suchy, człowiek dojrzały — zimny i suchy, a człowiek stary — zimny i wilgotny. Istnieją oczywiście indywidualne odchylenia od sche­ matu. Po czym poznaje się, jaką dana osoba ma naturę? Jako oznaki zewnętrzne temperamentu wymieniano pigmentację skó­ ry, kolor oczu. Skóra ciemniejsza wskazuje na n a t u r ę gorącą, jaśniej­ sza — na zimną, analogicznie ciemne i jasne oczy. Bardzo ważnym wskaźnikiem jest puls. Wolny, regularny — świadczy o ciepłocie orga­ nizmu, szybki jest znakiem zimnej n a t u r y . Umiejętność rozpoznawa­ nia temperamentu według tętna nie jest powszechna. Posiadają ją nie­ którzy starsi, doświadczeni ludzie i przede wszystkim hakimowie. Skom­ plikowane metody badania pulsu stosowane przez tadżyckich tabibów, przejęte z indyjskich ksiąg medycznych, opisuje N.N. Jerszow . Powszechna jest natomiast umiejętność pośredniego wnioskowania o naturze człowieka, przede wszystkim z rezultatów stosowania „gorą­ cej" albo „zimnej" diety. Większość zapytywanych osób poprzez oso­ biste doświadczenia doszła do wiedzy o właściwościach swego organizmu. Uzbek z Kajsaru twierdził, że jest gorący, gdyż latem nie może dużo pracować, miewa gorączkę, natomiast zimą czuje się dobrze, „ma jasny umysł". Rozpoznaje ponadto swój temperament „po żołądku": zjedzenie bakłażanów latem powoduje u niego wypryski. Młody nauczyciel z Dawlatabadu, Tadżyk, uważał że ma naturę gorącą, ponieważ po zjedzeniu melona dostaje czerwonej wysypki na ciele. - Jeśli kogoś po wypiciu czarnej herbaty boli gardło, jest to również oznaka gorącego tempera­ mentu. Z przekonaniem, że rozmaite dolegliwości są rezultatem przewagi „gorąca" albo „zimna" w organizmie, wiążą się rozbudowane wskazania dietetyczne. Zasada jest następująca: osoby „gorące" powinny ograni­ czać spożywanie potraw o własnościach gorących, zwłaszcza latem, gdy wzmaga się ciepłota organizmu. Zimą mogą jeść nieco więcej gorącego pożywienia. Do osób o naturze „zimnej" stosują się odwrotne reguły. Zasada ta jest uznawana powszechnie. Niemal każdy orientuje się, jakie potrawy są wskazane, a jakie szkodliwe dla niego i dla jego dzieci. Ponieważ dzieci są gorące, nie powinny jest takich gorących produktów, jak włoskie orzechy, zwłaszcza latem . Hazarzy z Najaku twierdzili, żo 29 30 31 2 9 Podobne wskaźniki oraz dodatkowy — apetyt (słaby — natura gorąca, do­ bry — natura zimna) podaje P а к m a 1, op. cit, s. 23< N. N. J e r s z o w , Narodnaja medicina tadżikow Karatiegina i Darwaza, [w:] Istorija, archeologia i etnografija Sriedniej Azji, Moskwa 1968, s. 353. и Services..., I I - s . 203. , 0 �„GORĄCE" I „ZIMNE W MEDYCYNIE 319 AFGANISTANU dla dzieci do 3-4 lat szkodliwe są rodzynki, chleb gurut. Zalecali nato­ miast kwaśne mleko, jogurt, arbuzy, winogrona. Jednakże wskazania te rzadko są przestrzegane w praktyce. Rodzice nie stosują specjalnej diety dla dziecka, które zostaje odstawione od piersi. Obserwowaliśmy często małe dzieci trzymające w garści kawałek chleba, pogryzające słodycze albo kuleczki qurutu. T y m bardziej zasady „gorące" przeciw „zimnemu" i odwrotnie nie zachowują w diecie po­ wszedniej dorośli. Wpływają na to w dużym stopniu względy finansowe oraz sezonowa dostępność p r o d u k t ó w . Na przykład latem spożywa się w dużych ilościach melony, mimo że warzywo to uważane jest za go­ rące. Wprawdzie ludność miejscowa powszechnie pije latem zieloną her­ batę, ale nie mogliśmy zaobserwować, czy zgodnie ze wskazaniami die­ tetycznymi zimą przeważa spożywanie herbaty czarnej. L . Dzięgiel pisze, że w północnym Afganistanie (Ri-Jang) pije się zimą h e r b a t ę zieloną, gdyż jest t a ń s z a . M.A. Chamidżanowa podaje informację, że Tadżycy Zerawszanu p i l i czarną herbatę prawie wyłącznie w wypadku choroby, gdy była i m przepisana specjalna dieta *. Ponadto, jeżeli występuje zgodność teoretycznych przepisów z prak­ tyką, jak jest na przykład w przypadku suszonych owoców, mięsa (zwłaszcza baraniego), tłuszczu baraniego, które to produkty są spoży­ wane przede wszystkim zimą — wynika to po prostu z całorocznej rotacji diety. Tak więc dieta oparta na przeciwstawieniu „gorącego" i „zimnego" jako środek profilaktyczny medycyny tradycyjnej nie znajduje szero­ kiego zastosowania w praktyce. 32 33 3 ZASTOSOWANIE K O N C E P C J I „GORĄCA" I „ZIMNA" DO S T A N U NARUSZENIA RÓWNOWAGI. T E R A P I A CHOROBY — CZYLI Polaryzacja „gorące"/„zimne" odgrywa wielką rolę w określaniu etio­ logii chorób oraz w ich terapii. Jeśli za przyczynę danej choroby uważa się zachwianie równowagi w naturalnej ciepłocie organizmu, stosuje się skrupulatnie dietoterapię, leczenie ziołami oraz inne sposoby, by przy­ wrócić equilibrium. Hakim z Dawlatabadu określił to tak: „Nasze le­ czenie jest oparte na przeciwieństwach. Jeżeli ktoś ma garmi («goraco»), dajemy zimne. Jeśli ma xonuki («zimno») — dajemy gorące". Za przyczynę zachorowania na garmi uważa się zjedzenie zbyt wielu gorących produktów, zwłaszcza latem i przez osobę o gorącej naturze. Choroba może przejawiać się czerwoną wysypką, bólem gardła, głowy, 8 2 Mieszkańcy wsi Sansiz uskarżali się, że często ze w z g l ę d ó w finansowych nie mogą jeść tego pożywienia, które by im najlepiej służyło. Services..., I I - s . 203. L . D z i ę g i e l , Ajgańskie pożywienie, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977, z. 2, s. 197. ** Materialnaja kultura..., s. 169. M �320 DANUTA PENKALA podwyższoną temperaturą, bólem brzucha, zaparciem. Tadżyk z Tala, pytany o objawy garmi, odpowiedział: ,,Jest gorąco w brzuchu". Chory na „gorąco" powinien jeść dużo zimnego pożywienia. Zalecane są ogórki, cytryny, pomarańcze, z napojów — zielona herbata, kwaśne mleko, Coca-Cola. Hakim daje na garmi zioła zimne, jak różne gatunki b a b k i , fiołek, kasja. Jeden z informatorów — Hazar z Tala — zalecał żucie t y ­ t o n i u na ból w piersiach spowodowany zjedzeniem zbyt wielu gorących potraw. Dla ochłodzenia organizmu stosuje się też dodatkowe środki — zimne kąpiele i kompresy, zawijanie w skórę „zimnego" zwierzęcia (ko­ zy), upuszczanie k r w i (czyli elementu „gorącego") . Xonuki — „zimno" przypisuje się zjedzeniu zbyt dużej ilości zim­ nego pożywienia. Oczywiście, dolegliwości te zagrażają przede wszystkim ludziom o zimnej naturze. Objawami są bóle i burczenie w brzuchu, „brzuch jest zimny". Chory nie ma podwyższonej temperatury, jest blady, osłabiony. Powinien wówczas spożywać jak najwięcej gorących potraw, najlepiej z dodatkiem czosnku. Zielarz z Dawlatabadu polecał na xonuki mięso kurze ugotowane z pieprzem, cynamonem, kardamonem i goździkami. Zachwalał też „rozgrzewające" właściwości kminku i syropu z lawendy. Pasztunki z Kajsaru podały przepis na napar z kminku, kopru włoskiego, Carum copticum (zioła „gorące"), czarnej herbaty i pestek pigwy. Na zimne wzdęcia zaleca się również asafetydę, uważaną przede wszystkim za doskonały środek przeciw robakom . Aby przywrócić organizmowi stan równowagi stosuje się także fizyko­ terapię: gorące kąpiele i kompresy, a zwłaszcza popularne w Azji Środ­ kowej owijanie pacjenta w świeżo zdjętą skórę „gorącego" zwierzęcia (najczęściej barana). L . Fischer podaje, że chory musi pozostawać za­ winięty w skórę 24-48 godzin latem, a zimą do trzech dni. W t y m czasie oraz przez 40 dni po zdjęciu skóry może jeść jedynie potrawy gorące — masło, jajka, mięso . Wiele chorób kwalifikuje się jako gorące albo zimne. Uważa się, że niemal każda choroba wymaga odpowiedniej diety. Istnieje „ciepła" i „zimna" gorączka (tab-¿ garm i tab-i larza ). Przy gorącej stosuje się zimne środki. W wypadku zimnej gorączki, za jaką jest uważana na przykład malaria, aplikuje się specyfiki gorące, jak chinina . Hazarzy 35 36 37 38 39 40 3 5 Awicenna zalecał babkę jako zimną i suchą na „gorące" zapalenia, zasta­ rzałe wrzody itp. F i s c h e r , op. cit., s. 63. Services..., I I - s . 205. Awicenna n a z y w a ł ją gorącym i suchym lekiem. F i s c h e r , op. cit., s. 63. Stosowana jest powszechnie na robaki, a jak twierdzili Tadżycy z Tala, „kto ma robaki, ten jest zimny w środku". F i s c h e r , op. cit., s. 62. Jw., s. 52. J . J a w o r s k i ] w książce Putieszestwije russkogo posolstwa po Afganista­ nu i Bucharskomu chanstwu w 1878-1879 g.g. wymienia między innymi chininę i morfinę jako środki suche i gorące w ludowej medycynie m i e s z k a ń c ó w Afganis36 3 7 3 8 89 4 0 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 321 z Tala twierdzili, że gorące są choroby, k t ó r y m towarzyszy gorączka w nocy. Rozróżniali także ciepły ból głowy, który dokucza latem, „od słońca" oraz zimny, „z przewiania", na który cierpią ludzie zimą. Prze­ ciw ciepłej odmianie bólu głowy polecali szczególnie napar z kwiatów białej malwy. Natomiast przeciw zimnemu bólowi — aspirynę Bayera! Za dolegliwość zimną uznawany jest powszechnie reumatyzm — „ból w kościach". Informatorzy — Hazarzy z Tala wymieniali jako lek na tę chorobę espand (ziele „gorące"). J u ż Awicenna zalecał ten środek leczniczy na ischias i bóle s t a w ó w . Ponadto często stosuje się owijanie chorego w skórę baranią, Jerszow podaje informację o kąpielach w go­ rących źródłach jako popularnej metodzie leczenia reumatyzmu u Tad­ żyków z Karateginu . Odra bywa określana jako gorąca choroba, a ospa — zimna. Według danych z Ri-Jang choremu na odrę należy podawać kwaśne („zimne") produkty, jak jogurt, marynaty, granaty * . Natomiast pacjent chory na ospę powinien być ciepło okryty, jeść ryż. Tadżycy z Tala polecali na ospę picie k r w i konia — zwierzęcia uznawanego za gorące. Ale wskazy­ wali też na obkładanie chorego kozią skórą jako dobry środek leczniczy (zatem występuje t u pewna sprzeczność, chyba że chodziło by o skórę koźlęcia — uważanego za ciepłe). Dyfteryt, jak i inne choroby związane z bólem gardła, uważany jest za chorobę gorącą, spowodowaną nadmiernym spożyciem gorących po­ t r a w . Podobnie — dur brzuszny i gorączki paradurowe (łącznie nazy­ wane mohrekah) . Przy trudno gojących się ranach należy unikać pożywienia zimnego, szczególnie produktów mlecznych i marynat, które jakoby przeszkadzają w zabliźnianiu się ran. Przeciwwskazania te można wytłumaczyć prze­ konaniem, że wskutek upływu k r w i organizm ulega ochłodzeniu. A.L. Troickaja podaje informację, że zerawszańscy Tadżycy w ciągu 6-7 dni po obrzezaniu okrywają chłopca ciepło i podają mu jedynie „go­ rące" p o ż y w i e n i e . Konkludując — panuje przekonanie, że przy leczeniu danej choroby 41 4 2 3 44 45 46 tanu. Cyt. za G. A . Kolosów, O narodnom wraczewanii u sartow i kirgizow Turkiestana, „Trudy Antropołogiczeskogo obszczestwa pri Imperatorskoj Wojenno-Medicinskoj Akademii" t. V I (za 1899-1900 uczebnyje goda): 1903, s. 85. « F i s c h e r , op. cit., s. 63. ,¿ J e r s z o w , Narodnaja medicina..., s. 355. Sermces..., I I I - s . 120, 123, 143. Istotna jest też w leczeniu odry czerwona barwa granatu. Podaje się również wywar z czerwonego maku, by czerwone pla­ my na ciele chorego „nie schowały się do środka", co spowodowałoby śmierć pa­ cjenta. V . Š e r ý , Lékařsko-geografické poměry Afghánistánu, Praha 1974, s. 27. « Services..., I I - s . 156, I I I - s . 123. A. L . T r o i c k a j a , Rożdienije i pierwyje gody żizni riebionka u tadżikow doliny Zerawszana, „Sowietskaja Etnografija", nr 6: 1935, s. 133. 4 2 4 3 4 4 4 6 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �322 DANUTA PENKALA należy wziąć pod uwagę jej właściwości (w kategoriach „gorąca" i „zim­ na"), temperament pacjenta oraz porę roku i zastosować odpowiednią do diagnozy dietoterapię i lekoterapię (z uwzględnieniem cech pożywie­ nia i środków leczniczych). Jeżeli o chorobie nie wiadomo, czy jest go­ rąca, czy też zimna, sprawdza się to doświadczalnie. Najpierw wypróbowuje się dietę gorącą, a jeśli pacjent poczuje się gorzej, przechodzi się na dietę z i m n ą . Bezpłodność kobiet, menstruacja oraz ciąża, rozwiązanie i połóg uważane są za stany chorobowe. Wskutek utraty k r w i organizm kobiecy podczas menstruacji ulega ochłodzeniu. Należy wtedy spożywać gorące pożywienie — np. bakła­ ż a n y . Przy zaburzeniach w miesiączkowaniu zaleca się „gorący" espand. O.A. Suchariewa podaje, że według Tadżyków bóle przy miesiącz­ ce spowodowane są „przeziębieniem" organizmu. Stosuje się w t y m wypadku środki „gorące" — pożywienie i metody fizykoterapeutyczne identyczne, jak przy bezpłodności . Bezpłodność kobiet często przypisuje się przyczynom nadnaturalnym. Ale niejednokrotnie można usłyszeć wypowiedzi o bezpłodności spowo­ dowanej „zimnem". I odwrotnie, informatorzy twierdzili, że kobieta „gorąca" może rodzić dzieci . Dla podniesienia ciepłoty organizmu — a więc płodności — stosuje się wiele środków. Oczywiście, konieczna jest dieta „rozgrzewająca". Wzbrania się natomiast powszechnie picia j o ­ gurtu i kwaśnego mleka . Spośród leków ziołowych wybiera się dla le­ czenia bezpłodności te, które mają własności gorące. Zielarz z Dawlatbadu polecał wyciąg z czterech składników: mieszaniny kopru włoskiego z Carům copticum (jowáni wa badyán) krwawnika (Achillea santolina — buy-e mádarán, czyli „zapach matczyny"), mięty (Mentha longifolia — pu47 4 8 49 50 51 47 Services..., U-s. 157. To samo podaje Z. L . A m i t i n - S z a p i r o, O narodnoj medicinie tuziemnych („blicharskich") jewrejew w Turkiestanie, „Biulleten' Sriednie-azjatskogo Gosudarstwiennogo Uniwersitieta", t. X I I I : 1926, s. 5. Taka kolej­ ność w y p r ó b o w y w a n i a diet jest zrozumiała, jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę , że zimno jest kategorią wiązaną ze śmiercią (w przeciwieństwie do gorąca kojarzonego z ż y ­ ciem i płodnością). Informację powyższą uzyskano w Dawlatabadzie od Pasztuna z Mazar-i Szarif. Zapytywane kobiety nie chciały w y p o w i a d a ć się na ten temat. O. A. S u c h a r i e w a , Mať i riebionok u tadżikow (Obriady i priedstawlenija swiazannyje s matierinstwom i mladieniczestwom u tadżikow g. Samarkanda i kiszlakow Kusocho, Kanibadama i Szahristana), [w:] Sb. „Iran", t. I I I , Leningrad 1929, s. 109-110. Wiązanie „gorąca" z płodnością znajduje wyraz m. in. w praktykowanym przez mieszkańców pamirskiej doliny Chuf zwyczaju dawania jako pierwszego da­ nia młodej parze pożywienia „gorącego". M. S. A n d r e j e w, Tadżiki doliny Chuf (wierchowija Amu-darii), t. I, Stalinabad 1953, s. 170. " S u c h a r i e w a , op. cit., 's. 109-110 podaje, że Tadżycy lecząc bezpłodność spowodowaną „zimnem" stosowali „rozgrzewające" pożywienie — herbatę z cuk­ rem (najlepiej żółtym — bardziej gorącym) i mączny kisiel atala. 4 8 4 9 5 0 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E 323 AFGANISTANU dina) oraz rumianku (Matricaria chamomilla — bobuna). Stara Uzbeczka z Kajsaru, urodzona w Bucharze, utrzymywała, że oprócz pielgrzymki do grobu świętego, przeciw bezpłodności skutecznie działa napar z l u ­ krecji. Często zaleca się łączne stosowanie różnych środków. Doświad­ czone Tadżyczki z Tala twierdziły, że najlepszą metodą jest przykłada­ nie do „zimnego" brzucha zawiązanych w szmatkę „gorących" ziół buta i boz bos z jednoczesnym powstrzymaniem się od spożywania potraw „zimnych". Hazarka z Tala polecała przestrzeganie gorącej diety w po­ łączeniu z okrywaniem się skórą barana . Bardzo wskazane jest łącze­ nie diety rozgrzewającej z takimi środkami fizykoterapeutycznymi, jak kąpiele w gorących źródłach i gorącym piasku oraz rodzaj „łaźni paro­ wej" (chora siadała nad rozgrzanym kamieniem spryskiwanym wodą). Te metody były bardzo popularne wśród tadżyckiej ludności Azji Środko­ wej . O. A. Suchariewa .podaje informację, że bezpłodne Tadżyczki wpro­ wadzały do pochwy rozgrzane żółtko jaja kurzego ( „ g o r ą c e " ) . Stare Tadżyczki z Tala zalecały identyczne stosowanie trzech ziarenek białego maku, również uważanego za gorący. Jarszow również przytacza przy­ kłady dopochwowego stosowania kurkumy (Curcuma longa — zardćuba) oraz niedźwiedziego sadła — środków „gorących" — przeciw bezpłod­ ności . Powszechne jest mniemanie, że kobieta brzemienna nie musi prze­ strzegać specjalnej diety. Według większości informatorów kobieta w t y m okresie może jeść to, na co ma ochotę, chyba że jakaś potrawa jej szkodzi, wywołuje wzdęcia. Istnieją pewne wskazania i przeciwwska­ zania dietetyczne — na przykład należy powstrzymać się od jedzenia mięsa wielbłądziego , ale na ogół nie mają one związku z podziałem po­ żywienia na zimne i gorące. Niemniej, ponieważ sądzi się, że kobieta jest podczas ciąży szczególnie gorąca, niekiedy zaleca się środki dla ochłodzenia organizmu. W Ri-Jang kobiety brzemienne jadły zaąiz — sza­ rą glinkę (prawdopodobnie kaolin) znajdowaną w łożysku pobliskiej rzeki. Ekipa badawcza uzyskała informację, że środek ten pomaga zmniejszyć gorąco występujące w okresie c i ą ż y . Hazarka z Tala, twierdząc, że kobieta brzemienna może w zasadzie jeść wszystko, dodała jednak, że przed urodzeniem dziecka lepiej spożywać potrawy zimne, a po urodze­ niu — gorące. 5 2 S3 s t 55 5e 51 58 5 2 Roślin tych nie udało się zidentyfikować. Analogiczne metody przytacza J e r s z o w , [w:] Tadżiki Karatiegina..., s. 269. Jw., s. 272; J e r s z o w , Narodnaja medicina..., s. 355; S u c h a r i e w a , op. cit., s. 110. S u с h a r i e w a, op. cit., s. 110. J e r s z o w , [w:] Tadżiki Karatiegina..., s. 261, 270. Przykłady podobnego stosowania ziarenek kopru włoskiego i kminku (a w i ę c roślin „gorących") podaje też A m i t i n - S z a p i r o, op. cit., s. 14. Sądzi się, że przedłużyłoby to ciążę do okresu jej trwania u wielbłądzicy. Services..., I I I - s . 121, 136. 5 3 54 6 6 M 5 7 58 �324 DANUTA PENKALA W sprzeczności z przeważającym poglądem, że w czasie ciąży nie jest konieczna specjalna dieta, pozostają przytoczone przez M.A. Pakmala dane ze wsi Szah-Noor. Pasztunki z tej wsi w przypadku ciąży, uważanej za stan chorobowy, zaczynają (jak przy każdej innej choro­ bie) w praktyce przestrzegać teoretycznych zasad stosowania odpowied­ niej dla indywidualnej natury diety. „Nie ciąża była punktem odnie­ sienia dla decyzji, czy dane pożywienie jest odpowiednie, czy nie dla przyszłej matki, a raczej indywidualna natura kobiety" 59 Natomiast na temat diety obowiązującej po urodzeniu dziecka (przede wszystkim w ciągu 40 dni po porodzie) zgodność wypowiedzi jest ude­ rzająca. Zarówno w informacjach z terenu, jak i w danych z literatury dotyczącej Afganistanu i całej Azji Środkowej, powtarzają się zalecenia stosowania diety „gorącej" przez kobietę w połogu, a unikania pożywie­ nia „zimnego" . Polecane jest mięso kurze, jagnięce, cielęce, baranina smażona na tłuszczu, surowe jajka, kleiki z mąki pszennej. Wzbronione natomiast są winogrona, ogórki, pomidory, marynaty, mleko (zwłaszcza kwaśne), zimna woda. Jak można sądzić, dieta taka ma na celu przy­ wrócenie zachwianej porodem równowagi organizmu. Kobieta, bardzo gorąca w czasie ciąży, po urodzeniu dziecka staje się zimna (wyraźnie stwierdzali to informatorzy). Z faktu skrupulatnego przestrzegania w t y m okresie diety „rozgrzewającej" w przeciwieństwie do czasu brzemienności, kiedy nie stosuje się ściśle odpowiedniej diety, wniosko­ wać można, że „gorąco", nawet nadmierne, nie jest uważane za tak nie­ bezpieczne dla organizmu, jak „zimno". Bezpośrednio po porodzie, powodującym szybki i niebezpieczny spa­ dek ciepłoty, należy podać położnicy mięso jagnięcia (według Hazarki z Tala) albo kilka surowych jaj lub kleik z pszennej mąki (według i n ­ formatorów z Dawlatabadu i Kajsaru). Dane o podobnych potrawach zalecanych położnicy można znaleźć w literaturze . R. Dollot przeka­ zuje informację, że w Afganistanie kobietę po porodzie karmiono co 3-4 godziny bulionem z nasion Carum copticum, kminku, imbiru, goź­ dzików, cukru i mięsa — a więc produktów „rozgrzewających". Stara Tadżyczka z Dawlatabadu polecała dać położnicy do połknięcia kilka ziarenek „gorącej" rośliny espand. Nie zawsze matka zaczyna karmić dziecko piersią bezpośrednio po porodzie. Według danych z Sansiz czeka się 24-48 godzin, dając w t y m czasie niemowlęciu miksturę z miodu i wody. W Ri-Jang również zano60 61 6 2 6 9 P а к m a 1, op. cit., s. 22. Jedynie odnośnie do U z b e k ó w znajdujemy informacje o spożywaniu pokar­ m ó w „zimnych" przez położnicę. N a l i w k i n , N a l i w k i n a , op. cit., s. 171; A. L . T r o i с к a j a, Pierwyje sorok dniej riebionka (cilia) sriedi osiedlogo nasielenija Taszkienta i Czimkientskogo ujezda, [w:] A. E . S z m i d t , E . K . B e t g e r (red.), Sb. W. W. Bartoldu, Taszkient 1927, s. 350. Np. Services..., I I - s . 156. R. D o l l o t , L'Afghanistan. Histoire. Description. Moeurs et coutumes. Fol­ klore. Fouilles, Paris 1937, s. 221-222. e 0 e l 6 2 �.GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E 325 AFGANISTANU towano pewną zwłokę w przystawieniu dziecka do piersi, by z mleka matki zniknęły „nieczystości", które mogą zaszkodzić dziecku. Przed rozpoczęciem karmienia niemowlęciu daje się nieco m a s ł a . A zatem dziecko również dostaje pożywienie rozgrzewające . Sądzi się powszechnie, że wszystko, co je matka, wpływa na jej mle­ ko i — co za t y m idzie — na zdrowie karmionego przez nią dziecka. Według informacji Hazarki z Tala sposób odżywiania karmiącej matki wpływa również na to, czy dziecko stanie się w przyszłości gorące czy zimne. Suchariewa pisze, że zdaniem samarkandzkich Tadżyków „zimne" pożywienie szkodzi nie tyle matce, co karmionemu przez nią dziecku . Prócz zimnych potraw zabrania się również matce spożywania pro­ duktów wywołujących wzdęcia, na przykład melonów. Ograniczenia dietetyczne nie pozostają niezmienne w całym okresie karmienia, wraz z wiekiem dziecka maleje ich zakres . Jeżeli matka ma mało pokarmu, stosuje się różne „gorące" zioła i po­ trawy. Stara Tadżyczka z Dawlatabadu zalecała w t y m wypadku zia­ renka krwawnika (jak już wspominano, nazwa miejscowa — Ъиу-е mu­ daran — oznacza „zapach matki"). Hazarka z Tala twierdziła, że kobie­ ta, która ma zbyt mało mleka powinna jeść kleik z mąki pszennej na tłuszczu. Zatem —- organizm matki należy rozgrzać. Jeśli dziecko otrzymuje za mało pokarmu naturalnego, jego dietę uzupełnia się mlekiem krowim, kozim, albo — rzadziej — mlekiem w proszku . M . S. Andrejew odnotowuje u mieszkańców pamirskiej do­ liny Chuf „dokarmianie" niemowląt mlekiem kozim, uważanym za zim­ ne i jako takie odpowiedniejsze dla dzieci niż bardziej gorące mleko k r o w i e . Natomiast Tadżyczki z Tala uzupełniają pożywienie niemo­ wlęcia mlekiem krowim, które jednakże tutaj uważane jest za zimne, podobnie jak i w Dawlatabadzie. W Kajsarze kobiety pasztuńskie zale­ cały dawać dziecku, którego matka ma mało pokarmu, ziarenka babki lancetowatej (bártang), zaparzone z pestkami pigwy. Analogiczne sto­ sowanie kleiku z nasion bártang z dodatkiem cukru stwierdzono we wsi Sansiz . A roślina ta uważana jest za zimną. Stosowanie jako uzupeł­ nienia pokarmu matki produktów „zimnych" byłoby zgodne z poglądem, że małe dziecko jest gorące . e3 64 65 66 67 68 69 70 »» Services..,, I I - s . 153, I I I - s . 121. Masło u w a ż a n e jest za „gorące", miód (jak i inne słodycze) także. * S u c h a r i e w a , op. cit., s. 135. Karmienie trwa co najmniej rok, najczęściej 2-2,5 roku, a nawet do 3 lat, czasem dziewczynki są później odstawiane od piersi niż chłopcy. * Zielarz z Dawlatabadu radził kobietom, by mleko w proszku d a w a ł y dziec­ ku dopiero, gdy skończy 6 miesięcy. A n d r e j e w , Tadżiki t. I , s. 70-71. Services..., I I - s . 154. Jednakże N a l i w k i n , N a l i w k i n a , op. cit., s. 175, podają, że Uzbeczki wszystkim dzieciom przy piersi podawały kawałeczki baraniego tłuszczu — na­ leżącego do „gorącego" pożywienia. M 5 s e 7 e 8 6 8 7 0 �326 DANUTA PENKALA Jak podaje Pakmal, kiedy dziecko osiągnie wiek około 5 miesięcy i zacznie się wzbogacać jego pożywienie odrobiną chleba i słodkiej her­ baty lub mleka, matka nie przestrzega już żadnej diety . 71 U W A G I KOŃCOWE Powyższe dane wykazują, iż powszechne jest wśród ludności Afga­ nistanu przekonanie o konieczności stosowania pewnych ograniczeń w żywieniu, zależnie od stwierdzonej, gorącej albo zimnej natury danej osoby. Obowiązuje zasada dążenia do utrzymania równowagi właściwej danemu organizmowi (zależnie od płci, wieku i cech indywidualnych), a bierze się pod uwagę cechy pożywienia oraz wpływ gorącej i zimnej pory roku. Jednakże klasyfikacja elementów świata na „gorące" i „zimne" nie tworzy spójnego systemu. Ludzie wypowiadają często sprzeczne opinie na ten temat. Niekiedy próbują racjonalizować pewne wskazania. Reguły teoretyczne nie mają na ogół zastosowania w odniesieniu do codzennej diety. Niemniej, są one konsekwentnie przestrzegane w sy­ tuacjach krytycznych — w wypadku chorób i innych stanów uznawa­ nych za naruszenie naturalnej równowagi w organizmie. Dzięki wska­ zówkom hakima albo własnemu doświadczeniu stosuje się odpowiednią dietę, przy czym choremu daje się nawet bardzo wysoko cenione poży­ wienie, jeśli tylko istnieje przekonanie, że pomoże to przywrócić równo­ wagę utraconą w rezultacie choroby . Aplikowane są również leki, zwłaszcza ziołowe, oraz środki fizykoterapeutyczne, które mają także przyczynić się do restabilizowania zachwianego stanu równowagi. Charakterystyczną sytuacją, w której skrupulatnie przestrzega się przepisów teoretycznych, jest okres następujących bezpośrednio po po­ rodzie 40 dni. Warto wspomnieć, że położnicę i nowo narodzone dziecko uważa się za szczególnie w t y m czasie narażone na niebezpieczeństwo chorób i śmierci spowodowanych. szkodliwymi wpływami „złego oka" i złych duchów. Wysoka jeszcze obecnie śmiertelność niemowląt i ko­ biet przy porodzie uzasadnia stosowanie szczególnych środków ostroż­ ności we wzmiankowanym okresie . W odniesieniu do tej specyficznej sytuacji najlepiej da się zaobserwować przeplatanie się wyobrażeń o nadnaturalnych i naturalnych przyczynach chorób i śmierci oraz jed­ noczesne stosowanie profilaktycznych i leczniczych środków natury 72 73 7 1 P a k m a l , op. cit., s. 29. Według danych z Sansiz dietę dziecka zaczyna się uzupełniać, gdy skończy ono 10 miesięcy. Services..., I I - s . 154. Services..., U-s. 157. Jak podaje Fischer, do niedawna śmiertelność n i e m o w l ą t osiągała 50°/o i więcej. W roku 1968 w e d ł u g obliczeń zagranicznych obserwatorów wynosiła 15-30%. L . F i s c h e r , Afghanistan. Eine geographisch-medizinische Landeskunde, Berlin-Heidełberg 1968, s. 128-129. 72 7 3 �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 327 empirycznej i religijno-magicznej (wśród tych ostatnich np. bardzo rozpowszechnione użycie amuletów). W przepisach dieto- i ziołoterapeutycznych często zresztą występują elementy magiczne, jak choćby sto­ sowanie liczb 3, 7, 40. O tym, jak żywe są w dalszym ciągu wśród ludności Afganistanu poglądy dotyczące „gorąca" i „zimna", świadczy wiele przytoczonych w tekście przykładów. Jak już wspomniano, rozmaite znane od niedaw­ na produkty żywnościowe znalazły miejsce w kategoriach „gorąca"/ /„zimna". Podobnie — niektóre łeki zachodnie, jak aspiryna Bayera. Pacjenci miejscowi, o czym przekonał się również lekarz naszej ekspe­ dycji, nie zadowalają się aplikowanymi i m lekarstwami medycyny no­ woczesnej; domagają się powszechnie przepisania towarzyszącej lecze­ niu diety, która uwzględniałaby właściwości ich organizmu. Zdarza się, że w przeciwnym wypadku nie są zadowoleni i podają w wątpliwość umiejętności lekarza. Według danych z Ri-Jang ludność tamtejsza uwa­ ża, że każda dolegliwość, czy będzie to ból w piersiach, czy ból żołądka, czy też choroba uważana za rezultat działania „złego oka", wymaga od­ powiedniej diety . Interesujące może t u być porównanie ze spostrzeżeniami lekarza rosyjskiego praktykującego w Turkiestanie na przełomie X I X i X X w. G.A. Kołosow podaje, że spośród 1500 jego pacjentów, Sartów i K i r g i ­ zów, jedynie około 30-40 nie zapytało, co mogą jeść i pić, i to przy wszelkich dolegliwościach, łącznie z chorobami oczu czy lekkimi urazami chirurgicznymi . Z kolei lekarz J.K. Sejfulmuliukow praktykujący w Uzbekistanie w pierwszych latach władzy radzieckiej, dzieląc się swy­ mi uwagami o trudnościach napotykanych przy wprowadzaniu metod medycyny nowoczesnej, pisze: „Przy niepomyślnych wynikach leczenia pacjenta metodami europejskiej medycyny tabibowie, a za nimi ludność, wytykają błędy obcej medycyny, nie znającej podstaw miejscowego ub-hawá i mijaz — t j . w a r u n k ó w klimatu, temperamentu..." I dalej: „...głęboko zakorzeniony obyczaj parxiz [ t j . ograniczeń dietetycznych] jest poważną przeszkodą przy przyjmowaniu przepisanych przez lekarzy środków, a szczególnie diety chorego zalecanej przez europejską medy­ cynę. Często chory Uzbek, np. poraniony czy też z chorobą skórną, zwraca się o przepisanie diety «rozgrzewajacej» albo «ochładzającej». Na t y m gruncie tabibowie rozprzestrzeniają wśród ludności negatywne oceny europejskiej medycyny, zwłaszcza w wypadku śmierci pacjenta" . Lekarze z ekipy badawczej działającej w Sansiz początkowo nie za74 7S 76 74 Services..., I I I - s . 122-123. Miody pacjent z Ri-Jang, przewieziony do Kabulu na operację oczu, przez wiele dni po operacji odmawiał spożywania jogurtu i po­ marańczy (jako że „zimne" pożywienie przeszkadza w zabliźnianiu się ran). К o ł o s o w, op. cit., s. 62. J . K . S e j f u l m u l i u k o w , К woprosu o tabibizmie w Uzbekistanie, „Medicinskaja mysi Uzbekistana", nr 9-10: 1928, s. 68. 7 5 7 8 �328 DANUTA PENKALA leeali pacjentom diety, z wyjątkiem przypadków, gdy było to konieczne. Potem, poznawszy poglądy ludności miejscowej, wraz z lekami dawali odpowiednie wskazówki dietetyczne . Wydaje się, że tą drogą przedstawiciele medycyny nowoczesnej naj­ łatwiej mogą zdobyć zaufanie ludności, wśród której tak bardzo roz­ powszechnione są poglądy o „gorącym" i „zimnym", i uczynić wiele dla polepszenia trudnej obecnie sytuacji w zakresie ochrony zdrowia w A f ­ ganistanie . Można bowiem mniemać, że koncepcje, które w wyniku wielowiekowych wpływów zarówno z Zachodu, jak i Wschodu głęboko się zakorzeniły i utrwaliły, nieprędko zanikną, mimo rosnących wpły­ wów współczesnej medycyny naukowej. Ponadto, niewykluczone, że od­ powiednie badania wykazałyby, w jaki sposób utwierdzanie pewnych reguł dietetycznych związanych z koncepcją „gorąca" i „zimna" mogło by okazać się pomocne w zapobieganiu niektórym chorobom . 11 7 8 79 Danuta Penkala "HOT" A N D " C O L D " I N T H E T R A D I T I O N A L M E D I C I N E I N A F G H A N I S T A N Summary The concept of "hot" and "cold" is widespread i n the Islamic world, in India, South-East Asia and in Latin America. I n Central Asia it survives as an inhe­ ritance of the views of the philosophers of antiquity and Greek physicians and of the still more ancient conceptions of the old Indian medicine. The expansion of Islam and, in continuation of Greek learning, the development of Arabic medicine (whose members were frequently of Persian or of Tadjik origin) were instrumen­ tal in confirmation of the concept of "hot" and "cold". The concept occupies an important place in popular knowledge and in medical practices among the population of modern Afghanistan. It is reflected in traditio­ nal medical practices which are the vestiges of the ancient systems of medical philosophy as well as at a popular level. Independently of their ethnic origin/iden­ tity, the people have a certain basic, loosely systematized, knowledge of the "hot" 77 Services., I I - s . 156. W roku 1969 w Afganistanie było 632 lekarzy, a w i ę c jeden lekarz przypa­ dał na 22-23 tys. m i e s z k a ń c ó w (w Kabulu — jeden lekarz na 950 mieszkańców). Dane te podaje L . F i s c h e r , Das Gesundheitswesen, [w:] W. K r a u s (red.), Af­ ghanistan. Natur, Geschichte und Kultur, Staat, Gesellschaft und Wirtschaft, Tu­ bingen, Basel 1975, s. 381. L o g a n , op. cit., wykazuje, że przestrzeganie zaleceń dietetycznych „humoralnej" medycyny ludowej w Meksyku dopomaga w zapobieganiu pelagrze — cho­ robie, którą w y w o ł u j e deficyt niacyny (witaminy PP) w pożywieniu. W odniesie­ niu do Afganistanu F i s c h e r , Volksmedizin..., s. 62-63, podaje wyniki badań far­ makologicznych niektórych roślin, mających zastosowanie w terapii „gorące"/ /„zimne" (Peganum harmala, gatunki Plantago, Ferula asa foetida). Analizy po­ twierdzają skuteczność wielu zastosowań leczniczych tych roślin w medycynie tra­ dycyjnej. 7 8 n �„GORĄCE" I „ZIMNE" W M E D Y C Y N I E AFGANISTANU 32& and "cold" properties of food and drugs, aspects of illnesses and of the human nature. The same concept, though in a more sophisticated form, is being used by trained hakims. It is believed that the differences i n human traits depend on sex and on age however, in addition, each person has individual temperamental characteristics and a specific state of balance. The fluctuations i n this equilibrium are brought about by the seasons (of the year) and by the diet. It is believed that various illnesses are the result of the excess of "heat" or of "cold" in the system. Connected with this belief are dietary recommendations which are based, generally, on the prin­ ciple "contraria contrariis" ("hot" against "cold" and vice versa) however, the preventive recommendations are not being observed in the daily practice and in the diet unless the bodily system has been thrown out of the state of its natural equilibrium which is synonymous with an illness. In such event, a suitable diet, an appropriate herbal treatment and various physiotherapeutic methods (based on the advice of an hakim or of someone in the family) are stringently applied to remove the harmful excess of "heat" or of "cold". A particular situation in which the theoretical rules are stringently observed is the period of 40 days after child­ birth when the mother is served "hot" food to counteract the sudden and dan­ gerous "chilling" of the body of a pregnant woman as a result of childbirth. The methods of cure represent an mixture of the empirical, religious and magical means while in dietary and therapeutic recommendations associated with the concept of "heat" and "cold" appear, frequently, the elements of magic. The durability of the beliefs among the inhabitants of Afghanistan on the subject of "heat" and "cold" is attested to by the fact that the local patients de­ mand from the practitioners of modern medicine, apart from Western drugs, also the prescription of a suitable diet which would be appropriate to their bodily system. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1800df940de85ba49ed8b5ec77abc36.pdf c21882ae92b866368b406b0dd0d91ae5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1546 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1430 Title A name given to the resource "I po co ta granica?" / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.79-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa) „I PO CO TA GRANICA?" Wy nie przekraczaliście żadnych granic, to one was przekroczyły... Lech Wałęsa na spotkainiu z Polakami w Wilnie, 26 kwietnia 1994 r. GRANICA - NOWY ELEMENT KRAJOBRAZU „[...] Mam zawsze jakieś bardzo przykre uczucie - napisał jesienią 1992 r. ks. prof. R. Dzwonkowski - gdy przekraczam granicę między Litwą i Biało­ rusią koło Bieniakoń i Solecznik, coraz bardziej teraz umacnianą betonem i drutem kolczastym. Tą granicą arbitralnie wyznaczoną przez Stalina ta sama pod każdym względem ludność - w ponad 80% polska - została nie tylko boleśnie i bez sensu podzielona, ale i odcięta od kultury i państwa, 0 które walczyła w czasie I I wojny światowej" {Za wschodnią granicą... 1993, s. 132). Podobne odczucia towarzyszą samym mieszkańcom Bieniakoń . Są one reakcją na powstanie granicy państwowej między Litwą i Białorusią. Granica ta, biegnąca północną krawędzią wioski, nie jest obecnie tak łatwa do przekroczenia jak wówczas, gdy dzieliła dwie socjalistyczne republiki radzieckie: litewską i białoruską. Druty kolczaste, szlabany, budki wartow­ nicze, wydzielone stanowiska dla kontroli celnej i paszportowej pojawiły się w krajobrazie Bieniakoń na początku lat dziewięćdziesiątych. Przecięły szosę wiodącą m.in. do Wilna, a od strony Litwy - do Lidy, Nowogródka, Pińska 1 innych miejscowości leżących na terenach obecnej Białorusi, wciąż jeszcze stanowiąc obcy, nie do końca zaakceptowany i zrozumiały element nowej 1 1 W X - X I 1992 oraz V I I 1993 r. w Bieniakoniach (a także w kilku innych miejscowościach grodzieńszczyzny: Poleckiszkach, Konwaliszkach, Baranowiczach, Iszkołdzi, Darewie, Tarta­ kach, Porozowie, Wołkowysku, Rosi, Lidzie, Białohrudzie, Trokielach, Mochawiczach i in.) przeprowadziłam badania terenowe, których celem było m.in. określenie wyznaczników iden­ tyfikacji etnicznej i warunków, w jakich kształtowała się świadomość narodowa Polaków mieszkających na Kresach północno-wschodnich. W samych Bieniakoniach przeprowadziłam 60 wywiadów. Prace realizowane były w ramach umowy zawartej między Instytutem Archeo­ logii i Etnologii P A N a Instutitem Iskusstvovedenija, Etnografii i Foklora A N Białorusi. Ich wstępne wyniki opublikowałam w „Przeglądzie Wschodnim" (Kabzińska-Stawarz 1992/93). �80 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ rzeczywistości. Niektórzy z moich informatorów mówili ze zdziwieniem: „Też coś! Granica! I po co ta granica?" (kobieta, lat 38); „Teraz to granica. Co to się robi! Granica!" (mężczyzna, lat 40). Posterunek graniczny był jedną z pierwszych widomych oznak nowych czasów. Ich początek wyznacza moment przekształcenia dawnych socja­ listycznych republik radzieckich: litewskiej i białoruskiej, w samodzielne państwa (suwerenność Białorusi została ogłoszona 19 IX 1991 г., Litwy zaś - 11 I I I 1990). Wydarzenia te, aczkolwiek zaburzyły pewien ład, do którego ludzie zdążyli już przywyknąć, są nieporównywalne np. z innym granicznym momentem, jakim było wkroczenie wojsk radzieckich na Kresy (czy też na tzw. w nomenklaturze radzieckiej - Zachodnią Białoruś) 17 września 1939 r. oraz przekazanie Wilna Litwie 10 października tegoż roku, zgodnie z usta­ leniami paktu Ribbentrop-Mołotow. Trzeba jednak podkreślić, że fakty, które dziś określa się - bez eufemizmów - mianem eksterminacji polskiej mniejszości narodowej i ludobójstwa , w znacznym stopniu przyspieszyły krystalizaqe świadomości narodowej ludności żyjącej na oderwanych od Polski terenach. Także jeden z moich informatorów stwierdził: „Przed wojną, to wszyscy tu byli «tutejsi». Dopiero wojna zmusiła ludzi do określenia się, kim są. Niektórzy dopiero jak przyszła władza radziecka zrozumieli, że za Polski było im lepiej, choć wcześniej nieraz na Polskę pluli [...]. Dopiero jak się zaczęło wywożenie, represje, ludzie zrozumieli, że są Polakami, uświadomili to sobie" (mężczyzna, lat 64) . Inny informator natomiast powiedział, że jeszcze dziś „ludzie są tutaj [tj. w Bieniakoniach - I . K-S] bez narodowości". Jego zdaniem, większą świadomość mają np. Polacy w Lidzie i jej okolicach (mężczyzna, lat 70). Z opinią tą nie zgodziły się jednak cztery inne osoby uczestniczące w wywiadzie. N i potwierdzają jej też wyniki wielu rozmów przeprowadzonych przeze mnie z innymi miesz­ kańcami wioski . 2 3 e 4 2 Na ten temat ukazało się już wiele prac. Ich przytaczanie w tym miejscu nie jest - moim zdaniem - konieczne. Chciałabym natomiast zwrócić uwagę na wypowiedzi ks. Dzwonkowskiego w sprawie eksterminacji (Za wschodnią granicą... 1993, s. 145-152). Por. uwagi na temat kształtowania się świadomości narodowej, zwłaszcza zaś uświada­ miania sobie ojczyzny ideologicznej, w artykule Ciesielskiego i in. (1992, s. 17). Jak piszą autorzy, według skrajnych opinii, wspomniany proces trwał niekiedy do lat okupacji. Z moich badań wynika jednak, że dziś jeszcze w niektórych przypadkach można mówić o braku świadomości narodowej. Odrębnych badań wymaga problem tzw. „tutejszych" (por. też uwagi J. Jurkiewicza na ten temat; Jurkiewicz 1992, s. 235). Zdaniem A. Sadowskiego natomiast, przywiązuje się zbyt mało uwagi do stanu świadomości narodowej mieszkańców pogranicza (Sadowski 1994, s. 231). Według danych przytoczonych przez Eberhardta, w 1989 r. w Lidzie mieszkało 140739 Polaków, tj. 40,2% ludności. Białorusini stanowili 43,7% mieszkańców, Rosjanie - 12,7%, inni - 3,4% (Eberhardt 1992/93, s. 553). Zdaniem jednego z działaczy polonijnych z Lidy nato­ miast, znaczna część ludności pochodzenia polskiego, stanowiącej - jak powiedział - ok. 37% mieszkańców miasta, nie identyfikuje się już z polskością. Niektórzy prowadzą nawet działal­ ność antypolską. Symptomatyczne jest i to, że na 35 000 Polaków mieszkających w Lidzie zaledwie w 20-30 rodzinach rozmawia się po polsku (wywiad przeprowadziłam w lipcu 1993 r.) 3 4 �„I PO CO TA GRANICA? 81 Znamienne są natomiast słowa W. Nowickiego, który pisał o tym prze­ łomowym momencie dziejów, gdy dawni towarzysze dziecięcych zabaw, a potem - walk z Niemcami, stali się nagle politycznymi przeciwnikami, wrogami: „Poznałem świat, jego ludzi i przywódców, nie rozumiejąc ich słów, gier, dążeń i aspiracji. Dowiadywałem się, że moja ojczyzna, to nie żadna Polska, albo Litwa, ale jakaś Zapadnaja Białoruś czy Grodzieńska Gubernia" (Nowicki 1993, s. 130). Działania wojenne, których odczuwalną konsekwencją była zmiana przynależności państwowej znacznej części lud­ ności kresowej, stały się zarazem cezurą, datą graniczną, którą dziś jeszcze operują Polacy mieszkający na dawnych Kresach, gdy mówią o tym, co działo się „za polskie czasy", „gdy tu była Polska". Wszystko, co wyda­ rzyło się potem miało już miejsce „tutaj, na Białorusi", „za Sowietów", „za (lub w - ) ruskie czasy". W wyniku przeprowadzonych w okresie wojennym podziałów polityczno-administracyjnych ówczesnego Związku Radzieckiego Bieniakonie znalazły się tuż przy północnej granicy republiki białoruskiej. Stąd już tylko ok. 50 km do Wilna i zaledwie 5 do słynnych dziś m.in. z walki o prawa mniej­ szości polskiej na Litwie Solecznik. Przypomnę, że w rejonie solecznickim Polacy stanowią, według różnych szacunków, od 79,6% do 81,3% miesz­ kańców . W rejonie wileńskim mieszka 63,5% Polaków, w samym Wilnie zaś - 18,8% . Jak wynika z relacji mieszkańców Bieniakoń, istnienie granicy między republikami nie było tak wyraźnie odczuwalne jak obecnie, gdy zamiast republik sąsiadują ze sobą dwa odrębne państwa. Konsekwenqa ich pow­ stania jest nie tylko wytyczenie i wyraźne wyznacznie granicy w przestrzeni. Efekty nowych podziałów są bardziej znaczące dla lokalnych społeczności. Powodują określone zmiany w świadomości, decydując też o zachowaniach mieszkańców Bieniakoń, Solecznik i innych miejscowości przygranicznych. Stopniowo będą one zapewne wpływać na kształt stosunków białorusko-litewskich i losy mieszkańców tych państw. Okaże się też z czasem czy granica stanie się otwarta - jak to ma miejsce dzisiaj np. na zachodzie Europy, czy też zasieki z drutu pozostaną trwałym elementem krajobrazu i na dobre zapadną w ludzką świadomość. Ważny jest tu również tzw. czynnik psychologiczny. Przekraczanie granicy - ze względu na obecność umundurowanych celników, długie godziny oczekiwania na kontrolę i konieczność posiadania dokumentów upoważniających do przejazdu, u wielu osób budzi lęk, niekiedy zniechęca do podróży.Trudno też przy­ zwyczaić się do nowych porządków i przepisów związanych z przekracza­ niem granicy, którą do tej pory bez najmniejszych trudności pokonywano rowerem, samochodem lub autobusem, wioząc dowolne produkty. Jedną 5 6 5 Mniejszą liczbę podaje T.S. Szayna (1993, s. 8). O ponad 80% mieszkających w rejonie solecznickim pisze natomiast P. Łossowski (1992, s. 76). Szayna (1992, s. 8-9). 6 �82 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ z przyczyn, dla której kontakty między mieszkańcami Bieniakoń i Solecz­ nik czy Wilna ulegają stopniowemu ograniczeniu są rosnące ceny biletów i benzyny, a także trudności z jej zdobyciem, nieregularnie kursujący transport autobusowy itp. P O S T R Z E G A N I E RÓŻNIC Jeden z informatorów T. Szayny powiedział: „Za czasów Związku Ra­ dzieckiego nie było żadnej granicy między Białorusią i Litwą, a poza tym to są ci sami ludzie po obu stronach - Polacy". Inny informator zaś stwierdził: „To jest efekt tych wszystkich lat, że dzisiejsi ludzie robią różnice między Polakami z Białorusi i Polakami z Litwy" (Szayna 1993, s. 28). Jednakże od początku okresu „pieriestrojki", a także powstania samodzielnego państwa białoruskiego oraz litewskiego sytuacja po obu stronach granicy państwowej różnicuje się coraz bardziej. Odmienne jest m.in. tempo realizacji reform ekonomicznych i ich efekty. Zmiany te są postrzegane także przez mieszkań­ ców Bieniakoń. Ich zdaniem, kiedy Litwa i Białoruś istniały w ramach jednego państwa, poziom życia ludności był podobny. Obecnie zauważalna staje się przede wszystkim poprawa zaopatrzenia sklepów na Litwie, w tym również w atrakcyjne towary importowane. Ceny są jednak bardzo wysokie, a zarobki niewielkie. W porównaniu z Litwą - sklepy na Białorusi wyglądają ubogo, a wiele podstawowych towarów można nabyć tylko „po spiskach", tj. na tzw. kartki, talony. Dla ochrony rynku wewnętrznego Litwa wpro­ wadziła ograniczenia wwozu i wywozu określonych produktów, zwłaszcza artykułów spożywczych. Decyzje te, jakkolwiek na ogół zrozumiałe - przyjmowane są krytycznie, m.in. przez rodziny mieszkające po obu stro­ nach granicy, które do tej pory bez ograniczeń (najczęściej dla zaspokojenia indywidualnych potrzeb) wymieniały między sobą np. produkty rolne na towary zakupione w sklepach. Obawa przed kontrolą celną i nieznajomość przepisów powodują, że nawet przewóz niewielkich ilości mleka, śmietany, jajek czy ziemniaków z własnych gospodarstw z Bieniakoń do krewnych w Solecznikach rodzi stres, niepewność. Moi informatorzy podkreślali też, że nowe przepisy uderzyły w samych Litwinów. Wielu z nich zaopatrywało się bowiem dotąd w podstawowe artykuły na Białorusi, gdzie ceny są dużo niższe w porównaniu z Litwą. Na marginesie dodam, że kiedy późną jesienią 1992 r. rozmawiałam z mieszkańcami Bieniakoń, bardzo często spotykałam się z postawami współ­ czucia dla ludności litewskich miast, która - ze względu na kryzys energetyczny - mimo pierwszych mrozów, musiała przebywać w nie opalanych domach i urzędach, przypłacając to utratą zdrowia. Cieszono się natomiast, gdy rodzina lub znajomi mogli przyjechać do Bieniakoń, znajdując tu gorącą wodę i prawdziwe ciepło domowego ogniska. Wiejskie budynki, opalane grubymi bierwionami drewna, funkcjonowały niezależnie od kryzysów paliwowych. �„I PO CO TA GRANICA? 83 Poza różnicami w obecnej sytuacji ekonomicznej Litwy i Białorusi po­ strzegano także i podkreślano w rozmowach różnice między dzisiejszym poziomem życia mieszkańców państwa białoruskiego, a okresem istnienia w ramach ZSRR. Zdaniem większości informatorów, w tamtych czasach żyło się łatwiej, podaż towarów była zdecydowanie większa, ceny zaś - ni­ skie. Pod tym względem warunki życia 2mieniły się wyraźnie na gorsze, stały się bardziej uciążliwe. Jak powiedziała jedna z informátorek: „Wpierw było lepiej, lżej było co kupić czym teraz. Chleb wpierw buchanka była za 20 kopiejek, 18 i 14, a teraz to 9 rubli, ale po niedzieli będzie droższy [...] po 30" (kobieta, lat 65) . Tego typu wypowiedzi powtarzały się bardzo często, a rosnące ceny pieczywa były najczęściej wymienianym wskaźnikiem negatywnie ocenianych zmian ekonomicznych. Mieszkańcy Bieniakoń odczuli także inne skutki prowadzonej w szybkim tempie reformy gospodarczej na Litwie. Przede wszystkim poraz pierwszy zetknęli się z nieznanym w okresie istnienia ZSRR problemem bezrobocia. W samych Bieniakoniach możliwości pracy poza rolnictwem zawsze były niewielkie: szkoła, sklep, urząd gminny, poczta, transport, szpital. Najwięcej chętnych mógł przyjąć kołchoz, jednak wielu starych i nowych mieszkańców broniło się przed pracą w nim, za co zresztą byli w różny sposób szykano­ wani przez władze . Przez wiele lat największym ośrodkiem zapewniającym pracę mieszkańcom Bieniakoń było Wilno. Według szacunków miejscowej ludności, od okresu powojennego do lat; 1992-1993 pracowało tam regular­ nie 80% mieszkańców wioski. Znaleźli oni zatrudnienie na kolei, wykonując rozmaite prace od maszynisty, tokarza, tragarza do sprzątaczki wagonów, a także w wileńskich zakładach przemysłowych, m.in. w fabryce urządzeń grzejnych, w handlu i usługach, na lotnisku, gdzie przede wszystkim sprzą­ tali samoloty oraz budynki. Zdaniem jednego z informatorów: „nasi tam czarną pracę wykonują, tylko kilku jest na lepszej pracy, nasi - czarnoroboczy" (mężczyzna, lat 62). Moi informatorzy byli jednak najczęściej zadowoleni ze swoich zajęć. Codziennie też specjalny pociąg dowoził ich, a przy okazji - także wielu podróżnych, do Wilna. W taki sam sposób najczęściej wracali do domu. W ostatnich latach sytuacja jednak zmieniła się dla nich niekorzystnie. W ramach reformy zaczęto bowiem m.in. zwalniać pracowników. Bezrobocie dotknęło kilka rodzin bieniakońskich, których członkowie pracowali dotąd w Wilnie. Mówiono mi również o znajomych i krewnych stale mieszkających na Litwie, którzy także stracili pracę. Część z tych osób przyjechała nawet do Bieniakoń, by szukać tu zatrudnienia, niektórzy zadeklarowali chęć wyjazdu na stałe na Białoruś. Znalezienie 7 8 7 W lipcu 1994 г., bochenek dotowanego chleba kosztował 200-300 rubli białoruskich, w listopadzie tegoż roku - 613 rubli. Poza naciskami ekonomiczno-politycznymi próbowano wywierać presję na ludzi wy­ śmiewając się np. z ich przywiązania do polskości, tradycji itp. Jak wspominała jedna z infor­ mátorek, przedstawiciele nowej władzy szydzący z jej ojca, który odmawiał pracy w kołchozie, mówili: „Co, biały koń zdechł? Teraz będzie czerwony" (kobieta, lat 66). 8 �84 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pracy staje się jednak poważnym problemem. W Bieniakoniach bowiem, podobnie jak w całym rejonie werenowskim, do którego należy wioska, i w wielu innych regionach Białorusi bezrobocie dotyka coraz więcej osób. Nawet kołchoz boryka się z trudnościami, nie mając zbytu na produkty, które dotąd wysyłano do Rosji. W najtrudniejszej sytuacji, co zgodnie podkreślali wszyscy informatorzy, znajduje się młodzież i średnie pokolenie. Młodzi nie wiążą zresztą najczę­ ściej swojej przyszłości z Bieniakoniami. Pragną się uczyć, zdobyć zawód, znaleźć pracę w mieście. Wyjeżdżają do Mińska, Grodna, Lidy, Homla i Witebska, a nawet do Moskwy. Wybierają najczęściej studia medyczne, ekonomiczne, techniczne. Dlaczego jednak nie studiują w pobliskim Wilnie? Odpowiedzi udzieliła mi jedna z kobiet (lat 65), która powiedziała: „Wilno naszych nie przyjmuje." Trudno powiedzieć, czy tak jest w istocie. Faktem jest natomiast, że wśród osób studiujących na Litwie Polacy stanowią zale­ dwie 2% (Łossowski 1992, s. 70). Mieszkańcy Bieniakoń i innych badanych miejscowości z uwagą śledzą wydarzenia polityczne na Litwie i Białorusi. Niepokój budzi przede wszyst­ kim zaostrzający się coraz wyraźniej konflikt między Litwinami i Polakami. Wielu stwierdza, że po początkowym okresie nadziei, jaki obudziła „pieriestrojka" oraz powstanie samodzielnego państwa litewskiego i białoruskiego, a także np. prowadzona z rozmachem działalność Związku Polaków na Białorusi, sutuacja ludności polskiej na Litwie i Białorusi wyraźnie się po­ gorszyła . Z wypowiedzi badanych osób wynika jednocześnie, że nowym, nieznanym wcześniej zjawiskiem są dla nich konflikty etniczne. Idealizuje się przy tym najczęściej lata dzieciństwa, „polskie czasy", przedstawiając je tak, jakby były okresem utraconego raju. 9 STOSUNKI E T N I C Z N E Dla wielu moich informatorów z Bieniakoń nowym zjawiskiem jest też bezpośrednie sąsiedztwo mieszkających w wiosce przedstawicieli innych na­ rodowości. Ich zdaniem, w Bieniakoniach zawsze żyli Polacy. Dopiero w czasie wojny i po niej przybyli tu przedstawiciele innych narodowości: Rosjanie, Białorusini , Ukraińcy, Ormianie. Większość informatorów, re­ prezentujących ludność pochodzenia polskiego, podawała, że w Bieniako­ niach mieszka ok. 80% Polaków (informację tę potwierdziła także urzęd­ niczka z rady gminnej - „sielsowietu"). W tej grupie informatorów były jednak również osoby, które twierdziły, że w wiosce przeważa ludność 10 9 Por. opinię P. Łossowskiego na ten temat (Łossowski 1992). Są oni zazwyczaj utożsamiani z Rosjanami i określani tym samym terminem. Zjawisko to odnotowano już we wcześniejszych okresach historycznych: patrz пр.: Kubiak 1992, s. 25-26. 1 0 �„I PO CO TA GRANICA? 85 niepolska: „Teraz to tu są wszyscy. I Polacy i Ruskie i Bielorusy. Ruskich teraz więcej jak Polaków. Powychodzili za mąż w Rosji, teraz tu wracają i domy budują. Było 3088 rodzin, teraz jest więcej" (kobieta, lat 65) . Według opinii dwóch Białorusinek natomiast - liczba ludności polskiej w Bieniakoniach stanowi ok. 50% mieszkańców. Jedna informatorka-Białorusinka powiedziała zaś, że Polaków jest tu mniej niż połowa. Wymieniany przez większość informatorów pochodzenia polskiego pro­ cent ludności polskiej w Bieniakoniach, a także - okręgu werenowskim, jest bardzo zbliżony do ofíqalnych wyników spisu ludności. Wynika z nich m.in., że okręg werenowski należy do tych okręgów obwodu grodzień­ skiego, w których liczba ludności polskiej jest szczególnie wysoka. Według spisu z 1959 г., w obwodzie grodzieńskim mieszkało 332,3 tys. Polaków, tj. 46,3%, w okręgu werenowskim zaś - było ich 18654, tj. 86,4% ludności. Białorusini stanowili 7,2%, Rosjanie - 5,0%, inni - 1,4% (dane te przytacza Eberhardt 1992/93, s. 548; por. też informacje o liczbie Polaków na s. 544, 546-547). Spis z 1989 r. wykazał natomiast, że w obwodzie grodzieńskim było 300,8 tys. Polaków, w okręgu werenowskim mieszkało 38671 osób narodowości polskiej, tj. 82,9% ogółu ludności. Białorusini stanowili tu 10,9% mieszkańców, Rosjanie - 3,2%, inni - 3,0 (Eberhardt 1992/93, s. 553-554). Według informacji kilku mieszkańców Bieniakoń, wśród „innych" znajdują się m.in. rodziny ormiańskie. Generalnie, zdaniem Eberhardta, „gdyby spis ludności był przeprowadzony dwa lub trzy lata później, w okresie rozbudzenia się polskiej tożsamości narodowej, wyniki byłyby inne". Prawdopodobnie ok. 600 tys. mieszkańców Białorusi, a nie 418 tys., jak to wykazał spis, deklarowałoby w sposób jednoznaczny narodowość polską (Eberhard 1992/93, s. 554). Dodam tu, że według niektórych szacun­ ków działaczy Związku Polaków na Białorusi, z którymi rozmawiałam podczas swoich badań, liczba ta wynosi nawet ok. dwóch milionów. Zaledwie kilku informatorów, mówiąc o przedwojennych mieszkańcach Bieniakoń spontanicznie wymieniło Żydów. Inni mówili o Żydach dopiero w odpowiedzi na moje bezpośrednie pytanie. Wszyscy jednak twierdzili, że Żydzi i Polacy żyli ze sobą w zgodzie. Ze współczuciem mówili też o tych, którzy zostali wywiezieni i zamordowani w czasie wojny. Nikt z wywiezio­ nych nie powrócił do Bieniakoń, a synagoga została zamieniona na klub. Świadectwem występujących obecnie antagonizmów - nie przybierają­ cych, na szczęście formy otwartego konfliktu, są wypowiedzi wskazujące na sposób postrzegania przedstawicieli innych narodowości, przypisywanie im określonych cech, układających się w pewien stereotypowy obraz Litwina, Białorusina lub Rosjanina. (Z drugiej strony powstaje podobna 11 1 1 Według danych udostępnionych mi w bieniakońskim „sielsowietie", na początku 1993 r. w samych Bieniakoniach mieszkało 1578 osób (liczba gospodarstw - 545), w całej gminie było 4113 osób (liczba gospodarstw - 1442). W urzędzie nie dysponowano jednak danymi z ostat­ niego spisu ludności, w którym znajdują się m.in dane na temat narodowości mieszkańców. �86 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ stereotypowa sylwetka Polaka). Do podstawowych cech przypisywanych Litwinom należy przede wszystkim zły stosunek do Polaków; stało się to widoczne zwłaszcza w ostatnich latach. Mówiono o odmawianiu Polakom mieszkającym na Litwie od dziesiątków lat prawa do stałego pobytu w tym państwie. Zarzucano też Litwinom, iż pousuwali polskie napisy, zastępując je litewskimi, że zabraniają Polakom wstępu do Katedry wileńskiej , nadto - o czym już była mowa, zwalniają ich z pracy i wprowadzają rygorystyczne przepisy dotyczące wywozu i wwozu określonych towarów. (Według opinii jednej z Białorusinek mieszkającej w Bieniakoniach natomiast, Litwini zwal­ niają z pracy przede wszystkim Białorusinów). Podkreślano również, że Litwini często nie chcą rozmawiać z Polakami udając, że nie rozumieją polskiego, a przecież na terenach, gdzie ludność polska sąsiaduje z litewską wielu Litwinów zna ten język dość dobrze. Dodatnią cechą w obrazie Litwinów jest natomiast wysoki poziom ich kultury, dobra organizacja pracy, oszczędność, czystość oraz to, że nie ulegli rusyfikacji w takim stop­ niu jak np. Białorusini. Zdaniem niektórych moich informatorów, mówiąc o dych stosunkach litewsko-polskich nie należy generalizować. Wiele osób bowiem nadal zachowuje się wobec Polaków pozytywnie, mimo zmian ofic­ jalnej polityki. Zanotowane przeze mnie wypowiedzi nie odbiegają zasadniczo od tych, jakie zarejestrowali inni badacze (np. Kuśmierz 1991; Szayna 1993), w wie­ lu przypadkach są nawet łagodniejsze, bardziej wyważone, mimo napiętej sytuacji etnicznej na Litwie. T. Szayna np. przytacza wyniki badań i cytaty z rozmów, które bardzo wyraźnie wskazują na negatywny stosunek Litwi­ nów do ludności polskiej. Pisze on, że Polacy traktowani są tu wręcz jak okupanci, element niechciany, wrogi, destrukcyjny, pośrednie narzędzie sowietyzaqi i kontroli Litwy. Oficjalna propaganda głosi, że na Litwie nie ma Polaków, są tylko Litwini spolonizowani w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przypomina się m.in., że chrzest został pierwotnie przyjęty od Krzyżaków, nie od Polaków, o czym wiele osób nie wie. Działacze litewscy mówią nawet o kompleksie antypolskim Litwinów, który zarazem jednoczy ich niezależnie od innych przekonań. Panuje też przekonanie, że ci, którzy nie uczą się litewskiego są polskimi szowini­ stami. Niektórzy informatorzy Szayny przyznawali, że trudno im zmienić nastawienie do Polaków nawet jeśli w bliskich kontaktach okazują się oni mili, kulturalni i inteligentni. Szayna podkreśla, że ze szczególną ostrością występują napięcia w rejonach wiejskich. W miastach są one nieco słabsze (Szayna 1993, s. 9-19). Zdaniem Szayny, stosunki etniczne na Litwie różnią się od stosunków na Białorusi. Tu bowiem kontakty między Polakami i Białorusinami ocenia się na ogół jako dobre, normalne, choć zdarzają się pojedyncze sytuacje kon­ fliktowe, budzące irytację. „Wyczuwalne są - jak pisze Szayna - podskórne 12 1 2 O niszczeniu symboli polskości na Litwie pisze też np. Szayna (1993, s. 12-13). �Д PO СО ТА GRANICA? 87 napięcia, a antypolski jad sączony przez prasę rzutuje na relacje inter­ personalne" (Szayna 1993, s. 44). Zdaniem moich informatorów natomiast, na znanych im terenach nie ma przejawów otwartego konfliktu polsko-białoruskiego. Najczęściej podkreślano, że wszyscy żyją ze sobą w zgodzie. Także w samych Bieniakoniach „ludzie się nie kłócą, dużo pracują, nie mają czasu na kłótnie" (kobieta, lat 65). „Z Polakami na Białorusi mają lepiej. Tu są wszyscy równi. Tam na Litwie Polaków nie lubią" (mężczyzna, lat 69). Warto jednak oddać również głos przedstawicielom innych narodowości, by poznać ich opinię o sytuacji etnicznej i sposób postrzegania Polaków. Jedna z mieszkających w Bieniakoniach Białorusinek powiedziała np. [w tłum.]: „Jak nastała swoboda religijna - Polacy shardzieli, podnieśli głowy i zaczęli mówić, że Rosjanie [Ruscy] nie są u siebie, że my jesteśmy tu obcymi ludźmi, że przyjechaliśmy na ich ziemie, polskie". Dodała też, że Polacy nie uznają małżeństw mieszanych i otwarcie występują przeciw już istniejącym związkom tego typu. „Rodzice nie pozwalają np. córkom wy­ chodzić za mąż za Białorusina lub Rosjanina, chcą żeby Polacy żenili się z Polkami i brali śluby kościelne [...]". Kiedy wtrąciłam, że są przecież również Bialorusini-katolicy kobieta zawołała [w tłum.]: „Nigdy o takich nie słyszałam! Białorusin zawsze jest prawosławny. Może kiedyś jak był przymu­ szony, to się deklarował jako katolik, ale tak to Białorusin jest prawosław­ ny, a Polak to katolik. [...] W ogóle, po co te podziały: katolik, prawo­ sławny? Bóg jest jeden i powinien być jeden kościół i jedna religia." (kobie­ ta, lat 46). Po dłuższej rozmowie kobieta złagodziła nieco pierwotną opinię i powiedziała, że nie wszyscy Polacy są niechętni Rosjanom. Jej zdaniem, zależy to od kultury człowieka i wykształcenia, jak wszędzie. Przytoczonej tu opinii informatorki, wedle której Białorusin = prawo­ sławny, nie potwierdzają np. księgi parafialne, prowadzone w bieniakońskim kościele od 1990 r. Wynika z nich m.in., że wśród osób, które zawarły ślub kościelny - obok Polaków wyznania rzymskokatolickiego, stanowiących zdecydowaną większość, było również kilka osób narodowości niepolskiej, reprezentujących to wyznanie. W 1990 r. np. na 74 osoby, które wzięły ślub w kościele przy 7 widniała informacja „ochrzczony w cerkwii" (z podaniem miejsca chrztu). Jedna z tych osób była narodowości białoruskiej, dwie - rosyjskiej, przy pozostałych brak było informacji o narodowości. W 1991 r. na 70 małżonków 9 osób nie było Polakami - 5 osób to Biało­ rusini, 2 - Ukraińcy, przy 2 brakowało informacji o narodowości; 6 z tych osób reprezentowało wyznanie rzymskokatolickie, 3 - prawosławne. W 1992 r. na 35 ślubów (zawartych do 4 X I tego roku) przy 2 osobach widniała informacja: „prawosławny, przyjął wiarę katolicką". Mówiąc o stosunkach polsko-litewskich lub polsko-białoruskich nie­ którzy informatorzy wskazywali dla porównania na charakter relacji między Litwinami i Białorusinami, a Rosjanami. Zdaniem wielu z nich, Rosjanie są traktowani przez Litwinów gorzej niż Polacy, z większą niechęcią. „Litwini gorzej się odnoszą do Rosjan. Jak ktoś mówi po rosyjsku, to są gorsi niż �88 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dla Polaków, lepiej mówić po polsku" (kobieta, lat 50). Czy można jednak mówić o konflikcie? Z badań Szayny wynika, że nie istnieje konflikt rosyjsko-litewski, ani rosyjsko-białoruski. Niektórzy Litwini twierdzą tylko, że Rosjanie zachowują się mniej kulturalnie (Szayna 1993, s. 34-44). Także niektórzy spośród moich informatorów podkreślali, że Rosjanie są mniej kulturalni, pracowici i gospodarni niż np. Litwini i Polacy. Nie umieją też oszczędzać. Cechy te znalazły wyraz w powiedzeniu: „Iwan zarobił, Iwan prorobił" (mężczyzna, lat 68). Z badań Szayny wynika natomiast, że nie­ którzy Białorusini uważają, iż „byłoby lepiej gdyby Rosjanie opuścili Biało­ ruś, ponieważ kultura białoruska ma silniejsze związki z kulturą polską" (Szayna 1993, s. 40). Niektórzy spośród moich informatorów twierdzili, że nie ma wyraźniej­ szych różnic między Polakami i Rosjanami: „Rosjanie są jak i my. Nie wyróżnia się ich, kto jest Rosjanin, kto Polak. Początkowo jak oni tu zaszli, to się źle odnosili, ale teraz się nie wyróżniają, to nie gra roli, kto Polak, a kto Rosjanin. Rosjanie są teraz, jak i my [...] tylko, że po rosyjsku mówią. Rosjanie mówią też i po białorusku, nawet i po polsku mówią. [...] Są kulturalne rodziny, np. lekarze, grzeczni, inteligentni" (mężczyzna, lat 69). Dla większości jednak podstawową różnicę między Polakami i Rosjanami (a także Białorusinami i Ukraińcami) stanowi wyznanie: „Oni [Rosjanie] się nie uważają za katolików. Jak są nasze święta to pracują, ale się więcej przytrzymują niż Polacy, starsi przychodzą do kościoła, się modlą, stara Rosjanka-Ukrainka przychodzi do spowiedzi do księdza" (kobieta, lat 67). Proboszcz bieniakoński próbuje walczyć ze stereotypem Rosjanin = prawo­ sławny tłumacząc, że kościół katolicki jest kościołem ponadnarodowym, dla Polaków - zwłaszcza starszego pokolenia - pozostaje on jednak najczęściej kościołem polskim. 13 I N T E G R A C Y J N A F U N K C J A W I A R Y I K W E S T I A JĘZYKA Wiele wypowiedzi wskazywało na integrującą rolę kościoła w Bienia­ koniach, do którego przychodzą nie tylko Polacy, lecz także Białorusini, Rosjanie i Ukraińcy. Zdaniem niektórych informatorów, modlą się oni „po swojemu", a więc inaczej niż Polacy. Żegnają się też jak prawosławni. Wszystko jednak rozumieją. Księża zaś znają rosyjski i białoruski, mogą więc spowiadać osoby nie mówiące po polsku, udzielać im sakramentów. Nikt z informatorów-Polaków nie wspominał natomiast o obecności w Bie­ niakoniach prawosławnych-praktykujących, choć - jak twierdziła informatorka-Białorusinka - niektórzy prawosławni jeżdżą na nabożeństwa do Lidy. Według niej, wszystkie osoby reprezentujące to wyznanie czekają na otwarcie cerkwii w Werenowie. Tzn. powstrzymują się od działań, które mogłyby urazić uczucia katolików. �„I PO CO TA GRANICA?" 89 Choć dostrzegano, że do kościoła przychodzą osoby różnych naro­ dowości, jak też i to, że wielu Rosjan przyjęło katolicyzm, ochrzciło się i wzięło ślub kościelny, co potwierdzają wpisy w księgach parafialnych, to jednak najczęściej okazuje się, że stereotyp Polak = katolik jest silnie zakorzeniony w świadomości mieszkańców. Wskazują na to bezpośrednie rozmowy. Znamienna jest także wypowiedź jednej z kobiet, która po­ wiedziała: „Tutaj nie liczy się nikt Białorusinem, każdy jest Polakiem. Tutaj jest takie pojęcie między ludźmi prostymi, że jak katolik to Polak" (kobieta, lat 65). Stwierdzenie to nie znajduje potwierdzenia w rzeczy­ wistości, jednakże jest istotne dla badania sposobu jej postrzegania i funk­ cjonowania wspomnianych stereotypów . Moi informatorzy uważali też najczęściej wyznanie za podstawowy wyznacznik tożsamości narodowej (szerzej na ten temat patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93). Warto tu dodać, że - zdaniem niektórych badaczy, dla określenia świadomości narodowej kryterium wyznaniowe jest o wiele bardziej wiarogodne niż językowe . Tym większe znaczenie dla obecnych i przyszłych pokoleń Polaków ma - jak sądzę - swoboda wyznania i nieograniczony dostęp do praktyk religijnych. Istotne jest zarazem kształtowanie i upowszechnianie postaw tolerancji wobec innych wyznań i narodowości. Ostatnio sporną kwestią staje się język nabożeństw w kościołach na Litwie i Białorusi. Polacy najczęściej chcieliby zachować język polski. Jak powiedział jeden z informatorów Szayny: „Nie chcemy mszy po białorusku. Kościół jest bastionem polskości i nawet w czasach carskich nie było problemu z używaniem języka polskiego w kościele" (Szayna 1993, s. 40; por. też: Eberhardt 1992/93, s. 554). Wielu spośród moich informatorów - zwłaszcza należących do starszego pokolenia - również twierdziło, że do kościoła nie powinno się wprowadzać białoruskiego: „Są takie plany. To dla młodzieży, żeby zrozumiała, ale niech się uczy! Są polskie szkoły, mogą się uczyć!" (kobieta, lat 62). Inna informátorka powiedziała: „A komu to potrzebne? Rosjanie i Białorusini chodzą do kościoła, po 14 15 1 4 Należy dodać, że mimo utożsamiania Kościoła rzymskokatolickiego z Kościołem pol­ skim są na Białorusi Białorusini-katolicy, a także nieliczne przypadki Polaków wyznania prawosławnego. Osoby te - jak pisze Eberhard, pochodziły przede wszystkim z małżeństw mieszanych prawosławno-katolickich. „Zgodnie z antypolskim ustawodawstwem rosyjskim dzieci z takich małżeństw nie mogły być wyznania katolickiego" (Eberhardt 1992/93, s. 531). Por. też informacje o działalności Białoruskiej Katolickiej Hromady, istniejącej od 13 I V 1991 г., skupiającej świadomych Białorusinów wyznania katolickiego, podane przez Sadowskiego, 1994, s. 234. Na temat stereotypu Polak = katolik, Białorusin = prawosławny patrz też пр.: Iwanow (1992, s. 39); Kaczan (1927); Waldenberg (1992, s. 119) i in. R. Dzwonkowski zwraca natomiast uwagę, że badacze zachodni zajmujący się historią Kościoła w Z S R R nierzadko nie dostrzegają obecności Polaków na tych terenach po I I wojnie światowej. Nie­ którzy, пр. E . Milcent, twierdzą nawet, że „prawie wszyscy Polacy zostali odesłani do Polski" (Dzwonkowski 1992, s. 114). Na temat języka i wyznania jako wyznaczników świadomości narodowej mieszkańców Białorusi szerzej pisze m.in. Eberhardt (1992/93, s. 527-556). 1 5 �90 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ polsku się modlą, rozumieją, różaniec odmawiają, młodzież niech się uczy" (kobieta, lat 66). Tylko nieliczni uważali, że msze można odprawiać w kilku językach, zwłaszcza tam, gdzie mieszkają większe grupy przed­ stawicieli różnych narodowości. Na terenach zamieszkałych w większości przez ludność polską - nabożeństwa powinny być jednak odprawiane w języku polskim, tym bardziej, że jest on zrozumiały dla innych, miesz­ kających od dawna wśród Polaków narodowości. Jak powiedziała jedna z informátorek: „Są takie plany, że biskup chce wprowadzić białoruski do kościoła, ale to może na wschodniej Białorusi... Tutaj to by było nie­ możliwe" (kobieta, lat 65). Inny informator stwierdził: „Język nie powinien być białoruski w kościele, bo my Polaki, więc trzeba po polsku. I on musi być w kościele" (mężczyzna, lat 68). Wskazywano też często na przykład księdza z pobliskich Konwaliszek, który próbował wprowadzić zwyczaj streszczania kazań wygłaszanych podczas mszy i przekazywać ich treści - przede wszystkim nie znającej polskiego młodzieży - po rosyjsku. Spotkał się on z negatywnymi reakcjami ludności i musiał zaniechać tego typu działań. Niektóre osoby doszły nawet do wniosku, że ksiądz nie jest pewnie Polakiem, a Białorusinem. Na konflikty wokół kwestii języka nabożeństw zwraca uwagę Eberhardt. Pisze on m.in., że choć „wśród katolików narodowości polskiej mieszkają­ cych na Białorusi panuje powszechne przekonanie, że w Kościele rzymsko­ katolickim powinien dominować język polski, nawet jeśli nie wszyscy wierni go znają", to „władze białoruskie ciągle widzą w Polakach «skatolicyzowanych» Białorusinów i dążą do całkowitej białorutenizacji Kościoła rzymskokatolickiego. Ostatnio wysuwany jest [też] projekt usunięcia z Biało­ rusi pracujących tam księży polskich" (Eberhardt 1992/93, s. 554). Trzeba poza tym zaznaczyć, że dla Polaków mieszkających na Litwie i Białorusi zachowanie języka polskiego w kościele ma ogromne znaczenie także z innych względów. Nie chodzi tu wyłącznie o przekaz treści reli­ gijnych - te bowiem, wobec słabej znajomości języka polskiego, zwłaszcza wśród młodego pokolenia Polaków na Białorusi - nie przez wszystkich mogą być odbierane - lecz o identyfikację z kościołem, który określany jest jako „polski" oraz o zachowanie poczucia tożsamości, więzi z pol­ skim etnosem i kulturą, w czym kościół odgrywa zasadniczą rolę mimo swego ponadnarodowego charakteru. Bardzo często moi informatorzy podkreślali właśnie tego typu zależności mówiąc: „Jestem Polakiem, bo chodzę do kościoła". Jeden z mieszkańców Bieniakoń stwierdził natomiast: „Ludzie przyznają się do kultury polskiej. Niektórzy liczą, że kultura polska jest wyższa niż kultura białoruska [...] Nie ma taki człowiek jakiejś samoświadomości swojej, ale jeśli u niego jest tam zapisane, że on jest Polak, to on będzie dążył do tamtej kultury polskiej, przede wszystkim przez kościół. Jaka to może być inna kultura tu, na naszych terenach? Tylko przez kościół [...] Jeżeli liczy, że on Polak, to znaczy, że kultura polska. Jeśli z kościoła zabiorą język, to znaczy część kultury, to co pozostaje się? �Д PO СО ТА GRANICA?" 91 Pozostaje się tylko pozostać się Białorusinem. Dlatego, że nie czyta w języku polskim [...]" (mężczyzna, lat 43). Przez wiele lat dla znacznej części Polaków na Białorusi kościół był jedynym miejscem, gdzie można było usłyszeć polską mowę. Najstarsi mieszkańcy Bieniakoń np. podkreślają, że nawet pracujący tu w okresie międzywojennym ksiądz Stragas - Litwin mówił po polsku i odprawiał msze w tym języku. Dziś jeszcze, obok swej zasadniczej funkcji, kościół pełni rolę nauczyciela języka polskiego, przyczyniając się do jego ożywia­ nia. Podstawową instytucją powołaną do nauczania języka powinna jednak być przede wszystkim szkoła. W tym przypadku sytuacja ludności polskiej na Litwie zawsze była znacznie lepsza niż na Białorusi. Przez cały okres powojenny dzieci miały bowiem możliwość nauki polskiego, aczkolwiek i w tym przypadku nie obeszło się bez konfliktów, a liczba szkół z językiem polskim stopniowo malała . Na Białorusi natomiast w okresie władzy radzieckiej zamknięto szkoły polskie, wprowadzając nauczanie w języku rosyjskim (por.: Łossowski 1992, s. 7(3-71). Do rzadkości należały pla­ cówki, gdzie nauczano dzieci po białorusku. Rosyjski pełnił też funkcję języka państwowego. Dopiero na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięć­ dziesiątych, z inicjatywy działaczy Związku Polaków na Białorusi, roz­ poczęto proces reaktywowania polskiego szkolnictwa w miejscowościach zamieszkałych przez ludność Polską. Otwarto klasy z wykładowym języ­ kiem polskim, stworzono też dzieciom i młodzieży możliwość nauki w ra­ mach tzw. zajęć fakultatywnych . W Bieniakoniach rozpoczęto nauczanie polskiego w szkole w 1991 r. Z możliwości poznania tego języka sko­ rzystało wówczas ok. 100 z 300 uczniów. Stopniowo jednak liczba uczących się polskiego zmniejszyła się. Niektóre dzieci zrezygnowały z powodu kłopotów z nauką, inne uległy pośrednio naciskom władz oświatowych na rodziców, których przekonywano, że nauczanie dzieci polskiego jest działaniem bez przyszłości. Tylko bowiem dobre opanowanie języka państwowego może zapewnić młodym ludziom naukę zawodu, zdobycie wykształcenia, a co za tym idzie - zajęcie wyższego miejsca w hierarchii społecznej. 16 17 1 6 Na pewne uprzywilejowanie szkolnictwa polskiego na Litwie w stosunku do innych obszarów Z S R R , zwraca m.in. uwagę Łossowski. Podaje on jednak również, że stan szkolni­ ctwa w języku polskim, osiągnięty na Litwie w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, jest systematycznie ograniczany. W końcu lat osiemdziesiątych działały na Litwie tylko 92 szkoły z polskim językiem wykładowym, w porównaniu z 263 szkołami tego typu czynnymi w latach 1953-1954. Oprócz tego istniały jeszcze 83 szkoły z klasami, w których prowadzono zajęcia w języku polskim (Łossowski 1992, s. 70-71; na ten temat patrz też пр.: Koprukowniak 1992). Dokładniejsze dane na temat organizacji szkolnictwa polskiego na Białorusi w latach 1990-1993 można znaleźć m.in. w „Głosie znad Niemna", 19-25 kwietnia 1993 г., s. 2. Inte­ resujące materiały statystyczne przytacza również G . Hlebowicz w opracowaniu pt. „Szkol­ nictwo polskie na Białorusi", mpis. opr. na zamówienie Stowarzyszenia „Wspólnota Polska" (w posiadaniu autorki). 1 7 �92 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Wydaje mi się jednak, że dla Polaków na Białorusi i Litwie, a także w innych państwach powstałych w wyniku rozpadu b. ZSRR, nauka języka polskiego jest dziś po prostu koniecznością. Nie tylko dlatego, że język zaliczany jest często do podstawowych wyznaczników samoidentyfikacji narodowej, aczkolwiek nie jest to jedyne i niezawodne kryterium (por.: Eberhard 1992/93; Kabzińska-Stawarz 1992/93 i in.). Nie popełnię chyba pomyłki mówiąc, że jeśli nie zostaną stworzone dalsze- lub chociażby utrzy­ mane istniejące już instytucjonalne możliwości nauki języka polskiego - za jakiś czas kolejne pokolenia Polaków mieszkających w sąsiednich państwach, w których rolę języka państwowego pełnią dziś najczęściej inne języki niż obowiązujący do niedawna rosyjski, nie będą się mogły ze sobą porozumieć, oddalając się coraz bardziej nie tylko od siebie, lecz i od wspólnych, rodzinnych korzeni. Niemożliwy stanie się też kontakt za pośrednictwem języka polskiego z Polakami, którzy mieszkają na stałe w Polsce, jak również z rozsianą po całym świecie Polonią. Konieczny jest przede wszystkim rozwój szkolnictwa polskiego na Biało­ rusi. Jak bowiem podaje Szayna, tylko 13,3% mieszkających tu Polaków uważa język polski za język ojczysty, 63,9% - białoruski, 22,6% - rosyjski. Na Litwie sytuacja jest inna. Aż 85% Polaków uważa bowiem język polski za rodzimy, 9, 2% wymieniło rosyjski, 5% zaś - litewski (Szayna 1993, s. 8, 33). Jak każda mniejszość narodowa, tak i Polacy mieszkający na Litwie i Białorusi muszą oczywiście nauczyć się języka państwowego. Trzeba jed­ nak powiedzieć, że większe trudności sprawia dobre opanowanie litew­ skiego. Białoruski bowiem należy do tej samej rodziny języków słowiańskich i - jak wykazują przytoczone tu dane - znany jest większości Polaków na Białorusi. Nie jest to jednak najczęściej język literacki, lecz tzw. „mowa prosta", gwarowa odmiana białoruskiego. Niektórzy mieszkańcy Bieniakoń mówili o niej także: „nasza mowa", „tutejsza". Moi informatorzy podkreślali, że stopień znajomości języka polskiego na Litwie i Białorusi jest różny. Dodawali też, iż przez cały okres powojenny Polacy na Litwie mieli dostęp do szkół z językiem polskim, podczas gdy na Białorusi przekaz tego języka następował wyłącznie w niektórych rodzinach i poprzez nieliczne, czynne kościoły. Jak powiedziała jedna z informátorek: „W Solecznikach mówią więcej po polsku, tu - «po prostu». To to samo, co białoruski, ale trochę zmieniony" (kobieta, lat 63). Dostrzegano też pewne różnice w brzmieniu, melodii samego języka: „Na Litwie Polacy inaczej mówią, śpiewnym językiem, więcej ostrym tutaj" (kobieta, lat 65) . Wska­ zywano także na pewne różnice lokalne, np. na lepszą znajomość języka polskiego wśród ludności mieszkającej w dawnym zaścianku szlacheckim Brażelce, leżącym w pobliżu Bieniakoń. 18 1 8 O języku Polaków mieszkających na Litwie i Białorusi patrz пр.: Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1992, s. 149-152; Kurzowa 1992, s. 127-132; Zielińska 1993, s. 19-28 i in. �Д PO СО ТА GRANICA?" 93 SWOBODA R E L I G I J N A - C E C H A N O W Y C H CZASÓW Znamienne, że wszystkie osoby, z którymi rozmawiałam, mówiły o obec­ nych kłopotach z zaopatrzeniem, zatrważającej drożyźnie, bezrobociu, braku perspektyw dla młodzieży i innych negatywnych zjawiskach obecnego okresu, zarazem jednak stwierdzały, że dawniej żyło się wprawdzie lepiej pod wględem ekonomicznym, ludzie nie mieli jednak swobód religijnych, poniszczono kościoły, prześladowano księży i wiernych. Moi informatorzy często też porównywali sytuację Kościoła na Litwie i Białorusi. Ich zdaniem, była ona znacznie korzystniejsza dla mieszkańców Litwy. Nie ograniczano tam dostępu do kościoła, odprawiano msze w języku polskim, czynne było ponadto seminarium duchowne w Kownie. „Na Litwie nie było tak strasznie, jak tutaj. Rosjanie wprawdzie rządzili, ale ludzie swoje mieli" (kobieta, lat 66). „Na Litwie było inaczej. Do pionierów i do Komsomolu - musiał, ale nie prześladowali ich, że chodzili do kościoła" (kobieta, lat 40). Trzeba jednak wyjaśnić, że choć istotnie w porównaniu z Białorusią sytuacja ludzi wierzących na Litwie była mniej tragiczna, nie oznacza to jednak, że Kościół cieszył się tam pełną niezależnością. Swoboda działania była pozorna. Istnieją też dowody na prześladowanie Kościoła, niszczenie jego struktury, walkę z religią. Wystarczy chociażby przypomnieć fakt zlikwidowania seminarium duchownego w Wilnie w mar­ cu 1945 г., deportacje ok. 1/3 litewskiego kleru na Daleką Północ w latach 1945-1951 i wysiedlenie ogromnej większości duchowieństwa narodowości polskiej z Wilna w 1948, akty zastraszania wiernych i osób duchownych, karania ich więzieniem, a także przypadki mordowania szczególnie nie­ wygodnych osób, odgórną likwidację zakonów męskich i żeńskich w 1947 г., inflitragę środowiska księży, zamykanie kaplic oraz niektórych kościołów w miastach i doprowadzanie ich do ruiny. (Na początku lat sześćdziesiątych wysadzono np. w powietrze wileńskie Trzy Krzyże). Zdaniem A. Hlebo­ wicza, z którego pracy zaczerpnęłam wspomniane tu przykłady, „kościół katolicki na Litwie w okresie powojennym przeszedł prawdziwą Drogę Krzyżową. Z pewnością na Litwie trudniej byłoby całkowicie, jeżeli to w ogóle możliwe, zniszczyć katolicyzm niż na Białorusi czy Ukrainie, nie wspominając o Rosji bądź Syberii. Z drugiej jednak strony ze względu na posiadaną moc i siłę Kościół ten podlegał bardzo intensywnym repre­ sjom, objawiających się w wielotysięcznych aresztowaniach, konfiskatach majątków kościelnych, desakralizacji świątyń [...]" (Hlebowicz 1993, s. 9-46; cyt. ze s. 38) . Informacje o prześladowaniach i aktach zabójstwa księży objęte były jednakże głęboką tajemnicą i nie docierały do ludności tak na Litwie, jak w sąsiednich krajach czy republikach. Stąd też - być może - wrażenie większej swobody, zwłaszcza jeśli za jej wskaźnik przyjmie się jedynie możliwość udziału w nabożeństwach w Ostrej Bramie czy kościele 19 Autor pisze także o historii kościoła na Białorusi i w kilku innych republikach b. Z S R R . �94 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ solecznickim i porówna ten nieskrępowany - jak by się mogło wydawać - dostęp do kościołów z losem świątyni w samych Bieniakoniach (i wielu innych okolicznych miejscowościach). O D B U D O W A KOŚCIOŁA Początki kościoła bieniakońskiego sięgają 1634 r. Tu brali ślub: Andrzej Kalinowski i Zofia Puttkamerówna, córka Wawrzyńca i Maryli z Wereszczaków, matka bł. Rafała Kalinowskiego. W 1900 r. stary budynek kościel­ ny rozebrano i zbudowano nowy kościół dekanalny. Proboszczem był wów­ czas ks. Tadeusz Zahorski. W okresie międzywojennym w Bieniakoniach pracował ks. dziekan Dominik Gajlusz. Wikarym był ks. Apolinary Zubelewicz. W połowie 1947 r. ks. Zubelewicz został powołany na stanowisko proboszcza w Konwaliszkach, gdzie nie było kapłana. Ksiądz Gajlusz nato­ miast 8 czerwca 1951 r. został bezpodstawnie aresztowany, osądzony i ska­ zany na 25 lat łagrów. (Jak mówią w Bieniakoniach, wydały go dwie miejscowe kobiety, które pojechały do władz w Grodnie z fałszywym oskar­ żeniem, jakoby ksiądz występował przeciwko władzy radzieckiej i przecho­ wywał broń). Zmarł w 1953 r. w Irkucku i tam został pochowany. W Bienia­ koniach jest jego symboliczna mogiła. W 1955 r. władze wyraziły zgodę na dojazdy ks. Zubelewicza (raz w miesiącu) do Bieniakoń i odprawianie mszy św. Sytuacja ta trwała do 1961 г., kiedy to zezwolenie cofnięto. Kościół obłożono wysokimi podatkami, których mieszkańcy nie byli w stanie spłacić mimo wielkiej ofiarności. (Niektórzy mówią, że pieniądze zebrano, jeden z członków komitetu kościelnego przepił je jednak w restauracji w Grodnie). Wobec tego władze przejęły kościół na własność, zabierając klucze od niego komitetowi kościelnemu. Na początku lat siedemdziesiątych w plebanii i drugim budynku przykościelnym urządzono szpital psychiatryczny, kościół zaś zamieniono na skład opału: węgla, koksu i torfu . Taka sytuacja miała miejsce do 1988 r. Mieszkańcy Bieniakoń znają historię kościoła i opowiadają ją chętnie. Wspominają też z wielkim szacunkiem i uznaniem obu księży, którzy byli z nimi w najtragiczniejszym okresie stalinowskich prześladowań, tj. „w same trudniejsze czasy". Obaj mają tu wręcz opinię świętych. W okresie „pieriestrojki" w Bieniakoniach, podobnie jak w wielu innych miejscowościach znajdujących się na terenach b. ZSRR, rozpoczęto walkę 0 odzyskanie zamkniętej w czasach stalinowskich świątyni. Mieszkańcy wio­ ski spontanicznie, z nieukrywaną dumą i radością mówili mi o niełatwych 1 żmudnych zabiegach, w wyniku których - w X I I 1888 r. - władze zdecydo­ wały się wreszcie na oddanie kościoła. Od tego tematu zaczynało się wiele 20 2 0 Podstawowe dane ukazujące historię kościoła widnieją m.in. na tablicy umieszczonej w przedsionku świątyni; patrz też: Lisiak 1993, s. 14. �J. PO CO ТА GRANICA? 95 Rye. 1. Odnowiony kościół w Bieniakoniach Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 rozmów. Wspominano też o straszliwej dewastacji obiektu, zniszczonego nie tylko w wyniku użytkowania budynku niezgodnie z przeznaczeniem, lecz także w efekcie kradzieży i rozmyślnych aktów wandalizmu. Z dawnego wyposażenia świątyni ocalały jedynie trzy relikwie, przechowane przez kogoś w Wilnie, a także krzyż, schowany w domu p. Edwarda Klusewicza i monstrancja, którą dwie miejscowe kobiety zdołały wynieść z kościoła i - owinąwszy w płócienne ręczniki - przekazały p. Ignacemu Wojsznisowi. Przechował on ponadto 9 ornatów. Kiedy w grudniu 1988 r. kościół został otwarty - mężczyzna ten przyniósł przechowywaną przez lata monstrancję. Odzyskano też część schodów wiodących niegdyś do ołtarza. Jeden z miesz­ kańców zwrócił też oryginalną pieczątkę kościelną z napisem: „Decani Bieniaconensis + sigillum + ". Nie udało się jednak odzyskać większości rozkradzionych lub przekazanych do innych kościołów paramentów litur­ gicznych i elementów wyposażenia wnętrza. Budowa kościoła połączyła mieszkańców Bieniakoń i 29 innych na­ leżących do parafii wiosek. Przyjeżdżano kolejno, według ustalonego planu, nie żałując czasu, pieniędzy ani wysiłku. Na placu budowy codziennie przebywało ok. 100 osób. Pracowano bez względu na pogodę. W ciągu dwóch dni oczyszczono wnętrze świątyni, umyto ściany i - jak wspominają wszyscy informatorzy - wywieziono kilka przyczep ptasiego nawozu. W ciągu dwóch i pół miesiąca uporano się ze zniszczeniami, brudem. Odmalowano ściany, położono nowy dach, oszklono okna. Przywrócono zdewastowanemu kościołowi wygląd godny świątyni. Moi informatorzy �96 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ podkreślali, że w odbudowie brali udział nawet ci, którzy wcześniej przy­ czynili się do grabieży kościoła i jego zniszczenia, a także ci, którzy obecnie nie chodzą na msze. Pomagali także Rosjanie i modlili się razem ze wszystkimi o odzyskanie kościoła. Na prośbę mieszkańców Bieniakoń zakonnice z wileńskiego klasztoru wykonały ornaty i szarfy. Z Wilna sprowadzono też kilka obrazów. Obecny ksiądz przywiózł z Polski żłóbek i obrazy przedstawiające kolejne stacje drogi krzyżowej. Zakupiono je ze składek mieszkańców. Część wyposażenia kościoła ufundowały osoby prywatne z Bieniakoń, a także wywodzące się stąd rodziny mieszkające w Polsce. Tak więc współdziałanie przy odbudowie bieniakońskiego kościoła miało nie tylko wąski charakter lokalny, lecz wybiegło znacznie poza granice wioski i samej parafii . W opinii miejscowej ludności, otwarcie kościoła parafialnego w Bieniakoniach podniosło rangę miejscowości. Dla ludności polskiej proces odzys­ kiwania kościołów ma także znaczenie symboliczne. Jak bowiem wiadomo, kościół katolicki jest dla Polaków podstawowym symbolem polskości, a za­ razem - jej bastionem. W okresie, w którym kościół bieniakoński był nieczynny i kiedy usilnie walczono z różnymi przejawami wiary w Boga, część ludności nie zarzuciła praktyk religijnych. Niektórzy dorośli mieszkańcy Bieniakoń jeździli na msze do pobliskich Konwaliszek lub Solecznik, w większe święta zaś (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało) - do Ostrej Bramy w Wilnie; niektórzy jechali do Lidy. Czasem brano ze sobą dzieci, było to jednak wielkie ryzyko. Specjalna ustawa zabraniała bowiem katechizowania dzieci i młodzieży do lat 18 oraz chodzenia do kościoła . Obecność dziecka w kościele mogła spowodować cofnięcie zgody księdzu na wykonywanie posług kapłańskich. Niemal wszyscy moi informatorzy wspominali, że w czasie nabożeństw nauczyciele stali na drogach wiodących do kościoła i pilnowali, by żaden uczeń nie wszedł do świątyni. Tych, którzy nie przestrzegali zakazu - wyprowadzali za ucho, ośmieszali w szkole, dokuczali im w różny sposób. Bez względu na ewentualne represje wożono natomiast małe dzieci do kościołów na Litwie lub do Konwaliszek, by je ochrzcić. W świątyniach tych zawierano także liczne małżeństwa i odprawiano msze za zmarłych. Chowa­ no ich natomiast na bieniakońskim cmentarzu, bez obecności księdza, Od p. Klusewicza wypożyczano jedynie komżę i krzyż ocalały z przedwojennego kościoła. Starsze osoby czytały okolicznościowe modlitwy, grób kropiono wodą święconą. Zapraszano też członków orkiestry dętej z Domu Kultury 21 22 2 1 O losach bieniakońskiego kościoła piszę szerzej w artykule pt. Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, złożonym do druku w Redakcji „Literatury Ludowej". Rozporządzenie zabraniające nauczania religii dzieci i młodzieży do lat 18 zostało wydane w 1919 r. i - jak pisze R. Dzwonkowski - była „konsekwentnie aplikowane przez 70 lat i jeszcze na początku panowania Gorbaczowa usiłowano je stosować." Od 1921 r. natomiast obowiązywało cenzurowanie kazań (Za wschodnią granicą... 1993, s. 57). 2 2 �97 Д PO СО ТА GRANICA? w Werenowie, którzy grali na cmentarzu marsza żałobnego. Dopiero w 1989 r. urządzono w Bieniakoniach pierwszy od wielu lat w pełni katolicki pochówek z udziałem księdza, który na miejscu odprawił mszę za duszę zmarłego i poprowadził kondukt pogrzebowy z kościoła na cmentarz. Pierw­ szy raz od lat zabrzmiał też głos dzwonów. W czasach poprzedzających „pieriestrojkę" zabraniano bicia w dzwony. Nie zmusiło to jednak Kościoła do milczenia. Dzięki odzyskaniu i odbudowie świątyni mieszkańcy Bieniakoń nie mu­ szą już jeździć na msze na Litwę lub do Konwaliszek, jak to czynili przez lata, „urywając guziki w autobusach" i licząc na przygodnych kierowców. Mają teraz kościół na miejscu. Po wielu latach Bieniakonie znów stały się znaczącym ośrodkiem kultu religijnego. (Rekompensuje to również w ja­ kimś stopniu utratę statusu miasteczka, jakim były przed wojną). Kościoły w Solecznikach lub Wilnie mają jednak stałe miejsce w tradycji rodzinnej. Pozostały także symbolem polskości. Na szczególne podkreślenie zasługuje rola starszych kobiet w podtrzymaniu wiary w rodzinach i tradycji religijnych. Tak w Bieniakoniach, jak innych miejscowościach, uczyły one dzieci modlitw i pieśni, katechizowały . Nie­ rzadko zmuszały wręcz swoich dorosłych synów czy córki do wzięcia ślubu w kościele w Solecznikach lub Wilnie, nie bacząc na ich opory. Wprawdzie - jak podkreślano - nie było formalnego zakazu brania ślubów kościelnych, wiele osób obawiało się jednak, że mogłyby stracić pracę lub usunięto by je ze studiów, gdyby wzięły ślub w kościele lub tylko poszły na mszę. 23 „MY, BIENIAKOŃCY" Historia obszaru, na którym znajduje się dzisiejsza Białoruś jest - jak wiadomo - burzliwa. (Podobnie jak w przypadku Polski, trudno tu mówić o stabilności i dłuższych okresach pokoju). Wielokrotnie zmieniała się jego przynależność państwowa, przeprowadzano też rozmaite podziały admini­ stracyjne w ramach jednego państwa (patrz P - Eberhard 1992/93; Kosman 1979 i in.). Zmiany te decydowały o losach ludności i musiały kształtować świadomość mieszkańców poszczególnych terenów, podobnie jak dzieje się to współcześnie. Niestety, z braku odpowiednich materiałów, które pozwo­ liłyby spojrzeć szerzej na określone procesy historyczne oczyma ich bezpo­ średnich świadków i uczestników możliwość realizacji badań nad świadomo­ ścią jest bardzo ograniczona. Ograniczenia te są tym większe, im dalej chcielibyśmy się cofnąć w czasie i ukazać sposób postrzegania wydarzeń historycznych przez członków określonych społeczności. n 2 3 Zdaniem ks. Dzwonkowskiego, „należałoby napisać całą rozprawę naukową na temat roli kobiet w toczącej się przez kilkadziesiąt lat walce o przetrwanie kościoła w Z S R R , bo była ona zasadnicza [...]"; Z a wschodnią granicą... 1993, s. 256. �98 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Kiedy mieszka się na pograniczu, mając za sąsiadów przedstawicieli różnych narodowości, w naturalny sposób pojawia się pytanie: kim ja jestem? Dziś zadaje je sobie przede wszystkim młode pokolenie. Jak powie­ dział nauczyciel historii w bieniakońskiej szkole, p. Ryszard Gryszko, niektórzy uczniowie dociekają nawet czy są Słowianami, czy Litwinami. Pytania te dotyczą - rzecz jasna korzeni, odległych, nieznanych przodków, etnogenezy ludności Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny oraz okresów, których nie obejmuje rodzinna tradycja i pamięć. Pojawienie się pytań 0 ewentualne litewskie pochodzenie wśród młodych mieszkańców Bienia­ koń nie powinno budzić zdziwienia. Miejscowość ta nie tylko leży na granicy z Litwą. Znajduje się tu również wiele śladów świadczących o obec­ ności Litwinów na tych terenach. Jednym z nich jest m.in. nagrobek byłego proboszcza bieniakońskiego, na którym napisano po litewsku: Kunigas Jonas Stragas, mire 1921 M . Kovo 12 G. Amziads 50 metu. Nieopodal spoczywają księża o polskich nazwiskach: Tadeusz Zahorski, proboszcz bieniakoński, który zmarł we wrześniu 1907 г., Kazimierz Kulbacki, pro­ boszcz bieniakoński i dziekan raduński (ur. w 1796 - zm. w 1856 г.), Broni­ sław Iwaszkiewicz, który - podobnie jak ks. Stragas - zmarł na tyfus w 1921 r. Na przykościelnym cmentarzu pochowani zostali także dobrodziejowie kościoła: Józef at Górski (zm. w 1952 r.) i Jan Jankowski (zm. w 1928). Na miejscowym cmentarzu znajdują się natomiast mogiły z napisami w ję­ zyku polskim, litewskim i rosyjskim. Nierzadko przy tym informacje o oso­ bach z tej samej rodziny podane są w różnych językach. Za pośrednictwem prasy np. do młodzieży docierają też koncepcje badaczy, wedle których pierwotnie ziemie te były zamieszkałe przez ludność pochodzenia litew­ skiego, która przyjęła wyznanie rzymskokatolickie, a następnie uległa slawizacji. Z drugiej strony uczeni białoruscy twierdzą, że ludność mieszkająca na terenach historycznej Ziemi Wileńskiej i Ziemi Grodzieńskiej „była od zara­ nia białoruska, tyle że zamiast prawosławia przyjęła katolicyzm"(na ten temat patrz пр.: Eberhardt 1992/93, s. 533, 537-538). Na lekcjach historii uczniowie poznają dzieje ziem, na których mieszkają 1 procesy etniczne, jakie miały tu miejsce. W szkole otwarto też muzeum regionalne. Jest tu dział archeologii, etnografii, literatury, historii. Więk­ szość eksponatów, zebrały same dzieci, wyciągając je ze strychów i zakamar­ ków wiejskich domostw. W muzeum szkolnym wiele miejsca zajmują materiały prezentujące sylwetkę i twórczość A. Mickiewicza, który - podobnie jak jego wielka miłość Maryla z Wereszczaków Puttkamerowa - był związany z Bieniakoniami (miejscowość leży na trakcie mickiewiczowskim i jej zwiedzanie znajduje się w programie wycieczek podążających śladami Wieszcza, którego narodowość jest dziś także przedmiotem sporów). W pobliżu Bieniakoń, w Bolcienikach, w tzw. gaiku, znajduje się głaz narzutowy, zwany „ka­ mieniem miłości". To tu - jak głosi miejscowa legenda - poeta siadywał codziennie przez tydzień, czekając na Marylę, a gdy nie przychodziła �,1 PO CO TA GRANICA? 99 Rye. 2. Bieniakonie, groby rodzinne Puttkamerów Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1992 - uwięziona w domu przez zazdrosnego męża, wyciął nożem w kamieniu widoczny do dziś krzyż . W okresie stalinowskim i przez wiele kolejnych lat miejsce to skazane było na zapomnienie, jak większość innych pamią­ tek przeszłości. Nieliczni już starzy mieszkańcy Bieniakoń wspominają minione piękno tego zakątka, rosnące tu wspaniałe drzewa i z żalem dodają, że z czasem wszystko to zamieniło się w „dzikie chaszcze"... W ostatnich latach sytuacja jednak poprawiła się, gdyż o porządek wokół kamie­ nia i na terenie gaiku zaczęli dbać pracownicy pobliskiego Kołchozu im. J. Gagarina. Znakiem nowych czasów jest też odnowienie zaniedbanego grobu Maryli oraz mogił członków jej rodziny: hr. Felicji z Kieniewiczów Puttkamerowej, Karoliny z Puttkamerów Janowej Rychle wieżowej, uczest­ niczki Powstania 1863 г., a także innych osób, które zostały pochowane przy kościele i na bieniakońskim cmentarzu. Wróćmy jednak do kwestii świadomości narodowej. Młodzi ludzie, z którymi rozmawiałam uważali się przeważnie za Polaków. Decydowała o tym świadomość polskich korzeni: „Dziadowie i pradziadowie byli Pola­ kami, to i my jesteśmy" - mówiono najczęściej. Znajomość języka polskiego natomiast rzadko była wyznacznikiem tożsamości etnicznej dla młodego 24 2 4 Informacje o „kamieniu miłości", a także historii romansu Mickiewicza i Maryli można też m.in. znaleźć w książce białoruskiego pisarza Lewkowa (Ljaukou 1992, s. 194-196). �100 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pokolenia. Inaczej natomiast twierdzili na ogół ludzie starsi, którzy mówili: „Co to za Polak, który nie mówi po polsku!" Często utożsamiano polskość z katolicyzmem, mimo że dostrzegano, iż do kościoła chodzą też przed­ stawiciele innych narodowości (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1992/93). Można się jednak zastanawiać nad tym, w jakim stopniu w przypadku poszczególnych osób reprezentujących młode pokolenie o stwierdzeniu: ,jestem Polakiem" decyduje własny, świadomy wybór, na ile zaś jest to deklaraqa ukształtowana przez naciski rodziny, poczuwającej się do polskości. Prowadziłam badania przede wszystkim wśród dorosłych, z młodzieżą szkolną zaś rozmawiałam najczęściej w obecności rodziców, dziadków, co powodowało, że moi rozmówcy czuli się skrępowani i raczej niechętnie udzielali odpowiedzi. Zaledwie kilka razy mogłam porozmawiać z małymi dziećmi i efekty tych rozmów wydają mi się szczególnie ciekawe. Wskazują bowiem na mogące istnieć w poszczególnych przypadkach różnice pokole­ niowe w kwestii poczucia tożsamości narodowej. Podczas gdy wielu doro­ słych, a także część młodzieży podkreśla swoją polskość, wskazując na korzenie rodzinne, przodków, to już w przypadku dzieci świadomość ta - j a k się okazuje - nie zawsze istnieje. Dziecko może też deklarować przyna­ leżność do innej grupy niż np. uczyniliby to jego rodzice. Posłużę się tu dwoma przykładami. Przykład pierwszy: Odszukałam dom kobiety, która - zdaniem osób, wskazujących mi jej adres - jest Polką. Drzwi otworzyła 8-9-letnia dziewczynka (jak się okazało - córka kobiety, z którą chciałam porozmawiać). Zapytała opryskliwie: ,,kawo nada?" Spytałam o mamę lub innych dorosłych członków rodziny. Odpowiedziała, że mama jest w pracy, a mieszkająca z nimi babcia - w szpitalu. Zamieniłam jeszcze kilka zdań z dziewczynką (cały czas rozmawiałyśmy po rosyjsku). W pewnym momen­ cie zapytałam, jakiej narodowości są osoby mieszkające w tym domu. Dziewczynka wzruszyła ramionami i odparła - „zdies, żiwut normalnyje ljudi!" - A twoja mama kim jest? - „Ona russkaja" (jak już wspomniałam, według innych osób kobieta ta jest Polką) - A ty? Dziewczynka nie udzieliła odpowiedzi, lecz widać było, że pytanie sprawiło jej kłopot. Drugi przykład. Siedziałam na dziedzińcu kościoła, czekając na księdza proboszcza. Podeszła trójka dzieci w wieku 5-7 lat. Spytałam, czy nie widziały księdza. Najstarsza dziewczynka odpowiedziała po rosyjsku, że ksiądz właśnie przyjechał. Potem pochwaliła się, iż chodzi z babcią do kościoła. Dowiedziałam się, że młodsi nie chodzą na msze, nie umieli jednak wyjaśnić, z jakiego powodu. Kiedy po dłuższej rozmowie zapytałam dzieci, jakiej są narodowości - nie wiedziały, co odpowiedzieć. Wówczas powiedziałam: „Wiem, że w Bieniakoniach mieszkają Białorusini, Rosjanie, Polacy, a także inne narodowości. Kim wy jesteście?" Odpowiedziały zgodnie: „My nie Poljaki, my Bieniakońcy!" Mogłam więc zarejestrować jeden z niewielu wprawdzie, ale jakże znamienny przypadek istnienia tzw. „tutejszych". Kategoria ta wystąpiła też w wypowiedziach kilku osób dorosłych. �, J PO CO TA GRANICA? 101 Najczęściej jednak dorośli informatorzy podkreślali, że zachowali na­ rodowość polską i że mają odpowiedni wpis w dowodzie dokumentujący ich polskość. Być może, w niektórych przypadkach podawane mi informacje o zachowaniu polskiego obywatelstwa nie były zgodne z prawdą. W tym momencie jednak nie chodziło o weryfikację danych, lecz o rejestraqe deklarowanego poczucia więzi z określoną grupą, narodem. O tym, że nie wszystkie informacje dotyczące narodowości mogły odpowiadać sytuacji faktycznej niech świadczy następujący przykład. W autobusie jadącym z Bieniakoń do Lidy rozmawiałam z kobietą, która powiedziała, że jest Polką. Dodała też, że każde z jej czworga dzieci jest również Polakiem, co widnieje w dokumentach. W tym momencie do rozmowy włączyła się kilkuletnia wnuczka kobiety, mówiąc: „Moja mama ma napisane Bia­ łorusinka!" Jak wiadomo, tego typu wpisy były często dokonywane przez urzędników wbrew deklaracjom właściciela dokumentu. Myślę też, że można zrozumieć dramat osób zmuszonych do wyrzeczenia się swej naro­ dowości, a także wiary i języka z powodu nacisków politycznych, za­ straszenia, troski o życie własnych dzieci. Jak zauważył Eberhard, analizując wyniki spisu ludności z 1959 г., według którego na Białorusi mieszkało 538,9 tys. Polaków, ,,[w końcu lat pięćdziesiątych] przyznanie się do polskości przed urzędnikiem spisowym wymagało dużej odwagi. [...] Uzy­ skany w takiej sytuacji wynik dowodzi w pełni ukształtowanej świadomości narodowej polskiej wśród ludności katolickiej mieszkającej na pograniczu białorusko-litewskim" (Eberhard 1992/93, s. 549; zob. też ogólne informacje o sytuacji ludności Polskiej na Białorusi; zdaniem autora, była ona naj­ bardziej tragiczna w porównaniu z położeniem Polaków w innych re­ publikach ZSRR; s. 552). Kilkadziesiąt lat rusyfikacji sprawiło, że w jakimś stopniu ulegli jej nawet ci, którzy nigdy nie wyrzekli się polskości (proces ten objął także inne narodowości mieszkające na terenach b. ZSRR). Kobieta w średnim wieku, spotkana w autobusie, powiedziała o tym ze smutkiem: „Jakie my Poljaki... orusiwszijesja Poljaki..." Nieco ironicznie zabrzmiała nato­ miast wypowiedź ok. 50-letniego mężczyzny, który powiedział, że w Bie­ niakoniach mieszkają Polacy „z ruskim ukłonem". Z pewnością opinii tej nie można odnieść do znacznej części mieszkańców wioski. Znamienne jest natomiast to, że informacje w pewnym stopniu kwestionujące polskość miejscowej ludności, negatywnie określające Polaków lub potwierdzające istnienie kategorii ludzi „tutejszych" otrzymywałam wówczas, gdy - „nie uzbrojona" w magnetofon, długopis i notes - rozmawiałam z osobami spotkanymi na ulicy, na progu domu, w autobusie. Nie znaczy to oczy­ wiście, że wywiady z umówionymi na spotkanie informatorami zawierają nieprawdziwe dane. Ważne jest tylko to, że ludzie zaskoczeni rozmową nierzadko spontanicznie, otwarcie wypowiadają opinie, których być może nigdy by nie powiedzieli mając świadomość, że rozmawiają z badaczem. Nie jest natomiast prawdą to, co pisze G. Hlebowicz, jakoby „żyjący tu �102 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 25 [na Białorusi] Polacy zatracili poczucie polskiej świadomości narodowej" . Nie potwierdzają tego m.in. przeprowadzone przeze mnie badania (por. też wyniki badań P. Eberhardta na temat kształtowania się świadomości narodowej Polaków na Białorusi; Eberhardt 1992/93). W prezentowanym tu szkicu na przykładzie badań przeprowadzonych wśród mieszkańców jednej z wiosek leżących na pograniczu białorusko-litewskim ukazałam pewne zjawiska, będące efektem rozpadu b. ZSRR i utworzenia samodzielnych państw (Litwy i Białorusi), bezpośrednio zaś - wynikiem przeprowadzenia granicy państwowej między tymi dwoma były­ mi republikami radzieckimi. Istotna była dla mnie także reakcja na po­ wstanie samej granicy i sposób jej funkcjonowania w świadomości miejsco­ wej ludności, postrzegania tego, co znajduje się po „naszej stronie granicy" i poza nią. Nie mniej ciekawym problemem, zasługującym na odrębny szkic oparty również przede wszystkim na wynikach przeprowadzonych badań terenowych, jest funkcjonowanie granicy polsko-białoruskiej w świadomości mieszkańców dzisiejszej Białorusi m.in. po przyłączeniu do ZSRR części jej terenów należących w okresie międzywojennym do Polski, sposób widzenia Polski współcześnie i np. w okresie przedwojennym, gdy dla wielu mieszkań­ ców dzisiejszej Białorusi była ona ojczyzną. Zagadnienia te będą jeszcze przedmiotem szczegółowych opracowań. Jak wiadomo, poza granicami państwowymi i rozmaitymi podziałami administracyjnymi, przebiegającymi przez terytorium poszczególnych państw, istnieją również granice umowne, nie pokrywające się z wyznaczo­ nymi odgórnie podziałami. Przykład takiej granicy znajdujemy na terenie Puszczy Nalibockiej, gdzie prowadzone są obecnie badania etnograficzne. Można tu m.in. wyznaczyć granicę między wsiami zamieszkałymi przez ludność katolicką i prawosławną. Szczególną rolę w obserwowanych tu do dziś podziałach pełni Niemen. Rzeka ta nie tylko w sposób naturalny rozdziela terytorium, przez które przepływa na dwie części: prawo- i lewo­ brzeżną, lecz jednocześnie stanowi oś podziału na „swoich" i „obcych", „nas" i „ich". Oddziela ona ludność osiadłą w Puszczy Nalibockiej od tych, którzy mieszkają za Niemnem. Obie grupy określają się nawzajem mianem „zaniemońców" i przypisują rozmaite cechy, które świadczą o funkcjonowa­ niu określonych stereotypów . Do szczególnie interesujących obszarów, na których prowadzone są obecnie badania należą Rubieżewicze. Jest to nie tylko jedna z wielu miejscowości na Białorusi, przez które dziś jeszcze - aczkolwiek nie tak wyraźnie jak to miało miejsce przed wojną - przebiega 26 Hlebowicz, Szkolnictwo polskie na Białorusi, mpis, s. 1. Por. też artykuł D . Demskiego w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". �J PO CO ТА GRANICA?" 103 granica między osadami zamieszkałymi w większości przez ludność katolic­ ką i prawosławną. W wyniku ustanowienia granic państwowych po I wojnie światowej znalazły się one na pograniczu polsko-radzieckim (po stronie polskiej), a zarazem na granicy między tzw. Zachodnią i Wschodnią Biało­ rusią. Wstępne badania przeprowadzone w samych Rubieżewiczach, a także w 6 okolicznych (byłych) zaściankach szlacheckich, przyniosły ciekawy materiał ukazujący m.in. funkcjonowanie granicy i sposób postrzegania zasadniczych różnic cechujących np. warunki życia ludności mieszkającej po obu jej stronach. Kwestia rozmaicie rozumianych i doświadczanych granic rysuje się też niezwykle wyraźnie w gromadzonych obecnie przeze mnie wypowiedziach repatriantów z terenu Puszczy Nalibockiej, ukazujących proces ich adaptacji do nowej ojczyzny (polskie Ziemie Zachodnie, USA, Kanada i in.) gdzie zamieszkali po wojnie. Wyniki prowadzonych badań będą tematem szczegółowego opracowania i zostaną przedstawione w jed­ nym z kolejnych numerów „Etnografii Polskiej". LITERATURA C i e s i e l s k i S., F r a s Z., K a w a l e c K . , K u l a k T . 1992 Naród i narodowość polska lat 1795-1945 w badaniach historycznych, [w:] Polska — Polacy — Mniejszości narodowe, Wrocław, s. 7-29. D z w o n k o w s k i R., S A C 1992 Stan badań nad historią Kościoła i życiem religijnym katolików obrządku łaciń­ skiego w ZSRR (1917-1990), [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 103-118. E b e r h a r d t P. 1992/93 Przemiany narodowościowe na Białorusi w XX wieku, „Przegląd Wschodni", t. 2, z. 3 (7), s. 527-556. G r e k - P a b i s o w a I . , M a r y n i a k o w a I. 1992 Współczesne gwary polskie na Litwie i Białorusi, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in.(red.), s. 149-152. H l e b o w i c z A. 1993 Kościół odrodzony. Katolicyzm w państwie sowieckim 1944-1992, Gdańsk. Iwanow M. 1992 Stan i potrzeby badań nad polską mniejszością narodową w Związku Radzieckim, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 35-43. Jurkiewicz J. 1992 Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921-1939, [w:] Polska - Polacy - Mniejszości narodowe, Wrocław, s. 233-254. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. 2, z. 3(7), s. 681-4595. 1994 Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, „Literatura Ludowa" nr 4—5. K a c z a n P. 1927 Religijne położenie Białorusinów-katolików w Polsce, „Natio", nr 7-8, s. 54-70. �104 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ K o p r u k o w n i a k A. 1992 Zmiany programowe w polskojęzycznych szkołach na Litwie, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 165-180. K o s m a n M. 1979 Historia Białorusi, Wrocław. Kubiak H. 1992 Polacy i Polonia w ZSRR: kwestie terminologiczne, periodyzacja, rozmieszczenie przestrzenne, szacunki ilościowe, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, s. 17-33. K u r z o w a Z. 1992 Język polski na kresach wschodnich po II wojnie światowej, [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, H . Kubiak i in. (red.), Wrocław, s. 127-132. K u ś m i e r z J. 1991 Między „Wschodem" a „Zachodem". Stosunki etniczne na Wileńszczyźnie w wy­ powiedziach jej mieszkańców, „Przegląd Wschodni", t. 1, z. 3, s. 505-525. Lisiak J., S A C 1993 Z dziejów parafii w Bieniakoniach, „Posyłam Was", nr 9-10, s. 14. Ljaukou E.A. 1992 Mauklivyja svedki minuuščyny, Minsk. L o s s o w s k i P. 1992 Mniejszość polska na Litwie, „Sprawy Międzynarodowe", nr 7-12, 1992, s. 69-88. N o w i c k i W. 1993 Żywe echa, Komorów. S a d o w s k i A. 1994 Białoruś — Odrodzenie narodowe — przejawy nacjonalizmu, [w:] Nacjonalizm. Kon­ flikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Toruń, s. 226-235. Szayna T.S. 1993 Ethnic Poles in Lithuania and Belarus: Current Situation and Migration Potential, praca wydana przez European-American Center for Policy Analysis, Santa Monica. Waldenberg M. 1992 Kwestie narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzieje. Idee, Warszawa. Za wschodnią granicą 1993 Za wschodnią granicą 1917-1993. O Polakach i Kościele w dawnym ZSRR z Ro­ manem Dzwonkowskim SAC rozmawia Jan Pałyga SAC, Warszawa. Z i e l i ń s k a A. 1993 Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi, „Etno­ grafia Polska", t. 37, z. 2, s. 19-28. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ "IS T H E F R O N T I E R R E A L L Y N E C E S S A R Y ? " Summary In 1991-1992 a state frontier appeare dividing two newly established independent repub­ lics, Lithuania and Byelorussia, both formerly belonging to the USSR. The frontier went across the territory of the historical region of Wilno and its appearance became a remarkable event in the lives of people living close to it. The author studies the attitudes of the inhabitants of the village Bieniakonie (now Byelorussia). At the sight of barbed wire, sentry boxes and barriers appearing in the hitherto familiar landscape the villagers became confused and astonished. To go to nearby Lithuania (as they �, J PO CO TA GRANICA? 105 always used before) they must now undergo customs and pass control. That is why their first reaction was the question: "What is this frontier for"? Soon they realized that the establishment of two separate states together with the general transformations of the system was followed by many changes, not known before. Inequality in economic standard between Byelorussia and Lithuania is increasing, Lithuania's development is much quicker, but un­ employment appeared in the city of Wilno. That is where about 80% of the inhabitants of Bieniakonie used to find employment. Nowadays many of them have already lost their jobs, the others are afraid that the same can happen to them in the nearest future. Since most of the villagers in Bieniakonie are of Polish nationality, the sacks are commonly attributed to the Lithuanian anti-Polish chauvinism. Let's notice, that the villagers of Byelo­ russian nationality maintain that these are the Byelorussians who are deprived of employment in the first place. The Polish inhabitants of Bieniakonie are worried and upset by the situation of Polish minority in Lithuania. They accuse the Lithuanians of chauvinism and hostility towards Poles, of discrimination of Polish language and culture (in church, for example). Polish national historical symbols, numerous on those areas are being removed and replaced by Lithuanian ones. The relations between the Poles and the Byelorussians are a little better, but there, too, Polish language is replaced by Byelorussian in God's service. People could agree for Byelorus­ sian in church but only along with Polish, not instead. In eastern Byelorusia where the Polish minority is not so numerous it would be quite reasonable, but where a considerable part of population is Polish, introducing Byelorussian to church leads to unnecessary conflicts and destabilization of ethnic relations. Polish in church is the more important as Roman Catholic church has always been associated with Polish national identity on those multi-etnic areas. Catholicism is a symbol of national tradition. Popular stereotypes associate the Russians, Ukrainians and Byelorussians with Russian orthodox faith, although some people of those nationalities attend Catholic churches as well. The author expresses her opinion concerning conditions of preserving national identity of the Polish minorities in Byelorussia and Lithuania. It seems indispensable to leave Polish as the language of liturgy in churches attended by the Poles. They should also have every possibility to acquire education in their native language, both in Byelorussia and Lithuania. That is the problem of the future of the Polish minorities in those countries - they will be able to preserve their identity and sense of community only if they are able to communicate in their own language, the more that Russian is being replaced by obligatory official languages: Lithuanian and Byelorussian respectively. Studying local community problems in Bieniakonie the author concentrated on the revival of religious lifё there. The village Catholic church had been closed in the sixties by communist authorities and used as a timber store. Now the people in Bieniakonie have their church again. Owing to regaining the church Bieniakonie became a parish village and centre for religious life for the surrounding villages. They do not have to go a long way to other churches in Wilno (about 50 km away) or nearer, to Soleczniki as they used to before. In both cases they would have to cross the Lithuanian frontier now. All the same those churches in nearby Lithuania remain in family traditions since most of the baptisms and weddings took place there when religion was persecuted in the USSR. In the next part of the study the author presents the problems of national self-identity of the inhabitants of Bieniakonie. Most of them define themselves as Polish, referring to their Polish ancestors, Polish roots and Catholic traditions of their families. Some of them, however, pointed out that there were also many people of Polish origin already russified (the local term defines them: "the Poles with Russian inclination"). There is also a group of younger people who define their self-identity as "local people", "people from Bieniakonie" not referring to a particular nationality at all. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Pasterze mongolscy mówią: „Zima nie jest czasem gier, bo wtedy tarbagany śpią" Kiedy natomiast powinno się grać i dlaczego? Jakie znaczenie mają poszczególne gry w określonym kontekście czasowo-sytuacyjnym? Czym były dla Mongołów „trzy gry mężów" (zapasy, łucznictwo, wyścigi koni)? Odpowiedzi na te i wiele innych frapujących pytań znajdą Państwo w książce IWONY KABZIŃSKIEJ-STAWARZ GAMES OF MONGOLIAN SHEPHERDS będącej pierwszą w literaturze analizą zagadnienia roli gier kulturze mongolskiej, bogato dokumentowanej materiałem terenowym Biblioteka Etnografii Polskiej nr 45 Letter Quality, Warszawa 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78dd00e97a156b283a045a6511dc5e92.pdf 0f5e51ece29bcd20f09364daca87f4f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1731 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1602 Title A name given to the resource "Kiedy Poznań był niemiecki". Życie codzienne w Poznaniu na przełomie XIX i XX w. z perspektywy niemieckiej rodziny Dittrichów / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.149-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , P o z n a ń „KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI". ŻYCIE CODZIENNE W POZNANIU NA PRZEŁOMIE X I X I X X W. Z PERSPEKTYWY NIEMIECKIEJ RODZINY DITTRICHÓW I Problematyka tzw. życia codziennego podejmowana jest od wielu lat. Naukow­ cy zajmujący się codziennością wskazują na liczne walory tego typu badań. Maria Bogucka (1996, s. 248-253) i Tomasz Szarota (1996, s. 243-244) podkreś­ lają możliwość dokonywania generalizacji poprzez analizę pojedynczych zda­ rzeń i indywidualnych doświadczeń jednostki. Wielkie wydarzenia wpływają bowiem bezpośrednio na „życie codzienne", które z kolei odgrywa pośrednio rolę w powstawaniu doniosłych faktów. Badania nad codziennością zmuszają do inwencji w wynajdowaniu przekazów źródłowych, pozwalają realizować hasła integracji nauk humanistycznych, dzięki nim można połączyć opis materialnych warunków egzystencji człowieka ze strefą życia duchowego (mentalność, na­ stroje, postawy) oraz obyczajowością. Odtworzenie i analiza „życia codzienne­ go" stwarza okazję do ujęć komparatystycznych, a więc pokazywania podo­ bieństw i różnic sytuacji, w jakiej znaleźli się mieszkańcy porównywanych państw, rejonów, grup religijnych lub społeczności. Zalety badań nad codziennością zostały docenione przez badaczy dawnego Poznania, o czym świadczy fakt, że tematyka ta podejmowana jest w dość szero­ kim zakresie od kilkudziesięciu lat. Powstały liczne prace poświęcone sposobom ubierania się, mieszkania, szkolnictwa, życia społecznego, sposobów spędzania wolnego czasu itd. Niektóre publikacje opisują dzieje znanych poznańskich ro­ dów, wraz z elementami ich życia codziennego, inne są rodzajem pamiętników lub dzienników autorstwa mieszkańców miasta. Wśród wielu wydawnictw sto­ sunkowo mało jest osobistych wspomnień czy refleksji Niemców, zamieszkują­ cych przecież Poznań przez stulecia. Większość wydarzeń możemy oglądać głównie z perspektywy Polaków-Poznaniaków. Tę lukę w pewnym zakresie po­ winien wypełnić artykuł poświęcony niemiecko-poznańskiej rodzinie Dittrichów, wykorzystujący cenne źródło informacji, jakim jest pamiętnik jednego z człon­ ków rodu. Jego autor, Wilhelm August, urodził się w Poznaniu pod koniec X I X w. i spędził w mieście lata swej młodości (w 1919 r. wyjechał do Wrocła­ wia). Należał do trzeciego pokolenia Dittrichów, zamieszkujących Wielkopolskę od pierwszej połowy X I X w. Wilhelm August, obok zapisków dotyczących lo­ sów swojej rodziny, wiele refleksji poświęcił Poznaniowi, znajdującemu się pod �150 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL zaborem pruskim. To miasto uważał za swoją pierwszą „małą ojczyznę", a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. długo nie mógł przyzwyczaić się do myśli, że już nigdy nie będzie ono niemieckie. Niemcy, a także Żydzi, tworzyli zawsze najliczniejsze - obok Polaków - gru­ py mieszkańców Poznania. Osadnictwo niemieckie w Wielkopolsce sięgało śre­ dniowiecza. Na przełomie X I I I - X I V w. na zaproszenie rady miasta Poznania przybywać zaczęła zarówno ludność wiejska, jak i miejska. Władze stwarzały dla niej dogodne warunki egzystencji oraz obdarzały licznymi przywilejami. Ko­ lonizacja ta była niezwykle korzystna dla rozwoju ekonomicznego ziem polskich. Kolejne fale osadników napływały aż do upadku Pierwszej Rzeczypospolitej. Ludność przybywała głównie z krajów niemieckich (po wojnie północnej osia­ dła w Poznaniu i jego okolicach duża fala emigrantów z Biskupstwa Bamberskiego) a także z Niderlandów. Niemcy należeli do tego samego kręgu kultu­ rowego, co Polacy, wyznaczonego głównie przez religię i wynikające z niej wartości i postawy. Ten fakt miał wpływ na stosunkowo szybki proces ich asy­ milacji. Problemy ze scalaniem z miejscową ludnością pojawiły się w drugiej połowie X V I I I w. i spowodowane były przez wydarzenia historyczne. W wyniku pierwszego (1772 r.) i drugiego (1793 r.) rozbioru Polski cała Wielkopolska zna­ lazła się pod panowaniem Hohenzollernów. Władze zaborcze, zaraz po przejęciu tych terenów, rozpoczęły akcję ich unifikacji z pozostałymi prowincjami Prus. Wprowadzono administrację i prawodawstwo pruskie. Przybyli nowi urzędnicy oraz kolejne fale osadników, złożone z ludności miejskiej i wiejskiej a także szlachta zachęcona przez króla licznymi nadaniami ziemi pochodzącej z kon­ fiskaty dóbr kościelnych i królewszczyzn (Matelski 1997, s. 23-24). Wśród Niemców przybyłych do Wielkopolski znaleźli się także Dittrichowie, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi. Poznań był dla nich drugim po Legnicy miejscem osiedlenia na terenie Polski od czasu emigracji z południa Niemiec, która - według pamiętnika Wilhelma Augusta - miała miejsce prawdo­ podobnie na przełomie X V I I - X V I I I w. Okoliczności przybycia Dittrichów na tereny Śląska są jednak niejasne. W archiwaliach z okresu wskazywanego przez Wilhelma nie pojawia się nazwisko Dittrich. Pierwsze informacje dotyczą chrztu poszczególnych członków rodziny w kościele luterańskim Zu Unseren Lieben Frauen (obecnie kościół katolicki pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny) w Legnicy i pochodzą dopiero z połowy X V I I I w. Także fakty historyczne wska­ zują na to, że początków polskich dziejów rodziny należałoby szukać najwcześ­ niej w pierwszej połowie X V I I I w. Schyłek X V I I w. nie był dla wyznawców luteranizmu najlepszym czasem na emigrację w te strony. Okres silnego wpływu protestantyzmu na terenach Dol­ nego Śląska minął. Pod koniec X V I I w. miasto przeszło pod panowanie pruskie. Katolicki cesarz Leopold I , sprawujący władzę absolutną w Księstwie Legnic­ kim, starał się osłabić swobody polityczne mieszkańców, z dużym niepokojem patrzył również na istniejące w granicach państwa społeczności niekatolickie. Wprawdzie sytuacja międzynarodowa ukształtowana po pokoju westfalskim (1648 r.) uniemożliwiała mu nawracanie innowierców siłą, ale tam gdzie to było �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 151 możliwe, starał się utrudnić im życie i ograniczyć ich wpływy. Starosta królew­ ski dbał o to, by wszystkie urzędy w księstwie zajmowali wyłącznie katolicy. Odrzucano kandydatury protestantów do rady miejskiej, odbierano im świątynie. Wielu innowierców w tym czasie opuściło Legnicę udając się do Saksonii i Bran­ denburgii, a także do nadgranicznych polskich miejscowości, gdzie mieli za­ pewnioną swobodę praktyk religijnych. Osadnictwu Dittrichów nie sprzyjała również sytuacja gospodarcza miasta, które nie mogło przez lata powrócić do równowagi po wojnie północnej (Chutkowski 1996, s.102-103). Rodzina przybyła do Legnicy prawdopodobnie dopiero w pierwszej połowie X V I I I w., kiedy - po śmierci Leopolda I , za panowania jego syna Józefa - osła­ bły nastroje kontrreformatorskie. W 1707 r. Józef podpisał konwencję w Altrandstadt, na mocy której wyraził zgodę na swobodę wyznawania wiary przez inno­ wierców. Protestantom zwrócono kościoły, zapewniono dostęp do urzędów i stanowisk, ułatwiono zakup ziemi (Galas, Galas 2001, s. 38-139). Chętnie przyjmowano nowych osadników, także niekatolików. Mogło być to zachętą rów­ nież dla Dittrichów. W.1758 r. rozpoczęto likwidowanie murów twierdzy legnic­ kiej, co spowodowało rozbudowę miasta. Powstały nowe gmachy użyteczności publicznej potrzebne rozrastającym się urzędom pruskim. Zaczęto brukowanie ulic, wprowadzono oświetlenie gazowe. Pod koniec X V I I I w. Legnica była śred­ niej wielkości miastem, porządnie utrzymanym, choć pozbawionym perspektyw awansu do rangi znaczącego ośrodka, z racji swego położenia z dala od ważnych szlaków handlowych. Na Śląsku przyszedł na świat pierwszy, znany z imienia, członek rodziny - Chrystian. Jego syn, o tym samym imieniu, urodził się również w tym mieście około 1809 г., lecz zmarł już w Poznaniu. To prawdopodobnie z jego inicjatywy Dittrichowie zdecydowali się na emigrację do Wielkopolski. Przyczyny wyjazdu mogły być złożone. Od początku X I X w. pogarszała się sytuacja gospodarcza Legnicy. Nie do końca rozebrane mury dawnej twierdzy przeszkadzały w rozbu­ dowie miasta. Tylko pojedyncze ulice zostały wybrukowane, brakowało kanali­ zacji, wiele domów krytych było jeszcze gontem. Jak pisze Janusz Chutkowski (1996, s. 115) „właściwie wszystko, co było potrzebne do życia mieszkańców: oświetlenie ulic, zabezpieczenie przed zaprószeniem ogniem i powodziami, a nawet szpital i szkoły znajdowało się w stanie dalekim od należytego. Pod­ upadło rzemiosło, nie mogące skutecznie konkurować z manufakturami, których też nie powstało wiele. Jedynie handel rozwijał się stosunkowo dobrze, chociaż był to głównie handel detaliczny". Miasto dotkliwie odczuło skutki wojen napo­ leońskich. Kontrybucje, przymus żywienia stacjonujących wojsk, dostarczania drewna i materiałów budowlanych, zwiększały na długie lata zubożenie ludności. W wyniku niezadowolenia społecznego pozbawionych pracy i zarobków miesz­ kańców, a także pod wpływem nastrojów rewolucyjnych (Wiosna Ludów) do­ szło w Legnicy w 1848 r. do rozruchów. W ich rezultacie zniszczonych i splądro­ wanych zostało kilka budynków. Chrystian Dittrich, pracujący jako robotnik dniówkowy, zarabiał niewiele. Ponieważ pracowników fizycznych nie zatrudniano wówczas na stałe, mógł mieć �152 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL okresowe problemy ze znalezieniem pracy. Pogarszająca się sytuacja materialna rodziny oraz niesprzyjająca atmosfera w mieście były z pewnością bodźcem do rozpoczęcia poszukiwań innego miejsca osiedlenia. Zamysły emigracyjne Chrystiana jako pierwszy zrealizował jego syn Johann Wilhelm August, urodzo­ ny w 1829 r. Młody Dittrich pracował jako szewc, następnie powołano go do wojska. Być może jeszcze jako żołnierz znalazł się w Poznaniu, gdzie poślubił swoją rówieśniczkę, Niemkę - Juliannę Bahn. Dopiero po pewnym czasie przy­ byli tu także jego rodzice, zachęceni korzystnymi warunkami osadniczymi, gwa­ rantowanymi przez Niemców. Na mocy decyzji podjętych w Wiedniu w 1815 r. potwierdzono przynależ­ ność ziem polskich I i I I zaboru pruskiego do Prus. Weszły one w skład monar­ chii Hohenzollernów jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Polityka osadnicza oraz narodowościowa władz pruskich zmierzała do zgermanizowania Księstwa. Czy­ niono wszelkie starania, aby ludność narodowości niemieckiej stanowiła co naj­ mniej połowę mieszkańców, włączając do niej nawet ludność żydowską. Od roku 1815 do 1910, w wyniku wysiłków czynionych przez władze centralne i pro­ wincjonalne, liczebność sprowadzanych przez Prusaków osadników wzrosła w Poznańskiem z 27,6% do 38,4%. Jednak już w latach 70-tych X I X w. zaczęło występować zjawisko powolnego odpływu osiedlanych na Wschodzie emigran­ tów do zachodnich prowincji państwa (Ostflucht). Związane to było z bardziej dynamicznym rozwojem i wyższą stopą życiową ludności tamtych prowincji Rzeszy oraz przekształceniem Wielkopolski w zaplecze surowcowe (głównie płodów rolnych) i rynek zbytu. Aby temu przeciwdziałać w 1886 r. powołano do życia Komisję Kolonizacyjną, która podjęła działania zmierzające do zahamowa­ nia tych procesów. Stosowano zachęty finansowe, przystąpiono także do osiedla­ nia w Poznańskiem ludności z centralnych i zachodnich regionów państwa oraz tzw. Niemców zagranicznych (Matelski 1997, s. 24-25). Wilhelm August - pamiętnikarz, również uważał, że czynnikiem przyciągają­ cym rodzinę do Wielkopolski były doskonałe warunki do osiedlenia: „Warunki pracy w całej prowincji i w mieście Poznaniu były wówczas idealne. Potrzebo­ wano rolników, pracowników fizycznych, rzemieślników, państwowych i du­ chownych urzędników. Polityka niemieckiego cesarstwa gwarantowała przyby­ szom wysokie dochody. Taka zachęta była niezbędna, ponieważ Niemcy nigdy nie osiedlali się na wschodzie z entuzjazmem. A wtedy przybywali całymi zastę­ pami" (Dittrich, Pamiętnik, s. 5) . Wspólne życie nowoprzybyłych i miejscowej ludności układało się począt­ kowo dość dobrze. Działo się tak prawdopodobnie dlatego, że osiedlani przez Komisję Osadniczą Niemcy nie tworzyli jednolitej grupy: byli wśród nich kolo­ niści z Westfalii, Saksonii, Turyngii, Pomorza Zachodniego, Brandenburgii, Ślą­ ska i Wirtembergii, a także reemigranci z Rosji, Węgier i Galicji (Jakóbczyk 1976, s. 103-112). Wśród emigrantów przeważali chłopi, choć pod koniec X I X w. 1 1 P a m i ę t n i k z o s t a ł napisany w j ę z . n i e m i e c k i m ; polskie t ł u m a c z e n i e : Agnieszka Szczepaniak- -Kroll. �„KIEDY POZNAŃ BYŁ NIEMIECKI" 153 powstał pomysł powiązania osadnictwa wiejskiego z procesem wzmacniania niemczyzny w miastach (Jakóbczyk 1989, s. 30). Każda grupa reprezentowała inny styl życia, religię, system wartości, mówiła innym dialektem, a co za tym idzie - nie wytworzyła się potrzeba „trzymania się razem". Poza tym prawie wszyscy Niemcy przybyli do Wielkopolski, aby szybko się wzbogacić, a tylko niewielka część przyjechała z przyczyn ideologicznych. Nie wykształcili więc postawy wrogiej Polakom, którzy - według ich przekonania - mogli stanowić jedynie konkurencję ekonomiczną. W pierwszych latach emigranci nie unikali dokonywania zakupów u miejscowej ludności, korzystania z ich usług. W 1899 r. nie poparli niemieckich kandydatów w wyborczych okręgach Wielkopolski, prawdopodobnie na skutek małego zainteresowania polityką. Z biegiem czasu jednak sytuacja zmieniała się. Organizacja nacjonalistyczna Związek Rolników, nazywana przez Polaków potocznie od pierwszych liter na­ zwisk założycieli (Hansemanna, Kennemanna, Tiedemanna,) Hakatą, nasilała swe działania propagandowe, podejmowane wkrótce również przez szkoły i spro­ wadzanych z Niemiec duchownych. Hasła antypolskie propagowały czasopisma, np. Aus dem Posener Lande. Głosiły one Niemcom obowiązek związania się z poznańską „Heimat". Dla osadników organizowano wykłady o słuszności roz­ biorów Polski, zasługach pruskich w cywilizowaniu tych ziem, itd. Urządzano również imprezy rozrywkowe i artystyczne o zabarwieniu „narodowym". Wyda­ wano szereg ulotek i broszur o charakterze wrogim Polakom. W samym Poznaniu, aby zwabić nowych przybyszów, a dotychczasowym ułatwić życie, wzniesiono szereg nowych gmachów, będących jednocześnie symbolem niemieckiej władzy. Powstały reprezentacyjne budowle urzędowe oraz Muzeum Fryderykowskie (obec­ nie Muzeum Narodowe) i biblioteka (obecnie Biblioteka Uniwersytecka). Obszar miasta powiększył się o wsie: Jeżyce, Wildę, Łazarz i Górczyn. Założono także Kónigliche Akademie (Królewską Niemiecką Akademię) pełniącą rolę uniwersy­ tetu, zlikwidowano stary teatr i wybudowano nowy (Teatr Wielki). Co najważniej­ sze - w mieście wzniesiono zamek cesarski (Jakóbczyk 1989, s. 85-97). Johann Wilhelm August po zakończeniu służby wojskowej objął posadę w sądzie. Wraz z żoną, Juliannę Bahn - Niemką pochodząca z podpoznańskiego miasteczka Śrem, doczekali się dziewięciorga dzieci. Po objęciu przez Johanna stanowiska w urzędzie polepszyła się nieco sytuacja materialna rodziny. Dzięki dogodnym warunkom zagwarantowanym osadnikom niemieckim, mogła ona żyć na o wiele wyższym poziomie niż w Legnicy. Dittrichowie surowo wychowywali swoje dzieci. Starali się, by wyrosły na porządnych, niemieckich obywateli. Wszyscy potomkowie Johanna i Juliannę ukończyli Volksschule, w której poznali podstawy rachunków, historii, języka francuskiego. Choć skromne możliwości finansowe rodziców nie pozwalały na dalsze kształcenie, zaszczepione w domu ambicje spowodowały, że dzieci same zadbały o edukację na wyższym poziomie. W rezultacie najstarszy syn August Dittrich, doktor prawa, został współwłaścicielem największej w Poznaniu firmy spedycyjnej Hartwig & Kantorowicz. Jego młodszy brat Richard, objął funk­ cję naczelnika stacji (Obrebahnhofsvorsteher) w Krotoszynie. Tę samą funkcję �154 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL w Jeleniej Górze sprawował kolejny syn Johanna Wilhelma Augusta - Paul. Karl Dittrich był oficerem w koszarach w Poznaniu, a następnie urzędnikiem na poczcie w Poznaniu. Najmłodszy z rodzeństwa, Oskar, został zatrudniony jako główny inspektor na poczcie we Wrocławiu. Cztery córki Johanna Wilhelma Augusta: Hilda, Clara, Ottilie i Martha, zgodnie z ówczesną obyczajowością, nie pracowały. Dzięki korzystnym małżeństwom wiodły jednak dostatnie życie. Z Poznaniem związali się więc tylko dwaj potomkowie Dittrichów - August i Karl. Ponieważ pamiętnik Wilhelma Augusta, będący głównym źródłem wiedzy 0 rodzinie, dotyczył przede wszystkim losów Karla i jego potomków, tej gałęzi rodu poświęcę najwięcej miejsca. Dzięki jej historii można będzie poznać rolę Niemców w kształtowaniu obrazu Poznania oraz ich ogląd miasta. Karl August, po ukończeniu szkoły zawodowej w 1887 г., został powołany do wojska. Odtąd na długie lata związał się z armią pruską, stacjonującą w Pozna­ niu. W 1891 r. poznał swoją przyszłą żonę i jeszcze tego samego roku odbyły się ich zaręczyny. Związek Karla wywołał oburzenie w całej rodzinie, ponieważ jego wybranka była Polką i katoliczką. Burzyło to dotychczasowe, niepisane reguły Dittrichów, zgodnie z którymi należało unikać kontaktów z Polakami nawet w codziennym życiu, nie mówiąc o bliższych relacjach. Taka postawa przez wie­ ki konsolidowała rodzinę oraz umożliwiała zachowanie niemieckiej tożsamości. Podobną rolę odgrywało wyznanie luterańskie. Obawy krewnych okazały się jednak nieuzasadnione. Przyszła żona Karla - Marianna Szostkiewicz, nie była wychowana w rodzinie o tradycjach patriotycznych i katolickich, właściwie pra­ wie w ogóle nie znała swoich rodziców. Jej matka zmarła krótko po porodzie, kilka lat później śmiertelnie, na tuberkulóze, zachorował ojciec. Jedyną krewną Marianny była siostra - Paula. Należy przypuszczać, że gdyby Szostkiewiczówny nie zostały tak wcześnie osierocone, ich losy potoczyłyby się zupełnie inaczej. Być może z przyczyn ideologicznych i patriotycznych rodzice nie pozwoliliby na ślub córki z Niemcem. „Faktem jest, że w warunkach panowania obcej wła­ dzy, polskie rodziny tworzyły pod wieloma względami własną, hermetycznie zamkniętą sferę polskości, dzięki czemu były w stanie przeciwstawić się inge­ rencji pruskich władz zaborczych. W związku z tym rodzina polska, jako naj­ mniejsza komórka społeczna - była już wówczas uznawana za podstawowy 1 niezwyciężony bastion polskości. [...] Bezpośredni wpływ na Wielkopolanki miał wówczas kler katolicki. Odbiło się to wyraźnie w wychowaniu dzieci [...]. Próby bezpośredniego oddziaływania kościoła przejawiały się także w nieustają­ cych przestrogach przed zawieraniem związków małżeńskich z Niemcami-protestantami. Stale zmniejszająca się aż do przełomu wieków X I X / X X liczba za­ wieranych polsko-niemieckich małżeństw mieszanych, pokazywała dowodnie, że przestrogi nie pozostały bez echa" (Jaworski 1990, s. 27-28). Brak rodziny, a także charakter wykonywanego zajęcia sprawiły, że Marian­ na nie odczuwała szczególnego związku z polskimi, patriotycznymi ideami. Już we wczesnej młodości musiała zadbać o własne utrzymanie. Znalazła zatrudnie­ nie jako służąca kolejno u kilku rodzin niemieckich. Ponieważ nie miała żadnych krewnych wychowała się w kulturze swoich pracodawców, zachowując jednak �.KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 155 świadomość swych polskich korzeni. Dwa lata po zaręczynach, 13.10.1893 г., wyszła za mąż za Karla Dittricha. Rok później przyszedł na świat ich pierwszy syn, który żył zaledwie kilka dni. W 1896 r. urodził się kolejny potomek, Wilhelm August, autor cytowanego pamiętnika. Rodzina żyła wówczas skromnie. Małżonkowie posiadali niewielki dom tuż za murami Fortu IX, w którym Karl pełnił służbę wojskową w randze sierżanta. W chałupie zbudowanej w konstrukcji szachulcowej, nieocieplonej, ogrzewanej małym piecykiem, panowało przenikliwe zimno. W izbach zamiast podłogi było klepisko. W tym czasie, w wyniku nieszczęśliwego wypadku Karl został po­ strzelony w lewą rękę, co wykluczało dalszą czynną służbę. Jego zaangażowanie i dotychczasowa dobra praca zostały jednak docenione i mianowano go dowódcą straży w więzieniu dla żołnierzy. Wraz z nim do mieszkania w budynku aresztu przeniesiona została cała rodzina. Panowały tam o wiele lepsze warunki niż w poprzednim miejscu. Ustabilizowana sytuacja finansowa umożliwiła nawet za­ trudnienie Pelasi, polskiej opiekunki do dzieci. W wieku 5 lat Wilhelm August poszedł do niemieckiego przedszkola. Był to okres bardzo szczęśliwy dla rodziny. Karl zyskał szacunek i sympatię swoich współpracowników. Marianna, nazywa­ na przez niego „Micze", pomagała mu w pracy z więźniami, choć, jak wspomi­ nał Wilhelm August: „Nie lubiła uniformów i wojskowego drylu. I miała rację, ponieważ wówczas przeceniano wojskowe wychowanie, a oficerowie, szczegól­ nie ci młodsi uważali się za półbogów. Śpiewano: «der Soldáte, der Soldáte - ist der beste Mann im ganzen Staate». Słowa piosenki znajdowały faktycznie od­ zwierciedlenie w życiu codziennym [...]. Według przepisów żołnierz znajdujący się np. na spacerze ze swoją żoną, na widok wyższego rangą musiał stanąć na brzegu chodnika i salutować. Było to dość uciążliwe, zwłaszcza, że na ulicy, z racji istnienia w mieście koszar wojskowych, nieustannie spotykało się ofice­ rów" (Dittrich, Pamiętnik, s. 68). W 1902 r. Karl Dittrich postanowił (za namową żony) zrezygnować za służby i zdobyć nowe zajęcie. Szczególne szanse na znalezienie dobrej posady rysowa­ ły się wówczas dla Niemców w sądownictwie i administracji. Wpłynęły na to nie tylko nieustannie rozbudowywana struktura pruskiej machiny biurokratycznej, ale również stopniowe wypieranie z posad Polaków. Wobec dynamicznego roz­ woju poczty poznańskiej i pojawienia się szans na pracę, Karl zdał egzamin na urzędnika pocztowego. Początkowo przyjęto go na stanowisko asystenta. Według Wilhelma Augusta, „Ojciec pilnie wdrażał się do swojej nowej pracy. Aby dobrze się przygotować zatrudnił nawet prywatnego nauczyciela, który szkolił go z matematyki" (Dittrich, Pamiętnik, s. 69). Jako nowy pracownik Karl Dittrich musiał zdobywać doświadczenie w ma­ łym urzędzie pocztowym i został skierowany na placówkę do miejsowości Buk pod Poznaniem. Przydzielono mu tam mały domek z ogrodem, w którym za­ mieszkał wraz z rodziną. Na poczcie pracowały oprócz niego dwie osoby: kie­ rownik urzędu i listonosz. W czasie pobytu rodziny Dittrichów w Buku doszło do wydarzenia, które po raz kolejny potwierdziło niechęć rodziców Karla, a zwłaszcza matki, do jego �156 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL polskiej żony. Któregoś dnia kilku krewnych postanowiło odwiedzić Dittrichów. Przy pięknej, letniej pogodzie siedziano w ogrodzie, smakując domowych spe­ cjałów Marianny i wyrabianego przez Karla piwa. Kiedy piwnica była niemal opróżniona z zapasów trunku, sześcioletni Wilhelm August stwierdził: „całe piwo nam wytrąbili", co strasznie zdenerwowało jego babkę. Teściowa Marianny uzna­ ła to za szczyt niegościnności i złego wychowania, czemu winna była synowa i jej „polskie wychowanie". Stwierdziła, że w ten sposób młodzi chcą pozbyć się gości i obrażona natychmiast udała się na dworzec, gdzie dwie godziny w skwarze czekała na przyjazd pociągu do Poznania. Marianna natomiast pła­ kała przez całe popołudnie, ponieważ przygotowując ucztę dla gości próbowała zjednać sobie rodziców męża. Dittrichowie nie tolerowali Marianny z kilku powodów. Niewątpliwie głów­ nym zarzutem wobec niej było polskie pochodzenie i wyznawana początkowo religia katolicka. Stopniowo dołączał do nich kolejny czynnik: wykształcenie. Historycy wśród przeszkód, które w okresie zaborów uniemożliwiały lub znacz­ nie utrudniały zawarcie małżeństwa wymieniają - obok terytorium, narodowości i wyznania - również barierę społeczną (Makowski 1992, s. 114-131). Niemcom stosunkowo łatwo było ją pokonać, choćby dzięki wykształceniu. Polakom, a zwłaszcza Polkom, przychodziło to o wiele trudniej. Tak więc, Karl uczył się i awansował, zdobywając coraz wyższą pozycję, podczas gdy Marianna, prosta dziewczyna z biednego, polskiego domu, nie miała żadnych szans na awans spo­ łeczny. Rudolf Jaworski (1990, s. 31) pisał: "Wprawdzie Wielkopolanki otrzy­ mywały solidne wykształcenie podstawowe, to jednak możliwości polskich dziewcząt w Poznańskiem uzyskania wykształcenia wyższego, ewentualnie za­ wodowego były niezmiernie ograniczone". Nieliczne szkoły żeńskie, nie dość, że niezwykle kosztowne, reprezentowały o wiele niższy poziom, niż szkoły męskie. Kobiety przygotowywano w nich do roli żony i matki, „ozdoby towa­ rzystwa" a nie do pracy. Teściowie Marianny wydawali się nie dostrzegać tej sytuacji. Awans syna jedynie utwierdzał ich w przekonaniu, że zasługiwał on na „lepszą partię". Marianna i Karl starali się nie zaprzątać myśli poglądami Johanna i Julianny na małżeństwo. Bardziej martwił ich bardzo niski poziom szkoły w Buku, do której posłali Wilhelma Augusta. Uczył się on w jedynej istniejącej tam klasie, wraz z polskimi i niemieckimi uczniami w wieku 6-14 lat. Wraz z rozpoczęciem prac polowych, jesienią i wiosną, w małym miasteczku, w którym spora grupa mieszkańców trudniła się rolnictwem, szkoła praktycznie przestawała funkcjo­ nować. Rodzice potrzebowali swoich dzieci do pomocy, przez co niemożliwy był ich udział w lekcjach. Ewaryst Estkowski, twórca Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, autor podręczników szkolnych i czasopism dla dzieci, sam podlegający swego czasu takiej edukacji, wspominał: „szkółki wyrosły z tradycji katolickiej szkółki parafialnej, ale poddane państwowej, pruskiej kontroli miały teraz nauczać w oficjalnym, niemieckim języku. Przy katastrofalnym braku odpowiednio przygotowanych nauczycieli, nauczał w nich kto chciał, byle umiał czytać i pisać. Z największą odrazą uczyłem się poznawania głosek, zgłosko- �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 157 wania i czytania. Rok prawie cały uczyłem się głosek, drugi rok zgłoskowania a w trzecim zacząłem czytać. Również mechaniczna była nauka pisania, bo przez całe trzy lata tylko ćwiczyłem się w niem z wzorów [...]. Kazano tylko liczyć kółka na tablicy ściennej, pisać liczby, potem na tabliczkach dodawać, odejmo­ wać" (Estkowski 2001, s. 55). Marianna i Karl, coraz bardziej zaniepokojeni dalszą edukacją syna, podjęli decyzję o umieszczeniu go na pensji u mieszkającej w Poznaniu, zaprzyjaźnio­ nej, bezdzietnej rodziny Neck i posłaniu do niemieckiej szkoły przy ul. Fridricha Naumanna (obecnie ul. Działyńskich). Była to tzw. „Mytelka", czyli rodzaj formy przejściowej pomiędzy szkołą podstawową - Volksschule a gimnazjum. Uczęszczali do niej synowie mieszczan, którzy w wieku 14-15 lat mieli poświę­ cić się pracy w zawodzie rzemieślnika, kupca, czy niższego urzędnika. Nauka dla chłopców trwała siedem lat. Podstawą finansową szkoły było czesne oraz częściowo pieniądze z funduszy miasta. Nauczano religii, języków niemieckiego i francuskiego, matematyki, geografii, przyrody, historii, fizyki, kaligrafii, rysunku, śpiewu i gimnastyki. Wysoki poziom edukacji, jak i ukierunkowanie programu na praktyczne umiejętności, powodowały, że szkoła ta cieszyła się nie­ słychaną popularnością wśród mieszczan (Trzeciakowscy 1987, s. 301). Wilhelm August wspominał z humorem swoje codzienne przygotowania do zajęć: „Przed wyjściem do szkoły byłem starannie myty i czesany. Pani Neck robiła mi modną wówczas fryzurę «na ksiecia», smarując włosy obficie tłuszczem, którego strasz­ ny zapach czuję do dziś. Podobny, okropny zapach miały moje polerowane na błysk buty. Wstydziłem się być odprowadzany przez moją opiekunkę, więc codziennie szła za mną około stu kroków, aby nikt się nie zorientował, że mnie pilnuje" (Dittrich, Pamiętnik, s. 70). Po pół roku zamieszkiwania Wilhelma Augusta u państwa Neck, do Poznania powrócili Karl i Marianna. Skończył się okres rocznej praktyki Karla w Buku. Marianna zadecydowała wówczas, że wobec bardzo dobrych wyników w na­ uczaniu Wilhelm August nie może poprzestać na „Mytelce", lecz powinien uczyć się w lepszej szkole. Swoją edukację przy ul. Naumannna skończył więc najed­ nej klasie, kiedy rodzice zadecydowali o posłaniu go do jednego z najlepszych poznańskich niemieckich gimnazjów im. Friedricha Wilhelma. Gimnazjum było najwyższym szczeblem nauczania na etapie szkoły średniej. Ten typ placówki oświatowej cieszył się w Prusach wysokim uznaniem. Ukoń­ czenie gimnazjum dawało abiturientom określone uprawnienia, przede wszyst­ kim do podjęcia studiów uniwersyteckich oraz jednorocznej służby wojskowej. Nauka trwała 9 lat. Ponieważ w momencie przejścia Wilhelma Augusta z „Mytelki" wszystkie miejsca w drugiej klasie były już zajęte, musiał ponownie uczęszczać do pierwszej klasy. Przez trzy lata Wilhelm otrzymywał najlepsze oceny, co było dużym osiągnięciem. Jak pisali Maria i Lech Trzeciakowscy (1987, s. 318-319): „Wymagania stawiane uczniom były bardzo wysokie.Ko­ nieczność opanowania kilku języków: łaciny, greki, francuskiego, niekiedy an­ gielskiego [...] wymagała wielkiego wysiłku. System nauczania oparty na werbalizmie nie zmieniał się przez dziesiątki lat. Od uczniów wymagano pamięciowego �158 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL opanowania materiału, niewiele uwagi przywiązywano do samodzielności in­ telektualnej". Również Marianna i Karl nie byli pobłażliwi dla syna. Wilhelm August wspomi­ nał, że kiedy po raz pierwszy przyniósł ocenę dostateczną otrzymał solidne lanie. Kary cielesne należały wówczas do kanonu metod wychowawczych. August nie dostarczał rodzicom zbyt wielu okazji do ich zastosowania, lecz niekiedy, jak sam przyznawał, były one całkowicie uzasadnione (np. za podrabianie podpisów rodziców w dzienniczku). Wspominał, że mama z reguły „nacierała mu uszu" lub lekko ściskała policzek. Ojciec natomiast przekładał przez kolano i bił cienką gałązką. Wprawdzie nie było to zbyt bolesne, jednak, jak twierdził autor pamiętni­ ka, należało krzyczeć i płakać, w przeciwnym razie metody mogły być zaostrzo­ ne. Zaznaczył przy tym: „[...] lanie wówczas było czymś normalnym i to zarów­ no w szkole jak i w domu. Jako dzieci byliśmy z tym całkowicie pogodzeni i muszę przy tym dodać - nikomu to nie zaszkodziło. Dziś jednak jestem jednak przeciwnikiem takiego sposobu wychowywania" (Dittrich, Pamiętnik, s. 72-73). Wilhelm August rozpoczął naukę w gimnazjum w 1906 г., a więc mając 10 lat. Dwa lata wcześniej na świat przyszedł jego brat, Herbert, zwany przez rodzinę „Bobbi". Dziecko, od małego bardzo chorowite, stało się „oczkiem w głowie" całej rodziny. Marianna i Karl dbali o to, by synowie byli kochającym się ro­ dzeństwem. Ich zamiar całkowicie się powiódł, choć, jak wspominał August, „Herbert od początku miał więcej swobody niż ja. Aby pokazać kto rządzi, na początek, kiedy pierwszy raz zostaliśmy sami, spuściłem mu lanie i zakazałem mówić o tym rodzicom. Po ich powrocie byliśmy już całkowicie zaprzyjaźnieni i grzecznie się bawiliśmy. Jednak następnego dnia Bobby się wygadał, więc ojciec spuścił mi manto. Po pewnym czasie odegrałem się na bracie, tłukąc go niemiłosiernie" (Dittrich, Pamiętnik, s. 78). W tym czasie rodzinie powodziło się finansowo zdecydowanie lepiej. Karl został mianowany głównym asystentem pocztowym (Oberpostassistent). Ro­ dzina wreszcie mogła pozwolić sobie na zamieszkanie w przestronnym i wy­ godnym mieszkaniu w kamienicy, w nowej dzielnicy miasta na Wildzie, przy Kronprinzenstrasse 104 (obecnie ul. Górna Wilda 85). Do roku 1900 Wilda była obok kilku innych wsi „spichlerzem miasta". W momencie wprowadzenia się Dittrichów przechodziła przeobrażenia po inkorporacji, przybierając stopniowo miejski charakter. Dzielnicę podporządkowano Radzie Miejskiej i Magistratowi. Jej mieszkańcy zostali zrównani w prawach i obowiązkach z pozostałymi oby­ watelami Poznania, co oznacza, że m.in. otrzymali prawo głosu w wyborach do samorządu miejskiego, choć ograniczone przez cezurę majątkową. Organem administracji samorządowej, z którym współpracowali mieszkańcy dzielnicy był Urząd Rozjemczy, czyli sąd administracyjny I instancji, zajmujący się sprawami sporno-administracyjnymi. Do jego kompetencji należało rozstrzyganie sporów między właścicielami domów i lokatorami. W działalność urzędu zaangażo­ wał się Karl Dittrich. Magdalena Mrugalska-Banaszak (1999, s. 47-50) przy­ tacza jego nazwisko z listy rozjemców wildeckich okręgów z 1914 r. Figuruje na niej jako Rozjemca Okręgu X I X , zamieszkały przy ul. Górna Wilda 85. �„KIEDY POZNAŃ B Y Ł N I E M I E C K I " 159 Członków Urzędu wyznaczał prezydent miasta, a jego wybór musiał uzyskać akceptację prezesa sądu. Było to więc stanowisko, które powierzano osobom cieszącym się ogólnym szacunkiem. Tymczasem w gimnazjum Wilhelm przeżywał swoją pierwszą miłość. Jej obiektem była Lottchen Braetz, której rodzice przyjaźnili się z rodzicami Wilhelma Augusta. Aby się z nią widywać, codziennie maszerował z Wildy na Jeżyce, czyli na drugi koniec miasta. Zdarzało się także, że spotykali się w miejs­ cach, gdzie lubili spędzać czas ich ojcowie, a więc w Bismarck Tümel lub w Schillinggarten. W ogrodach takich jak Schillinggarten Poznaniacy, zwłaszcza w lecie, chętnie odpoczywali, popołudniami przygrywały orkiestry, odbywały się liczne zabawy taneczne, grano w kręgle i w bilard, występowały także trupy teatralne. Obydwie rodziny wspólnie wyjeżdżały na wypoczynek do podpoznań­ skiego Puszczykowa. Było to popularne miejsce wypoczynku klasy średniej oraz poznańskich elit intelektualnych i finansowych. Na początku X X w. wybu­ dowano tam wiele prywatnych willi, przypominających stylem architekto­ nicznym budynki sanatoryjne w licznych europejskich kurortach. Powstały także luksusowe domy wypoczynkowe. Ceniono zdrowe powietrze, piękne krajo­ brazy (obecnie jest to teren Wielkopolskiego Parku Narodowego), bliskość kilku jezior i Warty. Do oddalonego od Poznania o 20 km Puszczykowa kurso­ wały specjalne pociągi, przewożące letników. Jak pisał Waldemar Karolczak: „Gdy dopisała pogoda władze kolejowe miały problem, jak przewieźć wszyst­ kich «lubowników» puszczykowskich lasów i nadwarciańskiej kąpieli. Pociągi były przepełnione, mimo iż do lokomotywy dołączano nawet kilkadziesiąt wagonów" (Karolczak 1995, s. 66). Dittrichowie, z wyjątkiem Marianny, która wolała wygodną podróż koleją, wybierali bardziej atrakcyjną, choć okrężną drogę-wiejską furmanką. Co sezon zaprzyjaźniony gospodarz, wracając z targu, zabierał Karla z synami i całym bagażem na wóz. Dzieci zasiadały koło woźnicy pilnie obserwując, co dzieje się po obu stronach drogi. Podróż trwała 5-6 godzin. Co pewien czas robiono przer­ wy, by zjeść przygotowane przez Mariannę kanapki i napić się kawy. Dittrichowie wynajmowali pokoje u rodziny niemieckich rolników - Kaldenbachów. Dzieci jeździły konno, kąpały się w rzece lub którymś z jezior, przyglądały się żniwom. Rodzice chodzili wieczorami na koncerty lub tańce do „Restaurant Oberberg" (Dittrich, Pamiętnik, s. 82-83). W Puszczykowie należało bowiem bywać także po to, by się pokazać i czynnie uczestniczyć w życiu towarzyskim. Panie pod­ patrywały u innych pomysły na najnowsze toalety, a panowie nawiązywali ko­ rzystne znajomości. Było to miejsce „neutralne", gdzie narodowość kuracjuszy nie grała żadnej roli. Liczył się wypoczynek i dobra zabawa. Konflikty między Polakami i Niemcami zdarzały się rzadko i natychmiast starano sieje łagodzić. Przykładem może być historia przytoczona przez Waldemara Karolczaka (1995, s. 68). Przydarzyła się ona wprawdzie w sąsiadującym z Puszczykowem Ludwi­ kowie, lecz wydaje się oddawać atmosferę panującą wówczas w tego typu miejs­ cach. Pewnego letniego dnia w znanej, prowadzonej przez niemieckich właści­ cieli restauracji kelner zwrócił uwagę paniom zamawiającym posiłek, że powinny �160 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL to uczynić w języku niemieckim. Wzbudziło to ogólne oburzenie zarówno wśród niemieckich, jak i polskich gości. Historię opisano w prasie. Kilka dni później w tej samej gazecie pojawiły się przeprosiny właściciela, który obiecywał, iż w jego restauracji nigdy już taki incydent się nie powtórzy. Wśród przyjaciół Marianny i Karla nie było żadnej polskiej rodziny. Zaprzy­ jaźnioną osobą była natomiast dużo starsza od Dittrichów pani Wendland, często służąca, zwłaszcza Mariannie, cennymi radami. Jeszcze w czasach, kiedy Karl uczęszczał do szkoły zawodowej, rozpoczęła się przyjaźń z rodziną Weichsmannów. Dom na Wildzie odwiedzali również Schulzowie. Dittrichowie spotykali się z nimi co najmniej dwa razy w miesiącu. Często wspólnie spędzano wakacje. Marianna dbała, by jej dzieci rozwijały swój intelekt także poza szkołą. Wilhelm August bardzo lubił czytać. Jak wspominał, przy Berlinerstrafie (obec­ nie ul. 27 Grudnia) znajdowała się jego ulubiona księgarnia, będąca własnością Niemca - Spiro. „Matka nie miała pojęcia o niemieckiej literaturze pięknej. [...] Jednak kiedy tylko zbliżały się moje urodziny, czy nadchodziły święta, radziła się pana Spiro, co do pozycji, którą warto kupić. Jemu z pewnością spra­ wiało wielką przyjemność wychowania czyjegoś dziecka niejako «za kulisami». Zaczął od polecenia przeczytania Karola Maya, później przez Roseggera, Hauffa, poprowadził mnie do Goethego, Schillera, Friligratha, wreszcie Szekspira, Romera, Kleista i Hebbla" (Dittrich, Pamiętnik, s. 85). Marianna dbała również, by dzieci chodziły do teatru oraz do kina, w którym wyświetlano wówczas nieme filmy. Stałym punktem spacerów były również wizyty w którejś z wielu modnych kawiarni, służące nabraniu ogłady towarzy­ skiej. Wilhelm August szczególnie zapamiętał „Cafe Esplanade" przy Wilhelmsplatz (obecnie Plac Wolności), będącej stałym miejscem spotkań, szczególnie niemieckich mieszkańców miasta. Marianna i Karl poświęcali każdą chwilę wolnego czasu swoim dzieciom. Po odrobieniu lekcji chłopcy grywali z rodzicami w karty, np. w „66", czy „Schaffskopf'. Często przychodzili goście - znajomi lub przyjaciele rodziców. Organizo­ wano wtedy tzw. „Loterię", zwaną także „Gottes Segen bei Kohn". Chłopcy mieli do dyspozycji wiele rozmaitych zabawek, m.in. drewniane klocki, kolejkę, oło­ wiane żołnierzyki. W salonie na stole urządzali manewry dla swojego wojska lub stacje kolejowe dla pociągu. Na zabawę Marianna i Karl pozwalali synom dopiero po odrobieniu zadań domowych. Nauka w domu trwała 4-5 godzin dziennie i odbywała się najpierw przy lampach napełnianych olejem, a następnie przy oświetleniu gazowym. Rodzice Herberta i Wilhelma Augusta dbali o zdrowie i kondycję fizyczną synów. Jak wspomina autor pamiętnika: „Niemal codziennie na kilkanaście mi­ nut musieliśmy kłaść sobie na plecach drewnianą laskę, w ten sposób obejmując j ą rękami, że byliśmy całkowicie wyprostowani. Zapobiegało to garbieniu się. W kuchni, w futrynie drzwi mama kazała zamontować drążek, na który mogli­ śmy się podciągać i robić różne figury. [...] Jeździliśmy również na wrotkach i łyżwach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 88). W czasie nauki w gimnazjum Wilhelm August należał do szkolnej organizacji „Wandervogel" („Ptaki wędrowne"). �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 161 W jej ramach chłopcy pod opieką nauczycieli wyjeżdżali na wycieczki krajo­ znawcze za miasto. Niekiedy były to nawet wypady dwudniowe. Główną atrak­ cją stanowił wówczas nocleg na sianie. W dzień odbywały się rozmaite zawody, a wieczorem pieczono kiełbaski przy ognisku. Jako nieco starsze dzieci Herbert i Wilhelm, zapaleni czytelnicy, odwiedzali Kaiser-Wilhelm-Bibliothek. Chłopcy lubili spędzać czas także w fotoplastykonie „Panorama", gdzie za kilka groszy, za pomocą specjalnego urządzenia, można było obejrzeć ponad 50 zdjęć pokazujących m.in. egzotyczne kraje, ich miesz­ kańców i zwyczaje. Wielkie wydarzenie stanowiła również wyprawa do wesołe­ go miasteczka. Miejsce, na którym rozbijano wówczas główny namiot nazywane było „Vogelwiese", czyli „ptasia łąka", prawdopodobnie z powodu niezwykle barwnych kramików, wznoszonych w sąsiedztwie wozów cyrkowych, Polacy nazwali je Fogielką W mniejszych budkach można było zobaczyć np. tresowane pchły, przejrzeć się w zniekształcających postać lustrach w „gabinecie śmiechu", pojeździć na karuzeli, czy kupić tanio różne używane przedmioty. Dorośli w tym czasie jedli kiełbaski i pili piwo lub wino podawane w niektórych kramach. Bobby i August lubili również przedstawienia teatrzyku kukiełkowego. W jego repertuarze znajdowały się także sztuki przeznaczone dla widzów dorosłych, np. „Doktor Faust" Goethego. Wilhelm August najbardziej zapamiętał przed­ stawienie rosyjsko-japońskiej bitwy morskiej: „Armaty błyskały i huczały, ogień wybuchał na trafionych statkach, jeden okręt, po drugim ginął w toni wodnej. To było wspaniale zrobione" (Dittrich, Pamiętnik, s. 91). Ani Bobby, ani Wilhelm August nie zapraszali swoich szkolnych kolegów do domu. Nie było wówczas dobrze widziane zapraszanie dzieci, których rodzice nie utrzymywali wzajemnych kontaktów towarzyskich. W przypadku Dittrichów było to niemożliwe, ponieważ większość uczniów Friedrich-Wilhelm-Gymnasium, wywodziła się z o wiele zamożniejszych kręgów. Po ukończeniu 16 lat Wilhelm zaczął udzielać korepetycji z łaciny, francu­ skiego i angielskiego. Lekcje zajmowały 3-4 popołudnia w tygodniu, odbywały się u uczniów i były niezwykle wyczerpujące: „Kiedy po długim marszu przy­ chodziłem do domu, byłem zmęczony, znużony i nie miałem apetytu. Przy lam­ pie gazowej do późna w nocy odrabiałem zadania domowe. Do łóżka szedłem często z wielkim bólem głowy, lecz zadowolony, że udało mi się załatwić wszyst­ ko, co sobie zaplanowałem" (Dittrich, Pamiętnik, s. 92). Korepetycje przynosiły dość wysokie dochody. Za godzinę Wilhelm August otrzymywał 50 feningów, a - jak sam twierdził - za tyle można było kupić całą kurę lub 6 kiełbasek wie­ deńskich. Pieniądze jednak w całości przeznaczał na książki. Historycy podkreś­ lają wielorakie korzyści, wynikające z udzielania prywatnych lekcji: „Uczeń udzielający korepetycji, mimo że z reguły należał do uboższych, w gronie kole­ gów cieszył się autorytetem, należał bowiem zawsze do najzdolniejszych gimna­ zjalistów. Same korepetycje przynosiły nie tylko zarobek, ale również pozwa­ lały niekiedy nawiązać cenne w przyszłości znajomości w domach rodziców podopiecznych. Często bowiem traktowano korepetytora jako miłego gościa, po odbytych zajęciach częstowano kawą i ciastkami" (Trzeciakowscy 1987, s. 323). �162 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL W życiu Dittrichów dużą rolę odgrywała religia. Co niedzielę cała rodzina udawała się na mszę do kościoła luterańskiego pod wezwaniem św. Piotra. August był wówczas ministrantem i pomocnikiem młodego, ogólnie lubianego pastora Gürtla. Z sentymentem wspominał również czasy przygotowań do komunii, kiedy to wraz z innymi chłopakami płatali różne figle starszemu pa­ storowi Albertowi. W niedzielę często rodzina odwiedzała matkę Karla. Te wizyty, jak się wyda­ je, były jedynie spełnieniem pewnego obowiązku. Ojciec Karla zmarł wcześnie, matka natomiast była osobą antypatyczną. Nie znosiła Marianny i nie przepadała za swoimi wnukami. Rytuałem było świętowanie zakończenia roku szkolnego u babki. Przy tej okazji spotykali się wszyscy członkowie rodu. W czasie wizyty dzieci odczytywały swoje oceny. Ponieważ babcia była analfabetką niemal wszystkie wnuki podawały, za cichym przyzwoleniem rodziców, noty lepsze, niż były w rzeczywistości. Jak wspominał Wilhelm, na pogrzebie surowej i wynio­ słej matrony nikt nie uronił ani jednej łzy. Pod koniec gimnazjum Wilhelm August za dobre wyniki nauczania został zwolniony z połowy opłat za szkołę. Postępy w nauce zawdzięczał zarówno swojej inteligencji, jak i sprytowi. W jego wspomnieniach z okresu szkolnego zaledwie jeden raz pojawił się polski kolega. To właśnie on pomagał mu w mate­ matyce, za co August odwdzięczał się korepetycjami z języka niemieckiego. Gimnazjum im. Friedricha Wilhelma uważane było za szkołę niemiecko-ewangelicką. Wprawdzie uczęszczali do niego również polscy uczniowie, lecz stano­ wili mniejszość. „Przez szereg lat stosunki pomiędzy uczniami Polakami, Niem­ cami i Żydami układały się normalnie, jak to bywa wśród kolegów zjednej ławy szkolnej.[...] Mijały jednak lata a nasilająca się polityka wynaradawiająca zabor­ cy nie pozostała bez wpływu na stosunki między uczniami. Stopniowo wzrastał między nimi mur nieufności, ustały kontakty koleżeńskie. Mimo, że uczniowie siedzieli w klasie w ławkach wymieszani narodowo (władze bowiem skrzętnie zapobiegały tworzeniu się odrębnych grupek uczniów polskich, czy niemieckich) nie łączyły ich przyjacielskie uczucia. Podczas przerw Polacy i Niemcy trzymali się oddzielnie. Nie odwiedzano się wzajemnie w domu. Uczniowie niższych klas dawali wyraz swym uczuciom w formalnych bitwach, jakie toczono na przerwach, lub po wyjściu ze szkoły" ( Trzeciakowscy 1987, s. 334) W 1910 r. klasa Dittricha udała się z nauczycielem botaniki na wycieczkę za miasto, by przez lunetę oglądać Kometę Halleya. Wtedy po raz pierwszy pojawiły się pogłoski, że jest to zjawisko, które przyniesie nieszczęście. I rzeczywiście, jak zauważył Wilhelm, cztery lata później doszło do wybuchu I wojny światowej. II Wiadomość o wypowiedzeniu wojny zastała rodzinę na wakacjach w Pusz­ czykowie. Natychmiast podjęto decyzję o powrocie do miasta. Na miejscu oka­ zało się, że przygotowania do wojny były w toku. „Poznań w planach strategicz­ nych przewidziany był jako jeden z głównych punktów oporu na wypadek �„KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " 163 ofensywy rosyjskiej. Wśród ludności niemieckiej panował podniosły nastrój. Nikt nie wątpił w rychłe zwycięstwo. Ulicami Poznania, przy dźwiękach orkiestry, przemaszerowały oddziały miejscowego garnizonu, udające się na front i liczni rezerwiści powołani pod broń. Witano ich z entuzjazmem. Do armii zgłaszało się wielu ochotników, niekiedy 17-letnich chłopców" (Dzieje Poznania 1994, s. 759). Również Wilhelm August chciał stawić się do wojska: „Chcieliśmy natychmiast pospieszyć pod sztandary, umrzeć na polu walki, jeśliby tak chciał los. Dulce et decorum est, pro patria mori!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Jednak, według zarządzenia władz pruskich każdy, kto chciał być powołany do wojska a był w szkole średniej, musiał najpierw zdać maturę. Wilhelm pisał: „Każdy z nas chciał to zrobić, za wyjątkiem Polaków. Czy dla nich Niemcy coś znaczyły? Przeciwnie! Oni mieli nadzieję dzięki tej wojnie zyskać szansę na powstanie swojej ojczyzny" (Dittrich, Pamiętnik, s. 102). Po maturze Wilhelm August natychmiast zgłosił się do armii pruskiej. Spot­ kało go jednak wielkie rozczarowanie. Z powodu słabego stanu zdrowia i mło­ dego wieku uzyskał odpowiedź odmowną. Dopiero po usilnych prośbach, popar­ tych nawet łzami, otrzymał przydział do mieszczącej się na poznańskiej cytadeli kompanii telegraficznej. Taka decyzja nie ucieszyła ani Wilhelma Augusta, ani jego ojca. Z ulgą przyjęła j ą natomiast Marianna, która wiedziała, że w ten sposób syn nie będzie narażony na bezpośredni kontakt z wrogiem. Augusta umieszczono wraz z innymi żołnierzami w poznańskiej twierdzy. Już po kilku dniach stwierdził, że służba wojskowa „nie jest najłatwiejszym kawałkiem chleba". Wraz z czternastoma kolegami ulokowany został w małym pomieszczeniu, w którym nie mieściły się nawet łóżka. Żołnierze spali na podło­ dze, na materacach. Pobudka następowała o 5.30, pół godziny musiało wystar­ czyć na ubranie się, umycie i zjedzenie śniadania. Po posiłku odbywała się musz­ tra i ćwiczenia w terenie. Wilhelm podsumował ten okres życia: „Długie marsze, strumienie potu, boląca od hełmu głowa, odciski na stopach, co to wszystko mia­ ło wspólnego ze świętą wojną na froncie, z miłością do ojczyzny? Tak myśleliś­ my za każdym razem przy tych mękach" (Dittrich, Pamiętnik, s. 127). Dopiero po trzech tygodniach ćwiczeń zaczęto uczyć rekrutów obsługi telegrafu. Dalsze szkolenie odbywało się w koszarach w Poznaniu, skąd żołnierzy rozsyłano do konkretnych placówek. Wilhelm przebywał najpierw w Forcie Vila we wsi Mar­ celin, następnie w Zentrale der Grenadierkaserne, a także w szpitalu św. Łazarza. W listopadzie 1914 r. skierowano go wraz z grupą dziesięciu żołnierzy na front wschodni, w pobliże Mitau (obecnie Jelgawa), z rozkazem zbudowania cen­ trali telegraficznej. Wilhelm August pisał: „Było strasznie zimno, kiedy w górze, na słupach, które wcześniej musieliśmy wkopać w zmarzniętą ziemię, rozciąga­ liśmy kable. W bezpośrednim sąsiedztwie zbliżającego się frontu, posuwaliśmy się w bruzdach, które wcześniej wykopywaliśmy czekanami [...]. Często musie­ liśmy zrywać się w nocy, ponieważ połączenie telefoniczne zrywało się i trzeba było je naprawiać" (Dittrich, Pamiętnik, s. 132). Przed Gwiazdką 1914 r. August został zraniony odłamkiem granatu i skiero­ wany do lazaretu. Następnie posłano go na rekonwalescencję do Poznania, gdzie �164 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL trafił tuż przed nowym rokiem. Na początku 1915 r. zgłosił się do koszar i otrzy­ mał przydział do znanej mu już centrali telefonicznej Grenadierkaserne. Służył tam przez dwa lata, do czasu ponownego skierowania na front. Służba w Pozna­ niu przebiegała bardzo spokojnie. Obsługą telegrafu oprócz Wilhelma zajmowa­ ło się jeszcze dwóch żołnierzy: Żyd i Polak, noszący nazwisko Górski. August posiadał także polskiego ordynansa, Pietschmanna, nieustannie pijanego i w tym stanie przeklinającego Niemców i cesarza. Dyskusje z kompanami, jak twierdzi autor wspomnień, wstrząsnęły jego obrazem świata: „Zrozumiałem, że w naszej cesarskiej Rzeszy nie wszystko było wolne od złego. Wprawdzie strasznie się niekiedy kłóciliśmy, lecz nigdy nie przyszło by mi do głowy kogokolwiek z po­ wodu jego pustej mowy zadenuncjować" (Dittrich, Pamiętnik, s. 137). W czasie pobytu w Poznaniu Wilhelm August zaczął myśleć o swojej przy­ szłości zawodowej. Ponieważ w szkole średniej wykazywał zdolności do języ­ ków obcych, postanowił kontynuować naukę. Uzyskał zgodę swoich przełożo­ nych i po pracy uczęszczał na zajęcia do Kónigliche Akademie (Królewskiej Niemieckiej Akademii) w Poznaniu. Akademia miała pełnić czołową rolę w krze­ wieniu niemieckiej kultury umysłowej we wschodnich prowincjach I I Rzeszy. Cel ten starano się osiągnąć przez prowadzenie fachowych kursów naukowych dla urzędników administracyjnych, prawników, nauczycieli, lekarzy itd. oraz przez organizowanie prelekcji na wzór wykładów uniwersyteckich. Była to uczel­ nia wyższego typu, jednak pozbawiona prawa nadawania stopni naukowych. Szkoła gwarantowała, że ukończone dwa semestry zostaną zaliczone po wojnie na uniwersytecie. August ukończył cztery semestry, kiedy w styczniu 1917 r. ponownie skierowano go na front. Należał wówczas do 555 Divisions-Fernsprech-Abteilung, biorącej udział w oblężeniu Dyneburga (obecnie Daugavpil). Za swój udział w walkach otrzy­ mał Żelazny Krzyż I I klasy i został mianowany podoficerem. Po krótkim urlopie spędzonym w Poznaniu powrócił na front i wraz ze swoim oddziałem posuwał się na wschód, do Pskowa. W tym czasie zachorował na figówkę gronkowcową (ropne zapalenie skóry na brodzie i policzkach), w wyniku czego skierowano go do szpitala w Wilnie, gdzie przebywał trzy tygodnie. Kiedy ponownie wrócił pod Psków, front uspokoił się do tego stopnia, że oficerowie, aby utrzymać dotychczasowe morale, musieli zapewnić żołnierzom zajęcia. Raz na tydzień odbywały się prelekcje o kulturze i historii państwa niemieckiego, w których żywo uczestniczył Wilhelm August, wzbudzając swy­ mi wystąpieniami szerokie zainteresowanie. Również, już w węższym gronie, coraz częściej dyskutowano o losach przyszłych Niemiec, w tym o Poznaniu. Wilhelm wspominał fragment takiej rozmowy z polskim lekarzem Leszczyńskim, służącym w pruskiej armii: „Siedziałem i rozmyślałem nad losem Poznania, kiedy poczułem czyjąś rękę na moim ramieniu. To był lekarz, Polak o nazwisku Leszczyński. Pocieszył mnie, jakby odgadł moje myśli: «Nie zwieszaj głowy, wszystko będzie dobrze. Niemcom w Poznaniu nic się nie stanie» - Ha, nic się nie stanie! W to wierzyłem ale nie mogłem pogodzić się z myślą, że Poznań już nie będzie niemiecki. «Z pewnością nie bedzie» odpowiedział Leszczyński �„ K I E D Y P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 165 beztrosko i cofnął swoją rękę. Cóż - on mógł się tylko cieszyć z takiego obrotu rzeczy" (Dittrich, Pamiętnik, s. 166). Po części z braku innych zajęć, a po części powodowany ciekawością świata Wilhelm starał się nawiązać kontakt z miejscową ludnością. Zaprzyjaźnił się na­ wet z rosyjską rodziną Zarembów. Córka państwa Zarembów stała się dzięki niemu żoną niemieckiego oficera. W czasie swego pobytu pod Pskowem August odbył krótką wycieczkę krajoznawczą do Dorpatu w Estonii, gdzie zwiedził najstarszy rosyjski uniwersytet. 10 listopada 1918 r. porucznik Claasen obwieścił żołnierzom, że cesarz Nie­ miec i król Prus Wilhelm I I abdykował, co powitano z wielkim entuzjazmem, mimo świadomości, że wojna została przegrana. 25 listopada oddziały niemiec­ kie rozpoczęły wymarsz z Pskowa. Pociągi nie dochodziły już wówczas do mia­ sta, więc do najbliższej stacji trzeba było maszerować 15 km. W drodze powrot­ nej żołnierze często oglądali się za siebie, gdzie w oddali płonął Psków przejęty przez bolszewików. Wszystkim było niezmiernie przykro, ponieważ przez czas stacjonowania w mieście wielu żołnierzy zaprzyjaźniło się z miejscową lud­ nością. Pociągiem, który udało się w końcu złapać, można było dostać się tylko do Dyneburga. Na miejscu żołnierze dowiedzieli się, że ustąpienie cesarza wcale nie znaczy dla nich zwolnienie z wojska, lecz wcielenie do innych jednostek. 2 grudnia oddział został skierowany do Kónigsberg (Królewca), skąd żołnierze wyruszyli do domów. Po powrocie, na dworcu w Poznaniu, Wilhelm został zaczepiony przez dwóch polskich żołnierzy, którzy kazali mu oddać pas. Udało mu się jednak wykręcić obietnicą, że natychmiast, kiedy tylko dotrze do domu, pozbędzie się wojskowego ubrania. Rodzice Wilhelma Augusta, w poczuciu zagrożenia ze strony Polaków, w przededniu Powstania Wielkopolskiego opuścili mieszkanie przy Kronprinzenstr. 104 (obecnie ul. Górna Wilda) i przenieśli się do kamienicy należącej do brata Karla, Augusta Dittrticha przy Tiergartenstr. 5 (obecnie ul. Zwierzyniec­ ka). Przyczyną przeprowadzki była również pogarszająca się sytuacja materialna Marianny i Karla: „Na początku szał prawdziwej, ogromnej radości całego ludu, marsz od zwycięstwa do zwycięstwa [...] nadzieja na szybkie zakończenie walk. Lecz przecież front wzmacniał się, dochodziło do okropnych walk w okopach, przy dźwiękach werbli. Coraz mniej było środków żywnościowych, niemiecki naród zaczynał głodować. Z niemal codziennego, jednogarnkowego dania z su­ szonych warzyw, z bezziarnistego chleba bez masła, długo nie można było prze­ żyć" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). Obok wspomnianych Dittrichów, przy Tiergartenstr. zamieszkiwał wówczas syn Augusta - dr Arthur Dittrich wraz z rodziną. Wilhelm wspominał z rozrzew­ nieniem, że jeszcze dwa miesiące przed zakończeniem wojny w nowym miesz­ kaniu świętowano w gronie całej rodziny srebrne wesele jego ojca. Już wtedy wujek Oskar Dittrich przewidywał przegraną Niemiec. W domu jednak panowała atmosfera patriotyczna. Inny wujek, Hans Dittrich, przygotował dla rodziców specjalną pieśń z życzeniami dla jubilatów, do melodii „Deutschland, Deutschland über alies". Odzwierciedlało to nastroje panujące wówczas wśród niemieckich �166 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL mieszkańców miasta. Nawet pod koniec wojny, kiedy przegrana była nieunik­ niona, Niemcy odrzucali myśl o zmianach terytorialnych. Poznań miał pozostać w ich rękach. Oficjalnie nie pojawiały się ostre wypowiedzi antypolskie, admini­ stracja zabraniała oświadczeń, mających zaognić stosunki między państwem a ludnością polską. Jednak w rozmaitych wykładach i wystąpieniach podkreślano, że Poznańskie na zawsze zostanie połączone z koroną pruską. Hakata nawoływała do pełnej mobilizacji wszelkich organizacji niemieckich i rozwinięcia propa­ gandy wśród ludności polskiej, polegającej m.in. na straszeniu niskimi płacami w Polsce, słabo rozwiniętymi świadczeniami socjalnymi itd. Wraz z zakończeniem wojny rodzinę spotkało całe pasmo nieszczęść. W wyni­ ku panującej w Poznaniu grypy zmarła 19-letnia Imgard - córka Oskara Dittricha. Ciężko przeszła chorobę również Marianna, której życie ledwie udało się ura­ tować. Rodzina była przerażona zmianami zachodzącymi w mieście. Jak już wcześniej przewidywał Wilhelm August, Poznań z dnia na dzień przestawał być niemiecki: „Często wędrowałem ulicami, które zupełnie się zmieniały. Słyszało się coraz więcej ludzi mówiących po polsku. Niemcy byli zaczepiani, potrącani. Towary w oknach wystawowych sklepów reklamowano wyłącznie po polsku. Wielu niemieckich żołnierzy cofało się do koszar. Nawoływano do wstępowania do straży obywatelskiej" (Dittrich, Pamiętnik, s. 157). W innym miejscu pisał: „Już pod koniec 1918 r. Polacy przejęli władzę w Wielkopolsce. Moja ukochana ojczyzna Poznań została utracona!" (Dittrich, Pamiętnik, s. 124). W 1919 r. Wilhelm August otrzymał oficjalne zwolnienie z armii niemieckiej i postanowił podjąć studia na uniwersytecie we Wrocławiu, na dwóch fakulte­ tach: filozoficznym i filologicznym. We Wrocławiu zamieszkiwali jego krewni, córka Richarda Dittricha - Wally wraz z mężem Karlem Dumkę i dwójką dzieci, na których zawsze mógł liczyć. Dzięki pomocy kuzynki wynajął pokój i zaczął skromne, studenckie życie. W tym czasie jego rodzicom, którzy pozostali w Poznaniu powodziło się co­ raz gorzej. Kształcenie obydwu synów (Herbert uczęszczał do Elisabeth-Gym­ nasium) było bardzo kosztowne, a Karlowi groziło zwolnienie z pracy na po­ czcie, gdzie coraz częściej zatrudniano Polaków. W końcu udało mu się w lipcu 1919 r. uzyskać przeniesienie do Wrocławia. Los wydawał się wówczas bardziej sprzyjać Dittrichom. Okazało się, że nawet nie trzeba było sprzedawać mieszka­ nia, znalazła się bowiem polska rodzina, która przenosiła się w tym czasie do Poznania, dokonano więc zamiany. Jak podają źródła, najwięcej Niemców opuściło Poznań w latach 1919-1921. Pierwsi wyjechali ci, którzy przed wybuchem Powstania stanowili aparat pań­ stwa pruskiego, czyli urzędnicy, policjanci, wojskowi z rodzinami. Nieco póź­ niej taką decyzję podjęła przytłaczająca większość zamieszkałych tu Niemców, reprezentujących wszystkie grupy zawodowe i społeczne. Wyjeżdżano z przy­ czyn ekonomicznych i politycznych. Niemcy obawiali się pogorszenia lub utraty dotychczasowych warunków egzystencji, zdegradowania do rangi mniejszości narodowej, odwetu Polaków za prześladowania doznane przed 1919 r. itd. Duże znaczenie miały także czynniki psychiczne. �„KIEDY P O Z N A Ń BYŁ N I E M I E C K I " 167 Kiedy Marianna i Karl przybyli do Wrocławia okazało się, że zostali oszu­ kani. Zostawili przestronne, dobrze urządzone mieszkanie, a zyskali kompletnie zrujnowane pokoje. Po długich poszukiwaniach udało im się w końcu znaleźć dach nad głową w przyzwoitej kamienicy przy Gottschalkstr. 6. Czteroma poko­ jami musieli jednak wkrótce podzielić się z innymi członkami rodziny. Do Wro­ cławia bowiem w ich ślady sprowadzili się: brat Karla, Oskar, z żoną Grete i dwójką dzieci oraz siostra Marianny, Paula, z mężem Waldemarem Prietzem. W rezultacie Karlowi, Mariannie, Herbertowi i Augustowi pozostały dwa pokoje i komórka, którą przerobiono na sypialnię i pracownię Wilhelma. W pamiętniku odnajdujemy krótką refleksję dotyczącą tamtych czasów: „Było nas dziesięć osób, spotykaliśmy się codziennie w dużym pokoju rodziców. Od czasu do czasu dochodzili do nas dodatkowi goście, tak, że nieustannie panował u nas duży ruch i wrzawa. Ale zawsze wszyscy się świetnie dogadywaliśmy, wiedzieliśmy prze­ cież, że jest to sytuacja przejściowa"(Dittrich, Pamiętnik, s. 170). Rzeczywiście, po pewnym czasie wujowie, pracujący podobnie jak Karl na poczcie, zaoszczę­ dzili nieco pieniędzy i wyprowadzili się do własnych mieszkań. Na zakończenie studiów Wilhelm August przygotował dwie rozprawy, jedną po francusku i jedną filozoficzną, lecz w sumie ukończył studia ze znajomością trzech języków: francuskiego, angielskiego i rosyjskiego. W 1921 r. rozpoczął praktyki w Breslauer-Johannes-Gymnasium. Po ukończeniu studiów każdy nauczyciel otrzymywał przydział do pracy w konkretnej szkole. Wilhelmowi zaproponowano objęcie stanowiska w gimnazjum dla dziewcząt we Wrocławiu, lecz on miał inne plany. W Zgorzelcu czekała na niego przyszła żona, Wally Fischer. Jeszcze przed ślubem ukończył trzeci fakultet - język rosyjski i napisał pracę doktorską z pedagogiki. Wilhelm August powrócił na Śląsk, gdzie zaczął się przed trzystu laty polski wątek historii rodziny Dittrichów. Mimo tak długiego pobytu w Polsce Dittrichowie pozostali Niemcami. Ro­ dzina przez pokolenia podlegała konfrontacji z innymi narodowościami, najpierw mieszkając na Śląsku, później w Poznaniu. Trwanie w niemieckości było formą utrzymania jedności i niezależności od innych. Adaptacja do życia w Wielko­ polsce przebiegła bezproblemowo, głównie dzięki obecności innych Niemców, powszechnemu zastosowaniu języka niemieckiego, silnie ugruntowanej niemiec­ kiej tożsamości i przekonaniu, że ten teren na zawsze już pozostanie w rękach pruskich. Dittrichowie uznali Poznań za swą ojczyznę, będącą nieodłączną częś­ cią Rzeszy. Czytając pamiętnik można odnieść wrażenie, że Polaków w Wielko­ polsce prawie nie było. Wspomnienia Wilhelma Augusta nie zawierają żadnych zapisków o oporze miejscowej ludności wobec władzy niemieckiej, o jej dąże­ niach niepodległościowych, których przecież wszyscy członkowie rodziny byli świadkami. Nie pojawiają się też jakiekolwiek refleksje dotyczące prawa do za­ mieszkiwania Niemców w regionie przemocą zajętym i przez wiele dziesięcioleci zarządzanym przez Prusaków. Świadczy to prawdopodobnie o celowej igno­ rancji autora wobec faktu kilkusetletniej przynależności miasta do Polski. Jego uznanie spowodowałoby, że Wilhelm August - zagorzały niemiecki patriota, musiałby wyciągnąć niezbyt dla Rzeszy korzystne wnioski. Być może jednak �168 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL był to zabiegi świadomy, autor starał się bowiem opisywać codzienne życie swoje i bliskich, pomijając doniosłe fakty, nie będące bezpośrednim udziałem rodziny, znane wszystkim z historii. Wilhelm August interesująco pokazał specyfikę życia w mieście na przełomie dwóch wieków. Wspomnienia są świadectwem tego, jak wyglądała codzienna egzystencja niemieckich mieszkańców stolicy Wielkopolski, wypełniona przede wszystkim pracą i nauką, ale i pełna rozmai­ tych rozrywek. Okazuje się, że życie w mieście znajdującym się pod zaborem pruskim było niezwykle barwne. Ówcześni niemieccy Poznaniacy korzystali w pełni ze stworzonych specjalnie dla nich lub odpowiednio zmodyfikowanych instytucji, takich jak: kino, teatr, restauracje. Kwitło życie rodzinne i towarzy­ skie. Z polskimi i żydowskimi sąsiadami Niemcy starali się żyć zgodnie, zachowu­ jąc jednak odpowiedni dystans. Zamieszkiwanie obok siebie powodowało jednak, że mimowolnie w podobny sposób wychowywano dzieci, spędzano wolny czas, czy wakacje. Z czasem okazało się, że zarówno Polacy, jak i Niemcy podzielają wspólne wartości: pracowitość i gospodarność, co z kolei przyczyniło się do ugruntowania funkcjonującego do dziś etosu Poznaniaka. Prusacy przyczynili się do zmodyfikowania takich instytucji, jak poczta, czy kolej, wznieśli szereg budowli charakterystycznych dla Poznania. Przywiązanie do miasta, w równym stopniu reprezentowane przez ówczesnych Polaków i Niemców, doprowadziło do powstania specyficznego patriotyzmu lokalnego. Uwidocznił się on szcze­ gólnie w czasie I wojny światowej, kiedy Polacy i Niemcy, w tej samej armii, z jednakowym oddaniem walczyli o tę samą poznańską ojczyznę, choć pierwsi pragnęli by była ona częścią Polski a drudzy - Niemiec. ARCHIWALIA Dittrich W . A . Pamiętnik Wilhelma Augusta Dittricha, 1.1, kopia p r z e c h o w y w a n a w P r a c o w n i E t n o l o g i i I A i E P A N w Poznaniu. LITERATURA Bogucka M. Historii 1996, Ż y c i e codzienne - spory w o k ó ł p r o f i l u b a d a ń i d e f i n i c j i , Kultury Materialnej', Kwartalnik nr 3, s. 2 4 7 - 2 5 3 . Chutkowski J. 1996, Opowieści Dzieje 1994, J. Topolski, L . T r z e c i a k o w s k i (red.), t. I I , c z . l , W a r s z a w a - P o z n a ń , P a ń ­ Poznania o dawnej Legnicy, Legnica, W y d a w n i c t w o „ A t u t " . stwowe W y d a w n i c t w o N a u k o w e . Estkowski E. 2 0 0 1 , Czego u c z y ć w polskich s z k o ł a c h elementarnych w o g ó l e a w w i e j s k i c h s z c z e g ó l n i e (wypracowanie odczytane na X I I I . posiedzeniu pedagogicznem w Poznaniu), Kronika Galas Miasta A., G a l a s Jakóbczyk Poznania: Pensje, A . 2 0 0 1 , Dzieje W. 1976, Pruska gimnazja, Śląska Komisja licea, nr 4, s.55-70. w datach, Osadnicza Wrocław, Wydawnictwo „Rzeka". 1886-1919, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. Jakóbczyk Jaworski W. 1989, Kolonizatorzy i hakatyści, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. R. 1990, K i l k a refleksji nad dziejami W i e l k o p o l a n e k w X I X i na p o c z ą t k u X X w., [ w : ] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., A . Ż a r n o w s k a , A . Schwarz (red.), Warszawa, Instytut H i s t o r y c z n y U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, s.25-35. �169 „KIEDY P O Z N A Ń B Y Ł N I E M I E C K I " Karolczak W. 1995, L u d w i k o w o - kurort dawnego Poznania, Przegląd Wielkopolski, nr 3 - 4 , s. 6 6 - 6 9 . Makowski K . 1992, Rodzina poznańska w I polowie XIX w., P o z n a ń , W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we U A M . M a t e 1 s к i D . 1997, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Naukowe U A M . Mrugalska-Banaszak M . 1999, Wilda - dzielnica Poznania 1253-1939, Poznań, Wy­ dawnictwo Miejskie. Szarota T. 1996, Ż y c i e codzienne - temat badawczy, czy t y l k o popularyzacja?, Historii Kultury Trzeciakowscy Materialnej, Kwartalnik nr 3, s. 2 3 9 - 2 4 5 . M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie. AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL A L L T A G S L E B E N i N P O S E N U M D I E W E N D E D E S 19. J A H R H U N D E R T S AUS DER PERSPEKTIVĚ DEUTSCHER FAMILIE DITTRICH Die Z u s a m m e n fas s u n g D i e Alltagsgeschichte Posens wurde fast auschlieBlich aus polnischer Sicht dargestellt. D e r A r t i k e l iiber die deutsch-posener F a m i l i e D i t t r i c h versucht diese L ü c k e auszufiillen u n d stiitzt sich h a u p t s á c h l i c h a u f das Tagebuch W i l h e l m A u g u s t D i t t r i c h s , einem M i t g l i e d einer deutschen F a m i l i e . Diese lebte seit dem 18. Jahrhundert ais deutsche I m m i g r a n t e n z u n á c h s t i n L i e g n i t z u n d iibersiedelte i n der ersten H á l f t e des 19. Jahrhunderts nach Posen. Der Verfasser des Tagebuchs, er w a r zu Ende des 19. Jahrhunderts i n Posen geboren und hat dort seine Jugendzeit verbracht, beschreibt i n seinen Erinnerungen sowohl seine F a m i l i e ais auch das Leben seiner Heimatstadt. T r o t z des langen Aufenthalts i n Polen und der s t á n d i g e n K o n f r o n t a t i o n m i t einer anderen N a t i o n hat sie sich, u m ihre U n a b h á n g i g k e i t und den Zusammenhalt der F a m i l i e zu bewahren, i m m e r als Deutsche angesehen. Das Tagebuch vermittelt den E i n d r u c k , daB zwar die F a m i l i e D i t t r i c h Posen als ihre H e i m a t angesehen haben, i n der keine Polen wohnten u n d die zweifelsohne fur i m m e r i n deutschen H á n d e n bleiben s o l í t e . Es ist heute n i c h t mehr zu ermitteln, ob der Verfasser w o h l b e kannte Tatsachen, z . B . den Widerstand der Polen gegen die preuBische Regierung, absichtlich, oder w e i l sie die Belange der F a m i l i e nicht unmittelbar betrafen, unerwahnt lieB. Dennoch d o k u mentiert das Tagebuch, trotz der aufgezeigten M a n g e l , einen E i n d r u c k v o m A l l t a g s l e b e n Posens u m die Wende z u m 20. Jahrhundert. A. Sz.-K � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6773ea55111602d8648d60579d0801.pdf 48f4c79f24fead72464c30b727cc36e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1442 Title A name given to the resource "Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa „KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA O TEORII RENE GIRARDA 1 „Réne Girard wbił krzyż w pole nauki". To zasłyszane gdzieś zdanie znakomicie charakteryzuje kłopoty, jakie rodzi refleksja nad jego teorią. W Biblii, w przekazie starożytnej tradycji judeo4)hrześcijańskiej, widzi Girard pierwsze i jedyne rozwiązanie pratajemnicy, którą wszelkie inne tradycje religijne czy filozoficzne świata cierpliwie tworzyły przez tysiąclecia. Gdy rozmaite społeczeństwa i całe kultury pogrążały się w zmistyfikowanej wiedzy o sobie samych, gdy uciekały w mity właśnie, na gruncie judaizmu i chrześcijań­ stwa rozegrał się proces odwrotny, demistyfikaqi mitów, ich demitologizacji. Stary Testament częściowo, a Nowy całkowicie rozbija mitologię i ujawnia to, co miała on kryć. Ale tajemnica rozwiązana w Biblii znów stała się tajemnicą. Mit bowiem okazał się dogodniejszy również dla chrześcijan. Na nowo grzęznąc w mitach chrześcijanie utracili tym samym umiejętność odczytywania Biblii. To, co robi Girard z tekstami biblijnymi sprowadza się do odcyfrowania ich najpierwotniejszych sensów. Ta hermeneutyka kończy się konkluzjami tak niezwykłymi i kategorycznymi, że domaga się afirmacji lub odrzucenia, olśnienia lub ostrego sceptycyzmu. Girard zmusza do opowiedzenia się po jednej z dwu stron: za lub przeciw jego odkryciom. Kto jest przeciw, tkwi nadal w kleszczach zmistyfikowanej świadomości, kto jest za, będzie odtąd bezlitośnie tropił wszelkie mity. Girard przeciwstawia więc to, co irracjonalne temu, co racjonalne. Ów racjonalizm, który odsłania u źródła, stwarza - jak sądzi - współczesnym społeczeństwom jedyną szansę na przyszłość, na harmonijny rozwój. Stąd gdy jedni obwołali go Albertem Einsteinem współczesnej nauki o człowieku (Pierre Chaunu), inni dystansując się od jego rewelacji, nazywają go z kolei Heglem chrystianizmu (Jean-Marie Domenach). 1 Niniejszy tekst powstał z notatek do wykładu o teorii R. Girarda, który przedstawiłem w maju 1986 roku w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie. Choć od chwili napisania mija nieomal dziesięć lat, to wydaje mi się, że tekst ów nie stracił na aktualności. Warto też zaznaczyć, że o pracach Girarda w naszym środowisku etnologicznym raczej mówi się niż pisze (do wyjątków należy artykuł I . Kabzińskiej-Stawarz, 1992). �66 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Chciałbym uniknąć owych kłopotów, jakie rodzi refleksja nad teorią Girarda w polu filozofii czy teologii. Wyraźnie rysują się dwie różne drogi, które bada Girard - tworzenia mitów i ich demistyfikacji. W pierwszym wypadku chodzi o wszelkie kultury świata, w drugim tylko o tradycję judeo-chrześcijańską. W każdym razie, by uchwycić girardowskie odkrycie genezy mitów i rytuałów, nie trzeba koniecznie znać jego lektury tekstów biblijnych. To jest naturalnie tylko unik, ale też interesuje mnie przede wszystkim konfrontacja teorii Girarda z klasycznymi problemami etnologii. * * * Cała teoria Girarda zawiązuje się na kanwie jego rozpoznania zjawiska mimetyzmu. W mimesis widzi on prainstynkt, silniejszy nawet od instynktu seksualnego (który niejako wszczepiony jest w mimetyzm). Pierwszą i jedyną siłę, która pchnęła naszych praprzodków na drogę hominizacji i do dzisiaj gwarantuje trwanie kultury. „Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe" (Girard 1983, s. 79). Dotąd - powiada Girard - obowiązywała platońska wykładnia mimetyzmu, lecz Platon ukazał tylko jedną stronę naśladownictwa, tę dobro­ czynną, najogólniej biorąc związaną ze zdolnością do uczenia się, przekazywa­ nia na drodze imitacji dziedzictwa kulturowego z pokolenia na pokolenie. A przecież jest jeszcze drugie, złowrogie oblicze mimesis, skoncentrowane na pożądaniu i gwałcie. Girard definiuje je jako „mimesis przywłaszczenia". Oto dwu osobników w grupie pragnie tego samego obiektu. Ta pożądliwość rodzi się z oglądania siebie w lustrzanym odbiciu drugiego. Ów drugi swoją pożądli­ wością lub faktem, że już posiadł taki a nie inny obiekt staje się „modelem" do naśladowania i zarazem „przeszkodą". „Rywalizaqa mimetyczna" to narastają­ cy konflikt kończący się nieuchronnie przemocą. Skoro każdy osobnik dąży do zniwelowania różnic dzielących go od drugiego, ostatecznie wszyscy są antago­ nistami wszystkich. W efekcie dochodzi do totalnego „kryzysu mimetycznego", eskalacji nienawiści i gwałtu, w której gubi się ich powód. Pierwszy przypadko­ wy mord rozładowuje kryzys i kładzie kres nie kończącym się aktom przemocy. Mord przypadkowy i co jest równie charakterystyczne - zbiorowy, bo dokonał się w zgiełku powszechnie rządzącej przemocy. Szok wywołany tym wydarze­ niem jest tak dogłębny, że natychmiast przecina węzeł konfliktów. Na przypad­ kowej ofierze ześrodkowuje się całanienawiść grupy, w niej dostrzega się teraz przyczynę zła. Zbiorowy mord na przypadkowej ofierze jedna wspólnotę ze sobą samą. Akt mordu okazuje się tedy wydarzeniem wręcz niezbędnym. Co do samej ofiary zrazu wydaje się ona tylko znienawidzoną przyczyną zła, ale następ­ nie pojawia się myśl, że to właśnie ona stała się źródłem pojednania. Wresz­ cie rodzi się przekonanie, że ofiara sama manipulowała własną śmiercią. Czuła się winna rozkręcenia spirali gwałtu i sama dała się zabić. Ofiara budzi więc uczucia ambiwalentne. �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 67 I w tych właśnie dualnych wyobrażeniach o ofierze - winnej rozpętania kryzysu mimetycznego i manipulującej własną śmiercią, która kładzie kres kryzysowi - tkwi pierwsza prarefleksja religijna ludzkości. W „koźle ofiar­ nym" widzi się kogoś przeciwstawionego wspólnocie, kto swobodnie dyspo­ nuje żywiołem zła, które tym samym staje się rzeczą. „Sacrum jest hipotezą ludzkiego umysłu - powiada Girard - który widzi, że przekraczają go ze­ wnętrzne - jak mu się wydaje moce. Ta wyobrażona moc dla jakichś nieznanych mu racji, czyni co chce z całą wspólnotą. Racje te okazują się w gruncie rzeczy raczej dobroczynne niż szkodliwe" (Girard 1983, s. 108). Mechanizm kozła ofiarnego można też - za Girardem - scharakteryzo­ wać krótko jako podwójny transfer emocji i wyobrażeń, najpierw w agresję, potem w pojednanie. Ów drugi transfer sakralizuje ofiarę, mówiąc inaczej jest to transfer w sacrum. Girard przypuszcza, iż wiele wspólnot rozpadło się ongiś, w prawieku ludzkości, bo strawił je do szczętu kryzys mimetyczny i nie doszło w nich do zwrotnego mordu, nie zadziałał mechanizm kozła ofiarnego. Przetrwały te wspólnoty, które miały na sumieniu zbiorowy mord i pojęły, że nieustannie grozi im kryzys mimetyczny. Odtąd robią wszystko, by znów nie popaść w spiralę mimetycznej rywalizacji. Przede wszystkim represjonują niebezpieczne zachowanie naśladowcze. Taka jest geneza wszelkich zakazów drobiazgowo regulująych życie archa­ icznych społeczności. Nie wolno imitować czyichś gestów, słów itd. Elemen­ tarną rolę grają zakazy seksualne i dotyczące żywności. Chodzi tu wszak o obiekty, które są w zasięgu każdego członka społeczności i łatwo stać się mogą zarzewiem rywalizacji. Rozmaitych zakazów jest doprawdy bardzo wiele. Oto tylko jeden, jakże charakterystyczny przykład - trzeba pilnować, by w ręce wroga nie dostały się skrawki paznokci czy włosów: „każda, choćby najmniejsza, część ciała od niego oddzielona jest wirtualnym ukła­ dem bliźniaczym, a więc groźbą gwałtu (Girard 1983, s. 86). Znana jest u społeczeństw archaicznych ambiwalencja uczuć wobec bliźniaków, fobia lustra i lęk, jaki budzą teatr i aktorzy. Obok zakazów drugim fundamentalnym tworem obudzonej świadomości religijnej są rytuały. Ich logika jest inna. Rytuały najpierw kreują sytuację kryzysu mimetycznego, tym samym uprzedzając to, co mogłoby się wyda­ rzyć, a następnie reżyserują jej rozwiązanie poprzez złożenie ofiary lub substytutu ofiary. Rytuały, wedle Girarda, reprodukują autentyczny kryzys, przez który przebrnęła społeczność, odtwarzają mechanizm kozła ofiarnego w warunkach możliwie najbardziej przypominających pierwsze doświadcze­ nie. Rytuały uwalniają społeczność od wciąż na nowo odżywającej w nich przemocy. Pierwotnie rytuały musiały mieć nader gwałtowny charakter. Symulowanie kryzysu mimetycznego jest tym bardziej ryzykowne, w im bardziej ostrych przebiega ono formach. Z czasem więc rytuały oczyszczają się z wszelkiego rzeczywistego gwałtu i ograniczają do czystej formy (późnoeuropejski karnawał czyli świat na opak). �68 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Z rytuałem łączy się mit. Utrwala on w świadomości społeczeństwa obraz kryzysu mimetycznego i jego nagłego końca w chwili mordu na koźle ofiarnym. Sakryfikuje ofiarę jako przodka założyciela lub bóstwo. Ukrywa przypadkowość ofiary i zarazem uzasadnia ją (różne znaki ofiarnicze postaci mitycznych jak np. kalectwo czy monstrualność). Zrzuca wszelką odpowie­ dzialność za zło na bóstwo, które w różnych wyobrażeniach charakteryzuje się niezrozumiałą mściwością czy wydaje się nieobliczalne. Mit - otaczając tajemnicą bóstwo, które manipuluje mocami zła, otacza zarazem tajemnicą pierwszą zbrodnię w historii społeczności. Analiza mitów bodaj najbardziej interesuje Girarda. Mity bowiem two­ rzy człowiek wciąż na nowo. Kryzysy mimetyczne od prawieków nękają różne społeczności. Kryzys mimetyczny, to wszak każda sytuacja „odróżnorodnienia" (terminologia Girarda), ujednolicenia, niwelacji różnic. To rów­ nież wojny, zarazy, wszelkie klęski żywiołowe, na które narażeni są wszyscy członkowie społeczności. Na przykładzie rozmaitych mitów Girard pokazuje jak człowiek nie radzi sobie z ich racjonalizacją, jak omija fakty, by ostatecz­ nie zrzucić odpowiedzialność na kozła ofiarnego i mordując go rozładować kryzys. Wzorcowym dla niego przykładem jest poetycki zapis Guillaume de Machaut z XV wieku o wybuchu epidemii w królestwie Nawarry i obwinieniu o to Żydów. Ów XV-wieczny mit ilustruje pierwszy etap działania mechanizmu kozła ofiarnego, gdy na ofierze skupia się cała nienawiść. Ale nawet w starożytnych mitach, które są finalnym produktem mechanizmu kozła ofiarnego, można rozpoznać ofiarę i prześladowców, kierujących się irracjonalnym przeświadczeniem. Za Girardem jest długa droga, którą przebył od literaturoznastwa do etnologii i z kolei do pewnej trudnej do nazwania najogólniejszej postaci nauki o człowieku. Zdążając krok po kroku do swojej teorii Girard wdawał się w coraz nowe badania i opisywał je często w językach kilku dyscyplin na raz (chętnie korzystał np. z języka psychiatrii i równocześnie etnologii lub filozofii), na koniec wypracowując własne, specyficzne pojęcia. Trzeba to wyraźnie powiedzieć: girardowska teoria jest nader złożoną konstrukcją i niełatwo podlega uproszczeniom. Ale zarazem jest to teoria skrajnie re­ dukcjom styczna! Girard całkowicie na nowo ustanawia punkt wyjścia refleksji etnologicznej. Elementarną opozycję natura - kultura traktuje jako opozycję między dwoma stanami istnienia, między ujednoliceniem a zróżnicowaniem. Siłą, która prowadzi do takich przeciwieństw jest „instynkt mimetyczny", wyraź­ nie ewoluujący u naczelnych. Girard domaga się od nauki rozróżnienia pomiędzy mimetyzmem typowym dla człowieka, a mimetyzmem zwierząt. Najbardziej radykalną, twierdzi następnie, okazała się „mimesis przy­ właszczenia". To ona stała się powodem ujednolicenia, które zagroziło by­ towi hord praludzi. Aktem różnicującym był mord na przypadkowej ofierze. Zrozumienie roli tego aktu równało się opanowaniu destrukcyjnych aspektów mime- �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 69 tyzmu. Pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord popełniony na jednym członku hordy przez innych określa Girard jako „mord założycielski". W nim, i tylko w nim, widzieć trzeba praźródło kultury jako całości, a w serii takich mordów w różnych miejscach kuli ziemskiej - źródła wszelkich kultur. * * * Jak powiada Réne Girard, w jego teorię trzeba uwierzyć bez reszty lub równie doszczętnie w nią zwątpić. Krańcowy redukcjonizm nie zna „tak" i „nie" zarazem. Albo Girard istotnie wyśledził praźródło wszelkich symboli, wokół których skupiają się i trwają społeczeństwa, albo niczego nie odkrył. Jeżeli jego refleksja jest dobra, to legną w gruzach wszelkie inne teorie współczesnej etnologii. Girard nie martwi się o to, że opinia naukowa zlekceważy w całości jego teorię, obawia się raczej połowicznego uznania. Oto nie godząc się z konstytuującym teorię jednym jedynym źródłem kultury, dzisiejsza etnologia zaakceptuje mechanizm kozła ofiar­ nego jako wyjaśnienie li tylko aspektu kultury. Girard nie chce, by jego teorię widziano jako równoprawną wszelkim innym teoriom etnologicznym, kłócącym się w niejednym ze sobą, ale równocześnie kreślącym wspólnie wizję kultur archaicznych i ich reliktów w nowożytnych społecz­ nościach. Stąd chyba tak namiętnie oskarża całą nowoczesną etnologię i - co znamienne - atakuje również te nazwiska i szlaki interpretacji, od których odbił się by rozwinąć własną ideę (E. Durkheim, C. Lévi-Strauss, M . Eliade). Napada na współczesną etnologię nie po to, aby obalić jej wyjaśnienia, ale by oskarżyć o ograniczony horyzont myślowy. Etnologia dzisiejsza umie wiele powiedzieć o tym, jak egzystują różne byty kulturowe takie jak: mit, rytuał, tabu, obawia się wszelako myślenia o ich prapoczątkach, nie wierzy w swoje kompetencje, godzi się na istnienie nie­ rozwiązywalnej tejemnicy. Girard zarzuca etnologii przede wszystkim nie­ konsekwencje myślenia, zatrzymanie analizy w pół drogi i tym samym pozorne uogólnienia, słowem mistyfikację zgromadzonej wiedzy. Girard utrzymuje, iż odsłaniając ową mistyfikację pchnął naukę na właściwą drogę wyjaśnienia. Jak pisze o sobie, on tylko przemieścił pewną hipotezę, skąd­ inąd znaną, w inne obszary... (Girard 1987, s. 142). Girard uprawia swoistą hermeneutykę, którą na chwilę porzuca, by po­ wrócić do durkheimowskich „wyobrażeń zbiorowych", rozważań nad całościo­ wym faktem społecznym i zdolnością społeczeństw do mistyfikacji wyobrażeń o sobie samych, by skorzystać z odkrywanej przez Lévi-Straussa homologii struktur kulturowych, by wciągnąć w krąg swojej refleksji to, co pisze Eliade o archetypowości rytuałów i mitów, na koniec to wszystko przekracza i robi wielki krok poza heremeneutykę, by znaleźć rozwiązanie symboli nie w meta­ fizyce, lecz w instynktach i zmaterializowanej rzeczywistości społecznej. Analiza symboliki stanowi punkt wyjścia i uwieńczenie teorii Girarda. Można się o tym przekonać śledząc koleje jego badań i stopniowe formowanie �70 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się teorii, można też od razu sięgnąć do środka teorii: „Trzeba wykazać, że nie możemy rozwiązać problemu gwałtu założycielskiego w świetle rytuału kozła ofiarnego, bez równoczesnego wypracowania teorii znaku i znaczeń" (Girard 1983, s. 114). Girard odrzuca binarny model lingwistyki strukturalnej; nie pasuje on do teorii: „Nie można wyjść od systemu strukturalistycznego z dwoma elementami o tej samej gradacji i wzajemnie się różnicującymi. Istnieje jednak model znacznie prostszy, jedyny rzeczywiście genetyczny, o którym nikt nigdy nie wspominał. Jest nim model pojawiającego się wyjątku, model jedności, w gruncie rzeczy jakiejkolwiek, zdolnej wznieść się ponad bezwładną masę, ponad jeszcze nie policzą wielość. Jest to model, według którego przebiega ciągnienie losów oraz model takich gier losowych jak ciągnienie zapałek lub wybór migdałowego króla [...] Selekcja poprzez grę przypadku ma [...] rytualną genezę, jest dokładnie tego samego typu co aleoatoryczna metoda wyboru kozła ofiarnego. Skoro model ten jest obecny w rytuale, to znaczy, że został on przeniesiony, wraz z pozostałymi instytuqami rytualnymi, z mechanizmu kozła ofiarnego. A więc przedstawia wielką wartość dydaktyczną, jest wzorcem symbolu" (Girard 1983, s. 116). Choć teoria Girarda jest nade wszystko teorią hermeneutyczną, uprasz­ czającą do jednej praformy nieogarnioną, jakby się zdawało, wielość symboli znanych wszelkim kulturom, to wszakże szuka ostatecznego uzasadnienia poza hermeneutyką i w centrum teorii tkwi refleksja nad zjawiskiem mime­ tyzmu. Mimetyzm to dla Girarda absolutnie elementarny instynkt, najradykalniejsza siła kreatywna w kondycji człowieka. O złowrogim obliczu mimesis pisaił już Girard - historyk literatury, komentujący dzieła W. Szekspira czy F. Dostojewskiego. Następnie cofnął się do tragedii greckiej i przekazów historycznych - jak ów wzorcowy dla niego utwór Guillaume de Machaut Sąd króla Nawary. Ostatecznie skupił się na analizach mitów. Wszystkie te lektury Girarda można określić jako „zamknięte", odkrywał on ukryte struktury znaczeniowe tekstu nie inspiro­ wany ideami krążącymi poza tekstem. Dopiero gdy zarysowały mu się zręby teorii i trzeba było zinterpretować inne byty kulturowe ucieleśniające się nie tylko w słowach - jak rytuały czy zakazy - zaczął się na szerszą skalę rozglądać w domenie etnologii. Ale materiał etnologiczny nie do końca dawał szansę rozbudowania teorii, niejako spuentowania i ostatecznego uwiarygodnienia dominujących intuicji. Tak więc Girard raz jeszcze cofa się w głębię czasu i dociera do pola innej dyscypliny - antropologii ogólnej, badającej procesy hominizacji. Cofa się do prapoczątków człowieka, by nie tłumaczącą się z całą oczywistością w materii kultury paradygmatyczność mimesis ujrzeć w biologii. „Powinniśmy udowodnić - powiada Girard - że już na poziomie naczelnych intensyfikacja wszechobecnej rywalizacji mimetycznej zniszczyła dominance pattern, poprzez rytuał kozła ofiarnego przy­ czyniła się także do powstania nowych, coraz to bardziej złożonych i uczło­ wieczonych form kulturowych. Właśnie wtedy, kiedy konflikty mimetyczne przebiegały na tyle gwałtownie, aby wykluczyć możliwość bezpośredniego �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 71 rozwiązania, które skończyłoby się powstaniem społeczności zwierzęcej, w trakcie pierwszego kryzysu czy też w czasie serii kryzysów, wyzwolił się mechanizm powołujący do życia « zróżnicowane » symbolicznie, ludzkie for­ my kulturowe" (Girard 1983, s. 111). Argumenty Girarda na definitywną - o ile można tak powiedzieć - paradygmatyczność mimesis są rozmaite. Wiele jego interpretacji wydaje się li tylko dedukcyjnych i antropologia przy dzisiejszym stanie źródeł i wiedzy nie umie ich zweryfikować. W sumie Girard cofając się do prapoczątków człowieka nie rozproszył wątpliwości, co do swojej teorii, ale lokując ostateczne wyjaśnienie w obszarze wiedzy cząstkowej i niepewnej nie zatracił też prawdopodobieństwa. Rozpoczynając od hermeneutyki, rozjaśnienia i demistyfikacji symboli, Girard dochodzi do próby wyobrażenia sobie rzeczywistości: ludzie dlatego składają ofiary, bo „pierwszy spontanicznie dokonany mord pojednał wspólnotę i położył kres rzeczywistemu kryzysowi mimetycznemu", a ofiara stała się źródłem znaczeń w kulturze (Girard 1983, s. 95). Wyniki hermeneutycznej analizy symboli redukuje nie do psychologii czy metafizyki, ale materialności wydarzenia, faktu społecznego. Symbolizm wielkich, historycznych struktur mityczno-rytualnych redukuje do konkretnego wyda­ rzenia w łonie paleolitycznej grupy łowców. Owo wzorcowe wydarzenie rekonstruuje nie ze źródeł archeologicznych, a na drodze czysto intelek­ tualnej, nieposzlakowanie logicznego i konsekwentnego - jak twierdzi - myślenia o całokształcie kultury. Uruchamiając wyobraźnię, by ujrzeć wydarzenie z prawieku ludzkości Girard idzie w ślad za Z. Freudem. To wszak Freud pierwszy wyobraził sobie zbiorowy mord na praojcu prymitywnej hordy i potem kanibalistyczną ucztę jako wydarzenie inicjujące kulturę. „Uczta totemiczna - pisał Freud - która jest zapewne pierwszym świętem ludzkości, będzie odtąd powtórze­ niem i upamiętnieniem tego pamiętnego przestępstwa, od którego jakże wiele się zaczęło - na przykład organizacja społeczna, ograniczenia moralne i religia" (Freud 1993, s. 140). Girard nie ukrywa swojej fascynacji książką Freuda Totem i tabu i drobiazgowo ją analizuje (Girard 1994, rodz. VII i VIII). Freud był już tak blisko rozwiązania tejemnicy, ale ostatecznie pomylił się, bo więziło go jego wcześniejsze odkrycie - kompleks Edypa. Rozumiał rolę przemocy w rodzeniu się kultury, ujrzał nawet pierwszy zbiorowy mord i musiał wtedy pomyśleć o synach i ojcu. „Wszystko przez tę natrętną i wszechobecną postać ojca" - powiada Girard (Girard 1994, s. 64). Różnice pomiędzy Freudem a Girardem to wszelako problem wtórny. Istotne jest przede wszystkim, że w kilkadziesiąt lat po Freudzie znów ktoś śmiało przekracza granice hermeneutyki i otwarcie używa swojej wyobraźni! Girard zarzuca współczesnej etnologii zatrzymanie się w połowie drogi analizy. Etnologia ogląda powierzchnię zjawisk i to, co widzi umie nawet nieźle opisać, wszelako opis stanu rzeczy nie równa się całkowitemu wyjaśnieniu. I tak np. etnologia trafnie rozpoznała homologię struktur kulturowych, ale pomyliła opis z interpretacją: strukturalizm ,jest zbyt �72 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI zafascynowany własnym odkryciem, ustaloną przez siebie homología struk­ tur, wyobraził sobie, że stwierdzenie faktu ich istnienia wystarczy za wytłumaczenie" (Girard 1983, s. 77). Girarda razi wiara strukturalizmu w odwieczny i nie zmieniający się umysł ludzki, razi uznanie struktur kulturowych za funkcje umysłu; jego zdaniem, takie idee zrodziły się tylko z bezradności wobec tajemnicy prapoczątków. Gdy powraca się na drogę myślenia o genezie, odkrywana przez etnologię homología struktur stanowi punkt wyjścia, zmusza do szukania struktury pierwotnej, jak gdyby matrycy wszelkich innych struktur. Girard widzi ową matrycę w strukturze aktu złożenia ofiary, w mechanizmie kozła ofiarnego. Ale określenie pierwotnej struktury nie wyjaśnia ostatecznie genezy i Girard konsekwentnie wyznacza ów czynnik, czy siłę zdolną do utworzenia struktury znaczeń - to mimesis. Na drodze refleksji Girarda odkrycia strukturalizmu łączą się z odkryciami fenomenologii religii, Lévi-Strauss z Eliadem. U Eliadego znalazł Girard koncepcję mitu i rytuału, które są odtworzeniem prapoczątku, aktu pierwo­ tnego, wzorcowego. Ale Eliade miałby również zatrzymać się w połowie drogi analizy, trafnie rozpoznać tylko morfologię i mylić się w interpretacji symboli, które były dla niego projekcją świata wyobraźni i nie wiązały się z konkretnym wydarzeniem w jakimś miejscu i czasie. Wzorzec mityczny był dla Eliadego wytworem autonomicznego świata wyobraźni. W ocenie Girarda taka koncepcja to ucieczka w mistycyzm. Wreszcie Durkheim, u którego Girard wysoko ceni odkrycie „wyobrażeń zbiorowych", a zara­ zem nie umie zrozumieć jego braku zainteresowania dla wyjaśnienia ich genezy i poszukiwania ostatecznego rozwiązania dla postawionego pro­ blemu mistyfikacji wyobrażeń grupy społecznej o samej sobie. Wśród zarzutów sformułowanych ogólnie wobec etnologii na plan pierw­ szy wysuwa Girard swoistą niewrażliwość na czas, historię: „Rezygnujemy z mitu postępu tylko po to, aby popaść w znacznie gorszy mit wiecznego powrotu" (Girard 1987, s. 84). Ale - powiedzmy od razu - zagrożenie jest znane i nie tylko Girard ukazuje drogę wyjścia (wypada wspomnieć choćby Michaela Foucult, który zademonstrował badania w pełni respektujące upływ czasu i rozwój z epoki na epokę). Po wtóre, uderza Girarda swoisty immoralizm etnologii, która nie chce widzieć wspólnych źródeł człowieczeń­ stwa. I tak np. etnologowie „trawią swój czas na minimalizowaniu winy Azteków [składających w tysiącach czy nawet dziesiątkach tysięcy ofiary z ludzi - J.K.], jeśli nie całkowitym ich rozgrzeszeniu z czynów, które słusznie potępiliby we własnym świecie" (Girard 1987, s. 93). Zarzuty Girar­ da da się w tym wypadku przełożyć na język dyskusji nie od dzisiaj aktualnej w etnologii - dyskusji o europocentryzmie. Nie ma tu miejsca na rozpisywa­ nie się o owej dobrze znanej pułapce myśli etnologicznej. Ciekawi mnie tylko, jak Girard zareagowałby na żądania np. indyjskich socjologów doma­ gających się zarzucenia w badaniach nad ich rodzimymi tradycjami kultu­ rowymi wszelkich idei spoza ich świata myślowego, np. idei ewolucji czy ucisku społecznego... �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 73 Przepaść pomiędzy myślą girardowską a całokształtem teorii współ­ czesnej etnologii jest tak ogromna, że wszelka polemika czy dyskusja nie ma chyba sensu. Zwolennicy strukturalizmu lub fenomenologii religii nie zwątpią przecież w swoje idee z powodu Girarda. Tak samo wyznawców Girarda nie obchodzi to, że każdą z jego interpretacji da się zakwestionować i przeciwstawić im inne. A może myśl Girarda rozmija się w ogóle ze światem etnologii? Tak nie jest. Girard skupił się na zaniedbanej ostatnio w etnologii pro­ blematyce ofiary i ukazał, że do samego aktu ofiarnego i ewokowanej prze­ zeń symboliki da się zredukować cały szereg innych aktów rytualnych i ich symboli. Odsłonił pewien pierwotny aspekt kultury, pierwotny bo obdarzo­ ny zdolnością do ustanawiania nowych zjawisk i porządkowania rzeczywi­ stości kulturowej w szerokim zakresie. Gdyby Girard nie wpadł w krańcowy redukcjonizm i nie utrzymywał, iż odkrył ów jeden jedyny, najpierwotniejszy aspekt kultury, to jego refleksja znakomicie utrafiałaby w samo centrum zainteresowań etnologii. Poszukiwanie zjawisk czy aspektów, które artyku­ łują możliwie najszerzej wartości kultury zawsze stanowiło wiodący nurt dociekań etnologicznych. Oto dwa przykłady z kręgu inspiracji girardowskich. Francuska szkoła socjologii kultury z przełomu wieków (E. Durkheim, M . Mauss) ukształtowała koncepcję całościowego faktu społecznego. „Dopiero po dokonaniu całej serii redukcji - jak charakteryzuje ową szkołę C. Lévi-Strauss - możemy się znaleźć w posiadaniu faktu całościowego, który obejmuje: 1) różne sposoby przejawia­ nia się tego, co społeczne (prawny, etyczny, gospodarczy, religijny itd.), różne momenty historii indywidualnej (narodziny, dzieciństwo, wychowanie, młodość, małżeństwo itd.), 3) różne formy ekspresji, od zjawisk fizjologicznych, jak odruchy, wydzielanie, spowolnienia i przyspieszenia, aż do nieuświadomionych kategorii i uświadomionych wyobrażeń, indywidualnych czy zbiorowych. Wszystko to jest w pewnym sensie społeczne, ponieważ tylko w postaci faktu społecznego te elementy o tak różnorodnej naturze mogą zyskać globalne znaczenia [podkr. moje - J.K.] i stać się całością" (Lévi-Strauss 1973, s. X X I X - X X X ) . W ówczesnym spojrzeniu na społeczności archaiczne takim fundamentalnym, całościowym faktem, możliwie najszerzej wydobywającym wartości kultury, była wymiana darów. Strukturalizm w etnologii odkrywając homologię struktur kulturowych zmienił poszukiwania zjawisk czy aspektów kultury „najpojemniejszych" w zainteresowanie strukturami wnoszącymi fun­ damentalny ład w świat natury (struktury pokrewieństwa) i strukturami najwyraźniej artykułującymi kultury (struktury mitów). Girard wręcz domaga się, by jego teorii nie umieszczać w takim nurcie refleksji etnologicznej. Nic wszakże nie stoi na przeszkodzie, by zignorować jego krańcowy redukcjonizm i odpowiednio okroiwszy teorię spojrzeć na mechanizm kozła ofiarnego jako zjawisko organizujące wokół siebie sporą przestrzeń kultury, ale nie całą kulturę, czy zmieniwszy trochę punkt widze­ nia - jako jeden z paradygmatów kultury. �74 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciekawym przykładem inspirującej roli idei Girarda dla współczesnej etnologii jest artykuł Venny Das i Ashiha Nandy'ego (1988) o rozumieniu przemocy w kulturze indyjskiej. Autorzy sięgają do książki Girarda La violence et le sacre z 1972 roku, która szkicowała już z grubsza jego teorię. Punktem wyjścia jest dla nich jednak nie girardowska idea jednego jedynego źródła kultury, lecz jego zainteresowanie wszechobecnością przemocy we wszelkich społeczeństwach. Ich zdaniem, dopiero Girard umiał w pełni do­ cenić rolę przemocy w konstytuowaniu się i trwaniu społeczności. Niemniej perspektywa porządku ofiarnego, z jakiej ogląda przemoc Girard, wydaje się im za wąska. Dla nich, badaczy tradycji kulturowych Indii, Girard zanalizo­ wał tylko jeden dyskurs: ofiary, V. Dais i A. Nandy śledzą natomiast trzy dyskursy: ofiary, przemocy i wiwisekcji, zza których wyłania się szersza struktura idei, dopiero zdolna ustanowić znaczenie przemocy. Ukazują rów­ nież - i to jest w ich badaniach najbarxbiej frapujące - że dyskursy przemocy nie zawsze muszą być czynnikiem twórczym w kulturze, przemoc może egzystować także jako siła „ślepa" i asemantyczna, która utraciła znaczenie i tym samym zdolność do budowania, może więc być złączona ze stanem chaosu. „Dla załamania się znaczenia - czytamy w ich tekście - brak języka, w którym można by było je przedstawić" (Das, Nandy 1988, s. 60). U progu etnologii sir James George Frazer w Złotej Gałęzi uczynił z rytualnego mordu króla - czarownika jeden z głównych motywów swych rozważań nad pierwotną historią religii i magii. Potem, na zakręcie współ­ czesnej nauki o człowieku, na przełomie wieków, Zygmunt Freud upatrywał pochodzenia religii i moralności w mordzie dokonanym na praojcu prymi­ tywnej hordy. Czyżby to właśnie problem rytualnego mordu był wciąż od nowa największym wyzwaniem dla etnologii? LITERATURA D a s V., N a n d y A. 1988 Przemoc, ofiara i język milczenia, tłum. A. Karp, „Człowiek i Światopogląd", nr 8. F r e u d Z. 1993 Totem i tabu, tłum. J . Prokopiuk, M . Poręba, Wydawnictwo K R , Warszawa 1993. G i r a r d R. 1974 Pragnienie trójkątne (Mesonage romantique et verité romanesque, 1961), tłum. M . Wodzyńska, [w:] Antologia krytyki literackiej we Francji, opr. W. Karpiński, Czytelnik, Warszawa, s. 342-357. 1983 Rzeczy ukryte od założenia świata {Des Choses cachees depuis la Fondation du Monde, 1978), tłum. M . Goszczyńska, „Literatura na świecie", nr 12 (149), s. 74-182. 1987 Kozioł ofiarny (Le Bouc Emissaire, 1982), tłum. M.Goszczyńska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. 1992 Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi {La route antique des hommes pervers, 1985), tłum. M . Goszczyńska, Wydawnictwo SPACJA, Warszawa. �75 JCOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 1993 Sacrum i przemoc {La violence et la sacre, 1972), część 1, tłum. M . i J. Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. 1994 Sacrum i przemoc {La violence et le sacre, 1972), część 2, tłum. M . i J . Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. L é v i - S t r a u s s С. 1973 Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, [w:] M . Mauss, Socjologia i an­ tropologia, tłum. M . Król, K . Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI "SCAPEGOAT" AND ETHNOLOGY. ON THE T H E O R Y OF RENE GIRARD Summary Rene Girard follows hermeneutic orientation. At times he gives it up to turn to the Durkheim's concept of "collective representations" and to consider total social facts and the societies' ability of mistifying the representations of themselves. He then skips to C . Lévi-Strauss to apply his concept of homology of cultural structures and to Eliade's idea of archetypal character of myths and rituals. Eventually he goes beyond the limits of hermeneutics and, following Freud, takes the risk of referring rituals to the assumed, imagined reality. He says that people make bloody sacrifices because the first spontaneous murder must have united the community and put an end to mimetic crisis. The sacrifice became the source of cultural meanings. Thus the findings of the hermeneutic analysis of symbols are reduced neither to psychology nor to metaphysics but to a material event, literal social fact. Symbolism of great historical mythical structures is reduced by Girard to a particular event in the history of paleolitic hunters. He reconstructs the assumed model event not from archaeological evidence but as a result of purely intellectual and logic reasoning. Constructing such a radically reductionist theory, reducing the origin of culture to a single event - the original murder - he demands either its absolute acceptation or rejection. The author of the article doesn't want to conform to Girard's will. In the first part he tries to reconstruct the crucial parts of Girard's theory (recognizing of mimetism, the role of rituals myths and taboos). Next he presents Girard's objections to contemporary ethnology, but all the same he tries to define his theory as a "part in the whole". By "the whole" he means search for phenomena contributing to fundamental order and articulation of cul­ tures. Referring to the studies of V. Das and A. Nande the author of the article presents the inspirational role of the "scapegoat theory" which however can lead to conclusions inconsistent with the Girard's dogmas. What is nevertheless most striking: since Freud nobody has been so bold in surpassing the limits of hermeneutics depending only on one's intuition and imagination. There is nothing wrong in that procedure - it is neither better not worse than other ones in the humanities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ PAN � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4751466323cd90b7c07dc5928f100cc.pdf 3e17fcd5e8081fa4c73241ebf6801c46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5267 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource wladza - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4889 Title A name given to the resource "Ludowe wyobrażenie o władzy" / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.73-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Warszawa „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY Nie ma w Polsce dobrego gospodarza! Nie trzeba wyruszać na badania tere­ nowe, aby usłyszeć to zdanie, często padające w przypadkowo zasłyszanych roz­ mowach. Diagnoza w takiej formie językowej rzadko pojawia się w dyskusjach o polityce powadzonych w studiach telewizyjnych, znacznie częściej przywoły­ wana jest w potocznych rozmowach. Odróżniając potoczność elit od potoczności mieszkańców wsi, warto rozważyć, jaka wizja władzy kryje się w tym często powtarzanym zdaniu. Wiejskie wyobrażenia dotyczące władzy i państwa były tematem badań prowa¬ dzonych przeze mnie i studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1999-2005. Projekt badawczy był realizo­ wany we wsiach powiatu Nowy Targ i na targowisku w mieście powiatowym. Rozmówcami były przede wszystkim osoby w wieku 25-75 lat, mieszkające na wsi, z wykształceniem podstawowym lub zasadniczym zawodowym, czasem śred¬ nim technicznym. Rozmowy były prowadzone i nagrywane przez kilkunasto, a potem kilkuosobową ekipę badawczą. Ich zapisy (ponad 400) są zgromadzone w Archiwum IEiAK UW. Pierwszy etap prac badawczych (1999-2000), zognisko¬ wany wokół lokalnego sposobu rozumienia pojęć ważnych dla „dyskursu politycznego" , został podsumowany w pracy zbiorowej pod tytułem Rozmowy z góra­ lami o polityce (2005). Wnioski z całości badań zamieszczone zostały w pracy Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, która uka­ zała się w lipcu 2008 roku w wydawnictwie DiG. 1 PREZYDENT POWINIEN BYĆ JAK GAZDA! Kwintesencją nowotarskich rozmów było powtarzające się stwierdzenie: teraz nie ma w Polsce gospodarza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospo­ darza! (K, 50 l , S) . Taka konkluzja była powtarzana nie tylko w rozmowach 2 1 Pojęcia takie jak „dyskurs o polityce", czy „dyskurs polityczny", czyli „dyskurs o polityce elit symbolicznych" używam za autorami pracy Rytualny chaos (1997). W nawiasie znajdują się informacje na temat rozmówców. M lub K oznacza odpowiednio mężczyznę lub kobietę. Następnie zostaje podany wiek i wykształcenie (P - podstawowe, Z - za­ wodowe, S - średnie, W - wyższe). 2 �74 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN z badaczami, ale także w zasłyszanych rozmowach górali miedzy sobą. Zwykle padała jako pointa opowieści o bieżących poczynaniach ludzi władzy. Oczywi­ ście, oceny tych poczynań były z reguły negatywne i niewątpliwie mieściły się w specyficznej retoryce zwanej „chłopskim zrzędzeniem" (Kędziorek 1996). Źródeł tej niechęci warto poszukać wychodząc od wiejskiego przekonania o braku dobrego gospodarza w Polsce. Dlaczego brak dobrego gospodarza kraju? Dlaczego w ogóle jest on potrzebny? Wzór dobrego gospodarza tkwi korzeniami w kulturze ludowej i pojawia się w większości opracowań jej dotyczących (np. Dobrowolski 1966, s. 236). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej lat 1990. potwierdzają badania antropologiczne do­ tyczące kwestii ekonomicznych (np. Jaworska, Pieniążek 1995). Wyniki badań dotyczących „społeczności zdegradowanych", z lat 2002-2006, opisują zabieg przenoszenia wzoru dobrego gospodarza na sferę władzy - „w ten sposób odsłania się i staje zrozumiały pewien wzór relacji człowiek - świat (wzór »dobrego gospo­ darza^, który niesie w sobie całą tą konieczność totalnej kontroli nad światem [...], wzór niezwykle głęboki i obecny wciąż [...]. Nieprzewidywalność i nieuchron­ ność zjawisk najbliższej rzeczywistości [...] jest bowiem na tyle potężna, że objąć ją jest w stanie właśnie władza totalna, omnipotentna (znienawidzona, ale stale bytująca). W ten sposób dopiero można zrozumieć, że taka wizja świata, taka ontologia stapia się tak gruntownie w jedno z potrzebą centralnego sterowania gospodarką, z potrzebą zewnętrznej, podtrzymującej świat (chociażby »świat cen rolnych«) twardej ręki, zawiadującego wszystkim »gospodarza«" (Rakowski 2007, s. 66). Wizja gospodarza jako jedynej formy władzy, pozwalającej zapanować nad niepewnością rzeczywistości stanowi dobre wprowadzenie do charakterystyki wyobrażeń pojawiających się w nowotarskich rozmowach. Opisując wzór dobrej władzy państwowej rozmówcy zwykle mówili: Prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba! (K, 75 l , P); Musi być głowa, jak w domu. Jak braknie głowy no to jest góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" (M, 60 l , P); W państwie to jak w domu, jak na gospodarce, no mówi się głowa państwa, no to tak jak ojciec w rodzinie - głowa rodziny. W każdym państwie naród to jak rodzina w domu. I mnie się wydaje, że to taki powinien być ojciec Polski [...] Jak w domu żle gospodarzy to pusto jest, prawda?! Bo żona nie gospodarna, mąż chodzi gdzieś tam. To tak samo jest u nas w kraju ( M , 52 l , S). W kilku rozmowach z kobietami postać ojca, jako wzoru władcy była zastąpiona postacią matki - Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest wła­ dza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane (M, 60 l , P).Wszystkie te wypowiedzi odsyłały do lokalnego wyobrażenia państwa jako gospodarstwa, którego logiczną konsekwencją jest porównanie wła¬ dzy państwowej do gazdy na gazdówce, bacy na bacówce lub ojca w rodzinie. Te obrazy mieszczą się w modelu władzy opisywanym w literaturze przedmiotu jako „suwerenny" (Foucalt 1998, s. 45), „patriarchalny", „pastoralny" (Foucault 1998, s. 221), „gospodarski" (Kasznica 1966, s. 22) i „tradycyjny" (Weber 1975, s. 541). �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 75 Ten model władzy był zdecydowanie najpopularniejszy w rozmowach, nie¬ mniej należy odnotować, że zdarzały się pojedyncze wypowiedzi inaczej opisują¬ ce fenomen władzy - państwo musi mieć władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą (M, 67 l , S) - twierdził czterdziestoletni absolwent technikum ekono¬ micznego, który jako jedyny (na ponad 400 rozmów) przywołał w swojej wypo¬ wiedzi monteskiuszowski podział władzy. Zasadniczo jednak nowotarski opis dobrej władzy bliski był „władzy gospo¬ darskiej", definiowanej następująco: „źródłem omawianej tu władzy są potrzeby gospodarcze podwładnych, a środkami jej są dobra i usługi będące w dyspozycji władającego" (Kasznica 1966, s. 22). Przytoczona charakterystyka punktuje istotne założenia modelu - podkreśla, że relacja władzy rozgrywana jest na płaszczyźnie gospodarczej, a nie politycznej, że powodem jej nawiązania są potrzeby gospodar¬ cze podwładnych oraz, że zakładają oni, iż władający posiada dobra i środki, aby umożliwić zaspokojenie tych potrzeb. Dalsze rozważanie nowotarskich rozmów pokaże, że można odnaleźć w nich wszystkie założenia wymienione w tej definicji. Ogromne znaczenie wzoru dobrego gospodarza w rozmowach nowotarskich każe rozważyć konotacje, jakie miała osoba gospodarza w tradycyjnej kulturze ludowej. Według opisu Kazimierza Dobrowolskiego „czołową rolę w zespole ro¬ dzinnym pełnił ojciec - właściwy gospodarz i rządca. Jego dłoń orała, siała ziarno, zbierała plon, pracowała na życiodajny chleb. Jego dłoń błogosławiła dzieci [...] bo była to dłoń ojca rodziny spełniającego wolę Boga. Między gazdą a gospodarstwem istniał mistyczny związek. Gdy ojciec rodziny konał domownicy zawiadamiali o tym bydło, pszczoły, a »cisawe koniczki załamywały szyje«. Zakres władzy ojca w świetle poglądów panujących na przełomie X I X i X X w. był szeroki. Obejmował organizację gospodarstwa, sprzedaż, kupno. W świetle dawnych założeń ideo¬ logicznych gospodarzowi jako głowie rodziny przysługiwała ogromna władza, za¬ równo nad żoną, jak dziećmi i domownikami. Miał on prawo karania wszystkich chłostą nie wyłączając żony. On też, łącznie z żoną i radą krewnych decydował o wyborze żony dla synów i męża dla córek. On tez starał się dzierżyć w swych rękach zarządzanie gospodarstwem aż do śmierci" (Dobrowolski 1966, s. 20). Gospodarz swoją władzę powinien wykorzystywać w celu pomnażania dóbr, którymi zarządzał i powiększania zasobności gospodarstwa odziedziczonego po przodkach - „obwarowany transcendentalnie obowiązek dbałości gospodarskiej współgrał ze społeczną presją dorabiania się, polegającego na dokupywaniu ziemi, rozbudowywaniu domu i zagrody, po to by poprawić status rodziny" (Dobrowolski 1966, s. 204). Gospodarzy nie dbających o gospodarstwo i rodzinę, prowadzących hulaszczy tryb życia, wyprzedających ojcowiznę nazywano na Podhalu „skapańcami" i miano w ogólnej pogardzie (Dobrowolski 1966, s. 208). Równie szeroką władzę jak gazda w gospodarstwie rolnym, miał baca w społeczności pasterzy. Baca roztaczał opiekę nad całokształtem ich życia, uczył ich wielu umiejętności, nadzorował i oceniał ich pracę, mogąc jak ojciec wymierzyć karę cielesną zanie¬ dbującemu obowiązki juhasowi (Kopczyńska-Jaworska 1967, s. 120). Naszkicowana powyżej postać gospodarza w tradycyjnej kulturze rolniczej po¬ zwala lepiej zrozumieć wzór dobrej władzy państwowej porównywanej do gazdy �76 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i bacy. Ideałem jest władza integralna, nie tylko skupiona w jednym ręku, ale obej¬ mująca całość problemów. Władza zogniskowana w jednej osobie władcy panują¬ cego nad całością narodowego gospodarstwa. Dobra władza, zdaniem nowotar¬ skich rozmówców, jest suwerenna, gdyż, jak twierdzili, tylko taka jest gospodarczo skuteczna. Ten wzór jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W no¬ wotarskich rozmowach często dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej - cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć!!! (M, 29 l, W). Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?! (K, 60 l , P). Niechęć często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o parlamentarzystach: 3 Bin Ladena się musi uruchomić! Musi, kurwa, rozbić tych skurwysynów! (MK, 35 i 45 l , Z ) ; Tych posłów trzeba by wszystkich zagazować! [...] Hitlera nam trza! ( M , 55 l , Z); Samolot pasażerski na ten sejm puścić! [...] jak Hitler palić w piecu! (M, 45 l , Z); Skurwysyny mają ponad sto milionów! Kurwa! Na miesiąc! I on nie będzie się koryta trzymał?! Ja bym odstrzelił każdego jednego w tym sejmie! ( M , 53 l , Z). Pochwała autokracji często przybierała w rozmowach postać postulatów po¬ szerzenia zakresu władzy prezydenta Rzeczypospolitej na wzór amerykański i wprowadzenia w Polsce prezydenckiego systemu rządów - co prezydent powie to powinno być święte! Powinien sprawować kontrolę nad całym rządem! Powinno się wyeliminować funkcję premiera, a wprowadzić prezydenta jako głowę całego rządu - tak jak jest w Stanach. Wiązało się to z krytyczną oceną prerogatyw pol­ skiego prezydenta, określanego niekiedy jako marionetka (M, 22 l, S): Prezydent to jest taka figurka reprezentująca kraj. On nic nie ma do gadania. Te dziady w sejmie oni mają do gadania więcej niż prezydent! ( M , 53 l , Z); U nas to, czym jest ten prezydent? Niczym! U nas prezydentem rządzą ministrowie, a powinno być odwrotnie! Prezydent powinien rządzić ministrami! I wszystkimi w ogóle! ( M , 48 l , P). System prezydencki wydaje się być rodzajem lokalnego kompromisu pomię¬ dzy wymogami demokracji a tradycyjnymi wyobrażeniami o władzy. Ta propono¬ wana przez górali formuła organizacji władzy państwowej jakkolwiek dopuszcza procedurę wyborów, zakłada wyłonienie w jej wyniku władzy jednoosobowej, daleko bliższej wzorowi dobrego gospodarza niż sejm. Parlament jawił się w roz¬ mowach jako zgromadzenie bezosobowe, przez to trudne do pojęcia i zaakceptowa¬ nia, a obdarzone znacznymi kompetencjami przerastającymi, zdaniem rozmówców, możliwości posłów, w złości porównywanych do osłów i baranów. Pozostając przy postaci prezydenta, należy przypomnieć, że w kulturze trady¬ cyjnej ojciec rodziny, gospodarz pełnił ważne funkcje reprezentacyjne na forum społeczności wiejskiej i parafialnej (Dobrowolski 1966, s. 236; Markowska 1964, s. 52). Podobnej dbałości o wizerunek narodu oczekuje się współcześnie od prezy¬ denta - to jest taka głowa reprezentacyjna na arenie międzynarodowej (M, 22 l, S). 3 Taki zapis stosuje się w przypadku cytatów z wywiadów przeprowadzonych z kilkoma oso­ bami naraz. �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 77 Jest takom reprezentacjom. On przedstawia tom naszom społeczność (K, 49 l, Z). Po to, by dobrze sprawować tę zasadniczą funkcję prezydent powinien z jakiejś honorowej rodziny się wywodzić. Nie z dziadów! Żeby honor miał i umiał się gdzie przed ludziami przedstawić (M, 82 l, P). Honor i godność, wartości tak znaczące w tradycyjnej kulturze wsi są równie istotne w relacjach między państwami: God¬ ność Polski, no! Żeby ta Polaka jakoś wyglądała za granicą. [... ] Prezydent, on pokazuje tak całą tą Polskę. Jaki prezydent - taka Polska! [...] No musi nas dobrze reprezentować, przecież nie możemy być jakimiś dzikusami (K, 39 l , W). Zdaniem górali prezydentowi powierza się honor Polaków, zatem kandydat na to stano¬ wisko musi posiadać poczucie własnej godności i wysoką kulturę osobistą, a nie żeby komuś powiedzieć, że ja mu podam nogę, a nie rękę! To mi się wydaje, to już nie jest na poziomie prezydenta! (K, 49 l , Z). Aby godnie reprezentować naród prezydent powinien mieć wyższe wykształ¬ cenie, inteligencję, ogładę i dobrą znajomość języków. W 2000 roku część roz¬ mówców deklarowała: za Kwaśniewskim będę głosował, na to, że te języki zna i umie się po prostu kulturalnie zachować (M, 40 l, Z). Tak wypowiadali się nawet ludzie, których „systematyczna opcja polityczna" (Bourdieu 2006) wskazywałaby na wybór Mariana Krzaklewskiego, jednak w przypadku prezydenta to, jakie reprezentuje ugrupowanie wydawało się rozmówcom daleko mniej ważne od tego, jak będzie reprezentował Polskę na arenie międzynarodowej. Określenie reprezentacja nie oddaje precyzyjnie relacji pomiędzy głową pań¬ stwa a narodem. Z wielu wypowiedzi wynika, że chodzi o znacznie głębszą więź. W rozmowie z wiejską nauczycielką usłyszeliśmy, że głowa państwa jest symbolem narodu. Taką funkcję spełniał na przykład prezydent na uchodźstwie: on nic nie mógł zrobić. To tylko byłjakiś symbol. Jakaś cząstka Polski. To jest ważne w konflik¬ tach, wojnach i tak dalej. Ja nie wiem, na ile taki symbol jest ważny, nie przeżyłam wojny. Ale widocznie jest coś takiego, bo w tej chwili mając na przykład Papieża Polaka to człowiek za granicą czuje się kimś, choćby był nikim, ale jak powie, że Papież jest z mojego narodu, że to wielki Polak, to coś znaczy! To jest to światło na arenie międzynarodowej (K, 39 l, W) . Warto zatrzymać się nad słowem światło, które podkreśla, że termin reprezentacja ma w wiejskim dyskursie lokalnym konota¬ cje, których nie ma w dyskursie elitarnym. Owo światło to, jak można sądzić z całości rozmowy nagranej w 2000 roku, pewien transcendentalny pierwiastek zawarty w relacji reprezentowania. Wyraźnie przypomina on „mistyczny związek" gospodarza i jego ojcowizny (Dobrowolski 1966, s. 20). Te, trudne do wyrażenia, głębsze zna¬ czenia rozważanej relacji ukryte są również w słowie symbol, o którym Zbigniew Benedyktowicz pisze, że jest „środkiem wyrażającym doświadczenie całości" (2000, s. 105). Jest, zatem, czymś w rodzaju kondensacji wspólnoty narodowej w postać jej reprezentanta. Niezwykle ciekawe są też rozważania prowadzone wokół postaci Jana Pawła II. Jeśli człowiek wyjeżdżający do fizycznej pracy na Zachodzie czuje się kimś wtedy, gdy jest godnie reprezentowany to oznacza, że wzbudzany przez reprezentanta szacunek jest istotnym elementem nie tylko wizerunku narodu, ale 4 4 Nauczycielka pochodziła z nowotarskiego i miała tylko kurs pedagogiczny po maturze. �78 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN też indywidualnej tożsamości jednostek. Ten tok myślenia wskazuje na zaskaku¬ jąco bliską więź pomiędzy reprezentowanymi a reprezentantem, należącymi do jednej wspólnoty. Lokalne rozumienie tej relacji ukazuje j ą jako związek znacznie głębszy niż by to wynikało z założeń demokracji reprezentacyjnej. Głowa państwa jest też symbolem jedności narodowej. Oczekiwania wobec prezydenta formułowane w przedwyborczych rozmowach w 2000 i 2005 roku pod¬ kreślały ten integracyjno-rozjemczy charakter - prezydent - on powinien być taką spójnią między tymi, a tymi. Żeby się dogadali i uchwalili coś sensownego [...] z opozycją powinien porozmawiać, powinien uzgodnić, powinien przedyskutować wszystko, przeanalizować i wtedy dopiero powiedzieć: nie panowie, mnie to nie pasuje, nie godzę się, muszę zawetować tom ustawę. To by on zaimponował ludziom (K, 49 l , Z). Prezydent jak ojciec, baca lub gazda powinien godzić zwaśnionych i dbać o jedność narodu, którą swoją osobą ucieleśnia. W obliczu tendencji od¬ środkowych, istniejących zarówno we wspólnocie rodzinnej, jak i narodowej, aby utrzymać ową jedność oprócz umiejętności dyplomatycznych ułatwiających inte¬ grację, konieczna jest jego stanowczość. Ta cecha jest wpisana w porównanie do gospodarza, a zwłaszcza do pasterza: To musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Takjak gazda jest stanowczy! (M, 60 l, P); To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! (M, 70 l , Z). Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! (M, 65 l , Z); Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim! (M, 35 l , Z); Rządy silnej ręki powinny być! Żeby ta dyscyplina jakaś była w państwie! (M, 67 l , Z). Z tego wyboru wypowiedzi, których można by przytoczyć znacznie więcej wynika, że zdaniem rozmówców, dobra władza państwowa nie jest władzą kolek¬ tywną, demokracją reprezentatywną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że, w wiejskim dyskursie lokalnym, wzo¬ rem władzy pożądanej jest autokracja patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować pra¬ wo oraz ostro, lecz sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy - obowiąz¬ ków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza. LOKALNE PRZYKŁADY DOBREGO WŁADCY W nowotarskich rozmowach ten idealny wzór jest uzupełniany poprzez przywo¬ ływanie przykładów konkretnych postaci „dobrego władcy". Często przywoływana była postać cesarza Franciszka Józefa I : Ojciec mipowiedzioł, że było najlepiej rzondzone za Ałustri. Franciszek Józef! To było najlepiej! Najlepiej o ludzi dbali. Naj- �79 „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY lepszy dobrobyt ludzie wtedy mieli. Tak mój ojciec mówił, bo ja Ałustri nie pa¬ miętam (MK, 66 i 63 l , Z, P). Przywołanie postaci Franciszka Józefa wskazuje na niesłychaną trwałość „mitu Dobrego Cesarza" (więcej: Polskie... 1994). Za¬ skakuje jego ponadczasowość, tym bardziej, że doprawdy trudno porównywać 'dobrobyt' z przełomu X I X i X X wieku ze współczesnym poziomem życia na wsi. Jednak takie zestawienia, zawsze na korzyść przełomu X I X i X X wieku, zdarzały się co jakiś czas w rozmowach, co wskazuje na trwałość wyobrażeń. Wypowiedź opisująca najlepszy dobrobyt za Ałustrii pokazuje, że istotną cechą dobrego władcy jest dbałość o poddanych, o to by cieszyli się dobrobytem: dobra władza jakby była to by był i dobrobyt (M, 57 l , P). Jak zarządca dobry to i gospo¬ darka dobra i wszystko dobre! (M, 63 l , Z). To gospodarskie kryterium oceny wła¬ dzy było stosowane powszechnie. Każdą władzę, od królów, przez Cesarza, potem Naczelnika państwa, aż po kolejnych Pierwszych Sekretarzy PZPR, oceniano pod kątem tego czy w ich czasach był w kraju dobrobyt czy nie. Stan państwa, diagno¬ zowany przez rolników, pokrywał się zwykle ze stanem koniunktury w rolnictwie. Ta metoda probiercza, określana roboczo przez ekipę badawczą metodą „pełnego garnka" wydaje się dość niewyszukana, jednak nowotarscy rozmówcy bronili jej mówiąc, że jest to probierz niezawodny, chroniący ich przed omamieniem przez propagandowe wysiłki kolejnych władz. Bardziej współczesnym wzorem dobroczyńcy ludu był, zdaniem rozmówców, Edward Gierek, który dał ludziom pożyć! Za Gierka było sto razy lepiej jak teraz (M, 70 l, P). Wszystko było! Jak ja sprzedał krowę to kupił cegłę na budynek, drugom sprzedał to kupił blachę, a teraz za dziesięć krów nie kupie tej samej cegły! (M, 70 l , P). Wszyscy starsi rozmówcy wspominali, że to Edward Gierek przyznał rolnikom renty i emerytury : To bardzo dobry człowiek był! Żeby nie łon był i łon nie zarzundził byliby dalej bidaki po wsi - starzy. Rozumiecie?! A dziś ma piniądz, rencistą jest na wsi, nie tak żle! [...] To ja dzięki tej komunie se teraz żyję! Że ten Gierek poubezpieczył dużo ludzi! Renty mają! (M, 69 l , P). Czasy, kiedy Edward Gierek był I Sekretarzem KC PZPR są uważane w nowotarskim za złoty okres dla rolnictwa . Rolnicy sprzedawali wszystko, co było zakontraktowane, ceny skupu zbóż, żywca i mleka były wysokie: Na gospodarce coś wyhodował toś sprzedał. Były skupy. Zawiezłeś na skupę i sprzedane! Ropa była za bezcen - półtora litra mleka, do dwóch litrów trzeba było na liter ropy. A dziś kielo trzeba?! (M, 68 l, P). Robotnicy podkreślali, że wówczas każdy prace miał, nie jakąś tam super, ale nie był zagrożony, a teraz (M, 72 l , P). Jak jest ta banda komunistyczno-żydowska, co to się dzieje?! Pracy ni ma! [...] U nas od nas na Nowy Targ osiem autobusów jechało 5 6 7 5 O rozporządzeniach, z początku lat 1970., sprzyjających rolnikom indywidualnym pisze Józef Wilkin (1987, s. 219). Przewidywały one objęcie rolników systemem powszechnej opieki zdrowot¬ nej i świadczeń emerytalnych Co nie do końca odpowiada ówczesnej rzeczywistości. Zdaniem Wilkina tylko początek lat 1970. obfitował w rozporządzenia korzystne dla rolników, a potem nastąpiła zasadnicza zmiana na gorsze (Wilkin 1987, s. 218-219). Ta wypowiedź, jak wiele innych dotyczących spraw gospodarczych, była kontynuowana w postaci długich i drobiazgowych przeliczeń, co można było kupić za ile baniek mleka. 6 7 �80 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN do roboty! Nabitych! A dziś jeden jedzie! Wszystko się wałęsa! (M, 69 l, P). Gierek w ich oczach był przykładem dobrego gospodarza narodowego gospodarstwa, tak organizującym gospodarkę, aby prości ludzie mogli cieszyć się dobrobytem - za Gierka z tym było lepiej, że było no pieniędzy więcej! Były zarobki, bo były! No fabryki stawały! (M, 57 l , P). Za Gierka od razu poszły pożyczki, no i zdało się było dość dobrze! Robota była! Budowało się dużo w Polsce dróg i po wsiach, owszem, elektryfikowali tu wioski i autobusy poszły! Tu były dziury takie, wioski po górach, trudno dostępne były, a poszedł asfalt, poszedł prąd, poszedł autobus! Dla ludzi to był szok!!! (M, 65 l , P). Ta wypowiedź dobrze ilustruje intencję, jaka kryje się w postulacie władza powinna dbać o ludzi (K, 8l l , P), a wyrażenie dał ludziom pożyć jest w dyskursie lokalnym najwyższym komplementem dla władcy. Innym aspektem wzoru dobrego władcy uosabianym, według rozmówców, przez Edwarda Gierka oraz przez Franciszka Józefa I , jest otwartość na sprawy zwykłych ludzi: żeby był bezpośredni, taki nie wywyższony, żeby miał kontakt z tymi ludźmi, żeby wiedział, czego potrzebują. Taki dbający o naród, opiekuńczy i wyrozumiały. Ojciec Polski! Całej! Nie tylko tyk dużych miast czy Warszawy, ale i nawet te małe miasteczka, czy wioski (M, 79 l, P). Tak wyraźnie sformułowane postulaty mieszczą się w pastoralnym wzorze dobrego władcy i oczywiście są za¬ sadniczo odmienne od modelu proponowanego w demokracji liberalnej. Różnice widoczne na poziomie odmienności dyskursu lokalnego i elitarnego, sięgają głę¬ biej do różnych ontologii władzy. Przytoczywszy pozytywne oceny rządów Edwarda Gierka, trzeba zaznaczyć, że pojawiały się też opinie negatywne, jak ta - Gierek, łon z Moskwy nasłany był, oni wszyscy byli nasłani! I to było bardzo źle! No, ale było lepiej! Prostym ludziom lepiej! (M, 80 l, P). Kilku rozmówców przypominało, że Gierek - łon napożyczał tych piniędzy, długa zrobił (K, 75 l , P). Inni rozmówcy bagatelizowali ten fakt mówiąc: Gierek praktycznie długów nie zostawił żadnych, bo mu te Żydki umorzyli długi! Jak obejmował Jaruzelski władzę to dwadzieścia miliardów to jest gówno a nie dług! Brazylia ma dwieście ileś tam miliardów długu! Zresztą Ameryka też jest zadłużona! A te skurwysyny?! Ile narobiły długu?! (M, 45 l , Z). Były też wypo­ wiedzi sarkastyczne: No za Gierka było najlepiej! No, bo się za darmo żyło, nie?! On pożyczał, nie płacił, długu nie oddawał! Towarzysze pomożecie?! Pomożemy! Co nie pomożemy?! (M, 54 l , Z). Ta ostatnia wypowiedź podkreśla, że nawet, jeśli władza robi nie do końca czyste operacje, ale w efekcie przynoszące dobrobyt narodu, jest władzą dobrą. „Dobry gospodarz" ma przede wszystkich dbać o swo¬ ich i to jest podstawą jego oceny. Kolejne elementy wzoru dobrego władcy ukazywała dość często pojawiająca się w rozmowach postać Józefa Piłsudskiego, silną ręką porządkującego państwo pol¬ skie po odzyskaniu niepodległości . Mówiono z nostalgią teraz nie ma ludzi z taką charyzmą, jaką Piłsudski miał! (M, 55 l , Z) . Był on przywoływany jako przykład 8 9 8 O kulcie Piłsudskiego pisała Heidi Hein (2005, s. 215-232). „Panowanie charyzmatyczne" charakteryzował Max Weber jako ustanawiane „na mocy uczu­ ciowego oddania osobie pana oraz uznania jego niezwykłych talentów (charyzma) w szczególności magicznych, bohaterstwa, mocy ducha i mowy" (Weber 1975, s. 545). 9 �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 81 władcy obdarzonego osobistą charyzmą, a przede wszystkim jednoczącego państwo, stabilizującego i wprowadzającego ład. Współcześnie także pokładano w nim na¬ dzieję - żeby się nowy Piłsudski narodził, to by on, kurwa, zrobił z nimi wszystkimi porządek (M, 45 l , Z) - mówili rozmówcy. Ich zdaniem tylko silny władca jest odpowiedni dla Polaków, porównywanych do niesfornego stada owiec. Tylko taki pasterz może zmusić ich do zgody i poszanowania prawa. Siła stanowczej władzy, skupionej w jednym ręku, zawsze w wypowiedziach była pozytywnie przeciwsta¬ wiana kolektywności i zmienności władzy parlamentu. Władza kolektywna rozmy¬ wa odpowiedzialność i ujawnia różnice. Władza suwerena wymusza jedność, subordynację i wyraźnie wskazuje odpowiedzialnego za utrzymanie ładu. Wiejska wizja sejmu z czasów dwudziestolecia międzywojennego podkreślała zwaśnienie i nie¬ subordynację tak wielką, że musiała się krew polać, żeby porządek był (M, 67 l, Z). Przykład Józefa Piłsudskiego pozwala pójść dalej w odtwarzaniu nowotarskich wyobrażeń o władzy. Rozważania związane z tą postacią podkreślają istotną ideę ładu. Ład jest, zdaniem rozmówców, fundamentem sprawnej organizacji zarówno gospodarstwa rolnego jak i kraju, zapewniającym właściwe działanie gospodarki i wypracowywanie dostatku. Zdarzenia naturalne i społeczne, które stanowiły za¬ grożenie dla porządku w gospodarstwie rolnym, zawsze budziły obawy. Był to strach przed biedą i głodem, które zwykle były następstwem takich zaburzeń, strach przed nędzą, która jeszcze nie tak dawno była na Podhalu zagrożeniem nader realnym. Podobnie w kraju, strach przed anarchią powodującą załamanie gospodarki skłaniał rozmówców do gloryfikacji silnej władzy, niekiedy dość wątpliwej etycznie. Wielu władców przywoływanych jako pozytywne przykłady wydawało się eki¬ pie badawczej postaciami dość dwuznacznymi. Należał do nich Adolf Hitler: Za Hitlera, to gadają, że jakby teraz tak w Polsce robili, jak on w Niemczech to by było w Polsce raj! (M, 39 l , Z); On całą gospodarkę Niemiec na nogi postawił i dał Niemcom pożyć! [...]; Jaka to była bieda w Niemczech zanim Hitler nie doszedł do władzy! On otwierał fabryki, dawał ludziom pracę, był dobroczyńcą (M, 35 l , Z). Przywoływany był też Augusto Pinochet, który Za mordę, za mordę wszystkich! Cały naród! Doprowadzić do jakiego takiego porządku, tak jak zrobił Pinochet! No, co komunę w Chile chcieli wprowadzić, nie?! A on komuchów nie dopuścił i stąd dobrobyt w Chile był! I co dało się?! Dało! (M, 45 l , Z). Przywołanie tych postaci podkreśla dość powszechne na Podhalu przekonanie, że władca w trosce o dobro narodu może daleko posunąć się w swojej stanowczości, może być okrut¬ ny, może nawet poświęcać jednostki, jeśli robi to w celu zachowania ładu, sprzy¬ jającego rozwojowi gospodarki. Stabilność i porządek są konieczne dla wypraco¬ wania bogactwa, zatem wszelkie opozycyjne ruchy społeczne czy wystąpienia antyrządowe są postrzegane jako atak na mniej lub bardziej sprawnie działający system gospodarczy, co zarówno na gazdówce jak i w państwie musi zakończyć się klęską ekonomiczną i biedą. Oglądany z tej perspektywy stan wojenny był przez wielu wiejskich rozmówców uważany za działanie przywracające porządek, którego naruszenie skończyłoby się kolejnym kryzysem gospodarczym oraz jeszcze większymi niedoborami artykułów �82 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN spożywczych i przemysłowych, bo anarchia się zaczęła szerzyć. Straszna! Ja bym to tych działaczy do odpowiedzialności teraz pociągnął! (M, 68 l, P). Wówczas lu­ dzie władzy chcieli sobie dać radę, no a bieda była coraz to gorzej i gorzej. A robot­ nicy strajkowali. Nie mogli dać rady z tymi strajkującymi to stan wojenny wydali! [...] Podziękować Jaruzelskiemu, że stan wojenny był! Że nie weszła ta „Solidar­ ność"! A już w roku 1980 miała wejść! Jeszcze go dziś łoskarżajom, że zatrzymał tom demokrację! Tom zasranom demokrację!!! Według nos, pani, to ona jest za­ srano! (M, 60 l, P). Według wielu rozmówców, sytuacja w 1981 roku była następu­ jąca: nieodpowiedzialne jednostki, w imię wydumanych dążeń, próbowały naruszyć porządek gospodarczy, który jakkolwiek nie był idealny, to jednak działał. Jego za¬ chwianie musiało zaowocować biedą, aby jej uniknąć wprowadzono stan wojenny. Przekonanie o konieczności obrony Polski, które czyniło z generała Wojciecha Jaruzelskiego „bohatera, który się poświęcił dla ludzi i potrafił uspokoić sytuację w Polsce" zostało odnotowane w badaniach z lat 1980. (Zowczak 1991, s. 140-141). Wielu nowotarskich rozmówców postrzegało te zdarzenia podobnie: z tego co się mówi to jakby Sowiety mieli wejść, to pewnie i lepiej że Jaruzelski ten stan wpro­ wadził?! Załatwił to po swojemu, nie! Bo jakby ruszyły, jakby Sowiety tu weszły, to by się krew polała i to strasznie, no, by było! I zniszczeń by było dużo, bo ta hołota by szła i nie patrzała na nic!!! (M, 44 l, Z). W tych słowach ujawnia się gospodar¬ ska troska, żeby uniknąć zniszczenia majątku narodowego. Wszelkie zaburzenia polityczne, a zwłaszcza zewnętrzna ingerencja, były postrzegane jako zagrożenie dla całości i sprawnego funkcjonowania państwowego gospodarstwa. Każdy spo¬ sób rozwiązania sytuacji pozwalający ich uniknąć jest, z punktu widzenia roz¬ mówców, uważany za lepszy. Tym bardziej, że związanych ze stanem wojennym uciążliwości takich jak wojsko na ulicach, godzina policyjna, czy kontrole na dro¬ gach tu na wsi to się kompletnie nie odczuwało! To się w dużych miastach odczu¬ wało, tak jak w Krakowie (M, 52 l , Z). Trzeba zaznaczyć, że były też inne głosy. Zwłaszcza dawni działacze „Solidar¬ ności" z kombinatu „Podhale" zupełnie inaczej opisywali te zdarzenia: oni chcieli swoje stołki zachować! Swoje przywileje! Za wszelką cenę przy żłobie zostać! Bali się utracić to! (M, 67 l , Z). Bez względu na to jak różnie przedstawiali okoliczności wprowadzenia stanu wojennego, nowotarscy rozmówcy byli zgodni, co do tego, że w tym czasie było na wsi bezpiecznie i bandytyzmu takiego nie było (K, 75 l , P). W latach 1999-2001 rozmówcy bezustannie uskarżali się na poczucie zagroże¬ nia, które, ich zdaniem, wzrosło zasadniczo w stosunku do czasów PRL, kiedy to nie było tych pijoków włóczących się bez pracy tych band. Człowiek w wieczór szedł i było bezpiecznie. Dużo bezpieczniej jak teraz! I lepszy porządek jak teraz! [...] Powinni w całej Polsce zabezpieczyć człowiekowi, żeby on się nie bał we włas­ nym kraju, we własnej ojczyźnie, we własnym państwie, czy mieście wyjść na pole! Żeby mógł spokojnie po drogach chodzić! (M, 38 l , Z). Żeby tak człowiek po mieś¬ cie się rusył jakosi tak swobodnie, bezpiecnie, żeby tych byków, kurwa, wyłapali! Bo przecie mają na to policje! Czemu za komuny tego nie było?! Pewnie trochę było?! Jakiś się złodziej trafił, ale to, kruca, utarli! A dziś jesce rozprzestrzeniają! Jesce ludzie więcej wiedzą, jak to wleźli do tego banku. To się młodzież ćwicy! �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 83 (M, 68 l , Z). Przykład stanu wojennego podkreśla, że, zdaniem rozmówców, władza ma gwarantować ład gospodarczo-społeczny oraz zapewniać ludziom bez¬ pieczeństwo, co według nich jest ze sobą silnie związane. Okres transformacji i związane z nim niepokoje były oceniane jak najgorzej, podobnie jak liberalizacja prawa i sytemu penitencjarnego, o czym będzie mowa dalej. Ideał silnej władzy z całą stanowczością utrzymującej porządek w państwie okazał się niezwykle od¬ legły od wdrażanych wówczas liberalnych koncepcji. Nowotarscy rozmówcy sypiąc przykładami dobrego władcy często jednym tchem wymieniali Cesarza, Naczelnika i I Sekretarza wychodząc z założenia, że głową państwa jest osoba, która w danym czasie ma największy wpływ na sprawy państwa. Nazwa funkcji może się zmieniać, brzmiąc niepozornie jak np. sekretarz czy sugerując szeroką władzę jak cesarz, nie jest to naprawdę znaczące, ważny jest ten, kto rzeczywiście sprawuje władzę i nieomylnie ta osoba jest włączona do wiejskiej periodyzacji dziejów. Mówiąc o minionych zdarzeniach rozmówcy zwykle używali określeń: za Franca Josefa (lub za Ałustrii), za Piłsudskiego (albo za Polski), za Gomółki, za Gierka. Ciąg ten kończy ważna linia demarkacyjna oddzielająca czasy za komuny od teraz, czyli za demokracji (albo za kapitalizmu, a czasem za Balcerowicza). WIELOASPEKTOWA OBCOŚĆ WŁADZY Porównanie do gospodarza, ojca czy pasterza mogłoby sugerować, że władza, sprowadzona do dobrze znanej rzeczywistości codziennej, straciła odium obcości. Tak nie jest. Oczywiście ten zabieg retoryczny pozwala oswoić j ą na tyle, by moż­ na było o niej mówić. Nie oznacza jednak wymazania zasadniczej obcości tej sfe­ ry: tak jak my tu stoimy a drugi by stanął na Turbaczu i jeszcze we mgle! To by go widać nie było! To tak jest z władzą! (M, 60 l, P). O tym, że dla rozmówców wła­ dza wciąż stanowi nacechowany magiczno-mitycznie orbis exterior najlepiej świadczą opowieści o przemianie ludzi, którzy zostają posłami: Nie ma człowieka, który idzie do władzy, żeby zachował swoje cechy. Traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby coś nieprzeskrobał (M, 50 l , P); Jeśli chodzi o człowieka, to człowiek się w tym nie sprawdza! Bo ulega swoim skłonnościom! Tak chciwości jak i zazdrości, nienawiści, pożądaniu. Rozumiesz?! (M, 55 l , P). Zdaniem rozmówców władza zmienia ludzi: powinien być za człowiekiem, ale jak go wybierą to on opuszcza człowieka i staje się..., no on już tylko pensję liczy (M, 60 l, Z). Tak rzecz wygląda nie tylko w przypadku parlamentarzystów, lecz rów¬ nież w skali lokalnej - nasz wójt to ładuje w kieszeń, a ludzi pierdoli! (M, 50 l, Z). Wójta nam zamkli! Taki uczciwy był! Taką gminę mamy! Siedzi skurczybyk za ła­ pówkę! (M, 55 l , Z) - mówili rozmówcy w jednej z gmin. Według lokalnych wyobrażeń wstępując w krąg władzy nawet porządny czło­ wiek przechodzi przemianę i nabiera negatywnych cech: staje się kimś innym, �84 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN obytym, bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrem - ludzie nie mają takich dobrych cech! Jeśli on pójdzie... Weźmy przykładowo taki chłop, Wałęsa, nie?! Chłop nigdy nie miał pieniędzy! On później poszedł do władzy. I mi­ liarder! Wielki miliarder! I sądzicie, że on zachowa zdrowy rozsądek?! Że mu umysł nie puści?! Wezmę sobie tą firmę dla siebie! A dla córki tą! A dla syna tamtą! O tak się robi! (M, 55 l , P). Ta przemiana pokazuje, że pomimo prób oswajania sfery wła­ dzy za pomocą gospodarskich porównań, zachowuje ona swoją zasadniczą obcość. Władza jawi się rozmówcom jako rodzaj pokusy, dając szersze możliwości czy­ nienia dobra lub zła. Na ten aspekt zwracał uwagę Max Weber pisząc, „kto chce uprawiać politykę w ogóle lub nawet traktować ją jako zawód (lub powołanie) musi być świadom jej etycznych paradoksów i swojej odpowiedzialności za to, co może stać się z nim samym pod ich ciśnieniem. Zadaje się on, [...] z diabelskimi mocami, które kryją się za każdą przemocą" (1998, s. 107) . Nowotarscy rozmówcy zgodzi¬ liby się z nim, że władza jest jedną z najtrudniejszych dla człowieka prób i jedną z największych pokus - to taki już jest świat, że diabeł rządzi, no! (MK, 60 i 55 l, P). Niewielu ludziom udaje się zachować wobec pokusy władzy w sposób moralny - taka jest mentalność człowieka, że jak się dochapie do władzy to tylko dla siebie! (M, 45 l , S). Oni wszyscy pod siebie garną, jak się tam dostaną! Prawdopodobnie i z nami by tak było! Nie wiem! (MK, 35 i 45 l, Z). Według lokalnych przekonań ludzie łatwo ulegają pokusom władzy i dążąc do własnych korzyści przechodzą na mroczną stronę. Toteż rozmówcy odnosili się do tego faktu z pewną wyrozumiałoś¬ cią: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka! (M, 60 l , P). Żeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się było na pewno tak nie powodziło (K, 64 l, P). Takie działania spotykają się zwykle z niejednoznaczną oceną, będącą mieszaniną wyrozumiałości i oburzenia. Jakkolwiek tak być nie powinno, jest to niemoralne, tak już jest na tym świecie! Wielopokoleniowe doświadczenia uczą, że ludzie wobec pokus władzy są bezsilni. Jest to jeden z wielu dowodów na to, że nie jest to sfera bezpieczna dla człowieka. 10 Postrzeganie sfery władzy jako obcej, różnej ontologicznie, nie przystaje do kon¬ cepcji władzy jako reprezentacji społeczeństwa, popularnej w dyskursie elitarnym od czasów Oświecenia. Tak daleko posunięty brak identyfikacji z przedstawiciela¬ mi, lub choćby lojalności wobec nich, jest znaczącą przeszkodą w urzeczywistnia¬ niu postulatów demokracji reprezentacyjnej. Wyobrażenia o obcości władzy, widocz¬ ne szczególnie w opisach przemiany zwykłego człowieka w polityka, są argumentem na rzecz twierdzenia, że w wiejskim dyskursie lokalnym pierwiastki „mistyczno-magiczne" wciąż funkcjonują obudowane pozornie racjonalnymi argumentami. 1 0 Weber pisał dalej: „geniusz czy demon polityki żyje z bogiem miłości, także z Bogiem chrześ¬ cijańskim w jego kościelnej postaci, w wewnętrznym napięciu, które w każdej chwili może eksplodo¬ wać w konflikt nie do rozstrzygnięcia" (Weber 1998, s. 107). Nowotarscy rozmówcy zgodziliby się z tą tezą, skoro w rozmowach można znaleźć takie fragmenty: polityk nie jest chrześcijaninem a polityką! (...) Wałęsa nosi Matkę Boską a jest politykiem. (...) Mnie to wkurwia, ze nosi tu Matkę Boską! Niech se nosi w sercu, kurwa, a nie na marynarce tu! ( M , 49 l , P). �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 85 Wymieniwszy różne przykłady dobrego władcy trzeba przedstawić postać naj¬ ważniejszą, w całej pełni wcielającą lokalny ideał: no proszę paniom, wzorce przy¬ wództwa to my mamy bardzo jasno naszkicowane - Papież! (K, 60 l , Z). Zdaniem rozmówców tylko Jan Paweł I I wcielał w życie ewangeliczny ideał władzy jako służby, opisywany między innymi w Ewangelii Mateusza: „Wiecie, że władcy naro¬ dów uciskają je, a wielcy dają im odczuć swoją władzę. Nie tak będzie u was. Lecz kto by chciał stać się wielkim niech będzie waszym sługą. A kto by chciał być pierwszy między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór syna czło¬ wieczego, który nie przyszedł, aby mu służono, ale żeby służyć" (Mt. 2. 24-28) . Ten ideał okazał się wciąż obowiązujący w nowotarskich rozmowach: władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, takjak Papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym świa¬ tem, ale służy. [...] Polityka nie zapewni nikomu nic! Gębom nie zapewni się nic! Ino trzeba służyć! (M, 65l, Z). Wzór dobrej władzy jako służby jest ściśle związa¬ ny z pastoralnym, a także gospodarskim wizerunkiem, co podkreślał także Józef Tischner w Etyce solidarności (2005). Zdaniem rozmówców zasadniczy problem jego realizacji polega na tym, że władza rozumiana w kategoriach służby wymaga wyrzeczenia się pychy i działań dla własnej korzyści, co przerasta możliwości większości ludzi. Po to, by realizować ten ideał trzeba być świętym, przy czym świętość jest przez rozmówców rozumiana nie jako wyjątkowo etyczne postępowa¬ nie, ale jako wsparcie nadludzką mocą, która umożliwia człowiekowi przezwycięże¬ nie swoich słabości, szczególnie żądzę władzy. Dlatego poskromić j ą może tylko człowiek wzmocniony ponadludzkim wsparciem. Postać Jana Pawła I I pojawiła się w badaniach etnologicznych już w latach 1980. - Magdalena Zowczak w pracy Bohater wsi pisała „legenda, która zaczyna narastać wokół postaci Papieża, charakteryzuje go zarówno jako świętego, jak i bohatera; zawiera jednak jeszcze (zwłaszcza w przepowiedniach), pewną nadwyż¬ kę cudowności: zapowiada, iż pełni on rolę mesjańską" (Zowczak 1991, s. 134). Nowotarskie badania potwierdzają te spostrzeżenia: Słuchojcie! Komune to prze­ wrócił Święty Ojciec! [...] A kto zjednoczył Niemcy jak nie Święty Ojciec?! Ha! Święty Ojciec to był zwierzchnik świata! (M, 73 l , P). Tych niezwykłych czynów dokonywał gdyż, zdaniem rozmówców, był obdarzony taką mocą, że zdolny był przemieniać ludzi i narody: 11 On był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali (K, 75 l , P); On był jakby iskrą, która rozpaliła to wszystko, że ludzie już nie dbali o nic - szli na całość (M, 65 l , Z); Wzmocnił pozycję Polski na pewno! A poza tym, wydaje mi się, że ludzie stali się dużo odważniejsi! [...] Pewne sprawy wydawały się już beznadziejne i w pewnym momencie, właśnie wtedy, kiedy jego wybrano, okazało się, że te rzeczy są możliwe! Ludzie uwierzyli po prostu w to! [...] To jest ta iskra potrzebna w narodzie, żeby się obudził ktoś! (K, 60 l , W). 11 Fragment Ewangelii Mateusza z wydania Wydawnictwa Pallotinum, Poznań-Warszawa 1990. �86 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Ta moc duchowa, opisywana jako iskra, pochodziła z innej, ponadludzkiej rze¬ czywistości, przez którą władza została Papieżowi nadana. Przekonanie o tym, że władza Ojca Świętego pochodziła od Boga ujawnia opo¬ wieść, powtarzana badaczom wielokrotnie: takie zdarzenie było, że jak było koro¬ nacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk! I on to chycił, żeby nie upadło na ziemię. Chycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! (K, 75 l , P). Opowieści 0 tym zdarzeniu, funkcjonowały w wiejskim dyskursie lokalnym już w latach 1980. (Zowczak 1991, s. 134). Nowotarscy rozmówcy interpretowali je jako znak z nie¬ ba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i za¬ komunikowany wybranym (góralom oczywiście). Papieska władza, którą Bóg ustanowił i wzmocnił swą siłą, stanowi, ich zdaniem, niedościgły wzór dla władzy ludzkiej - grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Oczy¬ wiście, w rozmowach o tym, jaka powinna być władza w Polsce, nikt nie mówił, że powinna być ponadludzkiej proweniencji, a jednak przywoływanie postaci Jana Pawła I I , wielokrotne przytaczanie opowieści o berle nie pozwalają zignorować wątku „bożego pomazańca". Wizerunek Ojca Świętego, ujawniany w nowotarskich rozmowach, tkwi korze¬ niami w biblijnym wzorze dobrego pasterza, propagowanym i ugruntowywanym przez Kościół. Ten obraz potwierdza suwerenny, patriarchalny, pastoralny ideał władzy, a zarazem wprowadza wątek sakralizacji władzy. Konieczność ponadludzkiego wsparcia wynika, jak uważało wielu rozmówców, z ułomności człowieka 1 jego skłonności do grzechu. Takie tłumaczenie wszelkich nieprawidłowości wła¬ dzy nawiązuje do chrześcijańskiej teodycei. Ich zdaniem, ludzka władza zawsze jest niedoskonała, bowiem człowiek jest niedoskonały i skłonny do ulegania po¬ kusom, w tym zwłaszcza pokusom związanym z możliwościami, jakie daje wła¬ dza. Po to, by wznieść się ponad swoją 'małość' jednostka potrzebuje boskiego wsparcia. Tylko obdarzona mocą bożą, jak Jan Paweł I I , ma szansę przybliżyć się do ewangelicznego ideału władzy - służby. RÓŻNE ONTOLOGIE WŁADZY Rozważając nowotarskie rozmowy dotyczące dobrej władzy i przyglądając się lokalnym wyobrażeniom na ten temat, badacz zastanawia się jak pogodzić wy­ obrażenie, że naprawdę dobry władca musi mieć ponadludzką siłę ducha i być desygnowany przez siły transcendentalne, z realiami władzy kolektywnej, przed¬ stawicieli wybranych przez ludzi, w wolnych wyborach? Czy wolne wybory, tak ważna zdobycz demokracji, nie wydają się nowotarskim rozmówcom sposobem uzurpacji władzy? Pastoralny ideał władzy jest zasadniczo odmienny od ideałów demokracji liberalnej. Posługiwanie się nim jako narzędziem oceny współczesnej sceny politycznej musi rodzić problemy. Jakie są skutki tego zabiegu? Efektem najbardziej zauważalnym jest bezmiar narzekań na władzę ustanowioną po roku 1989. Władza ta jest przecież, już w samych założeniach, zasadniczo różna �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 87 od ideału gospodarza, pasterza, ojca, pomazańca bożego. Zderzenie tego wzoru z rzeczywistością lat 1990. powodowało, że proces prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych opisywany był przez rozmówców jako okradanie narodu przez wła­ dzę, a wszelkie trudności transformacji interpretowano jako brak dobrego gospo¬ darza. Jak jest dobry gospodarz to rządzi dobrze, a jak złodziej no to wie pani, roztrwoni wszystko! (M, 61 l , Z) - takie maksymy powtarzano nieustannie. Złodziej¬ ska władza i banda skurwysynów!!! (M, 45 l , Z) - emocjonalnie podsumowywano rozważania o prywatyzacji. Oskarżenia o kradzież majątku narodowego mieszane były w wypowiedziach z opowieściami o aferach gospodarczych, pilnie śledzo¬ nych w telewizji. Zestawienie ich prowadziło do oburzenia - coś niesamowitego, żeby tak kradli i tych afer tyle! (M, 45 l , Z). Nie ma ludzi uczciwych! U nas zło­ dziej na złodzieju siedzi w tym rządzie! (MK, 35 i 45 l , Z) - mówiono w 2001 roku. Opowieści o nieuczciwości i niesprawiedliwości władzy były inkrustowane lokal¬ nymi maksymami: nie ma kury, która grzebie od siebie! (M, 49 l , P) lub: widziałaś grabie, żeby grabiły od siebie?! (K, 33 l , P). Niezadowolenie, wyrażane w swoistej, lokalnej konwencji, nie jest wynikiem jedynie nieprawidłowości, jakie miały miejsce w okresie transformacji. Jego przy¬ czyną jest przede wszystkim przepaść pomiędzy nowotarskim ideałem władcy, a ideałami demokracji liberalnej. Etnolog orientujący się w elitarnym dyskursie o polityce, a zarazem rozmawiający o tym z mieszkańcami wsi, konstatuje, że są to całkowicie odmienne modele władzy. Wzór pożądany, w obu tych koncepcjach, jest diametralnie różny. Wyrażane w nowotarskich rozmowach niezadowolenie ze stanu państwa, emanująca z nich niechęć do polityków wynika z faktu, że rzeczy¬ wistość gospodarcza, polityczna i społeczna jest kształtowana w oparciu o zupeł¬ nie inne ideały niż góralski wzór dobrego gospodarza. W efekcie rzeczywistość zasadniczo odbiega od tego, czego rozmówcy się spodziewają i czego oczekują. Ta zasadnicza przepaść, choć dotyczy wyobrażeń, nie jest przepaścią wyobrażoną, a zatem fikcyjną i nieznaczącą. Frustracja, narzekanie i irytacja nowotarskich roz¬ mówców, będące skutkiem tej różnicy między oczekiwaniami a rzeczywistością, jest całkowicie realną postawą społeczną, której nie należy lekceważyć i w tym sensie jest ona faktem społecznym. Wzór dobrego gospodarza jest niezwykle odległy od modelu władzy systemo¬ wej, kolektywnej, proceduralnej, negocjującej, słowem jej współczesnych form. Aktualnie, władza jest realizowana w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznacza¬ jących logikę działania poszczególnych pajęczyn, które nie podlegają już wprost ośrodkom władzy administracyjnej i politycznej". Władza łączy się „ze strukturą systemu jako całości, z jakością powiązań pomiędzy elementami i ze sposobem, w jaki te elementy postrzegają i komunikują problemy. Co więcej decydujące są tu powiązania poziome, a nie pionowe" - pisze Jadwiga Staniszkis (2006, s. 13). Władzy suwerennej, „we współczesnym świecie - w wymiarze publicznym - już prawie nie ma" (tamże, s. 13), co wiąże z globalnym upowszechnianiem modeli strukturalnych i proceduralnych: dziś „zarządzanie to egzekwowanie zachowań zgodnych z regułami gry" (tamże, s. 18). �88 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Nowotarski ideał władzy jest zatem wzorem od dawna nieaktualnym w dyskur¬ sie elitarnym. Na potwierdzenie warto przywołać rozważania Michela Foucaulta (2000, s. 163-185), którego zdaniem dyskurs zogniskowany wokół kategorii suwe¬ renności był najstarszym sposobem prowadzenia rozważań o władzy, podobnie jak koncepcja pastoralna, co prawda „nie znana Grekom i Rzymianom" (tamże, s. 221), ale niezwykle istotna dla Hebrajczyków. Foucault pokazuje zmienne w czasie desygnaty pojęcia suwerenność. W średniowieczu suwerenność była rozumiana jako panowanie nad danym terytorium i zamieszkującymi go ludźmi. W X V I wieku nastąpiło połączenie ekonomii i polityki: rządzenie stało się „prawidłowym go¬ spodarowaniem rzeczami, co, do których bierze się obowiązek doprowadzenia ich do właściwego celu" (tamże, s. 171). Dobrze to ujęcie oddawała metafora państwa jako statku, którego kapitan odpowiada za ładunek. Wiek X V I I to czas przejścia pomiędzy dyskursem suwerenności i dyskursem dyscypliny. W tym czasie poja¬ wia się idea racji stanu, racjonalizacja władzy jako taktyki rządzenia, powraca teoria umowy społecznej. W X V I I I wieku modele rodziny, statku i inne charakte¬ rystyczne dla dyskursu suwerenności zanikają (Foucault 2000, s. 180). Wówczas wyłania się nowy podmiot władzy, jakim jest populacja. Następuje rozwój statys¬ tyki, ekonomii politycznej i technik dyscyplinujących, od których pochodzi nazwa upowszechnionego wówczas dyscyplinarnego dyskursu władzy. O ile Foucault (2000) umiejscawia wyłonienie się nowoczesnego modelu wła¬ dzy na przełomie X V I I i X V I I I wieku, o tyle Staniszkis uważa, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolu¬ cję myślową pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego - odmienność, która trwa do dziś" (2006, s. 61-62) . Oczywiście, autorka pisze o koncepcjach funkcjonujących w dyskursie elitarnym, a nie o wiejskich wyobra¬ żeniach. Niemniej jej diagnoza także jest argumentem na rzecz tezy, że suwerenny, pastoralny, patriarchalny wzór władzy jest modelem przed-modernizacyjnym, zakorzenionym w minionej rzeczywistości, zbliżonym do weberowskiego „pano¬ wania tradycyjnego" (Weber 1975, s. 541) . Chcąc uchwycić pełniej sens tez Staniszkis, trzeba sprawdzić, co rozumie pod pojęciem „nominalistyczna rewolucja myślowa". Otóż „nominalizm [... ] formułu¬ jąc metafizykę państwa, traktował je przede wszystkim jako wyzwanie intelek12 13 1 2 Dalej autorka O władzy i bezsilności rozwija swoją myśl - „nominalizm trafił do Polski wyłącz¬ nie w postaci propozycji ustrojowych, dotyczących na przykład relacji między instytucjami władzy i politycznego usytuowania poszczególnych stanów. Kluczowa dla zachodnioeuropejskiego nominalizmu rewolucja ontologiczna, zmieniająca zasadniczo koncepcje prawa naturalnego (poprzez odrzucenie jego ontologicznego zakorzenienia w naturze człowieka) i kwestionująca tomistyczną jedność materii i formy, do nas nie dotarła" (Staniszkis 2006, s. 63). „Panowanie tradycyjne" ustanawiane jest „na mocy wiary w świętość istniejących od dawna porządków i potęgi panujących. Jej najczystszym typem jest władza patriarchalna. Związek, w którym występuje ten typ panowania opiera się na stosunkach o charakterze wspólnoty, typem rozkazującego jest »pan«, słuchającego »poddany« zespół zarządzający ma charakter »służby«. Słucha się pana z racji na jego powagę, której udziela mu tradycja - przez szacunek. O treści rozkazów decyduje tradycja" (Weber 1975, s. 541). 1 3 �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 89 tualne. Dynamikę i legitymizację państwa wyznacza w tej koncepcji nie kończący się społeczny proces »racjonalizacji«, rozumianej jako trafna substytucja mate¬ rialnej realności jednostkowych faktów, przez wytwory intelektu (w tym pojęcia ogólne)" (2006, s. 53). Ten cytat podkreśla głębię odmienności rozważanych mo¬ deli władzy. Wzór dobrego gospodarza nie zakłada traktowania państwa jako wyzwania intelektualnego, nie dąży też do jego racjonalizacji. Jest raczej wyzwa¬ niem moralnym i dąży do doskonalenia etycznego, opisywanego w kategoriach uczciwości i sprawiedliwości. Wyobrażenia ujawniane w nowotarskich rozmowach są kontynuacją przednowoczesnego wzoru władzy, nieaktualnego już w dyskursie elitarnym. Są one konstruowane poprzez rozszerzenie na skalę państwa, kluczowego dla społeczności rolniczych, wzoru dobrego gospodarza. Aktualność tego wzoru potwierdza tezę, że współczesne, wiejskie wyobrażenia o władzy państwowej są zakorzenione w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Mając świadomość zmienności wyobrażeń trud¬ no, u progu X X I wieku, nazwać je tradycyjnymi, bardziej adekwatne wydaje się określenie post-tradycyjne (Giddens 2001, s. 47) . Tymczasem wielu badaczy społecznych opisując przekonania podobne do wyra¬ żanych w nowotarskich rozmowach określa je jako postkomunistyczne (np. SwidaZiemba 1994), postsocjalistyczne lub wiąże je z figurą homo sovieticus (np. WnukLipiński 2008). Oczywiście nie należy lekceważyć wpływu czasów PRL na wiejskie wyobrażenia o władzy. Opracowania dotyczące czasów PRL dostarczają wiedzy o różnych formach oddziaływania systemu socjalistycznego na jednostki i spo¬ łeczności, na ich postawy i przekonania (np. Co nam zostało... 1991). Jak wynika z tych publikacji wpływ ideologii i systemu był znaczący, choć, ze względu na swoją niejednoznaczność, dość trudny do opisania. Nowy dyskurs władzy wpro¬ wadzał rewolucyjne treści, które w zaskakujący sposób były łączone z zastanymi, w tym także z zakorzenionym w chłopskim myśleniu wzorem „pana feudalnego" (Swida-Ziemba 1998, s. 295) . Mając świadomość wielowymiarowego oddziały¬ wania czasów PRL na wiejski sposób myślenia i obraz świata (np. Pawluczuk 1972), chciałabym postawić tezę, że oddziaływanie socjalizmu nie było tak zna¬ czące, aby przedstawiane powyżej nowotarskie wyobrażenia o władzy nazywać postsocjalistycznymi (czy postkomunistycznymi). Zakorzenienie w tradycyjnej kulturze rolniczej określa je znacznie trafniej i lepiej pozwala je zrozumieć. Szerszą argumentację na rzecz tej tezy przedstawiam w przygotowywanej do druku pracy Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005. 14 15 1 4 Szerzej o rozumieniu pojęcia tradycja pisze Giddens w artykule, którego polskie tłumaczenie ukazało się w „Przeglądzie Politycznym" (Giddens 2004). „Zgodnie z ideologią rewolucyjną, w krajach «zwycięskiego socjalizmu» istnieje dyktatura proletariatu, czyli krajem ma rządzić «lud pracujący miast i wsi». (...) Ta formuła przeniesiona z modelu ideologii rewolucyjnej musiała zostać uzupełniona dodatkową formułą, sprzeczną wobec tamtej. Zagubienie i zafałszowanie znaczeń oraz zanik społecznej wyobraźni powodowały, że obie te formuły współistniały ze sobą bezkolizyjnie. Aparat był, więc przedstawiany jako prawomocny reprezentant społeczeństwa oraz spadkobierca idei rewolucyjnych, a zarazem jako «pan feudalny» - właściciel poddanych, którzy winni mu są wdzięczność i posłuszeństwo" (Swida-Ziemba 1998, s. 294-295). 1 5 �90 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „Obcego". Od stereotypu do symbolu, Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków. B o u r d i e u P i e r r e 2006, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, Wydawnictwo Nauko¬ we Scholar, Warszawa. Co nam zostało... 1991, Co nam zostało z tych lat... Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, red. M . Marody, Wydawnictwo Aneks, Londyn. D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1966, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. G i d d e n s A n t h o n y 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. - 2004, Tradycja, Przegląd Polityczny, nr 64, s. 110-114. F o u c a u l t M i c h e l 2000, Filozofia, Historia, Polityka. Wybór pism, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Wrocław. H e i n H e i d i 2005, Kult Piłsudskiego a kształtowanie świadomości narodowej w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Naród - Tożsamość - Kultura. Między koniecznością a wyborem, red. W.J. Burszta, K. Jaskułowski, J. Nowak, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa, s. 315-332. J a w o r s k a G r a ż y n a , P i e n i ą ż e k W o j c i e c h 1995, Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, IERIGZ, Warszawa. K a s z n i c a S t a n i s ł a w 1966, Władza, I H N PAN, Warszawa. K ę d z i o r e k P i o t r 1996, Chłopskie zrzędzenie, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 114-123. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B r o n i s ł a w a 1967, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpa¬ tach Polskich, Ossolineum, Wrocław. M a r k o w s k a D a n u t a 1964, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. P a w l u c z u k W ł o d z i m i e r z 1972, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, PWN, Warszawa. Polskie... 1994, Polskie mity polityczne XIX i XX wieku, red. W. Wrzesiński, Wydawnictwo Uni¬ wersytetu Wrocławskiego, Wrocław. R a k o w s k i T o m a s z 2007, Antropolog jako wizytator nędzy. Kultura społeczności zdegradowa¬ nych we współczesnej Polsce w świetle wybranych studiów terenowych, praca doktorska obro¬ niona w Instytucie Kultury Polskiej UW, maszynopis w Archiwum I E i A K UW. Rozmowy... 2005, Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Trio, Warszawa. Rytualny... 1997, Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego, red. M . Czyżewski, S. Kowal¬ ski, A . Piotrowski, Aureus, Kraków. S t a n i s z k i s J a d w i g a 2006, O władzy i bezsilności, Wydawnictwo Literackie, Kraków. S t o m m a L u d w i k 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Wydawnictwo PAX, Warszawa. S w i d a - Z i e m b a H a n n a 1994, Mentalność postkomunistyczna, Kultura i Społeczeństwo, t. 38, nr 1, s. 35-50. - 1998, Człowiek wewnętrznie zniewolony, ISNS UW, Warszawa. T i s c h n e r J ó z e f 2005, Etyka solidarności i Homo Sovieticus, Znak, Kraków. W e b e r M a x 1975, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, [w:] Elementy teorii socjolo¬ gicznych, red. W. Derczyński, A . Jasińska-Kania, J. Szacki, PWN, Warszawa, s. 339-550. - 1998, Polityka jako zawód i powołanie, Znak, Kraków. W i l k i n J ó z e f 1987, Reakcje chłopów na politykę rolną państwa w ujęciu historycznym, [w:] Rzeczywistość polska i sposoby radzenia sobie z nią, red. M . Marody, A. Sułek, Wydaw¬ nictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 205-225. W n u k - L i p i ń s k i E d m u n d 2008, Długie pożegnanie, Tygodnik Powszechny, nr 2, 13.01.2008, s. 24-25. Z o w c z a k M a g d a l e n a 1991, Bohater wsi, Wiedza o Kulturze, Wrocław. �91 „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN „FOLK" NOTIONS OF AUTHORITY Summary This article focuses on the folk notion of authority presented in the talks with poorly educated villagers of Nowy Targ region. Presented material was collected in the course of anthropologic fieldwork conducted in Southern Poland in 1999-2005. The main argument is that talks with the villagers reveal that state authority is perceived by the model of 'good farmer' (master of the house). That is why the most desired authority should be autocratic (sovereign), patriarchal, pastoral, hard-working and traditional. Folk notions and expectations are quite different from contemporary models of state authority, which is institutional, collective, procedural and representative. It seems the folk imagina¬ tions of state authority are rather post-traditional than post-socialist, tough the influence of ideology can not be ignored. J.D. Adres Autora: Dr Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa e-mail: anmalsz@wp.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ddac22002a8aec934496b18c9e0e3d0.pdf dc1cb7a76b4e11f058c428ccff2073dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6082 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource transformacja ustrojowa postsocjalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5671 Title A name given to the resource "Ludzie się zmienili"...Z badań nad doświadczeniem postsocjalistycznej transformacji / ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.5-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” Z BADAŃ NAD DOŚWIADCZANIEM POSTSOCJALISTYCZNEJ TRANSFORMACJI Dawniej ludzie byli bardziej solidarni, pomagali sobie, nie było takiego egoizmu jak teraz. [...] Ludzie nie liczą się ze sobą, traktują jak przedmioty, Dlatego tak łatwo kogoś zabić, skrzywdzić, zabija się przecież przedmiot, a nie człowieka. Ludzie nie szanują drugiego człowieka, ani jego własności1; Czy to przez te pieniądze ludzie tak się zmienili?2 I Ludzie się zmienili. Po roku 1989 – przełomowym dla Polski i wielu innych krajów Europy – twierdzenie to słyszałam dziesiątki razy podczas rozmów ze znajomymi, z osobami korzystającymi z tych samych środków komunikacji miejskiej, podróżującymi tym samym pociągiem, robiącymi zakupy w tym samym sklepie osiedlowym lub na pobliskim bazarku, czekającymi w kolejce do lekarza. Przysłuchiwałam się też rozmowom prowadzonym przez różne osoby w przestrzeni publicznej. Podczas nich często pojawiała się informacja o zmianach, jakim uległ człowiek i jego relacje z innymi ludźmi. Zmiany te były zawsze oceniane negatywnie. Wspomniane zjawisko nie jest jedynie rodzimą specyfiką. Wskazywali na nie również mieszkańcy Białorusi, Litwy i Ukrainy, z którymi miałam okazję rozmawiać podczas pobytów badawczych w tych krajach3. Moimi rozmówcami, zgodnie z przyjętymi Autorką tych słów jest dwudziestoletnia mieszkanka Torunia. Pytanie to zadała starsza kobieta, z którą rozmawiałam wiosną 2008 roku w pociągu na trasie Warszawa–Toruń. 3 W latach 1992–1998, realizując plany naukowe Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, prowadziłam prace badawcze w zachodnich i centralnych rejonach Republiki Białorusi. Ich celem było określenie wyznaczników tożsamości etnicznej/narodowej mieszkających na tych obszarach osób identyfikujących się jako Polacy oraz wskazanie wydarzeń mających zasadniczy wpływ na uformowanie tej identyfikacji. Interesowało mnie również funkcjonowanie społeczności lokalnych w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych, sposoby doświadczania i oceniania zmian, ich znaczenie dla ludzkich biografii. Wyniki badań przedstawiłam m.in. w monografii Wśród „kościelnych Polaków”... (Kabzińska 1999).W latach 2004–2005 przeprowadziłam kolejne badania w Republice Białorusi. Objęłam nimi także wybrane obszary Republiki Litewskiej (lata 2004–2008) i Ukrainy (rok 2004). Wspomniane prace stanowiły część projektu „Polskie dziedzictwo kulturowe w nowej Europie” (PBZ-KBN-085/H01/2002). Prowadzone podczas nich rozmowy dotyczyły m.in. przemian systemowych zapoczątkowanych w końcu ubiegłego stulecia, ich efektów, kosztów społecznych, postaw wobec obecnej transformacji i związanych 1 2 �6 IWONA KABZIŃSKA założeniami, były przede wszystkim osoby należące do polskiej mniejszości. O procesach transformacji rozmawiałam jednak również z przedstawicielami innych grup etnicznych/narodowych: Litwinami, Ukraińcami, Białorusinami i Rosjanami. Tu również pojawiały się informacje o negatywnych zmianach w sferze ludzkich zachowań. Grupa moich rozmówców była zróżnicowana. Tworzyli ją mieszkańcy wiosek, miast i miasteczek, reprezentujący różne środowiska i grupy wiekowe. Ludzie wykształceni i „prości”, z 3–4 klasami szkoły podstawowej, pracownicy kołchozów i fabryk, urzędnicy, nauczyciele, duchowni, wykładowcy wyższych uczelni, uczniowie szkół średnich i studenci, emeryci i osoby czynne zawodowo. Większość z nich łączyło krytyczne spojrzenie na współczesne przemiany. Na zmiany w sferze stosunków międzyludzkich wskazywano najczęściej spontanicznie. Pytano: „Co się stało z ludźmi?” Niektórzy rozmówcy szukali przyczyn w obecnej transformacji systemowej, inni pozostawiali to pytanie bez odpowiedzi, ograniczając się do zasygnalizowania niepokojącego ich zjawiska. Mówiąc o zmianach, odwoływano się przede wszystkim do własnych doświadczeń lub/i przeżyć innych osób, znanych rozmówcom bezpośrednio lub z opowieści. Ważne źródło wiedzy o wielu współczesnych zjawiskach stanowiły media. Ludzie starsi i w średnim wieku porównywali obecne czasy z utrwalonym w ich pamięci obrazem przeszłości (okres międzywojenny, wojna, lata powojenne, kolejne etapy socjalizmu). Międzywojnie, wspominane przez najstarszych rozmówców (niezależnie od ich wykształcenia i pochodzenia społecznego), było najczęściej idealizowane. Szczególnie podkreślano głęboką religijność osób żyjących w tamtych czasach, wiarę przenikającą każdą sferę ich działań, będącą podstawą autentycznej wspólnoty, podzielającej te same wartości, przekonania, ideały, postępującej zgodnie z nimi. Wskazywano na autorytet, jakim cieszyło się duchowieństwo. Podkreślano także rolę religii i związanych z nią praktyk (systematyczny udział w nabożeństwach, wspólna, codzienna, modlitwa w rodzinach, przystępowanie do spowiedzi i komunii św.) w wychowaniu młodego pokolenia. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że wychowanie miało istotny wpływ na kształtowanie stosunków międzyludzkich opartych na życzliwości, szacunku, trosce o drugiego człowieka, uczciwości, odpowiedzialności, pragnieniu unikania konfliktów, a także na umiejętności wybaczania. Rozmówcy podkreślali, że dawniej ludzie spędzali ze sobą znacznie więcej czasu niż obecnie, co sprzyjało życiu rodzinnemu i sąsiedzkiemu. Więzi rodzinne były bardzo silne. Członkowie rodzin i lokalnych społeczności pomagali sobie wzajemnie, troszczyli się o siebie. Małżeństwa – jak twierdzono – były trwałe, a małżonkowie pozostawali sobie wierni przez całe życie. Dzieci pomagały rodzicom w gospodarstwie i były im posłuszne. Poważaniem cieszyły się osoby starsze, nauczyciele, księża. Sposób widzenia wielu zjawisk, mających wyróżniać okres międzywojenny, znakomicie ilustruje następująca wypowiedź: z nią problemów. Jednym z celów było określenie charakteru relacji między polską mniejszością etniczną/ narodową w poszczególnych krajach i grupą dominującą. Wyniki badań prezentuję w książce Między pragnieniem ideału a rzeczywistością... (Kabzińska 2009). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 7 Dawniej wychowanie było bardziej religijne i patriotyczne. Rodzice poświęcali dzieciom więcej czasu, chociaż dużo pracowali. [...] Najważniejsza, najwspanialsza jest rodzina, daje oparcie. Najważniejsze są więzi rodzinne, potem dopiero – przyjaciele. [...] Rodzice dawali dzieciom dobry przykład, wspólnie odmawiali pacierz, śpiewali [...]. Wspólnie kolędowali. [...] Był obowiązek pomóc. Ksiądz miał autorytet, tak samo jak nauczyciele. [...] Młodzież nie była taka rozwydrzona i zdeprawowana jak teraz. No – nie cała. Słuchali starszych, szanowali [...] Ludzie czytali, śpiewali dużo, wspólnie bawili się, tańczyli, pomagali sobie. Teraz się nie potrzebują, izolują się od siebie. [...] Pewnie, że się i pokłócili, ale umieli przeprosić, wybaczyć, nie żywili długo urazy (kobieta, lat 88, Wilno). Kiedy słuchałam wspomnień z lat międzywojennych, miałam wrażenie, że żyjący w tych czasach ludzie byli niemal doskonali. W trakcie dalszych rozmów jednak, pozwalających na szczegółowe omówienie różnych kwestii, w idealnym obrazie pojawiały się pęknięcia. Wychodziło np. na jaw, że w lokalnych społecznościach były przypadki przestępstw4. Zdarzały się kradzieże, oszustwa, zdrady, konflikty sąsiedzkie, czasem nawet zabójstwa lub/i samobójstwa. Częstym zjawiskiem było pijaństwo. Mimo problemów, z jakimi w okresie międzywojnia borykało się wiele osób (najczęściej wymieniano drożyznę, obowiązek płacenia bardzo wysokich podatków, konieczność drastycznego oszczędzania pieniędzy), lata te wspominane są jako wesołe. Z nostalgią mówiono o wspólnym spędzaniu czasu przez członków rodzin i lokalnych społeczności, uprzyjemniającym życie, dającym poczucie bliskości, sprzyjającym kształtowaniu silnych i trwałych więzi międzyludzkich, obejmujących różne pokolenia. Z sentymentem mówiono o wieczorkach, podczas których śpiewano i tańczono, a także wykonywano niektóre prace, np. przędzenie lnu. Na Wileńszczyźnie, oprócz wieczorków, popularne były tzw. dzianuszki – spotkania odbywające się w ciągu dnia. Uczestniczyły w nich głównie kobiety (w wieczorkach brali udział także mężczyźni), które „przędły, szyły, cerowały, umilając sobie monotonną pracę przyśpiewkami, żartami i rozmową. Starsze wspominały dawniejsze czasy, snując różne opowieści o życiu prawdziwym i nieprawdziwym” (Mroczkowska 2005, s. 29). Moi rozmówcy twierdzili, że przed II wojną światową nie występowały powszechne dziś zjawiska, takie jak korupcja, przestępczość na szeroką skalę (kradzieże, zabójstwa, oszustwa), wszechobecny alkoholizm, brak szacunku dla człowieka, rozwody, życie „na kocią łapę”. Radykalne zmiany miała dopiero przynieść wojna i lata powojenne5. W tym czasie na wschodnich terenach Europy, podobnie jak na innych obszarach objętych działaniami wojennymi, „przestały [...] mieć sens dawne normy i wartości. [...] [Wojna] podważyła wizję wszechświata, hierarchię społeczeństw, świętość 4 Świadczą o tym również materiały archiwalne. Jednym z licznych, znanych mi, przykładów jest „Sprawozdanie wojewody nowogródzkiego o ogólnym stanie województwa w latach 1936–1937”, na które natrafiłam w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grodnie. W rozdziale o bezpieczeństwie publicznym jest m.in. mowa o wzroście przestępczości w tym okresie – liczby napadów rabunkowych, ciężkich uszkodzeń ciała, kradzieży z pól i lasów, przypadków zakłócania porządku publicznego (PAOG, sygn. F. 551, Op. 1, Sp. 342). 5 Należy zauważyć, że w okresie międzywojennym osoby, z którymi rozmawiałam były najczęściej bardzo młode, mogły więc nie mieć wiedzy o wielu zjawiskach. Czas mógł też zatrzeć pamięć o negatywnych doświadczeniach z lat ich dzieciństwa i młodości. �8 IWONA KABZIŃSKA narodzin, posłannictwo kobiet, rycerskość mężczyzn, intymność ludzkich więzi, wstydliwość ciała i jego czynności, skuteczność gestów nieagresji. Podważyła więc całą kulturę. Stała się znakomitą pożywką odczłowieczenia. Na niej się usadowiły wschodnio-europejskie «demokracje ludowe», realny socjalizm, komunizm. Nimi też (choć nie masowo) zafascynował się «zachód», gdzie obfitość dóbr cywilizacyjnych separowała ludzi od siebie, stwarzając im pozory niezależności, samostanowienia, odrębności. Normy współżycia stawały się coraz mniej potrzebne, redukowano je więc do niezbędnych minimów, sygnalizując tylko formalnymi symbolami. W krajach realnego socjalizmu pozornie niekonfliktowe współistnienie społeczeństwa zostało zapewnione dzięki hierarchii partyjnej i jej administracji, realizującej dokładnie okreś­lone wytyczne” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 25). Wielu mieszkańców Litwy i Białorusi, z którymi rozmawiałam podczas badań, twierdziło, że po wojnie nastąpił niebywały upadek kultury osobistej, wszechobecne stało się chamstwo6. Zdaniem rozmówców, szczególnie rażące było ono w zachowaniach nauczycieli. Większość z nich, w przeciwieństwie do osób, które pracowały w przedwojennych szkołach, nie potrafiła się kulturalnie zachować. Gorliwie służąc nowej władzy, głosząc upowszechnianą przez nią ideologię, nauczyciele mieli też jedynie na celu indoktrynację młodego pokolenia. W opowieściach o czasach socjalistycznych bardzo wyraźnie rysują się podziały na tych, którzy – mimo zdecydowanie niesprzyjających warunków – wytrwali w wierze ojców i tych, którzy tę wiarę odrzucili, biorąc nierzadko aktywny udział w procesie ateizacji społeczeństwa. Stosunek do religii jest istotnym wyznacznikiem podziałów społecznych. Stanowi go również (przeważnie z nim związana) przynależność do partii. Jak stwierdziła jedna z osób, z którymi rozmawiała Anna Helena Wądołowska, „kiedyś ludzie dzielili się na wierzących i partyjnych” (Wądołowska 2005, s. 126). Ludziom wierzącym bardzo trudno było zrozumieć zachowania „swoich” – członków lokalnych społeczności, wywodzących się z polskich rodzin od lat związanych z Kościołem katolickim, którzy w czasach socjalizmu dopuszczali się niszczenia obiektów sakralnych, cmentarzy, usuwali krzyże i figury świętych z przestrzeni wiosek, miasteczek i miast. Za dowód kary i boskiej sprawiedliwości uważane są przypadki nagłej śmierci takich osób lub nieszczęśliwe wydarzenia, które dotknęły członków ich rodzin (szerzej patrz: Kabzińska 1994, s. 47–50; patrz też: Wądołowska 2005, s. 137). Z niedowierzaniem przyjmowane są na ogół, liczne od czasów pieriestrojki i przywróconych dzięki niej swobód religijnych, przypadki nawróceń tych, którzy w minionym okresie walczyli z Kościołem (dużą grupę stanowią tu nauczyciele i działacze partyjni). Niektórzy biorą w obronę takie osoby tłumacząc, że w czasach socjalistycznych nie mogły one chodzić do kościoła z uwagi na zajmowane stanowisko Anna Zadrożyńska-Barącz zauważa, że przed rewolucją francuską chamstwo stanowiło margines kultury europejskiej. Był to margines dopuszczalny, pełniący niekiedy funkcję swoistego wentyla bezpieczeństwa. „Chamstwo było postawą [...] demonstrującą obcość (społeczną, kulturową, etniczną, religijną nawet), wyzwalającą w pewien sposób agresywność do otoczenia lub otoczenia. Zachowania te mieszczą się w kulturowym kodzie i spotykają się z reakcją przewidzianą przez kulturę” (ZadrożyńskaBarącz 1996, s. 24). 6 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 9 oraz powszechne przekonanie, że „niechodzący do kościoła mieli większe szanse dostania lepszej i lepiej płatnej pracy” (Wądołowska 2005, s. 126), wiele osób jednak, jak wynika m.in. z moich badań, nie znajduje dla nich usprawiedliwienia. Nie wierzy też w autentyczną przemianę tych, którzy w czasach socjalistycznych walczyli z Kościołem, a obecnie są gorliwymi wyznawcami katolicyzmu czy prawosławia. Osoby, które w okresie socjalistycznym nie wyrzekły się wiary ojców, wspominały, jak trudno im było pogodzić się np. z – niezgodnym z przykazaniem „pamiętaj, abyś dzień święty święcił” – przymusem pracy w niedziele i dni, w których wypadały (nieuznawanie przez państwo) święta religijne. Podkreślały przy tym, że święta te były obchodzone mimo zakazów. Świętowano po powrocie z pracy, często późnym wieczorem, z zachowaniem środków ostrożności, by nie dowiedziały się o tym lokalne władze. Przestrzegano też, na ile było to możliwe, zakazu wykonywania ciężkich prac w dni świąteczne. Wiele osób wskazywało na niekorzystne, ich zdaniem, w porównaniu z okresem międzywojennym, zmiany w funkcjonowaniu rodzin, wynikające z obowiązku pracy kobiet. Zmuszał on rodziców do umieszczenia dzieci w żłobku lub przedszkolu, jeśli w domu nie było osób, które mogłyby się nimi zająć. Przeprowadzone przeze mnie rozmowy dowodzą, że starsze pokolenie, zwłaszcza kobiety (babcie), odegrało zasadniczą rolę w wychowaniu dzieci i młodzieży, zaszczepieniu im zasad wiary, kształtowaniu postaw wobec drugiego człowieka, jak również wobec dziedzictwa kulturowego własnej grupy pochodzenia, jej języka, zwyczajów, dominu­jących w niej wartości. Podczas badań zetknęłam się zarówno z przeciwnikami kolektywizacji, będącej istotnym wyznacznikiem nowych, powojennych czasów, jak i z osobami, które chwaliły kołchozy, krytykując jednocześnie „pańską Polskę” (grupa ta stanowiła zdecydowaną mniejszość). Niezależnie od stosunku poszczególnych osób do gospodarki kołchozowej, i – szerzej – do socjalizmu, kojarzonego m.in. również z ateizacją i asymilacją mniejszości, pod wieloma względami czasy socjalistyczne oceniane są pozytywnie. Najczęściej chwalono brak bezrobocia, bezpłatne szkolnictwo i służbę zdrowia oraz niskie ceny artykułów spożywczych i przemysłowych. Tylko nieliczni rozmówcy, mówiąc o socjalistycznej przeszłości, wyodrębniali kilka różniących się zdecydowanie od siebie okresów, zauważając, że trudniej (przede wszystkim pod względem ekonomicznym i ideologicznym) żyło się za rządów Chruszczowa, łatwiej natomiast – „za Breżniewa”. Przeważnie jednak przeszłość ta zlewa się w jedną całość. Pozytywnym zjawiskiem, wspominanym przez większość rozmówców, było – kwitnące w czasach ZSRR – życie towarzyskie. Podkreślano, że łatwy dostęp do wielu artykułów spożywczych umożliwiał przygotowanie licznych potraw, którymi częstowano gości. Bez ograniczeń podawano alkohol, często własnej roboty. Hucznie obchodzono uroczystości rodzinne (imieniny, urodziny, wesela, stypy, pożegnanie mężczyzn rozpoczynających służbę wojskową i powrót z wojska), zapraszając do udziału w nich liczne osoby (bliższą i dalsza rodzinę, sąsiadów, kolegów z pracy). W obecnych warunkach, na skutek zubożenia znacznej części społeczeństwa i nieustannego wzrostu cen podstawowych produktów, przyjęcia są często znacznie �10 IWONA KABZIŃSKA skromniejsze. Nie ma też np. mowy o przygotowaniu wielu, znanych rozmówcom i zapamiętanych przez nich z rodzinnych domów, potraw świątecznych. Z sentymentem wspominano działalność wioskowych klubów, w których młodzież spędzała czas wolny od pracy, tańcząc, śpiewając, rozmawiając, pijąc alkohol. Wiele osób żałuje, że wraz z nowymi porządkami instytucje te zniknęły z przestrzeni poszczególnych miejscowości. Nikt też nie urządza już wycieczek w odległe zakątki kraju, których koszty całkowicie lub w znacznym stopniu pokrywały władze kołchozu (na ten temat patrz: Pietruszka 2005, s. 238). W wielu kołchozowych centrach nie ma już stołówek, bibliotek, a często i szkół, które – podobnie jak kluby i wycieczki – integrowały poszczególne osoby z miejscem zamieszkania i społecznością lokalną. Na Wileńszczyźnie, gdzie w czasach socjalistycznych walka z Kościołem nie była tak zdecydowana jak np. w Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR7, wiele kobiet należało do kółek różańcowych. Spotkania członkiń takich kółek nie tylko służyły wspólnej modlitwie, lecz miały również charakter towarzyski (na ten temat patrz: Mroczkowska 2005, s. 28–30; Wiśniewska 2005, s. 160–161; Wądołowska 2005, s. 144–145). Zauważalne zmiany w relacjach międzyludzkich spowodowało pojawienie się odbiorników telewizyjnych w lokalnych społecznościach. „Do pewnego stopnia [telewizja] zastąpiła [...] wieczorki z lat młodości [...]” (Mroczkowska 2005, s. 24). Przetrwała jedynie ich nazwa, używana obecnie na „określeni[e] wspólnego oglądania telewizji. Zmiany nastąpiły, gdy około 25 lat temu pierwsza osoba we wsi nabyła telewizor, a ludzie aż zza kolonii przychodzili tu patrzeć (emerytka, 68 l.), razem oglądali filmy, rozmawiali. Obecnie, pomimo że większość osób we wsi posiada telewizor, ciągle zdarza się, że wieczorami przychodzą do siebie sąsiadki bądź krewne na wspólne oglądanie ulubionych seriali brazylijskich i meksykańskich8. W przerwach na reklamy rozbrzmiewa ożywiona rozmowa, która nie zawsze cichnie wraz z ich końcem” (tamże, s. 29). Niektórzy spośród moich rozmówców, reprezentujący różne pokolenia, uznali telewizję za jedną z przyczyn rozluźnienia więzi międzyludzkich. Podkreślano, że wiele osób woli oglądać programy telewizyjne, niż spotykać się z sąsiadami lub rodziną, a gdy już są w towarzystwie, patrzą w ekran zamiast rozmawiać. Telewizja zastąpiła dawne autorytety, spowodowała też zmiany wielu zachowań. Mieszkanka Bieniakoń, należąca do starszej generacji, stwierdziła, że zanim upowszechniła się telewizja ludzie byli weseli, dużo śpiewali, bawili się wspólnie. Dziś programy telewizyjne, zwłaszcza informacyjne, budzą lęk, powodują przygnębienie. Zdaniem innej starszej kobiety, mieszkającej w Nalibokach, spełniła się przepowiednia o nadejściu czasów, kiedy w kącie każdego domu będzie siedział diabeł. Według niej, owym diabłem jest telewizor, stawiany najczęściej w rogu pokoju. Dwuramienna antena Nie znaczy to jednak, że Kościół cieszył się tam pełną swobodą i nie podlegał kontroli ze strony państwa (szerzej na ten temat patrz np.: Mikłaszewicz 2001). 8 Podczas wyjazdów badawczych na Białoruś często byłam zapraszana do wspólnego oglądania tego typu programów. W trakcie emisji można było rozmawiać jedynie na tematy związane z treścią oglądanych filmów. Musiałam też dopasować terminy spotkań do programu telewizyjnego i godzin, w których wyświetlane były ulubione seriale moich rozmówczyń (nie zauważyłam, by mężczyźni pasjonowali się fabułą telenoweli). 7 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 11 pokojowa, służąca do odbioru programów telewizyjnych, została porównana przez tę kobietę do diabelskich rogów. Kilkanaście osób negatywnie oceniło telewizję ze względu na upowszechniane przez nią agresywne zachowania, brutalność, brak szacunku dla człowieka, a także nagłaśnianie informacji o różnego rodzaju przestępstwach9. Nasilania się agresji nie można łączyć jedynie z działalnością mediów. Już w połowie XX wieku zwrócono uwagę na związek tego zjawiska m.in. z koniecznością sprostania coraz ostrzejszej konkurencji, pędem do posiadania rozmaitych dóbr, za wszelką cenę, niepohamowaną ambicją, wzrostem liczby ludności oraz, wynikającym z niego, stłoczeniem wielu osób na stosunkowo małej przestrzeni, prowadzącym do wymuszonych kontaktów, przed którymi człowiek zaczyna się bronić (Lorenz 1975, s. 326–327, 332). Agresji sprzyja pośpiech, nadmiar zadań i informacji, podsycane z zewnątrz poczucie zagrożenia, lęku doświadczanie niesprawiedliwości, wulgaryzacja języka i brutalizacja stosunków międzyludzkich, przemoc i brak kultury osobistej (Woydyłło 2007, s. 63–65). Dużą rolę odgrywa też „ideologi[a] braku namysłu, niecierpliwości, niewyrozumiałości” (tamże, s. 64). „U podłoża [...] agresywności leży pogarda, lekceważenie lub niedostrzeganie innych” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24). Agresja, podobnie jak „egoizm, [...] brutalność, pazerność w stosunku do dóbr materialnych i władzy, wulgarny język, «grube» maniery”, jest jednym z przejawów chamstwa (tamże, s. 26). Zjawiskiem dotkliwie odczuwanym przez współczesnego człowieka jest pogłębiające się poczucie samotności. „Nikt nie ma czasu [dla innych], zwłaszcza w momentach przeżywania skomplikowanych i trudnych uczuć” (Woydyłło 2007, s. 63; patrz też: May 1997, s. 81–86; Riesman 1971). W obecnych czasach „każda jednostka musi nauczyć się troszczyć o siebie tak, by na nikogo nie liczyć” (May 1997, s. 92). Na samotność i brak zainteresowania problemami drugiego człowieka w dzisiejszym świecie wskazywało wielu moich rozmówców: Młodzi ludzie bardzo często czują się samotni, nie mają z kim porozmawiać, komu się wyżalić. Rodzice albo pracują na zaspokojenie podstawowych potrzeb, albo robią duże pieniądze, nie ma czasu dla dziecka. Naokoło szum, gwar, ulice ruchliwe, bary, kawiarnie, a człowiek jest sam w tym tłumie (kobieta, lat 30, Wilno); Samotność jest problemem obecnych czasów. Często prowadzi do samobójstwa (mężczyzna lat 50, Wilno). Znamienne było porównywanie współczesności, w której człowiek jest samotny, pozostawiony samemu sobie, z okresem idealizowanego socjalizmu: Nikt się ich [ludzi] losem nie interesuje, nikogo nie obchodzą. Dawniej się można było poskarżyć. Jak komuś się źle działo, szedł do rajkomu10. Oni rozpatrzyli sprawę. Człowiek wiedział, że jest jakaś władza, oparcie, a teraz tego nie ma. Każdy jest pozostawiony samemu sobie, ważne tylko, żeby się wzbogacić, nieuczciwie, nieważne jak (mężczyzna, lat 75, Wilno); O negatywnym wpływie telewizji na ludzkie zachowania, kreowaniu przez nią jednobarwnego (mrocznego) obrazu świata, nastrojów lęku, braku zaufania do ludzi i instytucji (publicznych i prywatnych), narzucaniu określonych wzorów kulturowych i wartości patrz np. Mantini 1998. 10 Rejonowego (powiatowego) komitetu partii. 9 �12 IWONA KABZIŃSKA W czasach radzieckich to właśnie było dobre. Troska o człowieka. [...] Teraz ludzie są pozostawieni samemu sobie (kobieta, lat 88, Wilno); Za Rosji ljudi bardziej uważali11. Teraz jest wolna Ukraina i wolno robić, co się chce (kobieta, lat 73, Topilnica, Ukraina); Nie ma się komu poskarżyć, ani na milicję, ani do siel’sowietu12. Ludzie wszędzie piją i nic ich nie obchodzi (kobieta, lat 75, Jawor, Ukraina). Jedną z przyczyn samotności, boleśnie odczuwanej przez współczesnego człowieka, jest brak korzeni, poczucia więzi z przeszłością, oraz brak „powiązań z przyszłością” (May 1997, s. 92–93). Zjawisko to ma wymiar jednostkowy i społeczny. Zdaniem niektórych autorów, prowadzi ono do samobójczego upadku całych społeczeństw i ich kultur (Salij 1998, s. 49–50). Osoby, z którymi rozmawiałam podczas badań zdecydowanie negatywnie oceniały dominujące, według nich, we współczesnej kulturze egoizm, zazdrość, rywalizację na każdym kroku, od najmłodszych lat, pogoń za pieniądzem, znieczulicę, rozpad więzi społecznych, w tym – rodzinnych, brak bezinteresowności: Teraz, ostatnie lata, ludzie nabrali pola, jeden na drugiego złe, chcą mieć więcej, zazdrość, nie ma śpiewu. Nie pomagają sobie. Bez pieniędzy nic nie zrobią. Dawniej pomagali samotnym kobietom. Chociaż dawniej, za kołchozu, groszy13 nie było, to życie było weselsze (kobieta, lat 75, Tur’e, Ukraina); Dawniej ludzie byli bardziej zżyci, uczynni. Nikt nie żałował. Trzeba podwieźć gdzieś – proszę. Teraz za bezpłatnie nikt tobie nie pomoże, nie podwiezie, trzeba płacić za benzynę. Ludzie się cieszą jak się komuś coś źle wydarzy. [...] Dziś zazdrość to najgłówniejsze. Każdy tylko chce coś urwać dla siebie, dla swojej korzyści (kobieta, lat 49, Werenowo, Białoruś); [Dawniej] ludzie przyjaźnili się ze sobą, szanowali się, przychodzili z pomocą w potrzebie. Było weselej (mężczyzna, lat 76, Grodno, Białoruś); Przed wojną starym ludziom było lepiej. Więcej dbali w rodzinie o starych ludzi. Starzy opowiadali coś albo różaniec mówili, mleko im dawali, grzeli się przy piecu. Młodzi teraz starych nie lubią. Jak się syn ożeni to od starych odchodzi i chce sam żyć, o starych nie myśli. Nie ma miejsca dla ludzi starych. Obcy ludzie we wsi teraz, rzadko pomagają (kobieta, lat 68, Naliboki, Białoruś). Według jednej z kobiet, najbardziej zżyty był naród w czasie okupacji. Przecież wtedy nic się nie liczyło. Teraz to liczy jak będzie, jak i co. Nie myślało się o jakiejś korzyści. [...] Trzeba kogoś nakarmić, kogoś przyjąć, kogoś na noc przyjąć, może to..., ale teraz druga sytuacja. Inne czasy i też nie wszędzie. To zależy od międzyludzkich układów. Na wsi trzeba płacić za pomoc wódką, w mieście pieniądze, ale najczęściej rodzina pomaga (kobieta, lat 74, Werenowo, Białoruś). Wiele zależy od stosunków sąsiedzkich. Jedni drugich nie zostawiają. Jakoś, jak bieda, to ludzie się zbierają, pomagają. W chorobie pomagają. [Ważna jest] zażyłość sąsiedzka. Ludziom samotnym pomaga państwo, to już jest państwowa łaska (kobieta, lat 63, Brasław, Białoruś). 11 12 13 Ludzi bardziej szanowano. Rada gminna. Pieniędzy. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 13 Według innej rozmówczyni, ludzie generalnie są dobrzy, ogromny wpływ na ich zachowanie wywiera jednak środowisko, w jakim zostali wychowani, w którym się człowiek obraca. Duch bractwa, wzaimopomoszczi nie potierien. Konieczno, bez­ koristna pomoszcz14 (kobieta, lat 62, Mohylew, Białoruś). Osiemdziesięcioośmioletnia mieszkanka Wilna stwierdziła, że o wielu zjawiskach, które budzą dziś w ludziach lęk, jest mowa w Biblii: Ucisk, nienawiść, takie zmasowanie zła, to nic zaskakującego. Jednak nasze pokolenie z trudem przyjmuje te zmiany. Ciężko się pogodzić z bezbożnością. Wszędzie seks, wódka. To gubi człowieka. A jeszcze pycha, egoizm i zazdrość. Ludzie nie pomagają sobie tak jak kiedyś. Są chłodni wobec siebie. Nie umieją mówić językiem miłości, a to jest najważniejszy język. [...] Dużo chłodu jest między ludźmi, zazdrości, a trzeba mówić językiem miłości, przebaczać, choć to trudne. Stojący nie powinien deptać leżącego, a tak jest. Bardzo dużo [jest] zawiści, krytykowania, pęd do władzy, pieniędzy. Gdyby ludzie żyli Dekalogiem, mielibyśmy raj na ziemi. Bardzo mocno został tu podkreślony wpływ wiary i wychowania opartego na wzorach religijnych na zachowania poszczególnych osób. Na kwestię tę wskazywali również inni rozmówcy. Przykładem może być następująca wypowiedź: Nasza wiara zmusza nas do tego [udzielania pomocy potrzebującym]. Ja liczę15, że jak człowiek wychowany, jakie korzenie i jakie było zaufanie w rodzinie, to wszystko człowiek nabiera, zabiera jak odkurzacz do siebie [...] Wszystko zależy od osoby. Jak człowiek wychowany, tak samo on będzie postępował. Skoro człowiek nie ma ni wiary, ni serca, on nigdy nikomu, to choć on i miliarderem, nikomu nie pomoże, a skoro człowiek nie tyle ma tych groszy, nie tyle ma tych rzeczy, ale on serce ma dobre, to on zawsze pomoże. [...] Ja liczę, że wszystko zależy tylko od samych ludzi. Skoro człowiek nie stracił tej dobrożyczliwości, tej swojej serdeczności, to on zawsze przyjdzie, i w dobrym, i w radosnym, i w bidzie, też pomoże jeden drugiemu, a skoro nie ma tego u człowieka, i w tamte czasy, i w teraźniejsze, skoro nie ma tej serdeczności, to on nigdy nie pomoże. Dobre słowo czasem też pomaga (kobieta, lat 53, Lida, Białoruś); Bardzo ważna jest pomoc ludziom. Najważniejszy jest człowiek, sprawy rodzin [...]. Ludzie nie widzą wyjścia z sytuacji, opuszczają ręce, trzeba im pomóc, żeby uwierzyli w siebie, skonfrontować z psychologiem. Ich nie stać na prywatną pomoc. Trzeba pomagać, jest szansa, są emocjonalne problemy w rodzinach, można pomóc je rozwiązać (kobieta, ok. 50 lat, Wilno, pracownica ośrodka pomocy społecznej). Rozmówcy bardzo mocno akcentowali znaczenie pomocy rodzinnej i sąsiedzkiej w sytuacji powiększającej się dramatycznie sfery ubóstwa oraz nasilających się innych problemów, z którymi musi sobie radzić wiele osób (alkoholizm, bezrobocie, przemoc w rodzinie, brak nadziei na lepsze jutro, samotność). Zauważono, że ci, którzy nie mogą liczyć na pomoc najbliższych, muszą korzystać z państwowej łaski. Podkreślano jednak również, że możliwości świadczenia różnych form pomocy są niewystarczające w stosunku do ogromu potrzeb (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 33–36, 44–52, 59–61). Niepokojącym zjawiskiem, na które zwracali uwagę przede wszystkim mieszkańcy Republiki Litewskiej, mówiąc o współczesnych przemianach, jest wzrost liczby samobójstw. 14 15 Duch braterstwa, pomocy wzajemnej, nie zaginął. Oczywiście, chodzi o pomoc bezinteresowną. Uważam. �14 IWONA KABZIŃSKA Litwa znajduje się wśród krajów, w których zjawisko to – w skali europejskiej – przybrało największe rozmiary. Systematyczny wzrost samobójstw występował już wprawdzie w czasach Litewskiej SRR (Malewski, Żukauskas 2000, s. 210), fakt ten nie docierał jednak do społecznej świadomości, z tego względu wiele osób łączy falę samobójstw przede wszystkim z okresem postsocjalistycznym. Za najważniejsze przyczyny wspomnianego zjawiska rozmówcy uznali: samotność, obojętność na los drugiego człowieka, pogoń za pieniądzem, długotrwały stres, utratę sensu życia, problemy rodzinne i finansowe, brak akceptacji samego siebie, nieumiejętność przyjmowania życiowych porażek. Najbardziej niepokojący jest wzrost liczby samobójstw popełnianych przez ludzi bardzo młodych (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 28–30). Wspomniane zjawisko odnotowano w wielu krajach Zachodu. Wskazując na jego źródła, Rollo May stwierdził, że „dopóki nadrzędnym celem pozostaje robienie pieniędzy, dopóki na co dzień nie będziemy uczyć etyki poprzez przykład w domu i rządzie, młodzi ludzie nie będą skłonni sformułować odpowiedniej filozofii życia, a telewizja będzie przeładowana agresją i seksem, niezdolna uczyć, jak kochać – tak długo trwać będzie w środowisku młodych ludzi ów przerażający poziom depresji i samobójstw” (May 1997, s. 18; patrz też: tamże, s. 103–104). Współczesny człowiek – zauważa May – tkwi w pustce etycznej, egzystuje „bez wyraźnych wzorców i celów”, „tęskniąc [jednocześnie nierzadko] za czymś, co wypełniłoby pustkę w [jego] życiu” (tamże, s. 19). Kultura, w której żyje jest „pozbawion[a] szacunku dla wartości etycznych” (tamże, s. 53). Wiele osób załamuje się „pod wpływem niesprzyjających warunków, takich jak bezlitosne współzawodnictwo16, a także „długotrwałe, nadmierne napięcie nerwowe [...], zgryzota, nędza, głód, strach, przepracowanie, beznadziejność itp.” (Lorenz 1975, s. 337). Kilkoro moich rozmówców mieszkających w Republice Litewskiej doszło do wniosku, że samobójstwa popełniają ludzie, którzy nie wierzą w Boga, w Opatrzność, którzy odrzucili przykazania i normy religijne lub ich nie znają. Dziś ludzie sobie zrobili boga z pieniądza i jak coś się nie uda to nie mają dokąd pójść, nie widzą innego wyjścia jak skończyć ze sobą (kobieta, lat 55, Wilno). Za Jackiem Salijem można powiedzieć, że brak wiary powoduje, iż ludzie „zamykają się na nadzieję, która płynie od Boga” (1998, s. 54). Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że jednym ze zjawisk charakterystycznych dla obecnych czasów jest rosnąca lawinowo liczba rozwodów (na ten temat patrz też: Wiśniewska 2005, s. 164). Następuje również rozluźnienie więzi rodzinnych (doświadczają tego nierzadko osoby bardzo blisko spokrewnione). Za źródło tych zmian rozmówcy uznali m.in. nadmierne zaangażowanie rodziców w sprawy zawodowe, pogoń za pieniędzmi, pozostawianie dzieci bez kontroli, na skutek czego stają się one szczególnie podatne na wpływ telewizji, Internetu, grup rówieśniczych. Lorenz powołuje się na badania amerykańskich socjologów, przede wszystkim Vance Packard, z których wynika, że „współzawodnictwo wewnątrz gatunku jest «źródłem wszelkiego zła», zła w sensie o wiele bardziej bezpośrednim, aniżeli mogłaby nim kiedykolwiek zostać agresja” (Lorenz 1975, s. 77). 16 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 15 Za główną przyczynę wielu zjawisk towarzyszących obecnej transformacji, obejmujących m.in. sferę stosunków międzyludzkich, uznano kult pieniądza, związany z dzikim, czarnym, drapieżnym17 kapitalizmem, bogacenie się bez umiaru. Zdaniem wielu osób, zmiany spowodowane są również odrzuceniem zasad religijnych, określających normy moralne, system wartości, sposoby postępowania w stosunku do drugiego człowieka, wytyczających wyraźną granicę między dobrem i złem. W następstwie odrzucenia tych zasad oraz pogoni za pieniądzem współczesny świat staje się zły, zimny, nieludzki, pozbawiony miłości i współczucia, pełen zawiści, walki i agresji18. Dla moich rozmówców wciąż ważne znaczenie mają podziały na ludzi wierzących w Boga i postępujących zgodnie z nakazami religii oraz tych, którzy nakazy te odrzucają lub w ogóle ich nie znają. Funkcjonuje też podział na ludzi, którzy uczciwie i bardzo ciężko pracują, nie wyciągają ręki po cudzą własność, nie dają łapówek, nie należą do żadnych układów, starają się postępować tak, by nie krzywdzić innych, oraz tych, którzy mają nielegalne źródła dochodów, są powiązani z władzą, a nawet ze strukturami mafijnymi, którzy w nieuczciwy sposób skorzystali z procesu prywatyzacji państwowych przedsiębiorstw. Na Litwie, Ukrainie, Białorusi, podobnie jak w Rosji, popularny jest termin prechwatyzacja (prichwatyzacja), doskonale oddający sposób widzenia nieuczciwej prywatyzacji (wzbogacił się na niej ten, kto przechwycił część narodowego majątku, przywłaszczył ją sobie). Na Ukrainie niezwykle wpływowa, a przy tym krytycznie oceniana przez dużą część społeczeństwa, jest grupa tzw. oligarchów – „przedsiębiorców, którzy albo otrzymują od sprawujących władzę szczególne ulgi, sytuujące ich przedsiębiorstwa poza wszelką konkurencją, albo obdarzani są szczególną protekcją sprawiającą, że ich działalność nie podlega kontroli organów skarbowych i stojących na straży prawa, albo jedno i drugie” (Chmelko 2004, s. 19). Z przeprowadzonych przeze mnie badań wynika, że wielu mieszkańców krajów leżących za wschodnią granicą Polski zdecydowanie negatywnie ocenia ludzi sprawujących władzę (od najwyższych jej szczebli po lokalnych urzędników), nie wykazujących troski o innych obywateli, żyjących chwilą obecną, nie myślących o przyszłości i skutkach swoich działań, podejmujących niesprawiedliwe decyzje, pozwalających na „dziką prywatyzację”, w której sami biorą udział. Krytykowano rozrastającą się biurokrację i nieograniczoną władzę urzędników, a także np. dopuszczenie do tego, by leczenie chorych było uzależnione od zawartości ich portfeli. Moi rozmówcy nie kryli niezadowolenia z powodu wielu zjawisk, świadczących – ich zdaniem – o braku sprawiedliwości społecznej19. W ich przekonaniu, dowodem Terminy te były używane przez rozmówców. Określenia te pochodzą z wypowiedzi rozmówców. 19 „Od Erazma z Rotterdamu i Morusa aż po opowieść Cervantesa o Don Kichocie i dramaty Szekspira wielcy myśliciele i artyści renesansu ukazywali sprzeczności między człowiekiem oraz jego wizją życia i sprawiedliwości a rzeczywistymi warunkami istnienia. W ten sposób [np.] humanizm, rozpoczynając od idei wyzwolenia ludzi z więzów ponadludzkiego świata kościelnej metafizyki, stawiał nowy problem filozofii człowieka – problem stosunku człowieka do jego własnego świata, problem wyzwolenia się z nieludzkich więzów nakładanych ludziom przez władzę polityki i pieniądza” (Suchodolski 1977, s. 29–30). Egalitaryzm jest wartością rdzenną cywilizacji zachodniej (Webb 1986, s. 102), wiadomo jednak powszechnie, że między głoszonymi wartościami a rzeczywistością istnieje ogromna przepaść (zwraca na to uwagę np. Bauman 2005, s. 45–51, 190–192). 17 18 �16 IWONA KABZIŃSKA niesprawiedliwości są np. rosnące w błyskawicznym tempie fortuny rodzimych biznesmenów, które nierzadko powstały w wyniku nieuczciwej prywatyzacji, z naruszeniem prawa. Wskazywano też na zróżnicowany dostęp do kapitału, który jest przyczyną pogłębiającej się polaryzacji społeczeństwa. Stanowi on również jedno z kryteriów przynależności do grupy beneficjentów lub przegranych obecnej transformacji. W czasach socjalistycznych wiele mówiono o równości i sprawiedliwości. Starano się też niwelować różnice materialne, ukrywać je, powstrzymywać się przez ostentacyjną demonstracją zamożności (na ten temat patrz np. Marmuszewski 1999). Ówczesna propaganda krytykowała kapitalizm, ukazując go jako ustrój oparty na wyzysku człowieka przez człowieka. Zachód był przedstawiany w zdecydowanie niekorzystnym świetle. Paradoksalnie, ten sam Zachód „przez długie lata [...] jawił się w wyobraźni społecznej w krajach komunistycznych jako wymarzony wybawiciel [...]” (Jaroszyński 2004, s. 61). Po rozpadzie ZSRR wiele zjawisk utożsamianych z zachodnią kulturą spotkało się z jawną aprobatą części mieszkańców państw, w które przekształciły się dawne republiki radzieckie. Z entuzjazmem przyjęło je także wielu mieszkańców pozostałych krajów „bloku wschodniego”. Zaakceptowali oni nie tylko możliwość jawnego bogacenia się i publicznej demonstracji stanu posiadania, ale też uczestnictwo w kulturze konsumpcyjnej oraz nowe dla społeczeństw Europy Środkowej i Wschodniej ideologie (liberalizm, postmodernizm) i kreowane przez nie wzory kulturowe. W przypadku osób religijnych stosunek do dóbr materialnych, ich akumulacji i kontroli bogactwa, kształtowany jest przez wyznawaną przez nie wiarę. Prawosławie i katolicyzm np., mające licznych wiernych w krajach leżących za wschodnią granicą Polski, tradycyjnie głoszą pochwałę ubogiego sposobu życia. Wzorem godnym naśladowania jest biblijny Łazarz, antywzorem natomiast bogacz, który nie dzieli się swoim majątkiem, nie troszczy o bliźnich. Chrześcijaństwo, podobnie jak wiele innych wyznań, dla których ważna jest idea sprawiedliwości społecznej, wyrosło m.in. ze sprzeciwu wobec elit (religijnych i świeckich), często obcych etnicznie i kulturowo, obojętnych na los tzw. zwykłych ludzi, wyzyskujących ich (Webb 1986). Narodziło się w środowisku osób odsuniętych na margines, zarówno przez obce etnicznie warstwy rządzące (Rzymianie), jak i przez rodzimych bogaczy (tamże, s. 113). Jezus kładł nacisk na kwestie moralne, uczył też własnym przykładem, iż należy akceptować ludzi chorych, słabych moralnie, biedaków, wszelkich „innych”, sprzeciwiając się izolowaniu ich od reszty społeczeństwa. Tym samym negował obowiązujące powszechnie reguły postępowania (tamże, s. 109–110)20. Głęboko przeżywana religia stanowi oparcie dla jej wyznawców, pozwala przetrwać w zmieniającym się, niestabilnym świecie21, zachować spokój, spojrzeć na życie Interesująca jest, moim zdaniem, przedstawiona przez Webba interpretacja zachowań ludzi, którzy w Niedzielę Palmową entuzjastycznie witają Jezusa, a potem skazują go na śmierć. W rzeczywistości, twierdzi Webb, nie ma mowy o zmianie zachowań. W Niedzielę Palmową Jezus był otoczony przez rzesze pielgrzymów, głównie przybyłych z wiosek, w Wielki Piątek natomiast stanął twarzą w twarz z mieszkańcami Jerozolimy, których życie zależało od Świątyni uosabiającej Prawo (Webb 1986, s. 113). 21 W odniesieniu do obecnych czasów, podlegających nieustannym, szybkim zmianom, Zygmunt Bauman używa określenia „płynna nowoczesność” (liquid modernity) (szerzej patrz: Bauman 2006). 20 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 17 z perspektywy innej niż ta, która zamyka je w granicach doczesności, choć nie jest łatwo w tym wszystkim zachować równowagę ducha. Musimy jednak przez to wszystko przejść, co nam przynosi życie (kobieta, lat 55, Wilno). Większość osób, z którymi rozmawiałam podczas wyjazdów badawczych na Białoruś, Litwę i Ukrainę uznała przywrócenie swobód religijnych za najważniejszy efekt pieriestrojki. W przekonaniu niektórych rozmówców, jest to jedyny pozytywny element zmian związanych z obecną transformacją. II Od ponad dwudziestu lat mieszkańcy Europy Wschodniej bezpośrednio doświadczają zjawisk od dawna doskonale znanych zachodniemu światu – pogłębiającej się samotności, rozluźnienia lub rozpadu więzi rodzinnych, trudności w nawiązaniu trwałych kontaktów międzyludzkich, narastającej agresji, wzrostu przestępczości, braku nadziei na lepsze jutro. Uczą się funkcjonować w świecie oficjalnie lansującym konsumpcjonizm, hedonizm, przedmiotowe traktowanie człowieka, egoizm, bru­ talizację życia, kształtowanym przez media, reklamy i specjalistów od PR. W świecie, w którym upowszechnia się chamstwo22 i bezwstyd, w którym wiele osób nie ma poczucia winy, wybierając kłamstwo, cynizm, przemoc, przekupstwo, pochlebstwo czy oportunizm, ponieważ inni też tak postępują. W przekonaniu, że nie warto być uczciwym (Salij 1997, s. 49). W świecie, w którym „zatarły się niepostrzeżenie granice między przedsiębiorczością a oszustwem. [...] Obowiązujący kiedyś moralny absolutyzm: są rzeczy, których po prostu się nie robi, zastąpił moralny relatywizm: skoro wszyscy to robią, to czemu ja miałbym być inny?” (Lubawski 2010, s. 40, 4223; por. May 1997, s. 50). Filozofia „przede wszystkim ja”, której hołduje wielu mieszkańców współczes­ nego świata, wpływa na zmianę ludzkich zachowań i charakter relacji społecznych. „Współcześnie rozbudowuje się ideologia egoizmu [...] stawiając[a] [...] jednostkę w centrum świata, usuwając[a] resztę ludzi na jego margines” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 23–24). Dziś „kryterium społecznego znaczenia wiąże się z «siłą przebicia», młodością, wiedzą. [...] ceniony jest jawny egoizm jednostek, który się stał warunkiem realizacji zamierzeń” (tamże, s. 26). Żeby dać sobie radę w życiu, trzeba być egoistą i chamem (kobieta, lat 28, Wilno). Znamienne jest lekceważenie opinii publicznej, nieliczenie się ze zdaniem innych. „Wprawdzie – jak zauważa Salij – ludziom już od czasów Adama zdarzało się postępować haniebnie, ale dzisiaj – na skutek większej złożoności relacji międzyludzkich Dominikanin o. Jacek Salij uważa, że „powszechne dzisiaj schamienie” może być „znakiem głębokiej rozpaczy” (Salij 1998, s. 51). Moim zdaniem, zjawisko to jest przede wszystkim wynikiem upowszechniania postaw egoistycznych, źle pojętej wolności oraz braku wyraźnej granicy między dobrem i złem, tym, co właściwe i naganne. Do jego upowszechniania przyczynia się również celowe łamanie tradycyjnych norm kulturowych przez kulturę masową (na temat współczesnego chamstwa patrz też: Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24–27). 23 Autor cytuje wypowiedź Adama Smitha. 22 �18 IWONA KABZIŃSKA – częstokroć się tego nawet nie wstydzimy” (1997, s. 258). Zanika pojęcie wstydu, utożsamianego przez starożytnych Greków z honorem, respektem dla cudzej opinii, wzglądem na nią (na ten temat patrz: Dembińska-Siury 1991, s. 47–49; o pojęciu wstydu w różnych kulturach patrz też: Jaworski 1998; Kosowska 1998; Łotman 1975; zob. również: Buczyńska-Garewicz 1975). Brak poczucia wstydu jest, według mnie, m.in. efektem dyktatu mediów i upow­ szechnianych przez nie zachowań. Sprzyja temu również zmiana podejścia do religii – wybiórcze traktowanie głoszonych przez nie treści, zakazów i nakazów, akceptowanie tego, co poszczególnym osobom odpowiada i odrzucanie tego, co je ogranicza (Jakimowicz 2009). Religie wprawdzie ciągle wskazują czego człowiek powinien się wstydzić (patrz np.: Kunce 1998; Termińska 1998; Wstyd w Koranie...1998), współczesny świat kieruje się jednak najczęściej innymi drogowskazami. Nieliczna i słaba jest grupa inteligencji chrześcijańskiej, zdolnej do samodzielnej refleksji, nie poddającej się oddziaływaniu mediów, głoszącej idee – odrzuconego przez dominującą we współczesnym świecie kulturę masową – humanizmu chrześ­ cijańskiego, którego podstawą jest „ukierunkowanie cywilizacji na człowieka jako centrum wszystkich dziedzin kultury” (Jaroszyński 2004, s. 61). Autor przyznaje, że formowanie tej grupy jest niezwykle trudne w sytuacji, gdy „dzieci wychowuje telewizja i ulica”, „gdy rodzice nie mają [dla nich] czasu [...], gdy funkcji wychowawczych nie pełni szkoła, często nastawiona negatywnie do wartości religijnych, pozbawiona elementów wykształcenia klasycznego” (tamże, s. 63–64). Dodaje też, że wraz z wycofaniem ze szkół retoryki, logiki, filozofii, greki i łaciny „zniszczone zostały podstawy wykształcenia klasycznego, czyli humanistycznego, które dawały umiejętność rozumienia różnorodnych tekstów i werbalizacji myśli” (tamże, s. 64). Treści religijne konkurują obecnie z wieloma innymi wizjami świata, często sprzecznymi z nimi lub wręcz zwalczającymi je. Licznych zwolenników ma np. liberalizm, lansujący dążenie do niczym nieograniczonej wolności, życie jak się komu podoba, negujący wartości moralne jako ograniczające możliwości działania człowieka (szerzej na ten temat patrz np.: Bloom 1997). Pod wpływem postmodernizmu upowszechnia się m.in. relatywizm, również odrzucający zasady moralne, zacierający granicę między dobrem i złem, podważający przekonanie o istnieniu obiektywnej prawdy, stawiający znak równości między wszystkimi religiami, sektami i wierzeniami (szerzej patrz np.: Bauman 1996, 2006, 2007; Legutko 1994). Zgadzam się z tymi, którzy zauważają, że w dobie „płynnej nowoczesności” człowiek traci stałe punkty oparcia. Nie stwarza mu ich „nowoczesne społeczeństwo przemysłowe, zbudowane na nauce i technice, na tych zatem wytworach, które od początku swego powstania zmieniały tradycyjny układ «człowiek-świat» [...]. Złudzeniem i oszustwem było również wmawianie człowiekowi, iż punkty takie nie są mu potrzebne, iż wolność jest cenniejsza niż trwałość jego bytu, iż odczarowanie świata jest tożsame z jego uszczęśliwianiem. Zarówno od strony filozofii jak i samej kultury powracają pytania: Kim jest człowiek? Czy jest on jeszcze człowiekiem? Czy jest w stanie przetrwać w swym bycie mimo niesprzyjających warunków? Czy jest w stanie ożywić dziedzictwo przeszłości?” (Redaktorzy 1993, s. 6). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 19 Utrata poczucia stabilności, brak jasnego drogowskazu określającego cele życia, sens ludzkiej egzystencji oraz klarowne zasady postępowania, powodują wiele dramatów osobistych i problemów przeżywanych przez całe społeczeństwa (szerzej patrz: May 1997). Interesujący, także z perspektywy antropologii kulturowej, jest, moim zdaniem, pogląd, zgodnie z którym we współczesnym świecie brakuje mitów, będących „narracyjnymi wzorami, nadającymi ludzkiej egzystencji znaczenie” (tamże, s. 13), „wyrażających wierzenia i wartości moralne” (tamże, s. 19), dających „poczucie tożsamości, udzielając odpowiedzi na pytanie: «Kim jestem?»24, [...] umożliwiają[cych] przeżywanie wspólnoty25, [...] ukorzeniają[cych] nasze wartości moralne”, pozwalających „radzić sobie z niepojęta tajemnicą stworzenia” (tamże, s. 27). Mitów „pełniących rolę przewodnika, rytuałów wprowadzających w życie wspólnoty, sakramentów stanowiących inicjację w jakieś sacrum” (tamże, s. 84). Tak zwany „zwykły człowiek”, „przeciętny zjadacz chleba”, nie potrafi najczęściej nazwać ideologii, z których przejawami styka się w swoim życiu, których doświadcza na co dzień, nie ma całościowej wiedzy na ich temat, nie czyta poświęconych im rozpraw. Nie mówi o liberalizmie czy postmodernizmie, ani też o ponowoczesnej etyce czy etyce w zglobalizowanym świecie, dostrzega natomiast wiele zjawisk, nazywając je po swojemu, choć często nie potrafi precyzyjnie określić ich pra-źródła. Odwołując się do własnych doświadczeń, obserwacji, wiedzy, praktyki, wyciąga wnioski dotyczące zmian warunków życia i ich wpływu na ludzkie zachowania. „Zwyczajny człowiek” nie zna prac Karla Mannheima, w których napisano m.in., że „nawet najmniejsza zmiana w konfiguracji społecznej rzutuje bezpośrednio na zmiany psychologiczne i kulturowe” (Mannheim 1974, s. 31), jak też, że „te same napięcia, które stanowią niebezpieczeństwo w życiu gospodarczym, działają również w dziedzinie kultury” (tamże, s. 115)26, dostrzega jednak wyraźnie, jak pod wpływem zmian ekonomicznych i politycznych (oraz – dodajmy – mediów) przekształca się znana mu rzeczywistość, jak zmieniają się ludzkie zachowania. „Przeciętny człowiek” nie zajmuje się kwestiami egzys­tencjalnymi, nie stawia filozoficznych pytań o naturę człowieczeństwa, jego miarę27, „Kiedy Edyp woła: «Muszę dowiedzieć się, kim jestem i skąd przychodzę», a Alex Haley szuka swych źródeł, zbierając materiał do powieści Korzenie, obaj stanowią ilustrację tej funkcji mitu” (May 1997, s. 27). 25 „Istnieje potrzeba przynależności do jakiejś wspólnoty, do domu, z którym związani jesteśmy uczuciowo, rodziny, w której będziemy chronieni i z którą łączy nas intymna bliskość. [...] bez domu, które daje ciepło i bezpieczeństwo dziecko nie rozwija się w sposób prawdziwie ludzki. [...] Posiadanie rodziny, którą można nazwać własną, i posiadanie przyjaciół – prawdziwych czy wyimaginowanych – jest czymś więcej niż tylko nakazem: jest konieczne dla psychologicznego, duchowego i fizycznego przetrwania [...] w chaotycznym wszechświecie” (May 1997, s. 47). 26 Tezy te rozwija Mannheim w swojej książce (Mannheim 1974). 27 Zdaniem Salija, dziś miarą człowieczeństwa coraz rzadziej jest sumienie, W powszechnym przekonaniu stanowi ją sława, bogactwo, inteligencja, wykształcenie, siła, używanie życia, zawieranie korzystnych znajomości, realizacja własnych celów, za wszelką cenę, „przydatność w dziele niesprawiedliwości”. Miara, jaką jest „przydatność w dziele niesprawiedliwości”, została określona przez Salija jako „miara Dżyngis-chana i Hitlera”. Zgodnie z nią „ludzi traktuje się wyłącznie jak termity, które mają opanować cale kraje”, wykazując swą przydatność we wspomnianym dziele (Salij 1997, s. 33–34). 24 �20 IWONA KABZIŃSKA nie pyta o samopoznanie i jego znaczenie. Doświadczając zmian, uczestnicząc w nich bezpośrednio, nierzadko jednak pyta: Co się stało z człowiekiem? Co się stało z ludźmi? Konstatując, że „ludzie się zmienili”, szuka niekiedy źródeł tych zmian, docieka dlaczego tak się dzieje, wskazuje możliwość naprawy negatywnie ocenianej sytuacji, dostrzegając ją np. w bezwzględnym przestrzeganiu nakazów i zakazów religijnych, w umocnieniu wychowawczych funkcji rodziny i ograniczeniu wpływu mediów, w nadziei na możliwość powrotu do przynajmniej niektórych, znanych mu, elementów przeszłości. Z faktu, że współczesne zmiany są negatywnie oceniane przez wiele osób nie wynika, że osoby te są przeciwne jakimkolwiek transformacjom. Istotny jest jednak ich kierunek, oczekiwania wobec nich, skutki, koszty jednostkowe i społeczne, towarzyszące im odczucia. Jesteśmy dziś świadkami niezwykle ostrej rywalizacji, w której biorą udział różne wizje świata i sposobów życia. Która z nich zwycięży w nieodległej przyszłości? Jaka będzie społeczno-kulturowa cena wygranej i jej następstwa, choćby dla sfery relacji międzyludzkich? Czy będzie się pogłębiać rozczarowanie, niepewność jutra, brak zaufania do innych osób, a także do instytucji państwowych, społecznych, religijnych? (na ten temat patrz np.: May 1997, s. 238; Richardson, Webb 1986, s. 120). Czy człowiek będzie się czuł coraz bardziej samotny? Czy coraz częściej będziemy się stykać z chamstwem, egoizmem, brutalnością, agresją? Nie jest to, przyznam, zbyt optymistyczna wizja. Czy można jej uniknąć? LITERATURA B a u m a n Z y g m u n t 1996, Etyka ponowoczesna, PWN, Warszawa. – 2005, Europa, niedokończona przygoda, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2006, Płynna nowoczesność, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2007, Szanse etyki w zglobalizowanym świecie, „Znak”, Kraków. B l o o m A l l a n 1997, Umysł zamknięty, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. B u c z y ń s k a - G a r e w i c z H a n n a 1975, Uczucia i rozum w świecie wartości. Z historii filozofii wartości, Ossolineum, Wrocław. C a s s i r e r E r n s t 1977, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa. C h m e l k o W a l e r i j 2004, Przemiany struktury społecznej na Ukrainie w okresie niezawisłości, Studia socjologiczne, nr 4, s. 11–31. Człowiek... 1993, Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów. D e m b i ń s k a - S i u r y D o b r o c h n a 1991, Człowiek odkrywa człowieka, Wiedza Powszechna, Warszawa. J a k i m o w i c z M a r c i n 2009, Statystyka polskiego katolika, Gość niedzielny, 26 lipca, s. 16–19. J a r o s z y ń s k i P i o t r 2004, Chrześcijaństwo wobec postkomunizmu, Człowiek w kulturze. Pismo poświęcone filozofii i kulturze, z. 16, s. 59–69. J a w o r s k i E u g e n i u s z 1998, Wstyd jako kategoria typologiczna, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 39–51. K a b z i ń s k a I w o n a 1994, Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, Literatura Ludowa, nr 4–6, s. 43–58. – 1999, Wśród „kościelnych Polaków”. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na   Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 21 – 2009, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrainie    w okresie transformacji systemowej przełomu XX i XXI stulecia, Letter Quality, Warszawa. K o s o w s k a E w a 1998, Wstyd. Konotacje antropologiczne, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 52–63. K u n c e A l e k s a n d r a 1998, Wstyd i wina w dyskursie kościoła katolickiego. Wprowadzenie do problematyki, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 122–131. L e g u t k o R y s z a r d 1994, Etyka absolutna i społeczeństwo otwarte, Arcana, Kraków. L o r e n z K o n r a d 1975, Tak zwane zło, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. L u b a w s k i A n d r z e j 2010, Czy rekiny biznesu mają sumienie?, Polityka, 27 marca, s. 40–42. Ł o t m a n J u r i j 1975, O semiotyce pojęć wstyd i strach w mechanizmie kultury (tezy), [w:] Semiotyka kultury, red. M. R. Mayenowa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 202–205. M a l e w s k i H e n r y k, Ż u k a u s k a s G e d i m i n a s 2000, Przestępczość i zjawiska patologii społecznej na przełomie wieków, [w:] Prace VI Międzynarodowej Konferencji „Nauka a jakość życia. Perspektywy i wyzwania III tysiąclecia”, Wilno, 22–24 VI 2000, red. R. Brazis, J. Wołkonowski, Universitas Studiorum Polona Vilnensis, Wilno, s. 208–210. M a n n h e i m K a r l 1974, Człowiek i społeczeństwo w dobie przebudowy, PWN, Warszawa. M a n t i n i C a r l o M a r i a 1998, Rozmowy z moim telewizorem, Wydawnictwo WAM, Kraków. M a r m u s z e w s k i S t a n i s ł a w 1999, Wealth and Poverty – Two Motives of Polish Commonsense Thinking, Polish Sociological Review, vol. 1, s. 59–71. M a y R o l l o 1997, Błaganie o mit, T. Zysk, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań. M i k ł a s z e w i c z I r e n a 2001, Polityka sowiecka wobec Kościoła katolickiego na Litwie 1944–1965, Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa. M r o c z k o w s k a J o a n n a 2005, Ludzie o ludziach. Opowieści biograficzne w wymiarze komunikacyjnym, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 21–49. P i e t r u s z k a J o a n n a 2005, Wieś pokołchozowa na Wileńszczyźnie. Studium przypadku, [w:] Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, red. Ł. Smyrski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 231–252. R e d a k t o r z y 1993, Słowo wstępne, [w:] Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów, s. 5–6. R i c h a r d s o n M i l e s, W e b b M a l c o l m C. 1986, Civilization. Its burden and its blessing, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M.C. Webb, The University of Georgia Press, Athens-London, s. 120–126. R i e s m a n D a v i d 1971, Samotny tłum, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. S a l i j J a c e k OP. 1997, Rozpacz pokonana, Wydawnictwo „W drodze”, Poznań. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1977, Przedmowa, [w:] E. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa, s. 5–32. Te r m i ń s k a K a m i l a 1998, Mozaistyczna koncepcja wstydu, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 114–121. W a l i g ó r s k i A n d r z e j 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. W ą d o ł o w s k a A n n a H e l e n a 2005, Krzyż we wsi – Bóg we wsi. Kulturowe i indywidualne uwarunkowania manifestacji pobożności, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 125–153. W e b b M a l c o m C. 1986, Why our civilization can never be ‘moral’? The cultural ecology of Christian origin, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M. C. Webb, The University of Georgia Press, Athens–London, s. 101–119. �22 IWONA KABZIŃSKA W i ś n i e w s k a J o a n n a 2005, Świat w oczach kobiet. Studium wsi Butrymańce na Wileńszczyźnie, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 154–173. W o y d y ł ł o E w a 2007, My, rodzice dorosłych dzieci, Wydawnictwo Literackie, Kraków. W s t y d w K o r a n i e... 1998, Wstyd w Koranie. Materiały źródłowe, wybór P. Dziadek, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 132–134. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1996, Krótki szkic o chamstwie, Etnografia Polska, t. 40, z. 1–2, s. 19–28. IWONA KABZIŃSKA „PEOPLE HAVE CHANGED...” REMARKS ON THE EXPERIENCE OF POSTSOCIALIST TRANSFORMATION Key words: social transformation, nostalgia, post-communism, life styles, behavior In the course of author’s research on the experience of political transformation, the citizens of post-soviet Lithuania, Belarus and Ukraine often underlined that: People have changed. Some of them have asked: What has happened to the people? and perceived these changes as a negative phenomenon. Contemporary changes were compared with the interwar decades (the oldest interviewees) or the soviet period. Informants usually pointed the breakup of the family bonds, the rise of the conflicts between humans, omnipresent aggression, boorishness, selfishness, brutality of life, crime and the chase for money. The phenomena such as the overwhelming rivalry, envy, social callousness, the lack of disinterestedness and justice as well as the loneliness were stigmatized by interviewees. Contemporary times were often described as bad, cold, inhuman, deprived of love and sympathy. Quite often people didn’t hope for better tomorrow. These critical judgments have been related to the political transformation and capitalism – often described as the wild, rapacious or black. People blamed the mass media for popularization of negative patterns of behavior. Many interviewees explained contemporary changes in the means of secularization, the lack of moral authorities and the upbringing based on religious values. The author underlines that phenomena pointed by her informants are well known in Western Europe. She is curious whether they will increase or is there a more optimistic solution possible. Translated by Jarosław Derlicki Adres Autorki: Prof. nadzw. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5cf0f93272f5cc1ddd74c11d0382df8.pdf c0881292640553d2dcea2eef08532492 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1666 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1541 Title A name given to the resource "Najważniejsze, żeby pamiętać..." Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIV: 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M SKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ'... C M E N T A R Z JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ TOŻSAMOŚCI ZBIOROWEJ M I E S Z K A Ń C Ó W WSI N A BIAŁORUSI I I C H WYOBRAŻEŃ N A T E M A T ŚMIERCI Celem tego artykułu jest próba wykorzystania zbioru napisów cmentar­ nych jako źródła do badań ewolucji tożsamości i wyobrażeń na temat śmierci . Przedmiotem analizy są napisy znajdujące się na cmentarzu parafialnym w Nalibokach na Białorusi. Jak prowadzić badania nad kwestią etniczności, tożsamości i narodowości na Białorusi? Rośnie zainteresowanie tym problemem, ale również panuje pewne zamieszanie przy określaniu obiektywnych i subiektywnych wyznacz­ ników tożsamości. Niewątpliwie problemem staje się fakt, że informatorzy często podają różne odpowiedzi w tej kwestii, w zależności od osoby, która prowadzi badania, jej pochodzenia i celu zadawanych pytań. Aby uniknąć zamieszania na samym początku badań należy przyjąć pewne założenia. Punktem wyjścia do badań w terenie mogą być dane na temat deklaracji narodowości zapisane w lokalnych księgach meldunkowych (pochazjajstwiennyje kniżki). Jest to rodzaj ksiąg gminnych, aktualizowanych co 5 lat. Poda­ wane są w nich podstawowe informacje na temat liczby gospodarstw, ich wielkości, liczby mieszkańców wsi. Do tych danych dołączone są informacje o narodowości (nacjonalność) każdego z członków rodziny. Takie podejście do badań na Białorusi zalecał Wiaczesław Werenicz . Dane te mogą posłużyć śledzeniu procesów zmian identyfikacji narodowej zachodzących wewnątrz rodziny. Później można dotrzeć do różnych rodzin i porównać np. stopień 1 2 3 1 Pomysł tego typu badań zrodził się w 1995 r. dzięki spotkaniu z prof. Wiaczesławem Wereniczem z Mińska, który zbierał napisy nagrobne na cmentarzach w tym rejonie, m.in. w Derewnie. Zbierając podobne materiały na różnych cmentarzach Puszczy Nalibockiej planowa­ liśmy w przyszłości porównanie materiałów i wspólną publikację. Niestety, śmierć profesora w 1999r. uniemożliwiła mu dalszą pracę. Zbiór napisów z cmentarza w Nalibokach przechowy­ wany jest w I A E PAN w postaci bazy danych Access. Stwarza on duże możliwości wykonania różnorodnych analiz. Wieś Naliboki leży w województwie (obłasf) mińskim, powiecie (rajon) stołpeckim. Informacja ustna 1995 r. 2 3 �80 DAGNOSŁAW DEMSKI znajomości języka polskiego. Z danych tych korzystają często miejscowi bada­ cze, pomijają je natomiast najczęściej badacze z zagranicy. Można zastanawiać się nad wiarygodnością tych ksiąg. Dostarczają one przede wszystkim lokalnej administracji informacji mających znaczenie ekono­ miczne i meldunkowe, a nie polityczne. Informacja o narodowości jest umiesz­ czana jakby na marginesie. O ich wiarygodności można by powiedzieć więcej, gdyby porównać dane meldunkowe z danymi ze spisu ludności. Takie ze­ stawienie nie jest jednak możliwe, chociażby z powodu braku dostępu do tego rodzaju danych. Uważam jednak, że dane te są warte zainteresowania. Według danych pochodzących z 1995 г., ponad 90% mieszkańców Nalibok i wsi zaliczanych do sielsowietu (Jankowicze, Rudnia Nalibocka, Kleciszcze, Prudy, Niestierowicze, Cielechowszczyzna) stanowią osoby narodowości polskiej. W Nalibokach liczba Polaków jest nieco niższa. We wsiach natomiast procent ludności podającej narodowość polską przekracza 90. W Nalibokach zamieszkuje więcej przyjezdnych zatrudnionych w administracji, kołchozie lub szkole. Teren ten pokrywa się z historycznym i aktualnym zasięgiem parafii katolickiej w Nalibokach. W potocznym języku mówi się, że to kategoria „zapisanych Polaków". Według licznych opinii osób, z którymi miałem okazję rozmawiać podczas wyjazdów badawczych na Białoruś w latach 1993-2000, poza tą grupą w niektórych rejonach kraju znalazła się duża liczba Polaków z różnych powodów „zapisanych" jako osoby narodowości białoruskiej lub rzadziej rosyjskiej. Każdy region stanowi specyficzny układ wyznaczników i subiektywnych odczuć mieszkańców stanowią podstawę tożsamości narodowej i kulturowej. Na jego kształt wpływa szereg czynników historycznych, ciągłość tradycji i charakter kontaktu z innymi kulturami. Jednym ze źródeł, z których dotychczas rzadko korzystano w badaniach nad tożsamością jest cmentarz oraz rodzaj wyobrażeń związanych ze zmarłymi i pamięcią o nich. Należy tu wziąć pod uwagę dwa zagadnienia: problem pogranicza narodowego i kulturowego - miejsca zetknięcia się i wymieszania elementów pochodzących z różnych źródeł - oraz problem wyobrażeń na temat śmierci, kontaktów ze zmarłymi czy stosowanych wobec nich zabiegów. W pierwszej części artykułu podejmuję problematykę ewolucji tożsamości mieszkańców parafii. Jej odzwierciedleniem są zmiany w języku, widoczne dzięki analizie napisów nagrobnych zachowanych na przestrzeni 166 lat, uwzględniającej ich język, formę i typologię. W drugiej części podejmuję pro­ blematykę zmian wyobrażeń mieszkańców wsi na temat śmierci i świata zmar­ łych. Jako materiał posłużyły mi przede wszystkim napisy nagrobne zacho­ wane na miejscowym cmentarzu oraz wywiady . Sięgnąłem także do tekstów 4 5 4 Odpowiednik gminy. W pracy wykorzystałem wywiady własne (1-3) oraz przeprowadzone przez Karolinę Gozdalską, studentkę K E i A K w Warszawie (wywiady 4-6): 1 (k. lat 65, Naliboki); 2 (k. lat 80, Iwieniec); 3 (k. lat 84, Naliboki); 4 (k. lat 80, Naliboki); 5 (m. lat 20, Naliboki); 6 (k. lat 67, Naliboki). 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 81 pieśni żałobnych śpiewanych na tym terenie. Przytoczone przeze mnie dane dotyczące poszczególnych lat mają charakter statystyczny, mogą więc zawie­ rać pewien stopień przypadkowości. Inspiracją do podjęcia tematu i przygotowania tego artykułu był dla mnie tekst o napisach nagrobnych pochodzący ze zbioru Jana Stanisława Bystronia, Tematy, które mi odradzano (1980), a przede wszystkim książka Jacka Kolbuszewskiego Wiersze z cmentarza (1985). Jego praca, traktująca cmentarz jako tekst kultury, zachęciła mnie do sięgnięcia do tego właśnie źródła. Cel naszych prac różni się jednak nieco. W moich badaniach celem było przede wszystkim zarejestrowanie zmian zachodzących w świadomości i tożsamości mieszkań­ ców jednej ze stosunkowo izolowanych parafii na Białorusi. Chciałem wy­ odrębnić te aspekty napisów cmentarnych, które informują o tożsamości naro­ dowej lub etnicznej mieszkańców pogranicza narodowego, językowego czy religijnego. Stąd węższy zakres moich zainteresowań. Na przedmiot badań wybrałem nieduży wiejski cmentarz należący do starej, liczącej ok. 500 lat, parafii katolickiej. Istnieje wiele opracowań dotyczących cmentarzy. Do star­ szych należy przewodnik po cmentarzach Warszawy Mieczysława Orłowicza (1921). Inwentaryzowane i opracowywane są cmentarze dużych miast - War­ szawy (Szenic 1979), Krakowa, Lwowa, Wilna. Na szczególną uwagę zasłu­ gują opracowania cmentarzy kresowych, w tym także z Białorusi. Ostatnio wydano dwa opracowania dotyczące rzymsko-katolickiego cmentarza na Kal­ warii w Mińsku (Brykowski 1996; Sakałouskaja 1997). W społecznościach lokalnych jednym z miejsc dokumentujących ich małą historię jest cmentarz parafialny. T u zapisane są imiona i nazwiska dawnych oraz współczesnych pokoleń: Czyhunny krzyż i deseczka po dzisiejszy dzień zachowały się. Tam nasze pochowane, no trzeba by my oglądali (wywiad 1). Formy zapisu nazwisk, epitafia nagrobne, liternictwo, rodzaj bryły, formy i materiału pomnika są wyrazem ducha czasu i niosą w sobie pewien wzór pokoleniowy. Pamięć jednostki i pamięć zbiorowa mają decydujące znaczenie dla poczucia tożsamości. Pamięć zapisana na nagrobkach cmentarnych wyra­ ża się w formie typowej dla poprzednich i współczesnych pokoleń, czasem już mało zrozumiałej, ale należącej jednak do dziedzictwa tego regionu. Szczególnie interesujące są cmentarze leżące na pograniczu kulturowym, takie jak cmentarz w Nalibokach, położony obok kościoła katolickiego. Para­ fia w Nalibokach liczy już kilkaset lat, a pierwsza wzmianka o kaplicy katolic­ kiej pochodzi z 1440 r. Nigdy nie było tu cerkwi. Najbliższe znajdują się w Iwieńcu (obecnie w budowie), Stołpcach, Kijowcu, Słobodce, Lubczy i Baksztach. Miejscowości te oddalone są od Nalibok o 35-50 kilometrów. Miesz­ kańcy parafii są niemal w stu procentach katolikami, a w księgach meldun­ kowych podają narodowość polską. Po wojnie zanikała znajomość języka polskiego wśród młodego pokolenia. Również samoidentyfikacja narodowa młodszych pokoleń podlega wahaniom i zmianom. Pytanie o narodowość powoduje pewne zamieszanie i zmusza rozmówców do trudnych rozstrzygnięć. Wątpliwości co do swej tożsamości nie mają właściwie tylko najstarsi. �82 DAGNOSŁAW DEMSKI Zadający pytanie zawsze tworzy pewien kontekst poprzez narzucenie języka rozmowy, miejsce pochodzenia i celu badań, co ostatecznie wpływa na odpo­ wiedź. Rozmowy miejscowej ludności z Polakami z Polski mają inny charakter niż rozmowy z Białorusinami. Także deklaracja narodowości podana podczas spisu powszechnego służyła innym celom niż rozmowa z etnografem. Zapis w dokumentach był wyjściem poza kontekst spotkania badacza z informatorem. Sprawy związane ze śmiercią, pogrzebem zwykle najdłużej zachowują swój niezmieniony charakter. Zmianom podlegają bardzo powoli, często dużo póź­ niej niż inne sfery życia codziennego. Z tego powodu warto na nie zwrócić baczną uwagę. W badaniach tożsamości napisy nagrobne zaliczyć można do wyznaczników językowych, ale również historycznych, jako wyraz obowiązu­ jących wzorców pamięci zbiorowej. Są to wyznaczniki religijne posługujące się określonymi symbolami. Co można badać na cmentarzu? Miejsce to można potraktować jako odrębne źródło służące do badań pamięci zbiorowej miesz­ kańców określonego terenu. Starsze groby zachowane w Nalibokach pocho­ dzą z połowy X I X w. W najstarszym z nich pochowano Ignacego i Magdalenę Rocków, zmarłych 19 listopada 1833 r. Napis głosi, iż proszą oni przechod­ niów o trzy „Zdrowaś Maryja". Grób z 1845 r. wybudował Franciszkowi i Józefie Kunickim ich syn Adam. Nic nie wiemy o tych ludziach, nazwisko Kunicki jest jednak znane i spotykane w tej parafii. Inny nagrobek (z 1842 r.) wystawił na pamiątkę matce, Helenie z Wereszczaków Ruszczycowej, jej syn. Był on w owym czasie proboszczem parafii w Nalibokach. Na nagrobku z 1853 r. widnieje napis informujący o śmierci Jana Jakoba Eckerta, rodem ze Steinbach w Wielkim Księstwie Heskim. Eckert był jednym z majstrów za­ trudnionych w hucie żelaza w Kleciszczu. Niewiele grobów przetrwało z końca X I X w., po kilka z każdego roku. Interesujące jest zestawienie danych o liczbie zgonów, pochodzących z ksiąg metrykalnych parafii nalibockiej (najstarsze pochodzą z 1765 г. ). W owym czasie groby z pewnością stawiano na tym samym cmentarzu. Większość grobów była prawdopodobnie drewniana, nie przetrwały więc one zbyt długo. Poniżej podaję przykładowe dane dotyczące liczby pogrzebów w parafii, w różnych latach X I X w. Trudno mi wyjaśnić skoki liczby zmarłych. Tylko w jednym przypadku załączona była notatka o wybuchu epidemii cholery. 6 1821 - 39 1822 - 38 1823 - 5 0 1824- 43 1825- 23 1830 1831 1851 1855 1870 -48 - 73 (wybuch cholery) - 50 - 87 - 132 1871 - 137 1872 - 98 1873 - 101 1874- 89 1875- 80 1880 1881 18821883 1884 - 185 121 148 140 100 Warto zwrócić uwagę na wielką dysproporcję między liczbą zmarłych i pogrzebów zapisanych w księgach zmarłych, a liczbą nagrobków zachowa­ nych do dnia dzisiejszego. Z 1871 r. zachowało się 6 nagrobków, a - jak 6 Księgi chrztów prowadzono od 1720 г., a księgi ślubów od 1765. O istnieniu wcześniejszych ksiąg nic mi nie wiadomo. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ. 83 widzimy - pogrzebano aż 137 osób. Może to świadczyć o chowaniu zmarłych w grobach z drewnianym krzyżem i tabliczką, bądź tylko z prostym drew­ nianym krzyżem. Postawienie trwałego nagrobka z żeliwa było drogie. Z tego względu nie zachowały się żadne trwałe ślady po tak dużej liczbie zmarłych, odnotowanych w księgach i pochowanych prawdopodobnie na nalibockim cmentarzu. Dane te dają wyobrażenie o skali liczby grobów, które uległy zniszczeniu i o liczbie ludzi, o których pamięć nie przetrwała. Od czasu postawienia najstarszych grobów minęło co najmniej 5-6 poko­ leń. Jak to określił Jacek Kolbuszewski, na cmentarzu zawsze widoczne są „zewnętrzne dowody pamięci". Każde z pokoleń miało swoje preferencje este­ tyczne oraz odpowiednie rodzaje epitafiów. Na cmentarzach kresowych istotne znaczenie ma język, w którym zostały zapisane imiona i nazwiska oraz krótkie nagrobne wspomnienia o zmarłych. Pamięć mniej lub bardziej niezauważalnie zmienia obraz minionych lat, mimo to w każdym pokoleniu właśnie pamięć 0 przeszłości zajmuje często ważne miejsce w teraźniejszości mieszkańców. Bez odniesienia do przeszłości nie mogliby oni pojąć znaczenia swego życia. Tak więc, społeczne formy pamięci są znaczące dla tożsamości kulturowej wszyst­ kich pokoleń. Szczególnym miejscem przeznaczonym przez lokalną społeczność na wyrażenie dowodów pamięci jest cmentarz parafialny. Jakie formy przyj­ mują zewnętrzne dowody pamięci w Nalibokach i czego są one wyrazem? Czy jest to potrzeba utwierdzenia się w swojej tożsamości? Cmentarz nalibocki położony jest w pobliżu kościoła. Od terenu kościel­ nego oddziela go ceglany mur. Obok świątyni prowadzi ścieżka do furtki cmentarnej, a tuż za nią znajduje się najstarsza kwatera. Groby stoją między drzewami. W tylnej części kwatery znajduje się mała drewniana kapliczka. Pochodzi ona z początku naszego wieku. Lewa część kwatery, opadająca lekko w dół w stronę stawu i rzeczki Lebieżody, była zniszczona podczas działań wojennych. Na prawo od najstarszej kwatery zaczyna się druga, powo­ jenna część cmentarza. Nie ma tu drzew, a kwatera była kilkakrotnie po­ szerzana z powodu rosnącej liczby grobów. Najnowszą kwaterę otwarto w 1998 r. na tyłach powojennej części cmentarza. Warto zwrócić uwagę na rodzaje grobów i nagrobków. Można je podzielić ze względu na rodzaj materiału użytego do budowy. Najstarsze nagrobki posiadają mniejsze lub większe elementy żeliwne. Materiał ten, choć drogi, był łatwo dostępny w Nalibokach ze względu na sąsiedztwo huty żelaza i odlewów żeliwnych w Kleciszczu - miejscowości leżącej na terenie parafii ok. 12 km od Nalibok. Z żeliwa wykonywano krzyże, ewentualnie kraty otaczające większe groby, a przede wszystkim tablice, na których zapisywano nazwiska zmarłych 1 krótkie epitafia. Największe groby Popławskich i Sobolewskich w całości pokryte są płytami żeliwnymi. Najbogatsze groby znajdują się po lewej stro­ nie, w pierwszym rzędzie przy płocie. Z końca X I X w. pochodzą również nagrobki kamienne. Najbardziej wyróżnia się tu grób dyrektora huty żelaza w Kleciszczu, angielskiego inżyniera Jamesa Gardnera. W tamtym okresie pojawia się także charakterystyczny typ kamiennych nagrobków, imitujący �84 DAGNOSŁAW DEMSKI korpus drzewa pozbawionego konarów. Wymienione typy nagrobków prze­ ważały w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej. W okresie międzywojennym pewną część grobów stanowią płaskie płyty nagrobkowe ustawione pionowo. Nie mają one jednak jednolitego kształtu. Po wojnie na cmentarzu pojawiły się nagrobki z pionowymi płytami bez charakterystycznego kształtu o kolorach brudno-niebieskim i białym. Tego typu groby składające się z płaskiej płyty ułożonej poziomo, otoczonej płotkiem z metalowych krat, można spotkać na wielu wiejskich cmentarzach Białorusi. W latach siedemdziesiątych wprowadzono płyty marmurowe i typu lastriko. Po wojnie nagrobki robiono w Rakowie. Było tam kilku kamieniarzy specjalizują­ cych się w nagrobkach marmurowych. W późniejszym okresie zamawiano płyty w Stołpcach, a od końca lat dziewięćdziesiątych - także w Derewnie lub Iwieńcu. JĘZYK NAPISÓW N A G R O B N Y C H Jednym z wyrazów pamięci o zmarłych jest język napisów nagrobnych. W przypadku cmentarzy położonych na pograniczu etnicznym wskazuje on na tożsamość społeczności, istniejącą w danym pokoleniu. Jeśli zwrócimy uwagę na język napisów na cmentarzu, to zauważymy pewne tendencje, związane najczęś­ ciej z przełomowymi datami w dziejach lokalnej społeczności. Nie zawsze zwroty te mają bezpośredni związek z politycznymi zmianami, kiedy to wielka historia wplata się w małą historię parafii, lecz występują z opóźnieniem. Do czasu uzyskania niepodległości przez Polskę i włączenia Nalibok w skład I I Rzeczypospolitej na cmentarzu dominowały napisy w języku pol­ skim, choć były to czasy panowania rosyjskich carów. Ta część cmentarza została zniszczona podczas działań wojennych i nie zachowały się wszystkie groby z tamtych lat. Z nagrobków pozostałych do dzisiaj niemal wszystkie posiadają napisy w języku polskim . Jak wspomniałem, najstarszy grób na cmentarzu pochodzi z 1833 roku. Na ogólną liczbę 245 grobów z lat 1833-1921 aż 234 z nich ma napisy w języku polskim, 5 ma napisy rosyjskie, 4 - w języku niemieckim, a 2 - w angielskim. Liczby te świadczą o obowiązującym w owym czasie, pomimo trwającej już kilkadziesiąt lat władzy rosyjskiej, polskim wzorcu kulturowym propagowa­ nym przez właścicieli ziemskich i Kościół Katolicki. Napisy nagrobne wyko­ nane w języku niemieckim są śladem po pobycie dużej liczby majstrów i robot­ ników zatrudnionych głównie w latach siedemdziesiątych i dziewięćdziesiątych w hucie żelaza w Kleciszczu. Część z nich osiedlała się tu z całymi rodzinami, np. wspomniana wyżej rodzina Eckertów z Księstwa Hesji. Tu rodziły im się dzieci, tu umierali ludzie starsi. Pamięć o zmarłych przechowują księgi me­ trykalne i cmentarne napisy. Pewna część robotników niemieckich żeniła się z miejscowymi kobietami i osiedlała na terenie parafii na dłużej . 7 8 7 8 Liczba grobów nie pokrywa się z liczbą pogrzebanych osób. Na temat robotników niemieckich i innych cudzoziemców patrz Demski (1997). �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 85 Z kolei dane z lat 1922-1939, tj. z okresu przynależności badanych terenów do państwa polskiego, wskazują, że na ponad 140 grobów nie ma ani jednego z napisami po rosyjsku. Wszystkie napisy sporządzone zostały w języku pol­ skim. Można to wytłumaczyć przede wszystkim wysokim statusem polskości w owym okresie oraz polityką państwa polskiego popierającego szkolnictwo polskojęzyczne. Większość nagrobków pochodzi z okresu powojennego. Nie zniszczył ich czas. Dane statystyczne z tego okresu odnośnie liczby nagrobków z napisami w językach polskim, rosyjskim i białoruskim podaję bardziej szczegółowo (Tab. I ) . Uwzględniają one zmieniającą się liczbę nagrobków i napisów na­ grobnych w poszczególnych językach w kolejnych latach po I I wojnie świato­ wej. Dodatkowo można łatwo obliczyć liczbę grobów stawianych w poszcze­ gólnych latach. Z prawej strony, w ostatniej kolumnie Tabeli, podaję również sumę napisów nagrobnych w poszczególnych dziesięcioleciach. Dane za ostatnie lata (1998-1999) nie są pełne. Nie wszystkie kamienne nagrobki zostały jeszcze postawione. Na ich miejscu stoją tymczasowe, prowi­ zoryczne krzyże drewniane, umieszczono tu też tymczasowe napisy podające ograniczone dane. Warto podkreślić, że na ogólną liczbę 1550 nagrobków aż 1156 z nich ma napisy w języku polskim, 390 - w rosyjskim, a tylko 4 - w bia­ łoruskim. Dane te obejmują okres 166 lat, od najstarszego zachowanego grobu z 1833 r. do roku 1999. W tabeli widoczne są pewne tendencje dotyczące wyboru języka napisów lub całych epitafiów na cmentarzu. Widoczna jest także zmieniająca się liczba nagrobków, będąca odbiciem wzrostu liczebności mieszkańców parafii. Nie wszystkie ważne wydarzenia zostały zarejestrowane na cmentarzu. Wielka katastrofa w dziejach regionu i parafii, jaką było spalenie Nalibok i wywiezie­ nie dużej części mieszkańców do Niemiec w 1943 г., nie znalazła wyraźnego odzwierciedlenia w liczbach nagrobków. Wydawałoby się, że liczba grobów powinna gwałtownie zmaleć, ale tak się nie stało. Część ludności z okolicznych wiosek zdołała schronić się u krewnych, bądź w ziemiankach leśnych i prze­ czekać do końca działań wojennych. Liczba grobów na cmentarzu w 1943 r. wzrosła tylko nieznacznie. Do niedawna na cmentarzu nie było pomnika upamiętniającego rozstrze­ lanie 103 mieszkańców Nalibok przez partyzantów radzieckich w maju 1943 r. Zostali oni pochowani w zbiorowej mogile. Pomnik i tablicę przypominającą to wydarzenie ustawiono dopiero w 1998 r. Od 1947 r. maleje dość gwałtownie liczba nagrobków. Trudno wytłumaczyć to zjawisko. Prawdopodobnie zmniej­ szyła się liczba mieszkańców wsi z powodu emigracji do większych miast, a także wyjazdów repatriacyjnych do Polski (1946 i 1956 г.). Ogólna liczba grobów zaczyna rosnąć od 1963 г., a bardziej zdecydowanie - od 1966 r. Świadczy to o wzroście liczby mieszkańców. Jeżeli chodzi o język napisów na grobach, to można prześledzić różne tendenqe. Do wybuchu I wojny światowej oraz za czasów państwa polskiego zdecydowanie przeważały napisy w języku polskim. Po zajęciu Kresów Wschodnich przez Związek Radziecki �86 DAGNOSŁAW DEMSKI Tabela I . Napisy nagrobne pisane w języku polskim, rosyjskim i białoruskim języki/lata polski rosyjski języki/lata 1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 razem 9 11 8 19 10 8 8 4 3 7 87 2 0 1 1 0 1 0 0 0 0 5 1951 1952 1953 1950 1954 1955 1956 1957 1958 1959 razem polski 5 6 6 8 4 5 9 3 2 2 50 rosyjski 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 3 1963 1964 1965 1960 1961 1962 1968 1969 razem polski 5 5 6 9 5 7 11 8 13 15 84 rosyjski 1 0 1 2 0 1 0 0 3 0 8 1 1 języki/lata 1966 1967 białoruski języki/lata 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 razem polski 5 15 19 13 9 13 14 10 10 11 119 rosyjski 3 2 3 5 3 3 7 3 9 5 43 białoruski języki/lata 1 1980 1 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 razem polski 5 14 14 11 14 17 16 18 24 5 138 rosyjski 15 8 12 10 13 10 12 15 9 16 120 1993 1994 1995 1996 1997 1999 razem języki/lata 1990 1991 1992 polski 11 11 20 9 5 12 8 7 24 5 112 rosyjski 13 12 10 13 4 13 16 13 9 16 118 białoruski 2 1998 2 (17.09.1939 - 11.06.1941) tendenqa ta nie zmieniła się. Pojawiały się jednostkowe nagrobki mieszkańców z napisami po rosyjsku. Podobnie było w okresie, kiedy badane ziemie znajdowały się pod okupacją niemiecką i w późniejszych czasach. Do 1970 r. napisy nagrobne w języku rosyjskim pojawiały się sporadycz­ nie, w niektórych latach nie występowały one w ogóle. Można wyciągnąć wniosek, że w tym okresie duża część dorosłej populacji wsi dobrze znała język polski i posługiwała się nim biegle. Należy pamiętać, że od 1943 roku kościół był zamknięty i nie było księdza, a pochówek zmarłych należał do rodziny. Z danych przytoczonych w Tabeli I wynika, że rok 1970 był w pewnym względzie przełomowy. Od tego czasu napisy w języku rosyjskim pojawiają się na cmentarzu już na stałe, chociaż początkowo w niewielkiej ilości. W 1978 r. liczba napisów nagrobnych pisanych w języku polskim i rosyjskim niemal zrównała się, a w roku 1980 po raz pierwszy w dziejach parafii napisy w języ- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 87 ku rosyjskim zaczęły przeważać. W latach 1978-1984 liczba nagrobków w obu językach była mniej więcej równa, w następnych latach jednak wystąpiła pewna przewaga napisów w języku polskim. Średnie pokolenie z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych urodziło się w czasie wojny i chodziło już do szkół radzieckich. Dla tych osób tradycja pokolenia ich rodziców powoli zanikała. Lekki wzrost liczby napisów w języ­ ku polskim w końcu lat osiemdziesiątych mógł być odzwierciedleniem chęci powrotu do dawnej tradycji. Były to lata „pieriestrojki" zapoczątkowanej przez Michaiła Gorbaczowa. W tym okresie mieszkańcy wsi starali się też o uzyskanie pozwolenia na odbudowę kościoła. Wyjątkowy przypadek stanowi rok 1988, kiedy to liczba napisów w języku polskim gwałtownie wzrasta. W następnym roku zarysowała się już jednak przewaga napisów w języku rosyjskim. Nie udało mi się wyjaśnić tego zjawiska. Być może było ono odbiciem lokalnych nacisków politycznych władzy. W 1990 r. pojawił się w Nalibokach pierwszy ksiądz po wojnie; przybył on z Polski. Na początku lat dziewięćdziesiątych zarysowuje się równowaga w ilości napisów nagrobnych w języku polskim i rosyjskim. Później jednak, w okresie 1993-1998, widoczna jest już przewaga napisów cmentarnych w języku rosyjskim. Tendencja ta wydaje się mieć charakter trwały. Wynika ona z tego, że coraz mniej osób zna język polski lub włada nim na co dzień. Dotyczy to szczególnie pokolenia najmłodszego i średniego. Stąd nawet na cmentarzu, miejscu najbardziej konser­ watywnym, gdzie zmiany związane z ewolucją tożsamości uwidaczniają się najpóźniej, w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych język rosyjski jako język napisów nagrobnych nabiera większego znaczenia: Nie po polsku, dlatego, że moje krewniaki polskiego języka nie znają. To oni wtedy nie znajdą, gdzie mąż został pochowany (wywiad 2). Zdarza się, że ten, kto chce zamówić nagrobek w języku polskim musi zwrócić się po pomoc do osób lepiej znających ten język. F O R M Y NAPISÓW Język napisów nagrobnych jest najbardziej widocznym elementem w pej­ zażu cmentarza znajdującego się na pograniczu kulturowym. Analizie można poddać również inne elementy, np. epitafia nagrobne, w tym ewolucję form wstępnego tekstu czy układu nazwisk zapisywanych na nagrobkach. Pow­ szechne jest stawianie krzyża na grobach. Mamy tu dwie formy krzyża: kato­ licką i prawosławną. Chociaż cmentarz nalibocki należy do parafii katolickiej, to jednak z uwagi na brak cerkwi w najbliższej okolicy chowani są tu również zmarli wyznania prawosławnego. Na ogólną liczbę 1540 nagrobków cmentarnych, 310 nie ma żadnych symboli religijnych. Ponad 1150 grobów posiada symbolikę lub znak krzyża katolickiego, a 70 symbolikę lub krzyż prawosławny. Nagrobki pozbawione znaku krzyża pojawiły się dopiero po I I wojnie światowej i początkowo wy­ stępowały sporadycznie. �88 DAGNOSŁAW DEMSKI W latach przedwojennych i końca X I X w. symbolice krzyża towarzyszyły najczęściej wstępne napisy w formie D.O.M. (Deo Optimo Maximo), D.W.P., D.S.P. i D O M W. Równie powszechne były różne formy określenia Świętej Pamięci, S | P SP tu spoczywa, SP, STP, Ś.P. Odpowiednikiem tej formuły u prawosławnych jest Z f P z krzyżem prawosławnym, Zdies Pochoronien lub w formie skrótowej Zd.Poch, czasem forma ZP połączona była z krzyżem katolickim. W latach przed I i I I wojną światową znakom krzyża, rysowanym przed nazwiskiem zmarłego, towarzyszyły charakterystyczne zwroty: Tu spo­ czywają zwłoki, Tu spoczywa, itp. Analizując dane z cmentarza w Nalibokach, obejmujące 166 lat, można wskazać na kilka prawidłowości. Nagrobki dzielą się na trzy kategorie: posia­ dające znak krzyża, któremu towarzyszą formuły Ś.P., S.P., Tu spoczywa S.P., używane przez katolików, groby z krzyżem prawosławnym, formułami Z.P., ZP, zdies pochoronien potwierdzającymi wiarę prawosławną zmarłego oraz nagrobki nie posiadające symboli religijnych. Od 1940 do około połowy lat siedemdziesiątych na cmentarzu dominowały epitafia z symboliką katolicką. Chowano wówczas niewielu prawosławnych, a i zmarłych unikających symboli religijnych było jeszcze stosunkowo mało. Do roku 1967 nagrobki bez symboliki religijnej występowały sporadycznie. Po tym roku liczba tego typu grobów i epitafiów wzrasta. Każdego roku stawiany był przynajmniej jeden taki nagrobek, a po 1972 r. jest ich już więcej. Sądząc po nowych nazwiskach byli to ludzie przyjezdni. Wydaje się, że znaczną część z nich stanowili nauczyciele i pracownicy administracji państwowej. W roku 1980 po raz pierwszy liczba nagrobków pozbawionych symboli religijnych przeważała nad pozostałymi. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych jednak liczba grobów, na których pozostawiono symbole religijne nieco wzrosła. Widocznym zjawiskiem stalo się w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych umieszczanie znaku krzyża katolickiego przed nazwiskiem na nagrobku, jednak bez dawniejszych form typu Ś.P., czy Tu spoczywa. Stare formy przestały już być zrozumiałe i oczywiste. Zmiany te odzwierciedlają tendencję do ateizacji życia. Analizując napisy cmentarne należy zwrócić uwagę na sposób zapisu imion i nazwisk. Nazwiska pisane w języku rosyjskim lub białoruskim mają formę zapisu charakterystyczną dla tego języka, czyli: nazwisko, imię i otczestwo. Nazwiska pisane po polsku ewoluują od typowo polskiej formy zapisu: imię, nazwisko, poprzez nazwisko i imię, aż po rosyjską formę: nazwisko, imię i otczestwo. Forma otczestwo była nieobecna przed I I wojną światową oraz w okresie wcześniejszym. Pojawiła się na cmentarzu nalibockim dopiero po I I wojnie światowej. Do 1966 r. zapis nazwiska z imieniem wraz z otczestwem występował sporadycznie. Związany był zawsze z zapisem w języku rosyjskim lub białoruskim. Na nagrobkach takich osób widniały krzyże prawosławne albo były one pozbawione symboliki religijnej. Wskazywało to na prawosławne pochodzenie zmarłego lub było wyrazem braku przynależności religijnej. W 1966 r. wystąpił pierwszy przypadek zapisu nazwiska w języku polskim z imieniem i otczestwem. W latach siedemdziesiątych pojawiły się nagrobki 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 89 z napisami w języku rosyjskim, posiadające równocześnie symbole krzyża katolickiego (od 1981 r. corocznie było kilka takich przypadków). Świadczyło to o zmianie funkcji rosyjskiego, który musiał już być powszechny w owym okresie. Pod koniec lat osiemdziesiątych liczba takich napisów jeszcze bardziej wzrosła i zrównała się, a nawet przewyższyła liczbę napisów nagrobnych w języku rosyjskim, pozbawionych symboliki religijnej. Bardzo niewiele było natomiast napisów po polsku i z formą otczestwa. T Y P O L O G I A NAPISÓW N A G R O B N Y C H Kolbuszewski poświęcił dużo uwagi typologii wierszy nagrobnych. W swo­ jej książce zebrał przykłady z największych cmentarzy w Polsce, Czechach, Słowacji, na Ukrainie i Litwie. Na wiejskim cmentarzu różnorodność form jest bardziej ograniczona. Występuje tu mniej wierszy nagrobnych i epitafiów. Przeważają prostsze formy ograniczające się do jednego zdania lub paru słów. W wielu przypadkach napisy nagrobne mają charakter stereotypowy i po­ chodzą ze zbiorów proponowanych przez kamieniarzy, u których zamawia się nagrobek: Wiersze sami ludzie biorą z gazet i z radia, jak posyłają sobie powinszowania. Więc ktoś podbierze sobie, wypisze tych kilka słów (wywiad 1). Często jednak treść napisów odpowiada oczekiwaniom zamawiających, gdyż mają one wiele wspólnego ze specyfiką ludowych wyobrażeń o śmierci i są wyrazem stosunku do zmarłych. Można wyróżnić kilka głównych motywów napisów pojawiających się na nalibockim cmentarzu. Pierwszym z nich są motywy religijne, w których wy­ rażone jest poczucie troski o zbawienie duszy zmarłego, o uzyskanie wiecznego pokoju, czy też wyrażające otwarcie prośbę o modlitwę za zmarłego. Są one zgodne z nauką Kościoła. Drugim motywem, także o podłożu religijnym, jednak na tyle powszechnym, że wydzieliłem go jako odrębny, jest motyw troski o uzyskanie przez zmarłego spokoju na „tamtym świecie". Nauki reli­ gijne o wiecznym spoczynku po śmierci splatają się tu z ludowymi wyob­ rażeniami. Trzecim motywem jest wyraz chęci zachowania pamięci o zmarłych wśród krewnych i bliskich. Wyobrażenia ludowe o znaczeniu pamięci i wspo­ minania zmarłego dla jego pomyślności na „tamtym świecie" łączą się tu z ludzką potrzebą pamiętania o swoich zmarłych. Czwartym motywem stają się napisy będące wyrażeniem osobistych uczuć bólu, straty i pożegnania. Kolejnym motywem napisów jest informacja o rodzaju śmierci lub o samym zmarłym, służąca podkreśleniu jego zasług za życia. Napisy na grobach nalibockich podlegały wielu zmianom i tendencjom. Jedne z nich miały trwały charakter, inne powtarzano przez kilka czy kil­ kanaście lat. Pewne napisy i wiersze nagrobne mogło upodobać sobie jedno pokolenie, inne generacje zaś znalazły własny rodzaj wyrażenia żalu po śmierci bliskich. Z pewnością największy wpływ na zmiany świadomości miały burz­ liwe przełomy historyczne, upadek jednych państw i powstawanie innych. �90 DAGNOSŁAW DEMSKI Z punktu widzenia społeczności lokalnej, odbierane były one jako zmiany granic i przynależności tych ziem do różnych państw. I i I I wojna światowa stanowią wyraźne cezury, widoczne również w napisach nagrobnych. Wyod­ rębniłem trzy okresy: do upadku imperium rosyjskiego, lata przynależności badanych ziem do państwa polskiego oraz lata po roku 1939. Poniżej oma­ wiam główne motywy napisów występujących w tych trzech okresach. Do roku 1922 najbardziej charakterystyczne są motywy religijne. Domi­ nuje prośba do pozostałych na ziemi, rodziny czy przechodniów, o modlitwę. Najbardziej popularny był napis Prosi o 3 Zdrowaś Maryja, występujący w różnych wariantach: Prosi o 3 anielskie pozdrowienia', Prosi o westchnienie do Boga; Prosi przechodniów o 3 Zdr. Maryja. Znacznie rzadziej spotykamy napisy typu: Na pamiątkę Matce poświęca...; Pokój jego duszy; Friede seiner Asche. Motyw Boże zbaw duszę jej pojawia się po raz pierwszy dopiero w 1884 r. Występuje on sporadycznie, raz na kilka lub nawet kilkanaście lat. W tym okresie mamy pojedyncze przykłady osobistych pożegnań ze zmarłymi: Najmilszy ojcze spoczywasz w tym grobie... lub napisy informujące o zmarłym albo rodzaju jego śmierci. Na grobie Jana Jakoba Eckerta widnieje napis Rodem ze Steinbach we Wlk.Xienstwie Heskim. Na innym grobie napisano: Złożył życie od nieprzyjacielskiej ręki. Odrębnym okresem są lata międzywojenne. Ten czas przynależności pa­ rafii nalibockiej do państwa polskiego trwał tylko 18 lat. Jak już wspomnia­ łem, na grobach dominują wówczas napisy w języku polskim. Podobnie jak w poprzednim okresie przeważają napisy o motywach religijnych. Najczęściej występuje Pokój jego duszy oraz (motyw powszechny także w poprzednim okresie) Prosi o 3 modlitwy. Rzadziej pojawia się tekst Boże zbaw dusze ich. Nowy, nieznany wcześniej motyw Pamiątka za zmarłych jest już także widocz­ ny na cmentarzu. Zdarza się również motyw osobistego pożegnania ze zmar­ łym. Wśród innych, ciekawych napisów spotykamy: Błogosławieni, którzy w Panu umierają, ps. 137; Panie Boże Miłosierny dawco namaszczenia; Powięk­ szył grono aniołków czy Wieczny odpoczynek. Od 1939 roku parafia nalibocka przeżywa kolejno: ustanowienie władzy radzieckiej (do czerwca 1941), okupację niemiecką (do 1944) oraz utworzenie Białoruskiej SSR. Zmiany polityczne nie znalazły bezpośredniego odbicia w formie czy treści napisów nagrobnych, jakby społeczność lokalna żyła własnym rytmem. W materiałach z trzeciego, wyodrębnionego przeze mnie okresu, od 1940 do 1998 roku, zauważyć można nowe tendenqe zmian. Pojawiają się one na cmentarzu nalibockim w różnej proporcji w zależności od daty pochówku. Jedne z nich nabierają znaczenia z biegiem lat, inne, odwrotnie, tracą swą popularność. Z moich analiz wynika, że po wojnie, do roku 1960, różne motywy napi­ sów nagrobnych występują jednocześnie. Trudno jednak wyodrębnić wyraźną tendencję lub przewagę jednego z nich. Warto odnotować interesujący fakt, iż w latach 1947-1948 napisy nagrobne nie posiadały żadnych form zwrotów i symboli oprócz nazwiska zmarłego i daty jego śmierci. Być może miała na to wpływ presja lokalnych urzędników. Zarysowującą się tendencję występowa- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 91 nia pewnych motywów napisów cmentarnych można zauważyć dopiero po roku 1960. Z zestawienia danych dotyczących poszczególnych lat wynika, iż od tego okresu głównym motywem napisów nagrobnych, występującym w ję­ zyku polskim i rosyjskim, jest troska o zachowanie pamięci o zmarłym, wido­ czna w różnych odmianach: Pamiątka od rodziny; Pamięć dzieci, wnuków; Tę pamiątkę poświęca... Czasem z braku miejsca na nagrobku stosowano zapis: Pam. od rodziców. W wersji rosyjskiej tekst napisu brzmiał Pamiať dietiej i wnuków. Motyw ten dominuje w napisach do dziś. Czasem przyjmował on wydźwięk bardziej religijny: Wieczna pamięć; W.P., & w wersji rosyjskiej Wiecznaja pamiať. Jego znaczenie wzrastało stopniowo po roku 1971, a jeszcze bardziej po 1980. W ciągu ostatnich dwudziestu lat motyw zachowania zmarłego w pamięci pojawia się zdecydowanie najczęściej. Od roku 1975 wzrosło znaczenie innego motywu - troski o zapewnienie zmarłemu pokoju, wiecznego pokoju czy spokoju na „tamtym świecie": Pokój ich duszom lub Pokój jego duszy, w skrócie P.J.D., lub w innych wariantach: Wieczny mu odpoczynek; Wieczny odpoczynek racz im dać Panie czy Wieczny pokój. Motyw ten do dziś pojawia się co roku na nowych nagrobkach. W tym samym okresie po dłuższej przerwie powrócił religijny motyw napisu Boże zbaw duszę jej, zapisywany również w skrócie B.Z.I.D., rzadziej - Boże bądź im miłosierny lub Jezus Maryja z Józefem stawcie się za tę duszę. Funkqonuje on do dziś, ale sądząc po częstości występowania ma raczej marginalne znaczenie. W roku 1968 po raz pierwszy na nagrobku znalazło się zdanie Tamu, kto dorog był pri żizni Ot tiech, kto pomnit, skorbit... W 1973 roku pojawiły się inne, podobne napisy: Liubimoj doczeńkie i siestriczkie ot skorbiaszczi lub W.P. Ja doma a wy w gostiach. Pisane one były w języku rosyjskim lub w obu językach, tzn. daty i nazwiska pisano po polsku, a wers - po rosyjsku. Tak więc współcześnie wystąpił bardziej osobisty motyw pożegnania, wyrażenia bólu po stracie bliskich. Jest on stale obecny na cmentarzu nalibockim. Przed wojną pojawiał się on rzadziej, pisano go w języku polskim. Przedwojenne Zostawił w smutku żonę i dzieci; Córko droga, ty spoczywasz w zimnym grobie a nam zostawiłaś wielki żal po sobie; Co najdroższe naszemu sercu było, potem w mogile się skrylo zastąpiły wyrazy bólu i cierpienia pisane w języku rosyj­ skim: Spasti tiebia nikt o nie smog, iz żizni Ty uszeł nieżdanno lub Mať nikogda nie umirajet, Lisz riadom byť pieriestajet. Innym przykładem popularnego wiersza jest: Nie wyskazať goria, Nie wypiakať słioz, Ty radost i sczastje. Za dobroje sierdce, zołotyje ruki, Cztut pamiat muz, dieti. Napisy tego typu występują na różnych cmentarzach Białorusi, nie tylko katolickich, ale także prawosławnych: Jak wiersze piszą to tylko po rosyjsku, bo po polsku nikt nie umie. Zawsze kiedy młody kto umrze, to zawsze piszą wiersz (wywiad 1). Podsumowując, w okresie powojennym na cmentarzu nalibockim najczęś­ ciej występują napisy będące świadectwem troski o zachowanie pamięci o zmar­ łym. Dwa kolejne motywy: osobiste pożegnanie czy wyrażanie bólu po stracie oraz troska o zapewnienie spokoju na „tamtym świecie" mają przybliżone �92 DAGNOSŁAW DEMSKI znaczenie. Sądząc z danych statystycznych wydaje się, że powoli, w końcu lat dziewięćdziesiątych, wzrasta przewaga motywu wyrażania osobistych uczuć po stracie bliskich, a maleje troska o zapewnienie spokoju zmarłym na „tamtym świecie". Jednak różnice są niewielkie. W ostatnich latach pojawiły się liczniej napisy w języku rosyjskim. Wśród najczęściej występujących są wyżej wymienione: Dorogim roditielam, mużu...; Pomnim, liubim, skorbim; Na sierdce gorkaja pieczal omytaja sliezam nam tiażeło i oczeń żal, szto niet tiebie rod..., czy prosta forma - Ot muza, dietiej.... Obok popularnych napisów, motywów czy wierszy są inne, często bardziej osobiste, będące wyrazem głębokich przeżyć osób pozostałych przy życiu. Motywy religijne znajdują się na grobie księdza Józefa Bajko, wielce zasłużo­ nego proboszcza parafii nalibockiej, zamordowanego podczas wojny. Znaj­ dziemy tu napis: Zwycięstwo naszej wiary. Inne, pojedyncze napisy, które można zaliczyć do motywów religijnych to: Aye Maria; Bóg mój i wszystko; Dobry Jezu a nasz panie, daj im wieczne spoczywanie. Na grobach osób zna­ czących dla historii Nalibok, np. Józefa Nowickiego, widnieje napis przypomi­ nający tę postać: Wójt gminy Naliboki w latach 1929-34. Na grobach obco­ krajowców umieszczano napisy w ich ojczystych językach: Friede Seiner Asche lub Frieden Ihren Aschen oraz In Memory of... Warto odnotować stosunkowo dużą liczbę nagrobków bez bardziej roz­ winiętych napisów. Widnieje na nich tylko nazwisko zmarłego i data śmierci. Mieszkańcy Nalibok, z którymi rozmawiałem, twierdzili najczęściej, że taki prosty napis jest wystarczający. WYOBRAŻENIA NA T E M A T ŚMIERCI, ZMARŁYCH I „TAMTEGO ŚWIATA" Odrębnym tematem, ale będącym naturalnym uzupełnieniem analizy napi­ sów cmentarnych, są współczesne wyobrażenia na temat śmierci, zmarłych i „tamtego świata". Obok wyobrażeń pochodzących z nauk religijnych spotyka­ my tu wiele elementów charakterystycznych dla wyobrażeń ludowych. Zadałem sobie pytanie, czy istnieje związek między wyobrażeniami, o których opowia­ dają ludzie, a napisami nagrobnymi widniejącymi na cmentarzu lub treścią pieśni żałobnych śpiewanych przy zmarłym przed jego pochówkiem? Szczegól­ nie istotne wydają się wyobrażenia na temat losów duszy po śmierci i kontaktu żywych ze zmarłymi. Nie zawsze są one zgodne z naukami Kościoła. Należy uświadomić sobie, że przez prawie pięćdziesiąt lat we wsi nie było księdza. Ostatni duszpasterz, Józef Bajko, zginął w 1943 г., a następny przybył do parafii w roku 1990. W takiej sytuacji ludzie sami chowali swoich zmarłych. Wytworzyła się lokalna tradycja chowania zmarłych na cmentarzu, na którą Kościół nie miał żadnego wpływu. Do najważniejszych części tego wzorca należało pozostawianie zmarłego w mieszkaniu przynajmniej na jedną noc, a czasem na dłużej, gdy członkowie rodziny nie mogli przyjechać wcześniej na pogrzeb: Nikogo nie chowali, jeśli nie pobył w mieszkaniu. Eto tylko kiedy rodziny �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 93 nie miał i zmarł w szpitalu. W domu poleżeć to taki zakon wieczny, żeby sutki był w mieszkaniu swoim, gdzie mieszkał (wywiad 4). W tym czasie lustra i telewizor zakrywano ciemnym materiałem: Zakrywają lustra, bo dusza chodzi, a dusza nie może zobaczyć niechcąco w lustrze samą siebie, bo wtedy zostanie na ziemi pokutować, a człowiek jak zobaczy duszę w lustrze to skona od razu (wywiad 5). Czuwający przy zmarłym zmieniali się przez całą noc. Na drugi dzień zanoszono zmarłego w otwartej trumnie na cmentarz, by jeszcze ten ostatni raz mógł zobaczyć to wszystko, gdzie chodził za życia (wywiad 6). Tego samego dnia wieczorem zapraszano rodziny i wszystkich uczestników pogrzebu na tzw. wieczer lub żałobny stół. Obecnie nie wszyscy chowają zmarłego z udziałem księdza. Jeśli zmarły nie chodził do kościoła, to ksiądz tylko poświęci ,,pokojnikď' w domu, a do kościoła już go nie zanoszą i nie odprawiają za niego mszy. Podobnie jak po wojnie rodzina sama zanosi zmarłego i chowa na cmentarzu. Sami święcą kropidłem i wodą święconą, którą wzięli na przykład od sąsiadki (wywiad 5). Według relacji informatorów, zwykle zmarłemu nie wkłada się niczego do trumny. Czasem tylko kładzie się wianek lub zioła poświęcone w dzień Wniebo­ wstąpienia N M P , daje się w ręce różaniec albo święty obrazek. Rzadko zmarły otrzymuje pieniądze, buty, jabłko z sadu, wódkę, stróżkę drewna pochodzącą z heblowania trumny lub kopiejki, żeby zmarły nie przychodził do domu i nie śnił się (wywiad 3). W rocznicę śmierci zamawiano „wspomnienie", tj. mszę za zmarłego. Za zmarłych corocznie modlono się we Wszystkich Świętych. Co dzieje się z duszą po śmierci człowieka? Z relacji starszego pokolenia wynika, że pozostaje ona w domu i jego najbliższej okolicy do momentu pogrze­ bania ciała w ziemi na cmentarzu. Dlatego też szczególnie ważny jest dla zmarłego okres od śmierci do pochówku. Przynajmniej jedną noc musi on pozostać w domu, w którym mieszkał. Ciało leży w pokoju w trumnie, na stole stawia się krzyż, kładzie chleb, sól i kieliszek wódki. To okres trudny dla duszy, więc wokół zmarłego zbierają się członkowie rodziny i sąsiedzi, śpiewając specjalne pieśni żałobne. Są to tylko pieśni religijne, znane na pamięć lub śpiewane ze starych książeczek kościelnych, a najczęściej przepisywane do zeszytów: Nabożne pieśni mają dużą wagę, gdyż pomagają zmarłemu spocząć na tamtym świecie (wywiad 5). Wszyscy informatorzy podkreślają wagę pamięci o duszy zmarłego. Jej wyrazem są czynności wykonywane przed i po pogrzebie: nocne czuwanie przy zmarłym, sam pogrzeb, ustawienie nagrobka {pamiętnika, pamiatnikd) na cmenta­ rzu, wspomnienia na mszy świętej odprawianej w trzydziestym dniu po śmierci, w pierwszą rocznicę śmierci oraz podczas dorocznego święta Wszystkich Świę­ tych. Są dwa rodzaje wspomnień: msza święta, przed którą ludzie podają księ­ dzu karteczki z nazwiskami zmarłych oraz zwykłe wspomnienie zmarłego poprzez zapalenie świecy na cmentarzu lub w domu: Dusza błąka się, chodzi, póki nie pochowa się jej. Jak pochowasz to już wszystko (wywiad 4). W tych dniach szczególnie ważna dla zmarłego jest msza święta oraz wieczerza dla członków rodziny i znajomych: Trzydzieści dni dusza na podwyższeniu takim. Dusza wiertaje, czy w raj czy w piekło popadnie. Przez trzydzieści dni nabożny modli się (wywiad 6); Wspomnienia zamawiane przez żywych sprawiają, że dusza „śpi �94 DAGNOSŁAW DEMSKI spokojnie" (wywiad 4). Według informatorów, zmarli sprzyjają pozostałym przy życiu, jeśli ci wspominają i modlą się za nich wystarczająco często. Jeśli zmarły dość często pojawia się podczas snu, oznacza to, że czegoś potrzebuje. Może np. jego dusza męczy się w czyśćcu za grzechy i tylko modlitwa może ją stamtąd wykupić: Na tamtym świecie oni do nas nic mówić nie mogą, ale mogą się przyśnić (wywiad 6). Zmarłym pomaga się poprzez codzienne modlitwy, msze, wspomnienia: Za żywych można modlić się, a zmar­ łym trzeba modlić się. Mogą prosić, jeżeli nie będziemy ich wspominać i nie będziemy się modlić czy ofiary za nich składać, to im nie chwataje (wywiad 6). Jako specjalne pieśni-modlitwy w intencji zmarłych wymienia się „Anioł Pański", litanie za zmarłych, „Kto się w opiekę", „Jezu w Ogrójcu", „Zmarły człowiecze". Są to polskie pieśni żałobne, śpiewane po polsku podczas czuwa­ nia przed pogrzebem lub na cmentarzu. Śpiewa się też: „Witaj Józefie", „Święty Michale", „W dzień ostateczny". Prawosławni śpiewają pieśni żałobne w języku rosyjskim. Wiele starych pieśni przekazywanych jest w parafii z pokolenia na pokolenie. Inne pochodzą z sąsiedniej parafii. Niektóre z nich są szczególnie interesujące. Niżej podaję teksty trzech najbardziej obecnie lubianych i popular­ nych pieśni, przepisane z zeszytu pieśni żałobnych . 9 I Wyszła, wyszła dusza z ciała i na zielonej łące stała Stała rzewnie zapłakała, a gdzież ja będę nocleg miała (nocowała) Czy ja w polu, czy j a w lesie, gdzie mój Pan Bóg mnie zaniesie Wyszedł Anioł z nieba, pyta czego dusza Tobie trzeba Ach mój Boże nic nie trzeba, tylko Boga najwyższego z nieba Zlituj się z płaczu mego, zaprowadź do Boga Wiecznego Weźmij się płaszcza mojego, zaprowadzę do Rajskiego Rajskie wrota to zamknięte, a piekielne odemknięte Święty Piotrze weźmij klucze, kto tam w rajskie wrota stucze zapytaj czy się spowiadała, olejki święte czy przyjmowała Moje ciało mnie nie dało i do grzechu mnie zapchało Święty Michał w trąbę trąbi, wstańcie ludzie na sąd Boży Dobre wstali, zaśpiewali, a grzesznicy zapłakali Dobre stali po prawicy, a grzesznicy po lewicy Matka Boska usłyszała, do Jezusa zawołała Ach mój Jezu, ach mój synu, ulituj się nad duszami Jak ja mogę się zlitować, grzesznik nie chciał pokutować zagniewali posylnego, nie słuchali mnie samego nie słuchali mnie samego i Jezusa Pana mego . 10 9 Z zeszytu Leonardy Juncewicz z Nalibok. Wzorem oryginalnym tej piosenki jest wiersz średniowieczny ze zbioru Średniowieczna polska poezja świecka, zebrał i opracował S. Vrtěl-Wieczyński. Wiersz ten występuje prawdopo­ dobnie we fragmentach na nagrobkach. Tu, w parafii nalibockiej, w 2000 r. funkcjonował jako jedna z najbardziej ulubionych pieśni żałobnych. 1 0 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ.., 95 п. Żegnam was moje dzieci, zostawiam dom swój miły A sam już odchodzę do wiecznej mogiły Proszę was drogie dzieci, byście nie płakali tylko o mojej duszy więcej pamiętali Już od was odchodzę moje dzieci, nie wymagam wiele tylko msza święta zmówcie w kościele Przed tym świętym ołtarzem przed którym się modliła A dzisiaj już ziemska pielgrzymka skończyła Szkoda was drogie dzieci i domu rodzinnego a ja dziś muszę słuchać wyroku Bożego Bóg mi dzisiaj pokazał górę do wieczności ja muszę się oddać jego opatrzności Żegnam was moje dzieci już trumna gotowa Ja nie mogę przemawiać do was ani słowa Daruj mi Jezu, daruj winy przemienienie Przez śmierć twoja krzyżową, przez krwi twej strumienie Zamieńcie je modlitwą za duszę strapioną Nocna cisza grobowa, nad mym grobem stoi która nikogo nie minie, choć jej każdy nie boi III. Pójdź, pójdź me serdce do Częstochowy Oddamy ukłon Nieba Królowej Pójdźmy, pójdźmy na Jasną Górę Tam zobaczymy Panny figurę Sieroty wielkim głosem płakali że aż na głowie włosy targali żebyś ty matko z grobu powstała choćby nam krople wody podała Siroty we wsi dwie pozostały które rodziców wcale nie znali Chłopiec miał 5 lat 9 dziewczyna Przyszła na biednych smutna godzina Ach nieszczęśliwa godzina była w której nas matka na świat zrodziła Bo teraz z głodu już umieramy kawałka chleba nawet nie mamy Więc rzekła siostra do brata swego gdzie mamy szukać Ojca naszego Pójdźmy ach pójdźmy do nóg padniemy Nieba królowej tam go znajdziemy Więc matka Boska to uczyniła Bułkę im chleba z Nieba spuściła Chociaż go nigdy nie używały Tylko nam patrzcie głodu nie znali Sieroty od wsi do wsi biegały kawałka chleba wcale nie miały gdzie weszli tam je wnet pozbywano owszem gdzie dalej iść im kazano Więc za dar Boży Najświętszej Ręki takie serdeczne głoszą podzięki Już stąd od Ciebie nie odejdziemy tam w tej kaplicy niechaj pomrzemy Ale trafiły raz do kaplicy w której był obraz Boga rodzicy Więc popadały tam na kolana wołając głośno Matko kochana Pójdź i ty wdowa coś opuszczona od wszelkich ludzkich serc oddalona Bóg cię o matko prędko pocieszy wszystkich ratuje, kto do niej spieszy Gdy matka Boska głos usłyszała z obrazu swego odpowiedź dała Hen wy sieroty czego płaczecie wy ojca matki już nie znajdziecie Więc chrześcijanie co Boga znacie co przed ta panną na twarz padacie Hen popadajcie tam na kolana I zawołajcie matko kochana �96 DAGNOSŁAW DEMSKI Szczególnie interesująca jest pieśń „Wyszła dusza z ciała..." Ta stara pieśń średniowieczna w krótszej, trzyzwrotkowej wersji była umieszczona w ręko­ pisie wrocławskim do pieśni pod tytułem Skargi umierającego z drugiej połowy X V w. (Średniowieczne... 1949): Dusza z ciała wyleciała na zielonej łące stała stawszy silno, bardzo rzewno zapłakała К niej przyszedł święty Piotr arzknąc: „Czemu duszo, rzewno płaczesz? Niewola mi rzewno płakać, a ja nie wiem, kam się podziać. Pojdzi, duszo moja miła Powiodę cię do rajskiego Do królestwa niebieskiego. Nie jest mi znana droga, jaką odbyła ta pieśń do parafii nalibockiej. Informatorzy wyjaśniają, że przyszła ona z sąsiedniej okolicy stosunkowo niedawno. Jak widać, utwór ten krąży do dzisiaj, lecz w formie znacznie rozbudowanej. Takiej wersji nie można znaleźć w żadnym śpiewniku. Jest ona przykładem ludowej adaptacji utworu literackiego. sje * * Analiza zbioru napisów nagrobnych z cmentarza w Nalibokach ukazała nam obraz periodyzacji dziejów lokalnej społeczności na przestrzeni ostatnich 166 lat. Umożliwiła odnalezienie różnego rodzaju wpływów, dat przełomo­ wych, w których pojawiły się nowe motywy i tendencje w napisach, udoku­ mentowane w zebranym przeze mnie materiale. Ze zbioru napisów nagrob­ nych można odtworzyć także okresy, w których status danej narodowości, czy danego języka (polskiego, rosyjskiego lub białoruskiego) był wyższy lub niż­ szy. Z pewnością zbiór ten jest bogatym źródłem do badań zarówno tożsamo­ ści zbiorowej mieszkańców, szczególnie na pograniczu kulturowym, jak i ewo­ lucji ich wyobrażeń na temat śmierci. To tylko część możliwości, jakie daje wykorzystanie bazy danych do analizy pełnego zbioru napisów. Jak udało mi się pokazać, napisy nagrobne oraz sprawy związane ze śmiercią i pochówkiem najwolniej podlegają zmianom. Kiedy język polski w wielu regionach znikł z życia codziennego na wsi białoruskiej, odnaleźć go można jeszcze w kościele oraz, na co pragnąłem zwrócić uwagę, także w napi­ sach nagrobnych i w katolickich pieśniach żałobnych. Jednym z wyraźnych motywów, przewijającym się w wyobrażeniach o śmierci i zmarłych jest pa­ mięć: Najważniejsze, żeby pamiętać duszy. Na cmentarzu wspominać, świeczkę zapalić, modlić się i niech śpi spokojnie (wywiad 1). Wspomnienie i modlitwa powiązane są ściśle z momentami trudnymi dla duszy. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, które motywy mają dzisiaj większe znaczenie, a które mniejsze. Można jednak stwierdzić, które z nich są obecne w życiu. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 97 LITERATURA B r y k o w s k i R. (red.) 1996, Rzymsko-katolicki cmentarz kalwaryjski w Mińsku na Białorusi, opr. Т. Czerniawska, A. Jaroszewicz, Narodowa Instytucja Kultury, seria Cmentarze na daw­ nych Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej. Т. 1, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1980, Napisy na mogiłach i figurach, [w:] Tematy, które mi odradzano, Warszawa, s. 141-147. D e m s k i D . 1994, Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki, Etnografia Polska, t. 38, z. 1-2, s. 51-78. - 1997, Cudzoziemcy w Nalibokach. Działalność gospodarcza w dobrach Nalibockich w okresie od początku X V I I I do końca X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 73-92. K o l b u s z e w s k i J. 1985, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław. O r ł o w i c z M . 1921, Przewodnik po cmentarzach warszawskich, Warszawa. S a k a ł o u s k a j a A . S . 1997, Kalwaria, Mińsk. S z e n i с S. 1979, Cmentarz Powązkowski 1790-1850, Warszawa. Średniowieczna polska poezja świecka, 1949, zebrał i opracował S. Yrtel-Wieczyński, Wrocław. DAGNOSŁAW D E M S K I "MOST IMPORTANT IS T O R E M E M B E R . . . " C E M E T E R Y AS A S O U R C E F O R R E S E A R C H ON C O L L E C T I V E I D E N T I T Y AND R E P R E S E N T A T I O N S O F D E A T H . T H E CASE O F A V I L L A G E COMMUNITY IN BELARUSSIA" Summary Each of the regions situated on ethnic and national borderlands is distinguished by particular configuration of objective determinants of national and cultural identity: language, religion, history. Everywhere subjective self-definitions belong to the identity as well. Since the informants' declarations of nationality in Belarussia are, more often than not, not coherent and uncertain the author of the article suggests a useful starting point - entries in local population registers with the data of each resident's "nationality". Another very promising kind of source presented here is the rich collection of epithaphs written down from tombstones in the Roman Catholic cemetery in Naliboki in Belarussia. The collection, recorded in the data base Access, is kept in the Institute of Archaeology and Ethnology at Polish Academy of Science in Warsaw. The author maintains that the epithaphs make a very valuable source for studying both problems of national identity and those of images and repre­ sentations of death. The oldest of the mentioned epitaphs come from the year 1833, the latest from 1999, i.e. the analysis covers the period of 166 years. Systematic description of them includes: language, form and contents.In the chronology three main historical periods have been distinguished: the nineteenth century when the territory was part of the Russian empire, the years 1919-1939 when it belonged to the Polish Republic and after 1945 - the Soviet and then independent Belarussia. In 1550 recorded epitaphs 1156 are written in Polish, 390 in Russian and 4 in Belarussian.Their analysis reveals the turning points in the history of the local community and changing status of each of the languages spoken there. In the contents of the epitaphs five types of motives can be distinguished: 1. Religious care for salvation together with requests for prayer, 2. Care for the deceased's eternal peace in the other world (here religious motives appear together with folk representations), 3. Commemorating �98 DAGNOSŁAW DEMSKI the deceased together with the representations of death and the other world, 4. Expression of the remaining relatives' grief and pain, 5. Information about the deceased - his past merits and the kind of death he died. Particular motives appear in different proportions in different periods. In the last part of the article the local peasants' representations of death and the other world are presented. The data come from the author's field research - interviews and recorded funeral songs sung till now. Both in the epitaphs and in the villagers' statements it is the theme of memory and commemorating that appears most frequently. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4294a1e41a86e6b862d2a16d630707cb.pdf 38e2251c29ecb43d77540f4c8460a224 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5244 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4868 Title A name given to the resource "Niekochani zmarli" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.243-265 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii IAE PAN, Kraków „NIEKOCHANI Z M A R L I " Ukształtowany schemat zachowań, symboli i znaków tworzących złożony sys­ tem kulturowy uzewnętrzniany poprzez obrzędy, zwyczaje i rytuały spełniał określone zadania, zarówno w niewielkich wspólnotach lokalnych (wieś), jak i aglomeracjach miejskich. Determinował on - w zależności od czasu (historycz­ nego), miejsca (geograficznego), sytuacji ekonomicznej oraz poziomu świado¬ mości jednostek otoczenie i model świata, pozwalając na utrzymanie homeostazy. Życie ludzkie dzielone na etapy warunkowane biologicznie wiązało się z okre­ sami społecznie akcentowanymi i akceptowanymi. Jednym z najistotniejszych i zarazem krytycznych momentów w egzystencji człowieka była śmierć, pod¬ legająca szczególnej uwadze. Zarówno ceremonia pogrzebowa, jak i postawy wobec tych, którzy odeszli stanowiły określony wzór społeczno-kulturowych od¬ niesień, odzwierciedlający równocześnie status nieboszczyka. W niniejszym artykule koncentruję się na relacji żywi-martwi przedstawionej na tle obrzędu pogrzebowego i wierzeń związanych z momentem ostatecznym. Do tego rodzaju rozważań skłoniło mnie funkcjonujące powszechnie powiedze¬ nie, iż de mortuis nil nisi bonum , wyrażające jednoznacznie brzmiący kanon. Maksyma ta nakazuje wręcz przedstawianie zmarłych w pozytywnym świetle a zatem milczenie w przypadku braku podstaw do przychylnej ich oceny. Oskar Kolberg, pisząc na temat religijności mieszkańców wsi zasiedlających południo¬ wo-wschodnie tereny Polski, odnotował wyraźnie obowiązującą tam zasadę, iż „nie godzi się nic złego mówić o umarłych", szczególnie zaś wieczorem (1967, s. 44) . Uchybienie jej pociągało za sobą konieczność wypowiedzenia formuły wstawienniczej w rodzaju „wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie, a świa¬ tłość wiekuista niechaj mu świeci na wieki wieków" lub „Panie, świeć nad ich duszą" czy „Panie, odpuść im grzechy" (Kolberg 1967, s. 44). Stanowiła ona jakgdyby magiczne zabezpieczenie osoby, która poprzez niepochlebne wyraża¬ nie się o zmarłym mogłaby przywołać jego duszę. 1 2 1 Słowa te przypisywane są Solonowi (ok. 635-560 p.n.e.) ateńskiemu mężowi stanu, poecie, jednemu z siedmiu mędrców lub Chilonowi (Kopaliński 1985, s. 1087). Wieczór uważany był przez mieszkańców wsi za święty (Kolberg 1967, s. 44). Można go również interpretować jako wprowadzający w noc, a więc ciemność, będącą porą działania sił nieczystych. Przykładów dostarczają liczne zakazy zabraniające wykonywania pewnych czynności po zachodzie słońca: pracy w polu, sprzedaży, pożyczania itp., (Słownik... 1996, s. 151-153). 2 �244 URSZULA LEHR Kolejnym przykładem jest treść przemówień wygłaszanych na pogrzebach osób znanych w życiu społecznym, politycznym czy kulturalnym lub cenionych w różnych środowiskach zawodowych i kręgach towarzyskich. Podkreślają one zasługi oraz cnoty i zalety zmarłego, przemilczana zaś jest prawda o ewentualnych niedoskonałościach natury ludzkiej. Różni się od nich tzw. odpraszanie praktyko¬ wane kiedyś powszechnie w małych społecznościach lokalnych, zawierające pełną charakterystykę osobowości nieboszczyka. Wiejski odpraszacz „chwalił zmarłego za jego dobre czyny, podnosił zasługi jego dla rodziny czy całej społeczności, szczególnie podkreślał pracowitość i gospodarność. Ale wykazywał wady i winy sprawiedliwie. Jednako sądził biednych i bogatych" (Kotula 1970, s. 43). W obliczu śmierci każdy staje się kimś wyjątkowym, zasługującym na życz¬ liwe słowo i pamięć. Poświadczają to również sformułowania zawarte we współ­ czesnych klepsydrach będących publiczną manifestacją silnych związków emo¬ cjonalnych z tym, który był „najukochańszym, najdroższym" i pozostawił „nieutulonych w żalu i rozpaczy". Zamieszczane coraz częściej w nich sentencje lub wiersze są ekspresją ogromu cierpienia po jego stracie. Bywają także ostatnią szansą wyrażenia spóźnionych przeprosin (Nekrolog... 1997, s. 8). Ostentacja treści nekrologów jest niewątpliwie odpowiedzią na wzrastającą we współczesnym społeczeństwie anonimowość, indywidualizm życia, a nawet alienację. Zastąpiły one uzewnętrznianą dawniej reakcję na „depresyjny proces żałoby", jaką był płacz i lament oraz zrytualizowane zachowania z nim związane (Nola 2006, s. 89) . Śmierć bliskiej osoby jest przeżyciem traumatycznym ale czy kres życia jest jedyną przesłanką, skłaniającą do przedstawiania jej jako wzoru cnót i nie¬ dościgłego ideału? Co zatem - niezależnie od autentycznego wyrażania bólu oraz lęku przed zmarłym (Fischer 1921, s. 6) - motywuje ludzi do osądów i postaw, przeobrażających się wraz z jego odejściem z dotychczasowych niekiedy nie¬ pochlebnych opinii w okazywaną mu cześć i życzliwość? Fakty historyczne, przekazy ludowe, rejestrowane w różnych kulturach przypadki wskazują, że nie była to prawidłowość niezmienna. Zachodziły zatem jakieś okoliczności prowo¬ kujące ludzi do odmiennych zachowań. W związku z tym istotną kwestią, także w aspekcie omawianego zagadnienia, jest poznanie działań niekonwencjonal¬ nych, odzwierciedlających niekiedy wręcz pogardę wobec szczątków zmarłego, przedstawianych w literaturze przedmiotu, nie tylko polskiej. 3 LĘK I PAMIĘĆ WYZNACZNIKAMI POSTAW WOBEC ZMARŁYCH Prezentację ambiwalentnych postaw wobec zmarłego otwierają praktyki afirmujące, które - podobnie jak dyskredytujące - wywodzą się z tego samego źródła. Ich podłożem była wiara w istnienie świata pozagrobowego oraz wierzenia 3 Tomasz Gajda, prezentując ginące zwyczaje pogrzebowe z terenu Kielecczyzny, wspomina, iż lament jako uzewnętrznienie bólu po bliskiej osobie był zwyczajowo przyjęty, ale nie zawsze tożsamy z autentycznym cierpieniem; „w niektórych rodzinach był to tylko pozorny żal i rozpacz" (Gajda 1986, s. 41). �„NIEKOCHANI ZMARLI" 245 0 posiadaniu przez człowieka duszy, która po śmierci opuszcza ciało. W każdym prawie społeczeństwie występuje przeświadczenie o kontynuacji egzystencji ludzkiej po śmierci w różnie interpretowanej formie niematerialnej (Firth 1965, s. 197). Stanowi ono element składowy religii, wierzeń różnych kultur, spro¬ wadzający się do rozmaitego rodzaju przejawów kontaktu zmarłych z żywymi (pośrednich, bezpośrednich, w snach i w życiu codziennym). Są oni także personifikowani i pojmowani jako „realnie i potencjalnie lub rzeczywiście obecni w naszym życiu" (Przemijanie... 2001, s. 48). W takim ujęciu szacunek lub jego brak okazywany wobec ciała - ziemskiego „mieszkania" duszy, rzutuje nie tylko na jej los w zaświatach, ale też na żywych w przypadku niespełnienia przewi¬ dzianych tradycją celebracji. Przyjęty w różnych religiach modus procedendi podczas ceremonii funeralnych i postfuneralnych jest tego wyraźnym odzwierciedleniem. Determinuje on postawy wobec zmarłego przejawiające się w staranności wykonywanych czyn¬ ności towarzyszących ostatnim godzinom umierającego, ceremoniach rytualnych związanych z przygotowaniem ciała do pochówku, obrzędzie pogrzebu i czasie żałoby. Ponadto, jak zauważa Krystyna Turek, „czas śmierci" zdominowany jest przez „tzw. liturgię polecenia" (1999, s. 140), a więc stosowne w takich okolicz¬ nościach modlitwy, pieśni w intencji zmarłego, dusz opuszczonych i cierpiących w czyśćcu, które mają charakter błagalny i wstawienniczy (Turek 1993). Postawy takie były i są nadal widoczne, zwłaszcza w społecznościach lokalnych. Zachowania uzewnętrzniające dbałość o ciało zmarłego i okazywaną mu cześć wynikają z zawartych w religii katolickiej wyższych form eschatologicznych, na które składają się - oprócz wiary w świat pozagrobowy - grzech naruszający nakazy etyczne religii oraz kara lub nagroda w życiu przyszłym w zależności od postępowania na ziemi (Łowmiański 1979, s. 29). Praktykowany powszechnie zwyczaj pojednania z umierającym, wzajemnego wybaczania krzywd, stanowi, jak to zauważa Andrzej Brencz, formę ekspiacji. Jej celem jest „przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat" (1987, s. 221-222). Odzwier¬ ciedlają je natomiast, sygnalizowane wcześniej, wiejskie oracje, będące „trwałymi wykładnikami tożsamości małej wspólnoty" (Sulima 2001, s. 19), stanowiące ceremonię oficjalnego pożegnania w miejscu wiecznego spoczynku. Rola mówcy pogrzebowego, tzw. odpraszacza - funkcję tę sprawował na wsi szanowany 1 starszy gospodarz - sprowadzała się m.in. do przeproszenia, w imieniu zmarłego, zgromadzonych za doznane z jego strony krzywdy (Marcinek 1947, s. 189-199). Przypominał on również, iż ci, którzy mogliby żywić urazę, pretensje do nie¬ boszczyka, winni o nich zapomnieć, ponieważ „nie wypada ich podtrzymywać wobec człowieka spoczywającego w grobie" (Kuchowicz 1975, s. 267). Wyrażano to gestem poprzez położenie dłoni na trumnie i słowem, mówiąc: „wybaczcie sąsiedzie [...] siostro, stryku, kumie" (Kotula 1970, s. 43). W społeczności wiejskiej śmierć rozumiana i przyjmowana jako naturalny kres ziemskiej wędrówki nie budziła takich obaw, jak wiara w obecność ducha �246 URSZULA LEHR 4 5 (duszy) (MA.9a) zmarłego w okresie między zgonem a pogrzebem (czas zawieszenia pomiędzy światem ziemskim a pozaziemskim) oraz jego cykliczne powroty w określonych dniach roku. Mieszkańcy wsi byli przekonani (starsi do dzisiaj w to wierzą), że po zgonie „«dusza wychodzi z człowieka i unosi się nad człowiekiem i patrzy jak otoczenie reaguje na śmierć»" (Lehr 2000, s. 327). Pochówek był więc ceremonią rytualną przeprowadzaną z niezwykłą pieczoło¬ witością na każdym jej etapie, począwszy od ablucji poprzez różnorodne czyn¬ ności i zabiegi, w tym magiczne, dotyczące zarówno ciała, jak i rzeczy, z którymi miało styczność, aż po złożenie trumny do grobu. Starano się nie pominąć niczego, co mogłoby, jak wierzono, sprowokować ducha do niepokojenia żywych. Pamię¬ tano o zaopatrzeniu go w przedmioty, których używał (laska, kapelusz, okulary) lub był z nimi emocjonalnie związany (np. fajka, skrzypce). Przede wszystkim dbano o wyposażenie zmarłego w rekwizyty magiczno-religijne, mające w mnie¬ maniu mieszkańców wsi ułatwić pobyt w zaświatach (różaniec, obrazki z wize¬ runkami świętych, a także zioła ) (Lehr 1995, s. 33-34). Śmierć bliskiej osoby dezorganizuje na pewien czas życie narzucając określony sposób jego przeżywa¬ nia. Obecność zmarłego wymusza wprowadzenie nowego podziału przestrzeni w domu (miejsce wydzielone dla nieboszczyka) (Lehr 1995, s. 34-35) oraz do¬ konania pewnych zmian w postaci odwrócenia funkcji użytkowej niektórych przedmiotów (zatrzymanie zegara, zasłonięcie lustra) (Lehr 1995, s. 31), otwarcie okna (Simonides 1988, s. 131). Nowa sytuacja wymaga także podjęcia zabiegów mających na celu zabezpieczenie ludzi (zamykanie oczu zmarłemu, palenie rzeczy po nim) i ochronę inwentarza żywego (budzenie, przekładanie łańcuchów) (Lehr 2000, s. 328, 330). Istotne są również praktyki o charakterze wykluczającym zmarłego z kręgu rodziny i spośród żyjących podczas wyprowadzania go z domu (przewracanie krzeseł - zakłócenie porządku znanego nieboszczykowi a tym samym jego duszy, trzykrotne opuszczanie trumny na każdym progu - symbo¬ liczne pożegnanie) (MA.9a, MA.10, MA.11). Działania tego rodzaju sprowadza¬ jące się do ostatecznego zerwania więzów fizycznych, w konsekwencji mają rów¬ nież na celu umożliwienie odejścia duszy i zamknięcie jej drogi powrotu w czasie dla niej nieprzewidzianym. O jej obecności, zwłaszcza w okresie przejściowym między zgonem a pogrzebem, świadczą liczne zakazy odnoszące się do niewy¬ konywania pewnych czynności (np. zamiatania, aby nie uderzyć obecnej jeszcze w domu duszy) (Turek 1993, s. 33). Podobne zakazy wiązały się z czasem cyklicz6 4 Określenie traktowane przez mieszkańców wsi wymiennie z pojęciem duch, chociaż niektórzy spośród nich uważają, iż staje się nim pokutująca dusza człowieka, który zmarł śmiercią nagłą. W celu uproszczenia zapisu przy powoływaniu się na materiał terenowy podaję w nawiasie wyłącznie, obok określenia rodzaju źródła, skrót (MA) - Materiały Archiwalne, liczbę porząd­ kową odpowiadającą określonemu informatorowi, wsi, oraz numerowi inwentarza. Szczegółowe wyjaśnienia znajdują się po wykazie literatury. Jeszcze do niedawna w jednej ze wsi podhalańskich wkładano zmarłym wiązkę bylicy (Arte­ misia vulgaris L.) notabene określanej mianem świętojańskie ziele lub matka zielna (RadwańskaParyska 1991, s. 41) lub dzwonki polne z rodziny Campanula (święcone w dniu Matki Boskiej Zielnej) (Radwańska-Paryska 1992, s. 27-28). Rośliny te, jak wierzono na Podhalu, miały chronić zmarłego przed złymi duchami i zabezpieczać przed ogniem piekielnym (Lehr 2000, s. 340-341). 5 6 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 247 7 nego pojawiania się dusz wśród żywych (Dzień Zaduszny czy Wielki Tydzień ). Szczególna troska o ciało, wynikająca z wiary w istnienie duszy, determinowała więc w pewnym sensie także zachowania wobec zmarłego. Louis-Vincent Thomas podkreśla, że „w społeczeństwach tradycyjnych, gdzie prawo zwyczajowe zbiega się z wierzeniami religijnymi, istotne jest jak najlepsze dopełnienie obrzędów pogrzebowych", od których „zależy bezpieczeństwo ży­ wych: jeśli zmarły nie jest w spoczynku [...] pozostaje zagrożeniem dla zbioro­ wości" (1991, s. 120). Przekonania tego rodzaju, ukształtowane przez wierzenia ludowe i religijne, uzewnętrznia strach przed szkodliwą działalnością duchów, przede wszystkim osób zmarłych śmiercią tragiczną. Egzemplifikacją są np. po¬ stawy ludzi wobec nieznanych zmarłych, chowanych poza terenem cmentarza. Mogiły takie, spotykane jeszcze w X V I I I , rzadziej w X I X wieku, tworzyły rodzaj kurhanów z kamieni, gałęzi nawet słomy. Przechodzący obok takiego grobu wi¬ nien był - poza odmówieniem modlitwy za zmarłych - położyć na nim cokol­ wiek. Był to rodzaj ofiary składanej duchom „ludzi zamordowanych, uduszo¬ nych, utopionych, samobójców itp.", której „żądają od każdego człowieka, a na tych, którzy o ofierze zapomną, mszczą się nieraz bardzo srogo" (Jakimowicz 1916, s. 24). Pewną analogię stanowić mogą miejsca katastrof i tragedii (lotni¬ czych, budowlanych, zamachów terrorystycznych czy zabójstw). Chociaż nie będące uświęconą przestrzenią pochówku, są „oznakowane" przez umieszczenie krzyża, niekiedy zdjęcia lub informacji, składane tam kwiaty i zapalane znicze w rocznicę zdarzenia. Interpretacja takich zachowań zdaje się być kontynuacją wierzeń w istnienie duszy człowieka, któremu nie było dane na skutek nagłego zgonu oczyścić jej z ewentualnych win i grzechów a w związku z tym może ona błąkać się po śmierci. Najczęściej przebywa tam, gdzie człowiek zginął. Oznacze¬ nie miejsca tragicznego odejścia skłania wiernych do modlitewnego wstawienia się za nią, budzi refleksję, przede wszystkim upamiętnia ofiarę oraz zdarzenie. Pamięć o zmarłym jest wyrazem szacunku, ale może być reliktową postacią „zjednywania i przejednywania" dusz, wynikającą z dążności do zabezpieczenia się przed ewentualną ich ingerencją (Jastrzębowski 1916, s. 97). „ZMARLI NIECZYŚCI" W WIERZENIACH LUDOWYCH Zgromadzone przeze mnie materiały empiryczne, stanowiące reprezentatyw¬ ny fragment ludowych wyobrażeń związanych z zagadnieniem śmierci, oraz lite¬ ratura przedmiotu wskazują, że w szczególnych okolicznościach istniały odstęp¬ stwa od normy nakazującej zarówno poszanowanie szczątków ludzkich, jak 7 Był to np. zakaz przędzenia i tarcia lnu, szycia, wylewania wody na pole czy np. nakaz dmu¬ chania na ławę przed zajęciem na niej miejsca (Kwaśniewicz 1998, s. 121; Kowalska-Lewicka 1994, s. 27). Wiara w obecność dusz w tym właśnie dniu, związana raczej z miejscami, w których za życia przebywali, niż z grobem, na co zwraca uwagę Anna Kowalska-Lewicka, sprawiła, iż traktując je jako byty materializujące się, a więc mające takie same potrzeby jak ludzie, dbano o pozostawienie im posiłku także w Wielkim Tygodniu (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26-27). We �248 URSZULA LEHR i związanej z nimi pamięci o zmarłych. Można nawet zaryzykować twierdzenie, iż były one usankcjonowane w tradycyjnym środowisku wiejskim. Wiązały się bowiem z synkretyzmem magiczno-religijnym formującym ludzką świadomość, którą charakteryzowała koegzystencja osobliwego pojmowania rzeczywistości z racjonalnym poglądem na świat. Dopuszczalne zatem było w takich przy¬ padkach odstąpienie od przyjętych zasad bez obawy o konsekwencje społeczne i religijne tego rodzaju poczynań. W kulturze ludowej można także odnotować szereg zachowań i postaw nie¬ konwencjonalnych wiążących się nawet z profanacją ciał zmarłych. Podstawą tego rodzaju praktyk była wiara w istoty świata nadzmysłowego. Zgodnie z taki¬ mi wyobrażeniami rodowód niektórych bytów wywodzono od dusz ludzkich. Generalnie ze zmarłymi, których niezwykły zgon lub rodzaj profesji, jaką zaj¬ mowali się za życia, względnie jaką im przypisywano, szczególne znamiona na ciele ale również długowieczność, wiązał się nietypowy rytuał pogrzebowy a także miejsce pochówku. Znakiem określającym inny niż przyjęty przez tradycję sposób postępowania ze zmarłym był przede wszystkim rodzaj śmierci: nagły, najczęściej samobójczy, lub występowanie nietypowych zjawisk w przyrodzie (np. gwałtowne i ulewne deszcze, wyładowania atmosferyczne skierowane w określone miejsce) sygnalizujących rzekomo obecność ukrytych zwłok. Za¬ kłócały one naturalny porządek rzeczy oraz równowagę, jaka winna w - przeko¬ naniu mieszkańców wsi - panować w środowisku naturalnym. Przeciwstawiając się entropii, podejmowano zatem odpowiednie i zróżnicowane czynności przy¬ wracające ład, zdeterminowane wszakże rodzajem śmierci człowieka. Wśród przyjętych umownie „niekochanych zmarłych" (nieakceptowanych w środowisku lokalnym z różnych względów) wyróżniam dwie krańcowo od¬ mienne kategorie „nieczystych zmarłych", jak ich określa Piotr Kowalski (1998, s. 311). Pierwszą nazwałam „niepożądanymi", drugą „niegodnymi". „Niepo¬ żądani" zakłócali harmonię życia ze względu na niedopełnienie stosownych obrzędów. Dokonanie określonych rytuałów przywracało ład. „Niegodni" nie zasługiwali na nie, a nawet dopuszczano się wobec nich aktów profanacji. W mniemaniu mieszkańców wsi, znakiem wskazującym na nieprawidłowości, które zaistniały w życiu danej osoby, mogące rzutować na pośmiertne losy jej duszy, był trudny zgon: jak ktoś coś ma na sumieniu to nie może skonać (MA.11). Na ogół przypisywano go pewnym rodzajom wykroczeń, pomijając element racjonalny, czyli destrukcyjne działanie choroby. W związku z tym przede wszyst¬ kim konający, niezależnie od wypowiedzenia swoich grzechów w obecności kapłana, aktu skruchy i uzyskanego rozgrzeszenia, przepraszał tych, których skrzywdził słowem lub czynem, nawet jeśli uważano, że w swoim życiu postępo¬ wał zgodnie z normami etycznymi. Zdarzało się także, że sam umierający musiał wykonać odpowiednie czynności wobec rzekomo materializujących się dowowsiach karpackich przygotowywano dla nich kaszę (Sądeckie) kładziono na stole wodę i świecę lub pozostawiano miednicę i ręcznik (Podhale) (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26). Podobne zacho¬ wania, żywotne jeszcze po I I wojnie światowej, odnotowano np. w niektórych wsiach kaszub¬ skich (Perszon 1999, s. 298). �249 „NIEKOCHANI ZMARLI" 8 dów winy (np. strutych lub poronionych dzieci) . Uzyskanie przebaczenia było istotne dla spokoju duszy. Nawet gdy chowano do niego urazę to w obliczu powagi śmierci wymazywano z pamięci doznane krzywdy. Podobnie czyniono wtedy, gdy nie można już było nawiązać kontaktu z konającym lub gdy ktoś umierał nagle. Ten symboliczno-werbalny akt pozwalał na spokojne odejście, pozostawiając członków rodziny z poczuciem dopełnienia obowiązujących w ta¬ kiej sytuacji czynności . Były to zachowania stosowane wobec „zwykłych" członków społeczności wiejskiej, a procedura tego rodzaju, wynikająca z kano¬ nów wiary, ma miejsce również i dzisiaj. W przypadku jej pominięcia z różnych względów (śmierć osoby samotnej, odejście od Kościoła) wierzono, iż konse¬ kwencje obciążonego grzechami sumienia zmarłego przenoszone są na „tamten świat". Także rodzaj śmierci, przede wszystkim zgon gwałtowany, w tym na sku¬ tek samobójstwa, ale też poniesiony z czyjejś ręki, był przyczyną, dla której dusza zmarłego nie mogła zaznać spokoju wiecznego i dręczyła żywych . Śmierć nienaturalna uruchamiała siły nieczyste powodujące przeistaczanie się pokutu¬ jących dusz w antropomorfizowane postacie świata nadzmysłowego (porońce, niechrzczeńce, utopce). Niekiedy była to tylko forma zjawisk audialnych (bezprzyczynowe odgłosy szurania, człapania, skrzypienia, stukania), wizualnych (zjawiska świetlne, jak np. przemieszczające się światełka, zwane błędnymi ogni¬ kami) określana ogólnym terminem strachy, duchy (Lehr 1988b, s. 29-30). 9 10 Niepokojące fenomeny zakłócające harmonię życia nie były jeszcze dosta¬ tecznym pretekstem do podejmowania działań powszechnie nieakceptowanych. Przede wszystkim starano się pomóc duszom poprzez odprawiane w ich intencji msze święte, które zapewnia im tradycja corocznych „wypominków" w okresie Święta Zmarłych oraz spełnienie próśb i życzeń (w przypadku nawiązania kon¬ taktu z takim duchem) . Dusza człowieka zmarłego tragicznie narażona była na wieczne potępienie. Zgodnie z takim rozumowaniem, wynikającym z tradycyjnego etosu, wierzono, że starała się ona zostać zauważoną przez żyjących. Jedynie za ich pośrednic¬ twem mogła uzyskać spokój wieczny, który gwarantował równocześnie ustanie 11 8 W nowosądeckiem (Obidza) opowiadano, że jedna taka we wsi zgubiła siedem dzieci. Jak umierała to nie mogła umrzeć, bo te dzieci latały koło niej. Musiała uszyć siedem sukienek, po­ święcić je i ochrzcić i narzucać na każde dziecko i wtedy juś spokojnie umarła (MA.1). Jak wierzono, ciążące na konającym przewinienia nie pozwalały mu odejść z tego świata: konał całe dwa dni, później prosił o tą osobę, z którą nie był pogodzony, żeby przyszedł i jak się zobaczą to on już spokojnie skona. Przeprasza, prosi o wybaczenie. Wystarczą dwa, trzy słowa (MA.9b). Przekonania o pojawianiu się duchów zmarłych rozwijają się w X - X I wieku, a Kościół nie umiejscawia ich w kategorii zabobonu czy przeżytku pogaństwa, ale wręcz sprzyja ich roz¬ powszechnianiu (Le Goff, Truong 2006, s. 108). Wierzono, że zwrócenie się do pokutującego ducha słowami „czego żądasz" oraz spełnienie jego prośby sprawi, iż winy zostaną zmazane a on spokojnie odejdzie. Często pośredniczyły w tym osoby uznane w społeczności wiejskiej za predestynowane do tego rodzaju zadań. W jednej ze wsi Beskidu Śląskiego był to niezwykle pobożny starszy mężczyzna (spełniający także funkcję płanetnika - człowieka umiejącego odganiać chmury burzowe i gradowe) (MA.6). 9 10 11 �250 URSZULA LEHR zjawisk jej przypisywanych. W celu przywrócenia równowagi należało dokonać swoistego rodzaju rozpoznania okoliczności śmierci, powiązania przyczyny ze skutkiem i dokonania stosownych zabiegów. Przekazywane z pokolenia na po¬ kolenie wierzenia w świat nadzmysłowy dostarczały gotowego i sprawdzonego scenariusza postępowania. Tak więc z porońcem (nienarodzonym dzieckiem lub zabitym po urodzeniu) wiązano niezwyczajne, ulewne deszcze, gradobicia lub wyładowania atmosferyczne. W przekonaniu mieszkańców wsi ich celem było odsłonięcie zwłok niemowlęcia ukrytych pod korzeniami drzewa (najczęściej nad brzegiem rzeki), także zakopanych w ziemi, będących dowodem dokonanej zbrodni, i złamania zasad Dekalogu: te deszcze to kara boża, żeby wypłukać i pokazać ten grzech (MA.4b) . Istotną wskazówkę dawały również pioruny biją¬ ce w jedno miejsce . Aby zapobiec powtórzeniu się tego rodzaju kataklizmu, kończącego się często wystąpieniem rzeki z koryta, chrzczono wydobyte szczątki dziecka a następnie chowano je na cmentarzu . Zazwyczaj było to miejsce pod murem cmentarnym, gdzie znajdowały się groby nieletnich zmarłych śmiercią naturalną. Podobne zachowania obowiązywały w przypadku niechrzczeńców , 12 13 14 15 12 Można przypuszczać, iż wierzenia tego rodzaju powstały na tle zdarzających się przypad¬ ków dzieciobójstwa, w których chodziło o celowe zatajenie narodzin dziecka (zazwyczaj nie¬ ślubnego). Inną przyczyną mogła być utrzymująca się stosunkowo długo powszechna niewiedza o dopuszczeniu przez Kościół dokonania chrztu „z wody" w przypadku niemożności dotarcia do osoby duchownej. Potwierdza to jedna z wypowiedzi: dawniej nie było takiej świadomości, że samemu można ochrzcić dziecko (MA.9b). Zasady dokonania ceremonii chrztu w sytuacji szcze­ gólnej (śmierć noworodka) regulowały wskazania Soboru laterańskiego IV (1215 r.), zezwalające na spełnienie tego rytuału przez rodziców lub obcych, aby tym samym umożliwić zbawienie duszy dziecka (Delimata 2004, s. 71-74) oraz pochowanie go na cmentarzu. Dzieci nieochrzczone natomiast grzebano w różnych miejscach: pod miedzą, w ogrodzie, albo gdzieś na polu (MA.5), koło potoku (MA.1), w chlewie (Majchrzak 1978, s. 26), w pobliżu krzyży i kapliczek przydroż­ nych (Bogucka 1994, s. 57). Jak opowiadali mieszkańcy wsi Obidza: zawse jak takie dziecko jest gdzie pochowane to bijom piorumy i desce lejom, żeby go wyrzuciło i aby woda spłukała. Tak bije w dziecko nieokrzczone, zakopane, małe. Biło kiedyś i nikt nie wierzył. Przyszła powódź, była pod korzeniem ale go nie wyrzuciło. Drugi raz przyszła i jeszcze nie wyniosło, pioruny biły i nic. Trzeci dzień pioruny wywróciły gruszkę i dziecko się pokazało i ustało (MA.1). Podobnie w Beskidzie Śląskim czy na Podhalu twierdzono wręcz, że zdarzały się takie przypadki, ze choć kany zagrzebała, to zlywki były, silny dysc i potela az wymyło i potem zgadywali cyje to było, wtedy się ludzie osatali. Do lasu wyniosła, przy potocku zagrzebała, cęsto się zdarzało tak ze potem woła, mówili. Jakeś seł kany to płakało kany, choć ka (MA.12). Śmierć dziecka nie była zbyt ważnym wydarzeniem ponieważ, co podkreśla Anna Kowalska-Lewicka, „społeczność wiejska nie ponosiła żadnego uszczerbku [...] nie zdążyło wejść w grupę obywateli". Stąd też jego pogrzeb odbywał się bez szczególnej ceremonii, a nawet modłów a kiedyś i bez obecności księdza, podobnie jak nie odprawiano mszy żałobnej (1994, s. 23). Przypomnieć należy, iż średniowieczny rytuał pogrzebowy nie przewidywał chowania dzieci nieochrzczonych w poświęconej ziemi, co wyraźnie określał zakaz zawarty w księgach liturgicznych (Labbuda 1983, s. 230). Podobne zakazy znane były w innych krajach. Np. w Serbii nie wnoszono do cerkwi dzieci zmarłych przed chrztem, ani nie chowano ich na wspólnym cmen¬ tarzu. Dodać należy, że za „nieczyste" uważano także kobiety zmarłe w ciąży lub w połogu, których nie wolno było grzebać w miastach i przy kościołach (Szwajcaria XVII w.) ani wnosić ich do niego (Norwegia - średniowiecze) (Bystroń 1916, s. 42). 13 1 4 1 5 �251 „NIEKOCHANI ZMARLI" a więc dzieci, których nie zdążono ochrzcić przed nieoczekiwanym zgonem. Dusze ich dawały o sobie znać pozostawiając rzekomo jako znak obecności np. odciśnięte ślady stóp, słyszano też płacz niemowlęcia. I w takich przy¬ padkach postępowano podobnie jak z porońcem. Miejsce, z którego dochodził płacz chrzczono, kropiąc święconą wodą. Nie znając płci pokutującego ducha nadawano mu zarówno imię żeńskie, jak i męskie . Wierzono, że ten swoisty akt oczyszczający (zmazujący grzech pierworodny) wyzwoli zarówno porońca, jak i niechrzczeńca od tułania się ich dusz w świecie żyjących, w którym nie powinny znajdować się, zwłaszcza że los, jaki je spotkał nie był zależny od nich. Uważano, że w takich przypadkach dzieci niekrzczone i stracone na pokute sły nie na zatracenie (MA.4b). „Dowodem" skuteczności podjętych kroków mia¬ ło być ustąpienie niepożądanych zjawisk. Nadanie imienia było więc aktem porządkującym zaistniały chaos; po dokonaniu obrzędu sytuowało duszę zmar¬ łego dziecka w gronie innych ochrzczonych. Pamięć o nim stawała się pamięcią zbiorową wyrażaną na mszach w intencji nieznanych zmarłych, ani dobrą, ani złą. W przekonaniu mieszkańców wsi była jednak wystarczająca dla zacho¬ wania odzyskanego przez duszę - dzięki rytuałowi chrztu - właściwego stanu. Można tu więc mówić o wyrażanym szacunku dla szczątków ludzkich jednak bez emocjonalnych podtekstów. 16 Zbliżone działania o charakterze magicznym podejmowano wobec samobój¬ ców - topielców oraz brzemiennych matek, które targnęły się na swoje życie znajdując śmierć w wodzie. Dusze nienarodzonych dzieci, jak wierzono, oraz zmarłych na skutek utonięcia, przechodziły metamorfozę zamieniając się w ro¬ dzaj wodnego demona tzw. utopca. Niepoświęcenie miejsca, w którym zginął samobójca powodowało, iż wciągał on swoje ofiary topiąc je, aby w ten sposób wyzwolić się od pokuty. Demoniczność tej postaci nie zmienia faktu, że topielca uważano również za pokutującą duszę (m.in. przybierał postać małego dziecka), którą należy uwolnić, stosując znane w takich przypadkach procedury (m.in. poznać jego żądanie przez zadanie stosownego pytania, poświęcenie miejsca, w którym utonął człowiek). Stanowiły one rodzaj zadośćuczynienia dla pokutu¬ jącej duszy, chociaż nie spełniały wymogów obrządku pogrzebowego. 17 Niechęć do zmarłych śmiercią nienaturalną znajdowała wyraz w szczegól¬ nym, odmiennym traktowaniu jego ciała jako „kary" dokonywanej na zwłokach. Zdaje się to być odległym echem działań podejmowanych w ubiegłych wiekach na terenie Europy zachodniej i środkowej, które warto w tym miejscu przywołać. Potwierdzają one pogardę dla szczątków ludzkich, motywowaną przekrocze¬ niem obowiązujących kanonów wiary. Aspekt chrześcijański jest wtórnie przy¬ jętym elementem (traktowanie samobójcy jako zbrodniarza), jaki nałożył się na tego rodzaju praktyki, znane już w starożytności i określane mianem „oślego 16 Słowa tej formuły brzmiały następująco: jageś synek to Józek, jageś dziewczynka toś Anna, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego i przestawało płakać, bo żądało tego (MA.4a). Istocie tej poświęciłam osobny artykuł oparty na własnych materiałach terenowych z Be¬ skidu Śląskiego oraz na bogatym materiale folklorystycznym (Lehr 1988a, s. 330-348). 1 7 �252 URSZULA LEHR 18 pogrzebu" . Zostały one prawnie nakazane, jak wskazują na to źródła historyczne, rejestrujące takie przypadki od średniowiecza do X V I I I wieku. Dotyczyły czy¬ nów samobójczych, z którymi wiązał się odrębny rytuał pogrzebowy jako forma dodatkowej kary wykonywanej na trupie. Polegał on na tym, że ciało zmarłego wyrzucano przez okno lub przeciągano przez podkop pod progiem, a następnie składano je na skórze krowiej (niekiedy na plecionce z chróstu czy na wozie służącym do wywożenia gnoju lub padliny), którą kat wlókł na miejsce pochówku zazwyczaj poza strefę zamieszkałą (Koranyi 1932, s. 44-45). Zdarzało się, że przed pogrzebaniem ciała wieszano je na szubienicy głową w dół, a nawet - jak to miało miejsce w wielu krajach europejskich - przebijano kołkiem serce samobójcy . W wierzeniach ludowych śmierć samobójcza, najczęściej dokonywana przez powieszenie, powodowała, pomijając niezwykłe zjawiska atmosferyczne „infor¬ mujące" o zaistniałym fakcie (silnie wiejący wiatr) , że miejsce to było nawie¬ dzane przez jego ducha. W takim przypadku również modlitwy oraz msze święte odprawiane w intencji zbawienia duszy mogły wyzwolić od wiecznej tułaczki i straszenia żywych. Człowiekowi takiemu do niedawna nie należał się tradycyjny pochówek. Jeszcze w latach 70. X X wieku na Orawie zwłoki powieszonego w domu „wynoszono popod podwalinę" i tam wkładano do stojącej trumny „bez obrzędu o charakterze religijnym" (Jostowa 1983, s. 116). Tego, który powiesił się w zabudowaniach gospodarczych, np. w stodole, pozostawiano tam, umiesz¬ czając zwłoki w przyniesionej i postawionej na klepisku trumnie. Ceremonia pogrzebowa odbywała się pod osłoną nocy w obecności członków rodziny. Zda¬ rzało się, że trupa wieziono korytem potoku „aby woda zatarła ślady i upiór nie mógł wrócić do domu" (Jostowa 1983, s. 117) . W Beskidzie Śląskim gdzie, jak zaznacza Longin Malicki, samobójstwa należały do rzadkości, w przeciwień¬ stwie do Beskidu Sądeckiego czy nawet Podhala, powieszonych w lesie chowa¬ no na miejscu zdarzenia. Innych, jak głosi podanie istebniańskie, „wywożono 19 20 21 18 Według Karola Koranyi'ego, nazwę tę przejął Kościół z Pisma Świętego. Prorok Jere¬ miasz w swej przepowiedni związanej z upadkiem państwa Judei oznajmia królowi, iż „oślim pogrzebany zostanie pogrzebem, wleczony i wyrzucony daleko poza bramy Jerozolimy" (1932, s. 46). Około V I I w. p.n.e zwyczaj ten był rozpowszechniony na Bliskim Wschodzie (w Judei jednej z prowincji rzymskich, prawdopodobnie też na terenie Babilonii) skąd przeniknął na Zachód, gdzie od IX w. utrwalał go Kościół, traktując w ten sposób osoby, które znalazły się poza społecznością chrześcijańską (ekskomunikowani przestępcy) a później także i samobójcy, którym odmawiano tradycyjnego pochówku. W ten sposób chowano również wyklętych Żydów w Polsce w XVIII wieku (Koranyi 1932, s. 46-47). Wiązało się to z wierzeniem, że zmarły po śmierci stanie się upiorem. Zwyczaj ten zniesiono np. w Anglii w XIX wieku (1824 r.), zezwalając na chowanie samobójców na cmentarzu ale bez obrzędów religijnych i w określonych godzinach wieczorno-nocnych (między dziewiątą wieczór a północą). Celem zniechęcenia do targnięcia się na własne życie wprowadzono przepis o konfiska¬ cie dóbr materialnych samobójcy (Kary... 1997, s. 18). Miały go wywoływać diabły ciągnące „do piekła duszę człowieka powieszonego" (Kolberg 1963, s. 217). Analogiczne zdaje się być z praktykowanym w dawnych wiekach zwyczajem spławiania rzeką zamkniętego w beczce ciała samobójcy. Sposób ten miał uniemożliwić powrót zmarłego śmiercią nienaturalną (Koranyi 1932, s. 45). 1 9 2 0 21 �253 „NIEKOCHANI ZMARLI" dawniej na saniach klynczarach na górę Gańczorkę, gdzie zwłoki porzucano, zostawiając na pożarcie wilkom" (Malicki 1947, s. 120). Grzebanie ciała w ziemi niepoświęconej , poza murem cmentarnym, najczꜬ ciej jednak w miejscu, w którym człowiek targnął się na swoje życie, „na mie¬ dzach, [...] przy drodze pod krzyżem" (Kolberg 1967, s. 103), względnie na gra¬ nicy wsi - obszarze ziemi niczyjej, było aktem symbolicznego wykluczenia i wyrazem nieakceptowania popełnionego czynu: „ «wzgarde robili, jak się kto obwiesił»" (Kowalska-Lewicka 1985, s. 71). Wynikało to również z waloryzacji przestrzeni, jaką jest cmentarz - miejsce wiecznego spoczynku, skupiające „siły magiczno-religijne" (Bystroń 1980, s. 232). Niedopuszczanie do pochówku samobójców było jednak, jak uważa A. Kowalska-Lewicka, opierając się na wynikach własnych badań terenowych, zachowaniem narzuconym przez kler i przyswojonym przez mieszkańców wsi. Strach przed zmarłymi w nienaturalny sposób przejawiał się m.in. i w tym, że samobójców zmarłych w obrębie domu podrzucano sąsiadom (1985, s. 71-73); wóz lub sanie, na których ich wieziono pozostawiano a ksiądz nie uczestniczył w ceremonii pogrzebowej . W przy¬ padku grzebania na tzw. cmentarzu „wisieluchów" (Beskid Sądecki) (KowalskaLewicka 1985, s. 72) lub w miejscu zbiorowych pochówków, jadąc na cmen¬ tarz omijano drogę, wioząc zwłoki „granicami" (Ciszewski 1886, s. 242) . Za¬ chowania i postawy wobec zmarłych były więc nie tylko przejawem potępienia czynu, ale wiązały się z równoczesnym znieważeniem ciała nieboszczyka, którego dusza, nie poddana rytualnemu obrzędowi wykluczenia, miała błąkać się do dnia sądu ostatecznego. Na niektórych terenach opowiadając o samobójcy czyniono znak krzyża świętego (Kolberg 1967, s. 103). 22 23 24 25 Miejsce pochówku symbolizowało również pozostawanie duszy pomiędzy dwoma światami: żywych i umarłych; nie należąc już do tych pierwszych, rów¬ nocześnie nie miała prawa zaistnieć w gronie tych drugich. Przerwanie życia z własnej woli było argumentem, dla którego ciało nie mogło być zwrócone po¬ święconej ziemi, jaką stanowiła wydzielona przestrzeń sacrum - cmentarz. Zale¬ cenie grzebania wisielców w lasach, na rozstajnych drogach czy na nieużytkach, 2 2 Zwyczaj ten w dawnych wiekach obejmował także morderców. Wspomnienia mieszcza¬ nina krakowskiego (zawarte w kronice z lat 1575-1595), opisujące czasy dżumy, zawierają przy¬ padki uśmiercania konających przez grabarzy celem wzbogacenia się. Osądzeni i skazani za taki czyn na śmierć chowani byli na cmentarzu Mariackim, co budziło wyraźny protest mieszkańców, ponieważ nie byli godni takiego pochówku (Kracik 1991, s. 73-74). Świadectwem takich zachowań jest przypadkowo odnalezione we wsi Piekielnik na Pod¬ halu miejsce pogrzebania samobójczyni, pochodzące sprzed I wojny światowej. Tamże w latach 1965-1970 przy wykopywaniu torfu odkryto dobrze zachowane zwłoki kobiety i karę (dwukołowy wózek) (Jostowa 1983, s. 117). Chowano za ogrodzeniem cmentarza, za płotem, jak to się mówi, w niepoświęconej ziemi. Nie było księdza ani ludzi tylko rodzina chowała (MA.9b). Omijanie drogi użytkowej, wybieranie wyjątkowo krętej tzw. „drogi zmarłych", znane w średniowieczu w wielu krajach Europy, było jednoznacznym wyrazem lęku przed nieboszczy¬ kiem. Stosowano także inne zabiegi mające również na celu odpędzenie towarzyszącej im duszy (przekraczanie strumienia, przechodzenie przez ogień itp.) (Nola 2006, s. 247). 2 3 2 4 2 5 �254 URSZULA LEHR wiążące się z obawą sprowadzenia przez ich pokutujące dusze gradu na pola uprawne, wynikało - jak sugeruje Stanisław Bylina - z przekształconych wie¬ rzeń pierwotnych o związku zmarłych ze zjawiskami atmosferycznymi (1992, s. 29). Dotyczyło ono także tych, którzy zajmowali się magią, a nawet topielców . Ten oczywisty w przekonaniu mieszkańców wsi związek przyczynowoskutkowy miał miejsce w przypadku uchybienia temu nakazowi. Mechanizm jego funkcjonowania ilustruje incydent, jaki miał miejsce na Podhalu w 1841 roku. Klęska nieurodzaju, wzrastający głód po długiej i ostrej zimie, spowodowały, że ludność podhalańska (zamieszkująca tereny graniczące ze Spiszem: Bukowinę, Brzegi i inne wioski) uznała te wydarzenia za karę Bożą. Taki wniosek wysnuto z opowieści wędrownej żebraczki o powieszonym mężczyźnie, którego pocho¬ wano na cmentarzu w Jurgowie (Spisz). W podjętej przez górali pierwszej próbie sprofanowania zwłok skutecznie przeszkodził proboszcz miejscowej parafii. Mieszkańcy wsi nie poprzestali na tym. Podejrzewając duchownego o niedopilnowanie przyjętych zasad pochówku, doprowadzili ostatecznie do spalenia szczątków zmarłego na stosie (Adamczyk 1967, s. 168-171). 26 Bardziej pomyślny finał miało zdarzenie opisane przez księdza Józefa Stolar¬ czyka (proboszcz zakopiański w latach 1848-1890), któremu dzięki autoryte¬ towi i sile perswazji udało się uchronić przed wykopaniem ciało samobójcy, po¬ chowanego na obrzeżach cmentarza. Dodać należy, iż zmarłego (dwukrotnego wójta) szanowano, lubiano i uważano za porządnego człowieka, ale samobójcza śmierć (przez zastrzelenie się) przesunęła go do grupy zmarłych „niegodnych", których szczątki mogły podlegać znieważaniu. Proboszcz ten odnotowuje w swej kronice (pod datą 6 września 1864 r.): „wiele bardzo pracy mię kosztowało, nim mogłem tego nieszczęśliwego trupa od wykopania obronić", ponieważ „całą zimę i stąd grożące nieszczęście lud przypisuje temu, iż ów wspomniany Wojciech Walczak przy cmentarzu zaraz był pochowany" (Stolarczyk 1915, s. 12). Zmiany w zakresie świadomości, postępujące znacznie wolniej niż cywili¬ zacyjne, poświadczają spotykaną jeszcze w okresie międzywojennym niechęć do chowania zmarłych w naturalny sposób obok samobójcy. Tę swoistego rodza¬ j u fobię ilustruje przykład pochodzący z jednej ze wsi podhalańskich. Posze¬ rzenie terenu cmentarza spowodowało, że pozostające dotychczas poza murem groby „niegodnych" znalazły się w jego nowych granicach. Parafianie odmawiali grzebania swoich bliskich w tej części cmentarza. Zmienili swoje stanowisko dopiero po publicznym oświadczeniu miejscowego proboszcza, w którym wy2 6 Pochowanie zmarłego czarownika (mieszkańca Łapsz) na cmentarzu spowodowało w prze¬ konaniu górali długotrwałe i ulewne deszcze uniemożliwiające jesienne prace polowe (wykopki). W związku z tym wydobyto jego zwłoki i spalono: carownik był a skrepnoł i pochowali go na poświeconej ziemi i loło, loło, a zbiórki były, no to wykopali i spalili i rozpogodziło się (MA.8). W związku z postacią topielca, jak podaje Kazimierz Moszyński, na Rusi, w okresie suszy, wy¬ dobywano trupa z ziemi i wrzucano go do wody. Zwłoki traktowano jako ofiarę spełnianą pod¬ czas zabiegu magicznego określanego „karmieniem" żywiołów (1967, s. 509). W podaniach z terenu Beskidu Śląskiego zachowały się informacje o okupie, który zastąpił ofiarę z człowieka (Lehr 1984, s. 237). �255 „NIEKOCHANI ZMARLI" raził on zdecydowaną wolę bycia pochowanym wśród nieakceptowanych, zmar¬ łych śmiercią nienaturalną. Zróżnicowanie ceremonii pogrzebowej było bardziej widoczne we wsiach gdzie istniały wyłącznie cmentarze wyznaniowe. Księża nie tylko odmawiali rodzinie miejsca na nim ale i kościelnego pogrzebu. Duchowny uczestniczył wyłącznie w ceremonii złożenia ciała do ziemi, w grobie usytuowanym przy ogrodzeniu (Pilch 1996, s. 266). Przypadki takie miały miejsce na przełomie wie¬ ków (XIX i X X ) i jeszcze w okresie międzywojennym na terenie Śląska Cie¬ szyńskiego. Obecnie dopuszczalne jest nie tylko grzebanie samobójców na cmen¬ tarzu, ale również wprowadzenie trumny do kościoła, z tym, że nie ustawia się jej przed ołtarzem, ale „pod dzwonami" (na środku kościoła). Jest to wynikiem większej tolerancji i złagodzenia restrykcyjnych przepisów kościelnych doty¬ czących chowania zmarłych śmiercią samobójczą, interpretowaną obecnie jako skutek choroby, a nie podszept diabła, w co dawniej powszechnie wierzono. Argumentem przemawiającym na korzyść zmarłego w taki sposób, zezwalającym na pogrzebanie go na cmentarzu, jest okazywane przez niego „w ciągu życia [... ] przywiązanie do wiary i Kościoła" (Obrzędy... 1978, s. 26-27) . 27 28 Wierzono zwłaszcza, że również krzywoprzysięzcy umierali śmiercią nagłą i niewytłumaczalną, określaną jako „śmierć z przysięgi" . Nie chowano ich na cmentarzu, ponieważ taki człowiek „niegodzien leżeć ani na święconej ziemi", a nawet „nie modlił się ta za nim wiera nik" (Suleja 1912, s. 414). W przekazie z Podhala (pocz. X X w.) odnotowano, iż pogrzebanego nawet na własnym grun¬ cie ziemia nie chciała przyjąć wyrzucając trupa, trzykrotnie zakopywanego. Dopiero postawienie w tym miejscu kaplicy oraz ofiarowanie tego terenu pod budowę kościoła zapobiegło nadprzyrodzonym zjawiskom uważanym za inge¬ rencję boską (Suleja 1912, s. 414). Akty bezczeszczenia szczątków zmarłych podejmowano wobec osób podej¬ rzewanych o zajmowanie się czarami, magią lub uważanych za strzygonie (upio¬ ry). Na niektórych terenach łączono postać rzekomej czarownicy i czarownika 29 2 7 Zdarzało się również, że podobne kłopoty z pogrzebem kościelnym miały niekiedy rodziny działaczy organizacji robotniczych, zwłaszcza gdy zmarłemu członkowi towarzyszyli koledzy „ze sztandarem w kolorze czerwonym". W zależności od poglądów politycznych proboszcza, nie wpuszczano pocztu sztandarowego do kościoła (Pilch 1996, s. 266). Samobójca, który przed targnięciem się na własne życie „dawał zgorszenie" traktowany jest jako jawny grzesznik. Dekret Kongregacji Nauki Wiary z dnia 20 września 1973 roku reguluje kwestie wydawania zezwoleń na pogrzeb katolicki. Wedle prawa kanonicznego ksiądz może od¬ mówić pogrzebu ateistom, schizmatykom osobom żyjącym w konkubinacie „lub w innych cudzołożnych związkach" także tym, którzy „wybrali spalenie swojego ciała z motywów przeciw¬ nych wierze chrześcijańskiej" (Memento, 1998, s. 4). Zmiana stanowiska może nastąpić wówczas, gdy potwierdzone zostaną przez wiarygodnych świadków „znaki pokuty". Należą do nich: „wzbu¬ dzenie zewnętrzne aktu żalu, np. przez bicie się w piersi, ucałowanie krzyża, przeproszenie za zgorszenie itp." (Obrzędy... 1978, s. 27). „Lezał na starej miedzy bez dusy - carny jak wągiel, ubranie na nim i całe ciało jego zdarte, jakoby dzióbami i pazdorami halnych sempów i orłów abo wołów rogami sprute" (Suleja 1912, s. 411). 2 8 2 9 �256 URSZULA LEHR z jego pośmiertnym wcieleniem, jakim był upiór (Kaszuby). Zdarzające się przy¬ padki grzebania zmarłych w letargu stały się prawdopodobną podstawą dla tego rodzaju sądów. Także inne fizyczne symptomy widoczne u zmarłego przed pochówkiem, jak np. „żywy, czerwony odcień lica, niedomknięte oczy, zmiana pozycji w trumnie, brak tężenia zwłok" (Kukier 1968, s. 272) czy wręcz zauwa¬ żalne anomalie u noworodka (rodził się z zębami, miał zrośnięte brwi (Lehr 1985, s. 99) stanowiły przesłankę do podjęcia w sytuacjach krytycznych (niepokojenie żywych, klęski elementarne, epidemie) aktów profanacji. Ludzi „dotkniętych" siłą nieczystą obawiano się za życia; nietolerowano ich także po śmierci. Zdarzało się, iż ksiądz odmawiał wyprowadzenia zwłok rzekomej czarownicy z domu, jak to rejestruje podanie z okolic Żywca. Oponował również przeciwko urządzeniu pogrzebu (Broda 1980, s. 11). Wydarzenia tego rodzaju należą do przeszłości, nie na tyle jednak odległej aby całkowicie zatarła się o nich pamięć. Zajmowanie się czarami, magią, uzna¬ ne przez ojców Kościoła za grzech ciężki, karano w ubiegłych wiekach śmiercią na stosie . Płomienie były w tym przypadku symbolem ognia piekielnego, wiecznego potępienia ale też ceremonią puryfikacyjną , uwalniającą w ten spo¬ sób świat żywych od istot grzesznych. Nienaturalne w takim przypadku okolicz¬ ności zgonu były przejawem nie tylko braku akceptacji skazanego w świecie żywych, ale i umarłych poprzez odmówienie mu zwyczajowo przyjętej ceremonii pogrzebowej. Można w tym miejscu przypomnieć rozważania Anny Grossman, komentującej układ szczątków ludzkich znalezionych w zespole grobowym na jednym ze stanowisk archeologicznych w Gąsawie (woj. kujawsko-pomorskie). Przypuszcza ona, iż znajdujący się tam okaleczony szkielet kobiety (czego doko¬ nano przed pochówkiem) mógł należeć do osoby, której obawiano się także po śmierci. Pozbawienie stóp i dłoni miało wyraz symboliczny i mogło, według autorki, być zastosowane wobec szamanki, czarownicy, zielarki (Grossman 2000, s. 77-85). Jakkolwiek źródła etnograficzne nie donoszą o takim traktowaniu zwłok domniemanych czarownic, to zarejestrowane w materiałach źródłowych przekazy informują o incydentach pośmiertnego okaleczania zwłok ludzi podejrzanych o to, że byli strzygoniami, upiorami. Zachowane w pamięci mieszkańców wsi proce¬ dury dotyczące traktowania podejrzewanych o tego rodzaju metamorficzne prze¬ kształcenie po śmierci (w tym owczarzy posiadających wiedzę magiczną) wskazu¬ ją, iż dochodziło do bezczeszczenia ich zwłok. Przypisywano im bowiem rzekome 30 31 3 0 Ostatni proces czarownic na ziemiach polskich miał miejsce w 1775 r. w Doruchowie (wie¬ luńskie) w związku z wydaniem ustawy zakazującej sądom zajmowania się sprawami o czary. Zdarzały się jednak samosądy. Jak podaje Bohdan Baranowski, po drugim rozbiorze Polski (po 1793 r.) doszło w zaborze pruskim do spalenia dwóch rzekomych czarownic (1981, s. 33). Cywi­ lizacja dotarła prawie do każdego kraju, co nie zmienia faktu, że pod koniec XX wieku np. miesz¬ kańcy niektórych części Afryki południowej kamienują lub palą na stosie, względnie rzucają krokodylom na pożarcie, osoby podejrzane o czary powodujące suszę, pomór bydła, powódź, po uprzednim poddaniu ich osądowi starszyzny (Sezon... 1995, s. 9) Znaczenie płomieni w polskiej kulturze ludowej jest ambiwalentne; wiąże się m.in. z ży­ ciem i śmiercią, posiadaniem mocy oczyszczającej i niszczącej (Słownik... 1996, s. 304). 31 �257 „NIEKOCHANI ZMARLI" 32 gnębienie i napastowanie ludzi: duszenie , gryzienie (Lehr 1984, s. 231; Kowalska-Lewicka 1985, s. 73; Chronografia... 1987, s. 235), wywoływanie śmiertelnej choroby (Kukier 1968, s. 276). Podejrzanych zmarłych wykopywano z grobów, obcinano im głowy (Renik 1985, s. 85; Kolczyński 2000, s. 186) i kończyny, które przemieszczano lub wiązano (MA.3), względnie kładziono zwłoki na brzu¬ chu (MA.7). W trudniejszych przypadkach - jak to miało miejsce w 1719 r. we wsi Ujsoły w żywieckiem - gdy nie poskutkowało nawet odcięcie zmarłemu głowy, ponieważ „z głową uciętą chodził", po kolejnym wykopaniu zwłok „na granice wywieźli i tam ręce nogi poobcinawszy, na stos drew włożono i tak spalo­ no" (Chronografia... 1987, s. 521). Wierzenia w świat nadzmysłowy kierujące ludz¬ kimi zachowaniami doprowadziły w ten sposób w 1721 r. we wsi Rycerka (Beskid Żywiecki) do profanacji zwłok starego ojca. Źle traktowany za życia przez człon¬ ków rodziny rzekomo straszył ich po śmierci. Komentarz autora sprowadza się do tego, iż jakkolwiek nie zaprzecza on niepokojącym zjawiskom, wywoływanym rzekomo przez ducha zmarłego, to nie pochwala dokonanego czynu (okaleczenia i spalenia). Uważa, iż „tego czynić nie trzeba było, tylko za dusze Pana Boga prosić i ratować, a za grzech ich żałować"(Chronografia... 1987, s. 538). 33 W podobny sposób traktowano zwłoki ludzi długowiecznych, chociaż w lite¬ raturze polskiej wzmianki na ten temat są znikome. W pewnej wsi na południu Polski w okresie międzywojennym duch zmarłej, stuletniej kobiety, nie mogąc zaznać spokoju, rzekomo nękał i krzywdził ludzi. Aby temu zapobiec nieboszczkę „przewracano [...] w trumnie i wsypywano kawałki tłuczonego szkła" (Wieś Dobra... 1938, s. 45). Jakkolwiek nie zarejestrowano uzasadnienia takiego zacho¬ wania wobec zmarłych osób długowiecznych to można przypuszczać, że osiągnię¬ cie w sposób naturalny wieku dłuższego niż przeciętny mogło wydawać się nie¬ możliwe bez ingerencji sił nadprzyrodzonych. Wyjaśnienia można doszukiwać się również w umownie przyjętej granicy życia ludzkiego, uważanej przez miesz¬ kańców wsi za naturalną, stanowiącą punkt odniesienia, zmieniającą się jednak wraz z przeobrażeniami społeczno-ekonomicznymi i postępem medycyny. W tym miejscu, jako informację nawiązującą do związku przyczynowo-skut¬ kowego zachodzącego między długością życia a traktowaniem zmarłego, można przywołać wierzenia z innego kręgu kulturowego i wyznaniowego. Wśród Buriatów - szamanistów istniało przekonanie, że „«jeżeli człowiek żył długo, to było złym znakiem. Mówiono, że śmierć go nie chce»", a „długie życie jest grze¬ chem" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 137). Także wśród dawnych ludów tureckich uważano pewien wiek (80 lat) za krytyczny dla żyjących członków rodziny, ży¬ cząc człowiekowi staremu, aby go nie dożył, względnie stosując usankcjonowane 3 2 Tak na przykład w opisie dziejów wsi żywieckich, tamtejszy wójt Andrzej Komoniecki zapisał pod datą 1679 informację o nagłym zgonie 19 mieszkańców dwóch rodzin zamieszkałych w Rajczy, który przypisano nie szerzącej się wówczas dżumie, ale kobiecie podejrzanej o to, iż była strzygą (Chronografia... 1987, s. 235). W XIX wieku w niektórych wsiach karpackich zamieszkałych przez Rusinów wierzenia w upiory były tak silne, iż trudno byłoby znaleźć nienaruszony grób. Prawie każdy zmarły miał odłączoną od korpusu głowę lub wbity do niej kołek (Kolczyński 2000, s. 186). 3 3 �258 URSZULA LEHR zwyczajem zabójstwo. Zmarły w wieku 81 lat podlegał szczególnemu obrzędowi funeralnemu mającemu uchronić żywych. Zwłoki wywożono przed wschodem słońca, układano głową skierowaną ku północy, czaszkę przebijano kołem, do lewej ręki wkładano czarny kamień i zaopatrywano w specjalne modlitwy lamistyczne umieszczane na karku. Odchodząc z miejsca pochówku strzelano w stronę gdzie leżał zmarły (Tryjarski 1991, s. 222-223). ASPEKTY PROFANACJI CIAŁA Stosunek do człowieka zmarłego w niecodziennych okolicznościach wskazuje na pewną prawidłowość niezależną od kultury, wyznania a nawet czasu. Odma¬ wianie mu ceremonii pogrzebowej czy dokonywanie aktu bezczeszczenia jego szczątków było wyrazem lęku przed nim, przejawem okazywanej mu wzgardy, próbą symbolicznego unicestwienia, mogło być także ostrzeżeniem. Miało więc znaczenie rytualne, kulturowe i społeczne. W średniowieczu i w czasach późniejszych nie tylko samobójców nie chowano na cmentarzu . Dotyczyło to zwłaszcza różnego rodzaju skazańców, a nawet komediantów i prostytutek. W „czarnej Afryce", jak pisze L.V. Thomas, do ka¬ tegorii zmarłych „niegodnych", którzy nie zasłużyli na tradycyjny pochówek, „należeli, obok szamanów, także kazirodcy, kobiety bezpłodne lub osoby, które sprofanowały tajemnice inicjacji" (1991, s. 113). W Europie umieszczano w tej grupie także wyklętych. Zwłoki palono lub porzucano (Aries 1989, s. 54, 56). W cywilizacji przedegipskiej znane były przypadki rozczłonkowywania zwłok (aby zmarły nie nawiedzał żywych). Cyganie rozbijali w tym samym celu mały palec nieboszczyka, do którego przywiązywali czerwoną nitkę, a wśród niektórych plemion afrykańskich wykłuwano zmarłemu oczy i rozbijano pisz¬ czele (Thomas 1991, s. 112). Nietypowy ceremoniał praktykowali Tuwińczycy wobec ludzi „chciwych, zachłannych" i „pożądliwych". Ich zwłoki pozostawiano na ziemi na 49 dni. Nietknięte przez zwierzęta i ptaki spalano uznając, że jest to najlepszy sposób na zmuszenie duszy do opuszczenia ciała i uchronienie się przed jej szkodliwym oddziaływaniem na otoczenie (Tryjarski 1991, s. 223). Sprofanowane części ciała (palec, pas skóry, genitalia) czy wydzieliny (uryna) służyły celom magicznym (Zaremska 1986, s. 100). Zajmowali się tym przede wszystkim kaci, mający bezpośredni dostęp do ciał skazanych, na których wykonywali wyroki. Wykorzystywanie do praktyk czarnoksięskich kości trupa (niekoniecznie samobójcy) , których zazwyczaj dostarczał grabarz, było nie 34 35 3 4 W uzupełnieniu należy dodać, że np. Kościół we Francji nie zajmował tak radykalnego stanowiska uznając, iż „Bóg nie karze dwukrotnie za tę samą zbrodnię", zezwalając na chowanie ich ciał w ziemi poświęconej. Restrykcji takich domagało się, jak zauważa Philippe Aries, społe¬ czeństwo wieków średnich i czasów nowożytnych, usuwając nawet sądownie samobójców z cmen¬ tarza (Bretania pocz. XX w.) (1989, s. 56, 54). Na przykład świeczka zrobiona z palca zmarłego Żyda lub małego dziecka miała przynosić szczęście złodziejom (Burszta 1967, s. 192). 3 5 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 259 tak rzadkim zjawiskiem jeszcze w okresie międzywojennym, o czym świadczą przekazy ludzi starszych z terenu Podhala i nowosądeckiego. Zakopywano je najczęściej pod progiem . Przypadki bezczeszczenia trupa w celu dania upustu emocjom: nienawiści, zemście, zmierzające w konsekwencji do totalnego unicestwienia, zdarzają się również obecnie w określonych środowiskach i okolicznościach, mimo nega¬ tywnej oceny takich zachowań, nieakceptowanych społecznie. Jako przykład L.-V. Thomas podaje niszczenie twarzy w porachunkach gangsterskich zmierza¬ jące nie tylko do utrudnienia identyfikacji ofiary ale pozbawienia jej tożsamości. Taki trup „jest już niczym, na zawsze został wymazany z listy ludzi" (1991, s. 113). Na marginesie dodam, iż znane są w kręgach przestępczych przykłady okaleczeń trupa po dokonanej egzekucji, spełniające funkcję ostrzegawczą oraz informującą, jakiego rodzaju wykroczenia dotyczył wykonany na danej osobie wyrok. W latach 90. X X wieku w jednej ze wsi podhalańskich odnaleziono zwłoki zamordowanego mężczyzny (członka gangu samochodowego) z odciętymi pal¬ cami. Pozbawienie dłoni oznaczało, iż zamordowany dopuścił się kradzieży wspólnych pieniędzy względnie prowadził interes na własny rachunek, nie rozli¬ czając się z grupą przestępczą, której był członkiem. 36 Podobną w swej wymowie kwestią w związku z traktowaniem ciała zmarłego pozostają sytuacje ekstremalne, jakimi były np. zarazy i wojny. Podczas pandemii zmarli grzebani byli najczęściej w wydzielonych miejscach, w mogiłach zbioro¬ wych, bez przyjętych ceremonii pogrzebowych z uwagi na ryzyko zarażenia. Roz¬ miary zjawiska narzucały specyficzny charakter pochówku, wynikający z koniecz¬ ności, ale nie będący w sprzeczności z podejmowanymi próbami okazania szacunku zmarłym. Podobny los spotykał poległych w bitwach i wojnach. Inaczej natomiast postępowano wobec jeńców, których zabicie nie zawsze było dostateczną satysfak¬ cją. W celu okazania pogardy wrogowi nie tylko pozbawiano go obrzędu pogrze¬ bowego, ale profanowano ciało okaleczając zwłoki, czego liczne przykłady dostar¬ czają nie tylko mity, ale i fakty historyczne (Thomas 1991, s. 112-113). Najwyż¬ szym przejawem znieważenia ciała ludzkiego jest potraktowanie go jako surowiec do wyrobu różnorodnych produktów służących celom użytkowym (np. nawozu z utylizowanych spalonych kości, materacy z ludzkich włosów, pergaminu z gar¬ bowanej ludzkiej skóry czy mydła z tłuszczu zamordowanych), co miało miejsce w okupowanej Polsce w połowie X X wieku (Nałkowska 1968, s. 7-17, 64, 65). 37 Przypomniane tu przekazy oraz fakty potwierdzają, iż zmarli, zwłaszcza w sposób nienaturalny, uważani dawniej za „istoty nieczyste" - „niepożądane" i „niegodne", mogli być traktowany w sposób niekonwencjonalny. Dopuszczały to również okoliczności szczególne a sytuacje krańcowe sprzyjały aktom kalania 3 6 Sprowadzać miały chorobę na osobę przekraczającą próg a w konsekwencji śmierć (MA.2). Dokładnie na terenie zajętego przez Niemców Gdańska, gdzie mieścił się Instytut Ana­ tomii prowadzony przez profesora Spannera oraz współpracujących z nim: dr Wohlmanna i pre­ paratora von Begrena. Tam zwożono ciała zamordowanych w obozach koncentracyjnych, straco­ nych w więzieniach, a nawet psychicznie chorych, poddając je „przetworzeniu". Niepotrzebne części palono (Nałkowska 1968, s. 11-13). 3 7 �260 URSZULA LEHR ciał. Wydarzenia końca X X wieku i początku X X I w. wskazują na kontynuację zachowań, polegających na wykorzystywaniu zwłok ludzkich do „twórczej obrób­ ki". Mam tu na uwadze ruchomą ekspozycję dr Guntera von Hagensa zatytu­ łowaną „Body worlds" (Świat ciała lub Cielesne światy) wystawianą w różnych krajach od 1996 r. Prezentuje ona plastyfikaty (spreparowane ludzkie ciała) zatrzymane w ruchu, pozbawione częściowo lub całkowicie skóry, z otwartą czaszką lub wnętrzem (ukazującym układy szkieletowy, nerwowy, oddechowy, pokarmowy, krwionośny) oraz poszczególne organy ludzkie (serce, płuca, mózg) i płody z widocznymi objawami patologicznymi (ZI.3) . Obiekty, wedle autora, są „dziełami sztuki" propagującymi, również w sposób budzący kontrowersje „anatomiczność" , a intencją ekspozycji jest „demokratyzacja medycyny" (Zl.3). Przeciwko wykorzystywaniu ciała ludzkiego do celów wystawienniczych protestowały prawie wszystkie osoby (z wyjątkiem młodych) indagowane w son¬ dzie ulicznej przeprowadzonej w Sieniawie Żarskiej (pow. lubuski), miejscowości, w której dr G. von Hagens planował założenie Zakładu „twórczej obróbki zwłok" . Pomijam tu względy etyczne, wyznaniowe i estetyczne odzwierciedlają¬ ce postawę autora wobec ludzkiego ciała oraz jego działalność wiążącą się z tak „wysublimowaną" ars macabre. Interesujący w związku z podjętym przeze mnie tematem zdaje się być sposób pozyskiwania „obiektów". W większości są to zwłoki więźniów, bezdomnych, zmarłych na gruźlicę, kupowane na Wschodzie (np. w Rosji, Kirgizji) za kilkanaście euro oraz osób (pozostających w mniej38 39 40 41 42 43 44 3 8 Właściwe nazwisko Liebchen, ur. w 1945 r. w Skalmierzycach (pow.ostrowski) niemiecki lekarz, patomorfolog i anatom, wynalazca nowatorskiej metody preparowania czyli plastyfikacji (plastynacji) ludzkich zwłok (1977 r.), utworzył firmę BIODUR Products (1980 r.) zajmującą się masową produkcją medycznych pomocy naukowych w oparciu o plastynację, powołał własny Insty­ tut Plastfikacji w Heidelbergu (1993 r.), wykłada na Uniwersytecie Medycznym Dalian w Chinach (od 1995 r.), od 1999 r. kieruje Instytutem Plastynacji Państwowego Uniwersytetu Medycznego w Biszkeku w Kirgistanie. Znajduje się tam największa produkcja plastynatów na świecie (ZI.1, ŻI.8) Do wiosny 2006 r. obejrzało ją 16-17 milionów osób na całym świecie. W latach 1997-2006 ekspozycja była wystawiana w Japonii. Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Belgii, Anglii, Korei Płd., Singapurze, Tajwanie, USA, Kanadzie, w niektórych krajach kilkakrotnie (ZI.2; ZI.6) Więcej informacji na temat techniki plastynacji zob. ZI.4. Zob. artykuł Jana Cieciucha zawierający bardziej szczegółowe relacje z wystawy wraz z komentarzem autora (ZI.3) Od takiej formy naukowego upowszechniania anatomii odcięło się Polskie Towarzystwo Anatomiczne, (podobnie jak niemieckie Anatomische Gesellschaft), również przedstawiciele Pol­ skiego Związku Artystów Plastyków i przedstawiciele Kościoła polskiego (ZI.10) (także nie¬ mieckiego) (ZI.5, ZI.9). Argumentem zasadniczym, mającym przekonać polskie władze lokalne oraz ułatwić do¬ prowadzenie do sfinalizowania planowanego przedsięwzięcia, było duże bezrobocie w tej miejsco¬ wości (ZI.5; ZI.10). Podobne uzasadnienie - mimo protestów mieszkańców niemieckiego Guben - znalazło oddźwięk wśród władz miejscowych, które sprzedały dr G. von Hagensowi stary ra¬ tusz z przeznaczeniem na fabrykę plastynacji zwłok (ZI.9). W latach 90.XX wieku na terenie Polski zatrudniał on nielegalnie ludzi do polerowania kości kolanowych (ZI.6). „Z Kirgizji miał otrzymać 30 tys. kg ludzkiego mięsa, to jest 488 nieboszczyków, 44 części ciała i 10 płodów", jak wynika z oficjalnych dokumentów (ZI.6). Pomijając kwestię traktowania ciała ludzkiego jako towaru, sposób ich pozyskiwania nie zawsze był legalny, o czym świadczy proces, jaki miał miejsce w Nowosybirsku (ZI.6). 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 �261 „NIEKOCHANI ZMARLI" szości), które w zamian za określoną kwotę podpisały deklarację o przekazaniu dr G. von Hagensowi swojego ciała po śmierci. Pozbawianie człowieka ceremonii pogrzebowej było i jest sprzeczne nie tylko z tradycją i kulturą polską, ale wyznaniem, prawem , zasadami etyczny¬ mi. Przypadki profanacji ciała, o których pisałam, motywowane przesądami, lokalnymi wierzeniami, tłumaczone mogą być generalnie - patrząc na to z per­ spektywy czasu - jako zabobon wynikający z lęku przed zmarłym. W przypadku wystawy dr G. von Hagensa, poza motywacją samego autora, jego postępowanie ze zwłokami nie znajduje uzasadnienia kulturowego i społecznego. Bezczesz¬ czenie ciał, zwłaszcza tych, w których obronie nikt nie stanie, a którym w imię „sztuki" czy nauki nadaje się status eksponatu, nie wydaje się dostatecznym argumentem . „Obiekty" dr G. von Hagensa, okaleczane, aby nadać im wyraz artystyczny, pozostają sprofanowanymi ludzkimi szczątkami, którym odebrano tożsamość, odmówiono pochówku i wystawiono na widok publiczny. Są przy­ kładem kontynuacji zachowań niekonwencjonalnych, exemplum współczesnych „niekochanych zmarłych". 45 46 Warto jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na zróżnicowane reakcje zwie¬ dzających wystawę np. w Niemczech (od podziwu do potępienia) i argumenty niektórych z nich wskazujące na akceptację działalności dr G von Hagensa oraz wynikające z niej deklaracje przekazania po śmierci swojego ciała. Najczęściej spotykaną motywacją potencjalnych „obiektów" była perspektywa wiecznego istnienia, a więc niedopuszczenia do rozkładu ciała, bycia podziwianym przez innych, służenia celom badawczym (ZI.6) oraz aspekt finansowy . Wypowiedzi takie wskazują na tendencję zmierzającą w kierunku przewartościowania po¬ glądów względem losów pośmiertnych własnej powłoki cielesnej, którą dobro¬ wolnie i z rozmysłem zamierza się powierzyć „artystycznej" obróbce. Ideą wio¬ dącą zdaje się być iluzja nieśmiertelności , za którą dodatkowo otrzymuje się 47 48 49 4 5 Prawo polskie w tej kwestii reguluje art.262 kodeksu karnego, wyrażający w sposób jed­ noznaczny zakaz znieważania zwłok ludzkich, prochów lub miejsca pochówku (ŹI.5), dotyczy to również preparowania ciała ludzkiego dla celów wystawienniczych, nawet za zgodą zmarłych lub bliskich (ŹI.7) Od najdawniejszych czasów wykorzystywano ciało ludzkie do celów badawczych (nauki medyczne) (Leociak 2005). Preparowanie zwłok zdeterminowane było religią, wierzeniami (mumifikacja - np., Starożytny Egipt, Nowa Gwinea). Niektóre z nich znalazły miejsce w salach muzealnych (np. British Museum) lub w udostępnionych do zwiedzania podziemiach klasztor­ nych (Kraków) i katakumbach (Wigry). Ludzkie szczątki traktowane jako relikwie znajdują się w kościołach a kości i czaszki w osuariach (ŹI.4). Ciała tych zmarłych (poza służącymi do badań naukowych) pozostały jednak nienaruszone. Pisze na ten temat dziennikarz Bolesław A. Uryn, który odwiedził wystawę w Monachium (ŹI.4). Władze polskie nie wyraziły zgody na zorganizowanie wystawy w Poznaniu i w Warsza­ wie argumentując to determinantami kulturowymi (ŹI.2, ŹI.7). Nie zawsze okazywał się on być dostatecznym argumentem. Propozycja skierowana do rosyjskiego koszykarza Aleksandra Sizonienki z Petersburga, cierpiącego na gigantyzm, została przez niego odrzucona, mimo iż potrzebuje on pieniędzy na leczenie (ŹI.6). Osiągnięcia współczesnej medycyny pozwalają na praktykowaną w USA hibernację osób, które stać nie tylko na zabieg krioniki, ale i opiekę nad zamrożonym ciałem do czasu, gdy zostanie 4 6 4 7 4 8 4 9 �262 URSZULA LEHR pieniądze. Zatem akt, który dawniej oznaczał znieważenie (okaleczenie, pozba¬ wienie ceremonii pogrzebowej) oraz wymazanie z pamięci, dla pewnych osób nabiera wręcz przeciwstawnego znaczenia. Należy jednak przypomnieć, że nikt nie pytał o przyzwolenie większości tych, których ciała służą dzisiaj jako ekspo¬ naty. Nie zasięgnięto również opinii rodziny. Zostali pozbawieni ludzkiej god111ności, stali się towarem, „materiałem sztuki" (ZI.3), „nieśmiertelnymi" być może mimo własnej woli. Zwrócenie uwagi na działalność dr G. von Hagensa, na marginesie rozważań o traktowaniu zmarłych, było celowe z kilku powodów. Przede wszystkim jest ona ingerencją w pośmiertne losy ciał ludzi z marginesu społecznego, co nie powinno mieć miejsca, narusza dotychczasowe tabu kulturowe, być może zaini¬ cjowała również nowe treści światopoglądowe. Pociąga to za sobą wkraczanie w inny, nie całkiem bezpieczny, wymiar człowieczeństwa, bardziej materialny niż duchowy, chociaż zbieżny z ideą starożytnych i odwiecznym dążeniem czło¬ wieka do nieśmiertelności. Wiążą się one jednak z egzystencją człowieka pojmo¬ waną w kategoriach fizycznych - przetrwanie ciała w postaci plastynatu, a nie duchowych. Czy jest to wystarczająca argumentacja dla człowieka X X I wieku? Jaki będzie status zmarłego i jego miejsce w kulturowym obrazie ludzkości, o ile praktyki tego rodzaju uzyskają społeczną akceptację? LITERATURA A d a m c z y k M i e c z y s ł a w 1967, Z dziejów ciemnoty i zabobonu na Podhalu, Wierchy, R. 35, s. 168-171. A r i e s P h i l i p p e 1989, Człowiek i śmierć, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B a r a n o w s k i B o h d a n 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. B o g u c k a M a r i a 1994, Staropolskie obyczaje wXV1-XV11 wieku, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. B r e n c z A n d r z e j 1987, Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, Lud, t. 71, s. 215-229. B r i a n I n n e s 1999, Granice śmierci, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa. B r o d a Jan 1980, O czarownicach, utopcach i nocnicach, Beskidzkie Towarzystwo SpołecznoKulturalne, Bielsko-Biała. B u r s z t a J ó z e f 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Józef Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 177-195. B y l i n a S t a n i s ł a w 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średnio­ wiecznej, Wydawca: Upowszechnianie Nauki - Oświata „UN-O" sp. z o.o., Warszawa. wynalezione skuteczne lekarstwo na śmiertelną chorobę, na jaką cierpi pacjent (Brian 1999, s. 35-137). Pozostają oni jednak w zawieszeniu przy braku stuprocentowej pewności przywróce¬ nia ich organizmu do życia, podobnie jak „nieśmiertelni" dr G. von Hagensa, których trwałość niekoniecznie może być tak długa jak mumii egipskich. Różnica polega jednak na tym, że ci pierwsi nie umarli i teoretycznie mogą być ożywieni (na razie nie ma stuprocentowej pewności), ci drudzy takiej szansy nie mają. Ponadto w przypadku nieudanego eksperymentu rozmrożenia hibernowani zostaną pochowani wedle obowiązującego ceremoniału, „eksponaty" zostaną po jakimś czasie złożone w magazynie, w przypadku oznak psucia gdzieś pogrzebane. �„NIEKOCHANI ZMARLI" 263 B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1916, Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z naro­ dzeniem dziecka, G. Gebethner i Spółka, Kraków. - 1980, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Ludwik Stomma [wybrał i opracował], PIW, Warszawa. Chronografia... 1987, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki..., (wydali w ramach Pracowni Wydawnictw Źródłowych Instytutu Historyczno-Prawnego Uniwersytetu Jagiellońskiego Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka), Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, Żywiec. C i s z e w s k i S t a n i s ł a w 1886, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. Olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 10, s. 187-336. D e l i m a t a M a ł g o r z a t a 2004, Dziecko w Polsce średniowiecznej, Wydawnictwo Poznań­ skie sp. z o.o., Poznań. F i r t h R a y m o n d 1965, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, PWN, War¬ szawa. F i s c h e r A d a m 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, t. 3, Wydawnictwa Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów. Gajda Tomasz 1986, Zanikające zwyczaje i wierzenia związane ze śmiercią, Polska Sztuka Ludowa, R. 40, nr 1-2, s. 39-44. G r o s s m a n A n n a 2000, Kim była kobieta z zespołu grobowego na stanowisku 6 w Gąsawie, woj. Kujawsko-pomorskie? [w:] Czarownice. Funeralia Lednickie 2, Jacek Wrzesiński (red.), „AKME" Zdzisław Wiśniewki - Wrocław, Muzeum Ślężańskie im. S. Dunajew¬ skiego w Sobótce, Wrocław - Sobótka, s. 77-85. J a k i m o w i c z R [ o m a n ] 1916, Mogiły ludzi zmarłych gwałtowną śmiercią, Wisła, t. 20, z. 1, s. 24-29. J a s t r z ę b o w s k i S z c z ę s n y 1916, Pamięć o zmarłych, Wisła, t. 20, z. 1, s. 97-108. J o s t o w a Wanda 1983, Zwyczaje pogrzebowe ludności polskiej Orawy, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 8, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 105-118. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I w o n a 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1, s. 135-159. K a r y dla s a m o b ó j c ó w 1997, (Mikołaj Szymański) Magazyn Gazety Wyborczej, nr 50 (198), s. 18. K o l b e r g O s k a r 1963, Dzieła wszystkie. Mazowsze, t. 24, cz. 1, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. - 1967, Dzieła wszystkie. Tarnowskie - Rzeszowskie, t. 48, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. K o l c z y ń s k i J a r o s ł a w 2000, Ofiara z człowieka, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 173-191. K o p a l i ń s k i W ł a d y s ł a w 1985, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. K o r a n y i K a r o l 1932, O pochodzeniu zwyczaju tzw. „oślego pogrzebu", Lud, seria 2, t. 11, s. 44-47. K o t u l a F r a n c i s z e k 1970, Hej, leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach ko¬ lędniczych w Rzeszowskiem, LSW,Warszawa. K o w a l s k a - L e w i c k a A n n a 1985, Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią, [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Zakład Na¬ rodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 53-89. - 1994, Zmarli są wśród nas. O obcowaniu zmarłych z żyjącymi, Rocznik Muzeum Etno¬ graficznego, t. 11, Kraków. K o w a l s k i P i o t r 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Wrocław. K r a c i k Jan 1991, Pokonać czarną śmierć. Staropolskie postawy wobec zarazy, Wydawnic¬ two M, Kraków. �264 URSZULA LEHR K u c h o w i c z Z b i g n i e w 1975, Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. K u k i e r R y s z a r d 1968, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Wydawnictwo Morskie, Gdynia. K w a ś n i e w i c z K r y s t y n a 1998, Zwyczaje doroczne polskich górali karpackich, Woje­ wódzki Ośrodek Kultury w Bielsku Białej, Bielsko-Biała. L a b b u d a A n d r z e j 1983, Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1631). Studium historyczno-liturgiczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa. Le G o f f Jacques, T r u o n g N i c o l a s 2006, Historia ciała w średniowieczu, Czytelnik, Warszawa. L e h r U r s z u l a 1984, Wierzenia w istoty nadzmysłowe, Etnografia Polska, t. 28, z. 1, s. 223-250. - 1985, Wierzenia demonologiczne [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury Beskidu Sądeckiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 91-116. - 1988a, Demon wodny czyli rzecz o utopcu, Zaranie Śląskie, R. 51, nr 3-4/88, s. 330-348. - 1988b, Demonological Symbols Associated with Human Behaviour in Polish Carpa­ thians, Ethnologia Polona, vol. 14, pp. 23-32. - 1995, Magia czasu śmierci, Zeszyty Interwencji Kryzysowej, Zygmunt Pucko (red.), nr 5/1995, Wojewódzki Ośrodek Interwencji Kryzysowej, Kraków, s. 25-38. - 2000, Obrzędowość rodzinna, [w:] Danuta Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współ­ czesnej kulturze wsi, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Instytut Archeologii i Etno¬ logii PAN, Kraków, s. 305-347. L e o c i a k Jacek 2005, Spotkanie z trupem: sekcja zwłok, Konteksty, R. 59, nr1 (268), s. 88-101. Ł o w m i a ń s k i H e n r y k 1979, Religia Słowian ijej upadek (w. VI-XII), PIW, Warszawa. M a j c h r z a k J ó z e f 1978, Kodeks Mikołaja z Koźla i zawarte w nim elementy folklorystyczno-muzyczne, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, R. 33, nr 1, s. 19-32. M a l i c k i L o n g i n 1947, Materiały do kultury społecznej Górali Śląskich, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 4, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin s. 77-127. Memento 1998, Memento. Miesięcznik funeralny, R. 2, nr 5(17). M a r c i n e k Jan 1947, Funkcja odpraszacza, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 6, s. 187-199. M o s z y ń s k i K a z i m i e r z 1967, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Książka i Wiedza, Warszawa. N a ł k o w s k a Z o f i a 1967, Medaliony, Czytelnik, Warszawa. N e k r o l o g . . . 1997, Nekrolog naszych czasów, Katarzyna Montgomery, Gazeta Wyborcza, 16 maja. N o l a d i A l f o n s o M. 2006, Tryumf śmierci. Antropologia żałoby, Universitas, Kraków. Obrzędy... 1978, Obrzędy pogrzebu: dostosowanie do zwyczajów diecezji polskich, Księgarnia Św.[iętego] Jacka, Katowice 1978. P a r y s k a - R a d w a ń s k a Zofia 1991, Zielnik Brata Cypriana z Czerwonego Klasztoru, Polish Botanical Studies, Guidebook Series, no. 5, Polish Academy of Sciences, W. Szafer Institute of Botany, Kraków. - 1992, Słownik gwarowy góralskich nazw roślin z Tatr i Podtatrza, Tatry i Podtatrze, nr 1, Tatrzański Park Narodowy, Zakopane. P e r s z o n Jan ks. 1999, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebo¬ we i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubel¬ skiego, Źródła i monografie nr 181, Wyd. Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum", Pelplin. P i l c h J ó z e f 1995, Umarł człowiek..., Kalendarz Cieszyński 1996r, Cieszyn, s. 264-266. Przemijanie... 2001, Przemijanie w kulturach. Obyczaje żałobne, pocieszenie i wsparcie, Colin M. Parkers, Pitt Laungani, Bill Young (red.), ASTRUM, Wrocław. R e n i k K r z y s z t o f 1985, Powracanie zmarłych w świetle ludowej wyobraźni, Przegląd Po¬ wszechny, nr 4/764/85, (Miesięcznik poświęcony sprawom religijnym, kulturalnym i spo¬ łecznym), Warszawa, s. 76-91. �265 „NIEKOCHANI ZMARLI" Sezon... 1995, Sezon polowań na czarownice, (REUTER, AFP, Wojciech Jagielski) Gazeta Wyborcza, 29 czerwca. S i m o n i d e s D o r o t a 1988, Od kolebki do pogrzebu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX w., Instytut Śląski, Opole. Słownik... 1996, Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, Jerzy Bartmiński (red.), Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, t. 1, Lublin. S t o l a r c z y k J ó z e f ks. 1915, Kronika Parafii Zakopiańskiej 1848-1890, A. Wrzosek [red. i wstęp], W.L. Anczyc i Sp., Kraków. S u l e j a A n d r z e j 1912, Śmierć z przysięgi, Ziemia, t. 3, s. 411-414. S u l i m a R o c h 2001, Glosy tradycji, Wydawnictwo DiG, Warszawa. T h o m a s L o u i s - V i n c e n t 1991, Trup. Od biologii do antropologii, Wydawnictwo Łódz­ kie, Łódź. T u r e k K r y s t y n a 1993, Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, Katowice. - 1999, Religijność ludowa czasu śmierci (na przykładzie społeczności lokalnych Górnego Śląska), [w:] Teresa Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga Ofiarowana Profesor Dorocie Simonides, Uniwersytet Śląski, Opole, s. 136-142. T r y j a r s k i E d w a r d 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, PWN, Warszawa. Wieś... 1938, Wieś Dobra w pow. Limanowskim. Wybór materiałów zebranych przez uczestni­ ków V instruktorskiego żeńskiego obozu krajoznawczego w Dobrej, Kraków. W ó j c i c k i K a z i m i e r z W ł a d y s ł a w 1965, Fantastyczne postacie ludowe, Kłosy, t. 1, s. 284. Z a r e m s k a H a n n a 1986, Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Pań¬ stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Materialy archiwalne (MA.) (MA.1) - Beskid Sądecki (Obidza), inf. ur. 1922, nr inw. 1512/76, Archiwum Pracowni Etno¬ logii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (MA.2) - Beskid Sądecki (Łącko), inf. ur. 1898, nr inw. 15775/78, APE IAE PAN ( M A . 3 ) - Beskid Śląski (Brenna), inf. ur.1906, nr inw.1586/78, APE IAE PAN (MA.4a) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1903, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN (MA.4b) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1894, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN ( M A . 5 ) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1925, nr inw. 1563/77, APE IAE PAN ( M A . 6 ) - Beskid Śląski (Koniaków), inf. ur. 1934, nr inw. 1828/2004, APE IAE PAN ( M A . 7 ) - Beskid Żywiecki (Sól), inf. ur. 1935, nr inw. 1717/87, APE IAE PAN ( M A . 8 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1903, nr inw. 1760/92, APE IAE PAN (MA.9a) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1934, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN (MA.9b) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1949, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN ( M A . 1 0 ) - Podhale (Bustryk), inf. ur.1924, nr inw. 1763/92, APE IAE PAN ( M A . 1 1 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1952, nr inw. 1780/93, APE IAE PAN ( M A . 1 2 ) - Podhale (ząb), inf ur. 1928, nr inw. 1787/93, APE IAE PAN 50 Źródła internetowe (ZI.) (ZI.1) (ZI.2) 5 0 - Gunter von Hagens (http:://pl.wikipedia.org/wiki/Gunter_von_Hagens) - Body Worlds. From Wikipeda (http://pl.wikipedia.org/wiki/Body_Worlds) Wszystkie materiały pochodzą z tego samego źródła, w związku z tym dalej podaję jego formę skrótową - APE IAE PAN �266 URSZULA LEHR (ZI.3) - Wystawa trupów (J. Cieciuch) (http://www.tygodnik.com.pl) (ZI.4) - Körperwelten. Profesor Günter von Horror i jego wystawa trupów (B.A. Uryn) (http://www.racjonalista.pl) (ZI.5) - Skandalista dzieli wieś (http://wiadomosci.wp.pl) (ZI.6) - Kolekcjoner ciał (M. Dercz) (http://www.ozon.pl) (ZI.7) - Kim jest doktor śmierć? (http://www.aspektpolski.pl) (ZI.8) - Gunther von Hagens. Dr Gunter von Hagens: A Life in Science (http://www.koerperwelten.de/en/pages/gunther_von_hagens.asp (ZI.9) - Niemcy: część mieszkańców przeciwko inwestycji Hagensa (http://www.pulsbiznesu/pl (ZI.10) - Lekcja anatomii (http://serwisy.gazeta.pl) URSZULA LEHR THE NOT-LOVED DEPARTED Summary The subject of the article concerns the issues of the relationships between the living and the dead presented in the context of funeral rites and beliefs concerning "the ultimate moment". The discussed rites and beliefs concern mainly those of the dead who died unnatural death. The author distinguishes two categories of the "not-loved departed' whom she calls "the undesired" and "unworthy". She gives examples of unconventional attitudes and behaviour taken from folk tales and literature. At the end of her consideration she discusses the case of "body worlds"- the expo¬ sition of "plastinates" by dr Gunter von Hagens. Translated by Anna Kuczyńska Adres Autorki: Dr Urszula Lehr Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN ul. Sławkowska 17, 31-016 Kraków e-mail: Lehr@archeo.pan.krakow.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7293624944fc4981cec7cc81346ed9a6.pdf 286a1e19218ca7e0c3415aa7b8eb2d70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6420 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Białoruś - język etnolingwistyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5993 Title A name given to the resource "Pomieszany świat" jako kategoria opisu etnologiczno/antropologicznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.21-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO/ANTROPOLOGICZNEGO. ZARYS PROBLEMU WYJAŚNIENIE POJĘCIA Wiele osób, które prowadziły badania terenowe na obszarze Białorusi, zwróciło uwagę na występujące w języku jej mieszkańców pojęcie pomieszany świat (białor. mjaszany swiet) (szerzej patrz: Życzyóska-Ciołek 1996; Kabzióska 1999, s. 148-151; Ivanova 2007; Lichtarowicz 2007; Smułkowa 2007). Pojawia się ono najczęściej w opisach pogranicza kulturowego, lokalnej przestrzeni, zamieszkałej przez różne grupy etniczne/narodowe, językowe i wyznaniowe: Oni tu żyją po­ mieszamy]e. Dla „pomieszanego świata” istotne jest zarówno sąsiedztwo różnych kultur, jak i możliwość ich łączenia, przekraczania granic etniczno-kulturowych. O występowaniu tego zjawiska świadczy m.in. znaczna liczba małżeństw miesza­ nych, różnie ocenianych przez członków poszczególnych grup (na ten temat patrz: Życzyńska-Ciołek 1996, s. 204-205; Kabzińska 1999, s. 118-120). Małżeństwa te przyczyniają się do pogłębiania wspomnianego zjawiska i jego utrwalenia. „«Pomieszanie» stało się codziennym doświadczeniem, znanym i zrozumia­ łym, które przez swoje długie trwanie przeszło w normę” (Lichtarowicz 2007, s. 173; patrz też: Życzyńska-Ciołek 1996). Zdaniem Elżbiety Smułkowej, ,,[ś]wiadomość «mieszania się» dotyczy głównie tożsamości i języka: «My mTeszanyja ludzi//mi’eszancy, nasza mowa mi’eszana». Natomiast środowisko kulturowe, w jakim żyją [mieszkańcy Białorusi], np. wystrój chat, zwyczaje żywieniowe, świętowanie i ceremoniał pochówku, w którym badacz dostrzega elementy róż­ nego pochodzenia, traktowane jest jako jednolite, swoje. Tu określenie «mieszany» nie pada” (Smułkowa 2007, s. 7). Z badań przeprowadzonych na Mohylewszczyźnie (wschodnie tereny Republiki Białoruś) przez Taccjanę Iwanową wynika jednak, że mjaszany swiet to nie tylko specyficzna kategoria samookreślenia, identyfikacji kulturowej, ale również świat, w którym przenikają się różne tradycje i wzory zachowań. Odczucie „pomie­ szania” towarzyszy np. procesom polegającym na przechodzeniu od kultury tradycyjnej (archaicznej) do kultury miejskiej, popularnej, kultury „nowego świata” (Ivanova 2007, s. 228). Pojęcie „pomieszany świat” ma więc znaczenie szersze w porównaniu z tym, o którym pisze E. Smułkowa. �22 IWONA KABZIŃSKA Iwanowa zwraca również uwagę na różnicę między wschodnią i zachodnią Białorusią, polegającą na tym, że we wschodniej części kraju, ze względu na sto­ sunkowo małe zróżnicowanie religijne jej mieszkańców, „pomieszanie” widoczne jest przede wszystkim w sferze językowej, podczas gdy w części zachodniej obej­ muje także wyznanie (tamże, s. 225). Jednym z efektów sąsiedztwa różnych grup etnicznych/narodowych oraz kon­ taktów między nimi jest powstanie języka „zmieszanego”, określanego też przez mieszkańców białoruskich wiosek jako mjaszanaja mowa, „mowa prosta”, „język prosty” (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 205; Kabzińska 1999, s. 66-69). Mjaszanaja mowa jest nierzadko przeciwstawiana językom uważanym za kulturalne, czyste, językom ludzi wykształconych, mieszkających w miastach: rosyjskiemu, biało­ ruskiemu, polskiemu (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 205; Kabzińska 1999, s. 66-69; patrz też: Engelking 1996, s. 178; Zielińska 1993, s. 20). Trzeba jednak pamiętać, że ludność miast posługuje się przede wszystkim mieszaniną rosyjskiego i biało­ ruskiego, zwaną trasjanką; na jej określenie może być również używany termin mjaszanaja mowa (Ivanova 2007, s. 225-227). Wielu mieszkańców Białorusi nie zna literackiej odmiany rosyjskiego, jeszcze mniej osób włada literacką białoruszczyzną (o sytuacji językowej Białorusi patrz np.: Budz’ko 2007; Getka 2007; Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1999; Jankowiak 2007; Mećkovskaja 2007; Smułkowa 2002; Zielińska 1993; Zielińska 1997). Należy również podkreślić, że niektóre osoby uważają białoruski za język chłopski, brzydki, sytuują go też czasem niżej w językowej hierarchii od „mowy prostej” (na kwestię tę zwracałam już uwagę w swoich publikacjach; Kabzińska 1999, s. 67-68). Charakterystycznym zjawiskiem dla „pomieszanego świata” jest znajomość, w różnym stopniu, języków sąsiednich grup. Powszechnie przyjmuje się, że miesz­ kańcy Białorusi są bi- lub polilingwistyczni, niektórzy badacze zwracają jednak uwagę, że należałoby mówić raczej o „półjęzyczności”, tj. częściowej, nierzadko pobieżnej, znajomości różnych języków występujących na białoruskich pogra­ niczach. Podkreślają też, że w wyniku bezpośrednich kontaktów bliskich sobie języków dochodzi do interferencji. Jej skutkiem jest m.in. powstanie wspomnianej trasjanki (Grigor’eva, Martynova 1996, s. 154). Świadomość językowego „pomieszania” mają mieszkańcy wielu pograniczy, zwłaszcza o charakterze przejściowym. O „zmieszanym języku” mówiły np. osoby, z którymi rozmawiałam latem 2004 roku podczas badań, jakie przeprowadziłam w obwodzie lwowskim (pow. starosamborski i turkiński)1. W ten sposób określano przede wszystkim połączenie ukraińskiego i rosyjskiego, jakim posługuje się znacz­ na część ludności Ukrainy, zwłaszcza jej wschodnich obszarów. Można je uznać za lokalny odpowiednik białoruskiej trasjanki. „Pomieszanie” widoczne jest nie tylko w sferze języka. Mieszkańcy Ukrainy często określają się mianem „zmieszanych”, mówią o „zmieszanej krwi” (Mróz 2004, s. 268), zjawisko to dotyczy więc także pochodzenia etnicznego/narodowego. Jest ono jednym z następstw życia na pograniczu kulturowym, stanowi jednak 1 Były one częścią projektu badawczego zatytułowanego „Polskie dziedzictwo kulturowe w no­ wej Europie” (PBZ-KBN-085/H01-2002; III. C. 5). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 23 często źródło problemów z jednoznaczną samoidentyfikacją etniczną/narodową jego mieszkańców. Z osobami przeżywającymi tego rodzaju trudności zetknęłam się zarówno na Ukrainie, jak i na Białorusi2. Z badań, jakie przeprowadziłam w latach 1992-1998 w zachodnich i central­ nych rej onach Białorusi3 wynika, że termin pomieszany świat używany j est nie tylko jako synonim pogranicza kulturowego. Występuje on również w opisach sytuacji polegających na niespodziewanych, najczęściej narzuconych z zewnątrz, zmianach dotychczasowego porządku i ich skutków4. We wspomnieniach osób reprezentujących starsze pokolenie szczególnie mocno utkwił obraz „pomieszanego świata” w latach II wojny światowej. Do „pomiesza­ nia” oswojonej przez nie rzeczywistości przyczyniła się również zmiana granic państwowych, włączenie zachodnich obszarów Białorusi, które w okresie między­ wojnia stanowiły część Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, do Związku Radzieckiego: Wszystko przemieszane, przeplatane... Te ziemie przechodziły z rąk do rąk. Wiele osób dotkliwie odczuło zmianę ustroju i przymus życia według wzo­ rów obowiązujących w nowym systemie, kolektywizację, ateizację, asymilację, utratę znanego, bliskiego im (często idealizowanego i mitologizowanego) świata, towarzyszące zmianom poczucie zagrożenia i braku bezpieczeństwa (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 159-180). Można mówić o „pomieszaniu”, w wyniku gwał­ townych zmian, świata określanego jako „pomieszany” ze względu na wielość i różnorodność tworzących go elementów oraz związki między nimi. O „po­ mieszaniu” „pomieszanego świata”. Następstwem tego „pomieszania” stały się m.in. powojenne zmiany składu społeczności lokalnych spowodowane napływem ludzi z zewnątrz, określanych przez ludność autochtoniczną mianem „obcych” (czużije Ijudi) lub „przybłędów” (pribłudy). Terminy te odnoszą się do osób pochodzących spoza lokalnych społecz­ ności, bez względu na ich narodowość; mogą być np. użyte przez Polaków - auto­ chtonów w stosunku do innych Polaków, nie wywodzących się z danej miejscowoś­ ci (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 101-107). Pojęcie pomieszany świat obejmuje więc także wewnętrzne zróżnicowanie grupy złożonej z osób mających takie same korzenie etniczne, różniących się jednak miejscem pochodzenia. Co za tym idzie - może być ono stosowane w odniesieniu do pograniczy wewnątrzkulturowych/ 2 Problemy identyfikacji etnicznej/narodowej osób wywodzących się z rodzin mieszanych zo­ stały znakomicie ukazane przez Jarosława Derlickiego w jego pracy doktorskiej Od społeczności lokalnej do mniejszości narodowej. Polacy w Mołdawii, napisanej pod moim kierunkiem. Kompute­ rowy wydruk tekstu znajduje się w Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Kwestii autoidentyfikacji etnicznej/narodowej mieszkańców pogranicza kulturowego oraz sposobom ich identyfikacji przez przedstawicieli różnych grup wiele miejsca poświęcił Krzysztof Kwaśniewski (2000). Autor odwołuje się m.in. do koncepcji marginalności etnicznej/narodowej przedstawionej przez Roberta E. Parka (Kwaśniewski 2000). 3 Zgodnie z przyjętymi przeze mnie założeniami, badania objęły przede wszystkim osoby iden­ tyfikujące się jako Polacy. 4 O występowaniu terminu pomieszany świat w odniesieniu do zmian wspomina również Życzyńska-Ciołek (1996, s. 203). Prezentując wyniki badań, przeprowadzonych na Grodzieńszczyźnie, ba­ daczka skoncentrowała się jednak przede wszystkim na funkcjonowaniu wspomnianego terminu w opisach znanego jej rozmówcom pogranicza, przestrzeni zamieszkałej przez różne grupy kulturowe. �24 IWONA KABZIŃSKA wewnątrzspołecznych. Należy jednak podkreślić, że w wypowiedziach moich roz­ mówców wspomniane pojęcie występowało w tym znaczeniu stosunkowo rzadko. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że zjawiskiem charakterys­ tycznym dla powoj ennej rzeczywistości i j ej „pomieszanego świata” było egzystowa­ nie między przeszłością a teraźniejszością5. Doświadczyli tego nierzadko zarówno ci, którzy po II wojnie światowej stali się mieszkańcami Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak i ci, którzy w czasie wojny zostali zmuszeni do opusz­ czenia rodzinnych stron i nigdy już do nich nie wrócili, pozostając na obczyźnie. Mimo upływu lat, część tych osób trwa w zawieszeniu między krajem pochodze­ nia i obecnego zamieszkania, nie mogąc do końca pogodzić się ze zmianami: Dom w Ameryce. Tam urodziły się moje dzieci... serce ciągle w Polsce, częściowo, częś­ ciowo w Ameryce, niestety. [...] Polska to jednak siedzi w środku. Co polskie, to i nasze6*; Gdzie jest dom i chleb, tam ojczyzna. Nie wrócisz, bo do czego, ale setce ciągnie, groby są bliskich, rodziców, ziemia ciągnie, ale życie to nie...1 Mieszkańcy Republiki Białoruś (i innych republik radzieckich) doświadczyli kolejnego „pomieszania świata” w latach pieriestrojki. Dla większości z nich trau­ matycznym przeżyciem był rozpad ZSRR, przekształcenie poszczególnych republik w odrębne państwa oraz udział w reformach systemowych, mających prowadzić do demokracji i gospodarki rynkowej. W odniesieniu do tych wydarzeń, podobnie jak w stosunku do okresu powojen­ nego, można mówić o współwystępowaniu różnych porządków, a także o koniecz­ ności odnalezienia się w poddanej radykalnym zmianom rzeczywistości. Pojawia się tu jednak nowe zjawisko, jakim jest tęsknota za idealizowanym socjalizmem, bezpieczeństwem socjalnym, państwem opiekuńczym. Pogłębia się ona wraz z ros­ nącym bezrobociem, ubożeniem znacznej części postsocjalistycznych społeczeństw i ich głęboką polaryzacją, przekonaniem o braku korzystnych perspektyw i poczucia bezpieczeństwa. Nostalgia za bezpieczną socjalistyczną przeszłością jest obecna 5 Życie w dwóch światach stało się doświadczeniem wielu osób, które przeżyły wojnę, a na­ stępnie zostały zmuszone do funkcjonowania w nowym dla nich systemie. Pisze o tym Lech Mróz, powołując się na przykład mieszkańców Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Autor wyjaśnia, że jeden z tych światów „przetrwał w świadomości ludzi starszych, w ich opowieściach, pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i postępowanie w kręgu domowo-rodzinnym”, drugi „obowiązywał na zewnątrz, w miejscu pracy, miejscach publicznych, urzędach, szkole” (Mróz 1993, s. 53). Służyła mu indoktrynacja, narzucenie określonego modelu wychowania dzieci i mło­ dzieży, wzorów postępowania (tamże). 6 Autorką tych słów jest kobieta wywieziona na Syberię w lutym 1940 roku razem z wieloma innymi mieszkańcami Nalibok (pow. stołpecki). Z armią gen. Władysława Andersa dotarła ona na Bliski Wschód. W 1947 roku wyjechała do Nowego Jorku, gdzie zamieszkała na stałe. Miałam okazję rozmawiać z nią w lipcu 1994 roku podczas jej obecności w Nalibokach (kobieta przyjechała na uroczystość konsekracji tamtejszego kościoła parafialnego). Moja rozmówczyni oświadczyła, że zawsze pisze słowo Białoruś w cudzysłowie. Mówi też: tak zwana Białoruś. Kończąc rozmowę, stwierdziła: W Polsce się urodziłam, z Polski wyjechałam, a teraz na Białoruś wracam. 1 Słowa te zostały wypowiedziane przez kobietę urodzoną w sąsiadujących z Nalibokami Jankowiczach, która w czasie wojny trafiła „na roboty” do Niemiec. Po wojnie jej rodzice zdecydowali się na wyjazd do Kanady. Z moją rozmówczynią spotkałam się również latem 1994 roku podczas uroczystości konsekracji nalibockiej świątyni (o życiu ekspatriantów wywodzących się z parafii nalibockiej w powojennych światach patrz: Kabzińska 2000). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 25 we wszystkich krajach, w których elity przywódcze zadecydowały o zmianie ustroju (patrz np.: Kabzióska 2009; Miluski 2002; Nostalgia... 2002; Novyj socialnyj oblik... 2002; Sztompka 2000; Weinerova 1994). Z moich badań wynika, że zja­ wisko to występuje nie tylko wśród osób należących do starszego i średniego po­ kolenia, ale niekiedy również wśród ludzi młodych, nie znających socjalizmu z bezpośrednich doświadczeń, lecz jedynie ze wspomnień rodziców i dziadków. O „POMIESZANIU” W CZASACH MITYCZNYCH I BIBLIJNYCH „Pomieszanie”, polegające zarówno na współwystępowaniu różnych kompo­ nentów kulturowych, jak i na gwałtownych zmianach dotychczasowego ładu, jest wpisane w dzieje człowieka od samego początku. Mówi o tym wiele mitów i opo­ wieści apokryficznych. W pochodzącym z pierwszej połowy XII stulecia dziele Honoriusza Augustoduńskiego, zatytułowanym „Elucidarium”, napisano np., że „człowiek stworzony został na podobieństwo boże z substancji duchowej i materialnej. Ta ostatnia składała się z czterech elementów: ziemi (ciało), wody (krew), powietrza (oddech) i ognia (ciepło). Człowiek jako funkcjonujący organizm jest swego rodzaju analogonem ota­ czającej go rzeczywistości. Ma głowę okrągłą na wzór sfery niebieskiej, para oczu odpowiada dwóm głównym ciałom niebieskim, siedem otworów w głowie przypo­ mina siedem harmonii niebieskich. Pierś poruszana oddechem i kaszlem to jakby powietrze wstrząsane wiatrem i gromem. Brzuch przyjmuje wszelkie ciecze, tak jak morze naturalne cieki. Nogi podtrzymują ciężar ciała analogicznie do ziemi. Wzrok ludzki jest z ognia niebieskiego, słuch z wyższego powietrza, węch zaś z jego części niższej; smak z wody, zmysł dotyku z ziemi. Kości człowieka mają udział w twar­ dości kamieni, nogi w sile drzew, włosy w pięknie traw, zmysły w czujności zwie­ rząt. Każda istota ludzka jest zatem miniaturą świata [...]” (Tomicki 1980, s. 528). Szesnastowieczna, najstarsza ze znanych, wersja ruskiego mitu „O Morzu Tyberiadzkim” opowiada o stworzeniu człowieka, Adama, z siedmiu składników: ziemi (ciało), kamienia (kości), morskich wód (krew), słońca (oczy), obłoków (myśli), wiatru (oddech) i ognia (ciepło) (Tomicki 1980, s. 519). W opowieści tej 8 Autor cytuje fragmenty pracy A. J. Guriewicza, Populjarnoe bogoslovie i narodnaja religioznost’ średnich vekov, [w:] Iz isiorii kul’iury średnich vekov i vozrozdenija, Moskva 1987, s. 79-80. 9 Tomicki powołuje się na pracę I. Iwanowa, Bogomilski knigi i legendi, Sofia 1970 (wyd. 2), s. 291, który z kolei cytuje fragmenty mitu odnalezionego w zbiorze z XVI w. i opublikowanego przez E. V. Barsowa w 1886 roku (Tomicki 1980, s. 51, przyp. 5). Teksty wybrane i poddane analizie przez Tomickiego mówią o tym, że człowiek powstał z rozmaitych składników, w zależności od źródła informacji różne mogą być natomiast ich rodzaj i liczba (patrz też np.: Filipiak 1993, s. 57-61). O tym, że wszelkie byty, w tym świat i człowiek, będący jego „miniaturą”, składają się z różnorod­ nych elementów/żywiołów (np. ognia, wody, ziemi i powietrza) mówią wierzenia wielu ludów, m.in. Chińczyków i Mongołów. Przypominają też o tym liczne gry mongolskie, np. z użyciem astragali, w które jeszcze w początku XX wieku grano obowiązkowo w okresie noworocznym, powtarzając w ten symboliczny sposób mityczne wydarzenia z czasów początku. Związana jest z nimi zarówno kreacja, jak i zmiana pierwotnego porządku (szerzej patrz: Kabzińska 1983, 1984). �26 IWONA KABZIŃSKA jest również mowa o diable, ingerującym w boskie dzieło stworzenia przez nakłu­ cie w wielu miejscach ciała człowieka pozostawionego na moment przez Stwórcę, który „poszedł [...] na niebiosa do ojca swego po duszę Adama” (tamże, s. 54). Kiedy Pan wrócił i zobaczył „«ciało całe pokłute»”, powiedział: „«0, diable! Jak śmiałeś zrobić tak z moim stworzeniem? I odpowiedział diabeł: Panie, gdy człowiek poczuje, że zachorował, wtedy będzie o tobie pamiętał! I Pan wywrócił Adama ranami do środka i stąd pochodzą choroby. Szatan sprawił, że gdy ktoś zachoruje, wtedy wzdycha: Oh, oh, Panie, zlituj się! Ożywił Pan Adama i dał mu władzę w raju nad wszystkimi ptakami i zwierzętami, i bydłem»” (tamże, s. 51). Jak widać, dzia­ łanie diabła, choć przyczyniło się do zmiany zastanego porządku i częściowego zniszczenia pierwotnego wizerunku człowieka, nie miało wyłącznie negatywnych skutków, nie została bowiem zerwana więź między Panem i jego Stworzeniem. Dalsze losy Adama, oraz danej mu przez Boga za towarzyszkę życia Ewy, świadczą o tym, że diabeł nie zaniechał swej działalności. Podstępem doprowadził do tego, że zjedli oni zakazany owoc z „drzewa poznania dobra i zła”, sprzeciwia­ jąc się Bogu, przekraczając zakreślone przez Niego granice. Karą za nieposłu­ szeństwo było wygnanie z Edenu oraz skazanie człowieka na trudy ziemskiego bytowania. Jednak i w tym przypadku nie doszło do utraty duchowej więzi między Bogiem i człowiekiem (Księga Rodzaju 2, 8-25; 3, 1-24). Magdalena Zowczak zwraca uwagę na podobieństwo między biblijną opo­ wieścią o grzechu pierworodnym i tekstem mówiącym o wieży Babel. Wspólny jest im m.in. motyw boskiej interwencji. W obydwu przypadkach Bóg wkracza w dzieło człowieka, gdyż nie może dopuścić do tego, by próbował Mu dorównać w mądrości i wielkości, ani też, by łamał ustalone przesz Niego zasady (Zowczak 2000, s. 191-192). Wydarzenia związane z budową wieży Babel mają również fundamentalne zna­ czenie dla „pomieszania świata”. Mieszkańcy całej ziemi mieli jedną mowę, czyli jednakowe słowa. A gdy wędrowali ze wschodu, napotkali równinę w kraju Szinear i tam zamieszkali. I mówili jeden do drugiego: „Chodźcie, wyrabiajmy cegłę i wypalmy ją w ogniu”. A gdy już mieli cegłę zamiast kamieni i smołę zamiast zaprawy murarskiej, rzekli: „Chodźcie, zbudujemy sobie miasto i wieżę, której wierzchołek będzie sięgał nieba, i w ten sposób uczynimy sobie znak, abyśmy się nie rozproszyli po całej ziemi”. A Pan zstąpił z nieba, by zobaczyć to miasto i wieże, które budowali ludzie, i rzekł: „Są oni jednym ludem i wszyscy mają jedną mowę, i to jest przyczyną, że zaczęli budować. A zatem w przyszłości nic nie będzie dla nich niemożliwe, cokolwiek zamierzą uczynić. Zejdźmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie rozumiał drugiego”. W ten sposób Pan rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi, i tak nie dokończyli budowy tego miasta. Dlatego to nazwano je Babel, tam bowiem Pan pomieszał mowę mieszkańców całej ziemi. Stamtąd też Pan rozproszył ich po całej powierzchni ziemi (Księga Rodzaju, 11,11-18). W komentarzu, jakim w Piśmie Świętym opatrzono wspomniany fragment, podano, że „[fjolklorystyczne to opowiadanie ma wyjaśnić przyczynę różnorod­ ności narodów i języków. Oto ludzkość po potopie oddala się coraz bardziej od Boga, dążąc do przekroczenia granic jej zakreślonych. Gigantyczna budowla jest ucieleśnieniem tych niezdrowych dążeń. [...] Karą za rosnącą pychę jest rosnące �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 27 niezrozumienie między narodami. Uwzględniając całość Objawienia biblijnego mamy w tym opisie pierwszy człon typologicznego tryptyku: jego antytypem histo­ rycznym będzie jedność przywrócona narodom przez Chrystusa w Jego Kościele (symbolem jej jest dar języków w Dniu Zesłania Ducha Świętego: Dz. 2,5-12) [...] [kolejnym] antytypem [...] jest jedność odkupionej ludzkości ukazana w wizji Ap 7, 9” (Pismo Święte... 1998, s. 32, przyp. 11,1). Postępowanie Boga wyjaśniają również ludowe interpretacje biblijnej opowieści. W materiałach zgromadzonych w latach 1990. na Wileńszczyźnie przez M. Zowczak jako pomysłodawca wzniesienia wieży Babel występuje m.in. król Salomon. Nie udało mu się jednak doprowadzić dzieła do końca, gdyż „Pan Bóg mu przeplątał”, Salomon bowiem „chciał być [od Niego] mądrzejszy” (Zowczak 2000, s. 190). W niektórych wariantach ludowych opowieści pojawiają się niewymienieni z imienia budowniczowie, zostaje natomiast podana ich liczba (np. siedemdziesięciu dziewięciu). Mówią też one o tym, że karą za próbę wzniesienia wieży wysokiej do nieba i chęć znalezienia się zbyt blisko Pana było powstanie wielu (np. siedem­ dziesięciu dziewięciu) religii. „Zmieszał” też Pan Bóg ludziom języki. „To teraz [...] jeden takim językiem mówi, drugi takim językiem. To wszystko od Boga. [...] No i zmieszał Pan Bóg języki i tyle teraz religiów. I Litwiny, i Polacy, i Francuzy, i te rozmaite” (tamże, s. 191). „Jeden język tylko był na świecie. Ludzie budowali [...]. Tm języki się pomieszali i wielki dzwon ciągnęli, on zleciał, rozbił się trochę i za to pomieszali się języki” (tamże). „Pan Bóg pomieszał im i już nie rozumieli” (tamże). Biblijna historia o wieży Babel jest także wskazywana jako przyczyna powsta­ nia wielu języków przez mieszkańców Grodzieńszczyzny: „Do potopu już był naród na etoj ziemie, na etoj płaniecie. Nu i uże datul ludzie stali, tak jak i ciepier, uże wsiakije bezbożniki, jeśli dzie nabiwajuć, abirajuć, agrabajuć. Nu, i tedy uże tak zrabili, i zachacieli ludzi da Boha zrabić leśnicu, baszniu takuju. Nu, i rabili, rabili, uże zara dabierucca da nieba. Boh widzit takoje, pamieszał im jazyki. Skolka tam ich była, adzin adnaho stali ni panimać. I ni kończyli baszniu. I ni dalezli da Boha. Eta batiuszka tak hawarył u szkole...” (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 206). Niektóre osoby twierdziły, że wielojęzyczność istniała „od zawsze, od dawna” (tamże). W jednej z wypowiedzi „pomieszanie języków” przypisano Panu Jezusowi: „To tyle języków wzięło się, że nie pogodzili się. Pan Jezus zrobił - tak ksiądz to czyta - pomieszał języki, żeby nie rozumiał jeden drugiego, co mówi. I za to stało się tyle języków. Że oni nie pogodzili się, zaczęli się kłócić, bić się zaczęli. Widzi Pan Jezus, że nie zrobi nic - pomieszał im języki i nie domówili się nic, i wszystko zagasło” (tamże). Nie wiem, ile osób funkcjonujących w kręgu tradycji judeochrześcijańskiej postrzega dziś wielość narodów, wiar i języków oraz związane z tym trudności porozumiewania się w wielokulturowym świecie jako skutek kary wymierzonej ludziom przez Boga „za [ich] rosnącą pychę”. Dla większości, jak sądzę, zjawiska takie jak wielojęzyczność, wielokulturowość, „pomieszanie świata”, znane z naj­ bliższego otoczenia (rodzina, sąsiedztwo, społeczność lokalna) i/lub z mediów, są przede wszystkim uwarunkowane historycznie. Mogą być również postrzegane np. jako następstwo migracji, otwarcia granic, globalizacji. �28 IWONA KABZIŃSKA Wspomniane w tej części artykułu teksty biblijne i ich ludowe interpreta­ cje mówią nie tylko o „pomieszanym świecie”. Pokazują one także, jak krucha jest stabilizacja, jak szybko i łatwo może ulec zniszczeniu dotychczasowy porzą­ dek, dający poczucie równowagi. Wystarczających dowodów na to dostarcza historia ludzkości, zdominowana przez różnego typu konflikty. Świat pozostaje też wewnętrznie podzielony i zróżnicowany, choć tak wiele mówi się w nim 0 równości. Ludzie posługują się różnymi językami i bardzo trudno im się ze sobą porozumieć, nawet jeśli są członkami tej samej grupy etnicznej/narodowej lub tej samej rodziny. Siedemdziesięciopięcioletnia mieszkanka Nalibok stwierdziła, że gdyby Pan Bóg chciał, żeby ludzie byli równi, to by ich takimi stworzył. Stworzyłby też drzewa w lesie równej wielkości, takie same krzaki, mchy i trawy. Nie uczynił jednak tego, dlatego ludzie różnią się między sobą. Dotyczy to zarówno ich wyglądu, jak 1 pozycji społecznej101. Różnice między ludźmi można, jak widać, uznać za wyraz woli Bożej, nie ma tu jednak mowy o karze, jak np. w opowieści o wieży Babel. MIGRACJE JAKO JEDNA Z PRZYCZYN „POMIESZANIA ŚWIATA” Żyjemy na „planecie nomadów” - pisze Karl Schlógel. „Niemal każdy miał już [...] do czynienia” ze zjawiskiem, które „ma wiele imion, zależnie od okoliczności: robotnik wędrowny, obcy, cudzoziemiec, gastarbeiter, współobywatel-obcokrajowiec, uciekinier, ubiegający się o azyl, azylant, displacedperson, bezpaństwowiec, transnational, apatryda, undocumented lub non-documentado, egzul, migrant, emi­ grant, imigrant. Ostatecznie jednak wszystko to są imiona postaci prastarej, archa­ icznej - postaci nomady” (Schlógel 2005, s. 74). „Ludzie wędrowali od początku dziejów” (Walaszek 2007, s. 18), zmienia się jednak zakres, charakter i sposób organizacji tych wędrówek. Tak było i jest rów­ nież w Europie, trudno więc zrozumieć dlaczego rodzimi badacze stosunkowo póź­ no zwrócili uwagę na fakt istnienia migracji na naszym kontynencie. „Do niedawna pokutował wręcz mit, według którego przedprzemysłowe społeczeństwa pozosta­ wały w bezruchu. A przecież ruchliwość przestrzenna była w nowożytnej Europie powszechna. Europejczycy wędrowali od dawna. Wiejskie społeczności nie były ani zamknięte, ani nieruchome11. [...] W literaturze wciąż jeszcze koncepcje życia społecznego, istnienia społeczności, ich funkcjonowania, opierają się na założeniu stabilności zamieszkania. Tak jednak nigdy nie było” (Walaszek 2007, s. 19-20; patrz też Davies 1998, s. 19-21 i jego interpretacja legendy o porwaniu księżnicz­ ki Europy przez Zeusa, który przybrał postać byka). Adam Walaszek szczegółowo omawia zjawisko europejskich migracji w latach 1650-1914, wyróżniając trzy okresy: przedprzemysłowy (1650-1750), protoprzemysłowy (1750-1850) i migracje wieku XIX, związane w dużej mierze z rozwojem 10 Rozmowa miała miejsce latem 1996 roku. 11 Znakomicie, moim zdaniem, ukazuje to np. Maria Krisań (2008). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 29 gospodarki kapitalistycznej (1815-1914). Dla okresu przedprzemysłowego cha­ rakterystyczne były m.in. stałe i sezonowe migracje ludności wiejskiej. Prze­ mieszczali się pasterze, kupcy, ludzie, którzy podejmowali różnego rodzaju służbę (np. parobcy, żołnierze), uchodźcy polityczni i religijni. W okresie protoprzemysłowym „przeważały migracje wywołane przez wzrost wiejskiej protoindustrializacji, którą umożliwiał napływający na wieś kapitał. Migracje do prac w rolnic­ twie w regionach, gdzie wczesny przemysł się nie rozwijał [...] ale gdzie wciąż istniało zapotrzebowanie na pracę w rolnictwie. Stałe osadnictwo wiejskie i kolo­ nizacja, wynikająca z polityki państw (na kontynencie, jak i poza jego granicami). Zapotrzebowanie na przybyszów istniało wciąż w miastach i do nich także się kierowano. Na niektórych obszarach kontynentu były to migracje trwające dłużej w czasie. W Niemczech, we Francji, nawet w Europie środkowej (w mniejszym stopniu w Anglii) wiązały się z kontraktami pracowniczymi. Na innych terenach były migracjami o sezonowym i cyrkularnym charakterze” (Walaszek 2007, s. 72). Nasilała się emigracja polityczna i zjawisko uchodźstwa, przybywało również włóczęgów i żebraków. W wieku XIX i na początku XX stulecia migracje stały się zjawiskiem maso­ wym. Przyczyniła się do nich m.in. kapitalizacja rolnictwa i związane z nią zmia­ ny zatrudnienia na wsi oraz urbanizacja i industrializacja. Coraz więcej osób wyjeżdżało „za chlebem”, głównie do Ameryki Północnej i Południowej (szerzej patrz: Walaszek, 2007). Jednym z efektów migracji była zmiana składu społecznego i etnicznego euro­ pejskich miast. Zmieniała się też nieustannie mapa wielokulturowej Europy (tamże). Posługując się kategorią opisu występuj ącą w j ęzyku mieszkańców Białorusi, moż­ na powiedzieć, że kolejne fale migracji prowadziły do „pomieszania” (zmiana) „pomieszanego świata” (pogranicza kulturowe). Uległ on dalszemu „pomieszaniu” m.in. w wyniku dwóch wojen światowych i wywołanych nimi „wędrówek ludów”12. Zdaniem K. Schlógla, Europa bardzo szybko zapomniała o masowych migra­ cjach spowodowanych wojną, o wypędzeniach i przesiedleniach. Przypomniały 0 nich wojny w byłej Jugosławii. „Pochody uciekinierów, dzieci prowadzone przez matki po udających szlaki bezdrożach, procesje ludzi ze spiętrzonym na traktorach 1wozach dobytkiem; miasteczka namiotowe i obozy; sceny z życia tułaczy - wciąż te same, jak daleko sięga ludzka pamięć; prowizorka, która staje się stanem trwa­ łym; archaiczna kondycja biwakujących pod namiotami, rozdawnictwo koców i artykułów spożywczych. Nowoczesne i ponowoczesne akcenty w tych scenach sprowadziły się do kilku nowych akcentów: telefonu komórkowego, plastikowej plandeki, helikoptera, z którego zrzucano żywność. Po tych szczegółach można było poznać, że czasy się zmieniły i że znajdujemy się u schyłku stulecia, w którym wszystko się zaczęło. [...]” (Schlógel 2005, s. 82). Schlógel zauważa, że dla współczesnego świata „idea osiadłości przestała być czymś oczywistym” (tamże, s. 83). Należałoby więc, według niego, pytać „nie tylko, 12 Krzysztof Kwaśniewski zauważa, że „pomieszanie wynika zwykle [m.in.] z różnego rodzaju migracji i najazdów [...]” (Kwaśniewski 2000, s. 24). �30 IWONA KABZIŃSKA dlaczego tak wielu ludzi decyduje się na wędrówkę, lecz także, dlaczego ludzie zostająna miejscu, choć istnieje mnóstwo powodów, by je opuścić. [...]” (tamże)13. Ograniczam się tu jedynie do zwrócenia uwagi na zjawisko, jakim jest wpływ migracji na powstanie „pomieszanego świata” (w obydwu, wspomnianych przeze mnie, znaczeniach tego terminu). Pomijam inne następstwa migracji, w skali glo­ balnej, lokalnej i jednostkowej, oraz liczne problemy, jakie muszą rozwiązywać zarówno migranci, jak i tzw. społeczeństwa przyjmujące. Społeczeństwo przyjmujące jest terminem administracyjnym, urzędowym, praw­ nym. Nie mówi jednak niczego, bo mówić nie może, np. o reakcjach mieszkańców poszczególnych krajów na obecność imigrantów, o różnorodności postaw wobec nich. Jak wiadomo, nie zawsze świadczą one o gościnności, rzeczywistej chęci przyjęcia przybyszy z zewnątrz. Osoby te, postrzegane najczęściej jako „obcy”, bardzo często doświadczają braku akceptacji, czy wręcz wrogości, „w najlepszym przypadku” stykają się z obojętnością. Wielość postaw wobec imigrantów cechuje mieszkańców wszystkich krajów, do których docierają osoby reprezentujące tę grupę. Nawet Szwajcaria, od dawna - wydawałoby się - oswojona z ideą wielokulturowości, nie uniknęła przejawów zdecydowanej niechęci w stosunku do nich. W różnych okresach spotkali się z nią zarówno niektórzy imigranci z państw sąsiednich, zwłaszcza Włosi, jak i ci, których domem rodzinnym były odległe obszary kontynentu lub kraje pozaeuropejskie. Do­ chodziło do napaści na siedliska imigrantów, częste były oznaki społecznego ostra­ cyzmu, niezadowolenia, lęku. Część mieszkańców Szwajcarii podjęła jednak starania 0 integrację przybyszy, próbując stworzyć prawdziwe „społeczeństwo przyjmujące” (szerzej na ten temat pisze Bosshard-Młynarczyk 1993; patrz też: Porębski 2009). Postawa wobec imigrantów i ich kultur nadal dzieli, wspomniane tu dla przy­ kładu, szwajcarskie społeczeństwo. Świadczą o tym np. wyniki referendum, które przeprowadzono 29 listopada 2009 roku, by odpowiedzieć na pytanie czy miesz­ kający w Szwajcarii muzułmanie będą mogli wznosić minarety obok meczetów. Przedstawiciele prawicowej Szwajcarskiej Partii Ludowej głoszą, że „minarety to włócznie islamskie, symbolizujące odmowę integracji ze Szwajcarami. Kto chce u nas żyć, musi respektować nasze wartości”14 (Wieliński 2009, s. 13). Niektórzy eksperci łagodząjednak nastroje, twierdząc, że „licząca 400 tys. osób szwajcarska społeczność muzułmańska nie jest groźna. W większości to uchodźcy z Turcji 1 Bałkanów, których dzieci całkiem dobrze się w Szwajcarii integrują. Nie są też przesadnie religijni, kobiety nie noszą chust, a postulat wprowadzenia szariatu odrzucają” (tamże). 13 Książka Schlogla może być, moim zdaniem, niezwykle inspirująca dla etnologów/antropologów. Szczególnie ważny wydaje się rozdział zatytułowany „Planeta nomadów” (s. 74-141). Autor pisze w nim m. in. o drugim porwaniu Europy, lęku przed nowymi barbarzyńcami, megamiastach i społeczeństwach żyjących na lotnych piaskach oraz powszechnym ruchu (podrozdział zatytułowany „Global flows. Wszystko płynie”, s. 111-112). 14 „W [jednej z] nadgranicznych] niemieckich] miejscowości [...] na minarecie tamtejszego meczetu zawieszono głośniki, dzięki którym muezina słychać w Szwajcarii. - Czy chcecie tego samego u nas? - pytają zwolennicy zakazu budowy minaretów” (Wieliński 2009, s. 13). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 31 Według informacji podanej przez Bartosza Wielińskiego, „za zakazem budowy minaretów jest co trzeci Szwajcar” (tamże). Wyniki referendum pokazały jednak, że grupa ta jest znacznie większa. „Nie” minaretom powiedziało 57,5% głosują­ cych15. Nie pozostanie to z pewnością bez wpływu na relacje między Szwajcarami a wyznawcami islamu - tymi, którzy już mieszkają w Szwajcarii i tymi, którzy dopiero zamierzają osiedlić się w tym kraju, a także na stosunki z szerszą społecz­ nością muzułmańską. Przeciwko obecności niechrześcijańskich świątyń w przestrzeni miasta protesto­ wali mieszkańcy Hamburga, nie wyrażając zgody na wzniesienie na placu w jed­ nej z dzielnic niewielkiej świątyni buddyjskiej. Obawiano się, że może to zachęcić wyznawców islamu do budowy minaretów (Jendroszczyk 2010, s. 10)16. Przedsta­ wiciel organizacji Recht auf Stadt (Prawo do Miasta) uznał, że zgoda na powstanie świątyni buddyjskiej byłaby równoznaczna z akceptacją „zawłaszczenia” części Hamburga „przez wspólnotę religijną” (tamże). Niechęć wobec wyznawców innych religii i widocznych symboli ich obecności jest tylko częścią głębszego zjawiska, jakim jest stosunek do przedstawicieli innych kultur, w tym - imigrantów, bez względu na przyczyny, które skłoniły ich (lub ich przodków) do opuszczenia rodzinnego domu. Moim zdaniem, jest to również znak sprzeciwu wobec dalszego „pomieszania” „pomieszanego świata”. Jak wiadomo, wiele osób decyduje się na emigrację w sytuacji przymusu, ucieka­ jąc przed biedą, głodem, prześladowaniem, wojną, szukając lepszych warunków do życia. „Centrum ruchu ucieczkowego stanowi Afryka, a ściśle biorąc, jej część wschodnia. Uciekinierzy afrykańscy to prawie jedna trzecia wszystkich uciekinierów świata. [...]” (Schlógel 2005, s. 79). Wzrasta liczba uciekinierów na kontynencie azjatyckim. „Znaczne migracje wywołała wojna w Zatoce: prawie 5,5 min Arabów musiało wracać z Arabii Saudyjskiej do Jemenu, z Iraku i Kuwejtu do południowo­ -wschodniej Azji, a także do Egiptu” (tamże). Biorąc pod uwagę choćby te liczby, możemy powiedzieć, że migracje są potężnym źródłem zmian; przyczyniają się do „pomieszania świata” w skali poszczególnych kontynentów i w wymiarze globalnym. Wielu przymusowych migrantów stara się o status uchodźcy. Docierają oni m.in. do Polski, a ich liczba systematycznie rośnie. Sprawia to, że mieszkańcy naszego kraju muszą się oswoić z migracjami i zjawiskiem uchodźctwa, jak też ze spowo­ dowanym nimi „pomieszaniem” naszego lokalnego świata. Według danych Urzędu Prezesa do spraw Repatriacji i Cudzoziemców, w roku 1992 o status uchodźcy wystąpiło 567 osób, w 1993 - 819, w 1994 - 598, w 1995 - 843, w 1996 - 3211, w 1997 - 3539, w 1998 - 3410, w 1999 - 3031, w 2000 - 4589, w 2001 - 4534, w 2002 - 5155, w 2003 - 690617. 15 Informacja za: TVN 24 i TVP Info z 29 i 30 listopada 2009 r.; patrz też: Nie chcemy mina­ retów... 2009. 16 Autor informuje, że „Hamburg jest centrum radykalnego islamu w Niemczech”. Podaje też, że w kraju tym mieszka 50 min chrześcijan, 4,3 min muzułmanów i ok. 400 tys. buddystów (tamże). 17 www.irric.gov.pl. Cyt za: M. Wilk, Zjawisko uchodźstwa w Polsce. Między teorią a praktyką, wstępna wersja rozprawy doktorskiej, s. 159. Komputerowy wydruk tekstu znajduje się w moim archiwum prywatnym. �32 IWONA KABZIŃSKA Najwięcej osób przebywających w Polsce i starających się o status uchodźcy pochodzi z terenów Rosji. W roku 2004 ich liczba wynosiła 7183, w 2005 - 6248, w 2006 - 6405. Na drugim miejscu byli mieszkańcy Pakistanu (210 wniosków w 2004 roku, 69 w 2005, 66 w 2006), Indii (151 w 2004, 36 w 2005, 19 w 2006), Ukrainy (72 w 2004, 84 w 2005, 60 w 2006), Białorusi (50 wniosków w roku 2004, 73 w 2005, 70 w 2006)18. Stosunkowo rzadko wnioski o status uchodźcy składają uciekinierzy z Afryki. „Przeczy to powszechnemu wyobrażeniu, że uciekinierzy poszukujący schronie­ nia w Polsce to głównie biedni Afrykaóczycy. Także wnioski od obywateli państw Ameryki Łacińskiej pojawiają się bardzo rzadko. Kraje europejskie nie są zazwy­ czaj krajami docelowymi dla uchodźców z tego regionu”19. Do Polski przybywa natomiast coraz więcej uciekinierów z Kaukazu. Według danych Urzędu do Spraw Cudzoziemców, „od stycznia do sierpnia [2009 roku] wnioski o przyznanie [...] statusu [uchodźcy] złożyło ponad 7 tys. osób. Jeśli trend się utrzyma, do końca grudnia będzie ich znacznie więcej niż w rekordowym 2007 r., gdy do polskich służb imigracyjnych zgłosiło się 10 tys. potencjalnych uchodźców. Największy udział mają w tym obywatele Gruzji, którzy złożyli bez mała 3,2 tys. wniosków - więcej nawet od Czeczenów, najbardziej aktywnych pod tym wzglę­ dem od lat [...]20. Pojawiają się podejrzenia, że być może Polska, jako kraj, który dobrze radzi sobie ze spowolnieniem gospodarczym, zyskała na Kaukazie opinię kraju bogatego, z rozbudowaną opieką socjalną. [...]” (GRZ 2009, s. 7). Polacy od wieków byli przede wszystkim społeczeństwem emigrującym. W koń­ cu XX stulecia Polska stała się jednak również państwem imigracyjnym (Kamusella 2003, s. 31). Dużą grupę wśród imigrantów stanowią obywatele Ukrainy. Zdaniem Piotra Tymy, prezesa Związku Ukraińców w Polsce, ich liczba w naszym kraju wynosi ok. 500 tys. Większość z nich pracuje na budowach, zajmuje się sprzątaniem, opieką nad dziećmi lub chorymi (Byrska 2008, s. 5). Od kwietnia 2008 roku, w związku z wprowadzeniem w życie ustawy o Karcie Polaka, systematycznie rośnie liczba osób przybywających do Polski na podstawie tego dokumentu21 (jego posiadanie umożliwia m.in. podjęcie legalnej pracy na tery­ torium naszego kraju). O przyznanie Karty Polaka ubiegają się zarówno ci, którzy nigdy nie wyrzekli się związków z polskością, jak i ci, którzy powołują się jedynie na przepis mówiący o tym, że dokument może być przyznany osobie mogącej wykazać, że „co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziad­ ków było narodowości polskiej lub posiadało polskie obywatelstwo [,..]”22. 18 Tamże, s. 160. 19 Tamże, s. 160-161. 20 Na temat sytuacji uchodźców czeczeńskich w Polsce patrz np.: Januszewska 2007. 21 O Kartę Polaka mogą się ubiegać mieszkańcy byłego Związku Radzieckiego, spełniający warunki określone w ustawie. 22 Przepisy Ogólne o Karcie Polaka, rozdz. II, art. 4, p. 1-2. Tekst Ustawy opublikowano w „Dzienniku Ustaw” , nr 180, poz. 1280 (szerzej patrz: Madera 2007/2008; patrz też: Kabzińska 2009, s. 118-120, 150-152, 185-187). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 33 Zainteresowanie Kartą jest ogromne, zwłaszcza na Ukrainie23. Do Polski przy­ jeżdża też coraz więcej obywateli Litwy, szukających tu pracy i możliwości prze­ życia, w związku z pogłębiającą się dramatycznie sytuacją ekonomiczną kraju (Różalski 2009, s. 5). Mieszkańcy Republiki Litewskiej, podobnie jak wielu in­ nych krajów, emigrują jednak przede wszystkim do Europy Zachodniej (Wielka Brytania, Irlandia, Niemcy) i USA. Niektórzy jadą do Rosji i na Białoruś (szerzej patrz: Grynia 2007; Kabzióska 2009, s. 15-19). Nieoficjalne dane mówią, że liczba emigrantów zarobkowych z Litwy sięga od 600 tys. do miliona24 (Grynia 2007, s. 12). Niezależnie od rzeczywistych rozmiarów emigracji, osoby te, tak samo jak przybysze z innych państw, przyczyniają się do kolejnych zmian etniczno-kulturowej mapy Europy i innych kontynentów, do dalszego zróżnicowania „pomiesza­ nego świata” poszczególnych miejscowości i krajów, w których się osiedlają. We wszystkich państwach, do których docierają imigranci pojawiają się proble­ my związane z ich integracją z miejscową ludnością, adaptacją do „społeczeństwa przyjmującego”, negatywnymi postawami niektórych członków tego społeczeń­ stwa wobec przybyszy z zewnątrz, koniecznością opracowania rozwiązań praw­ nych regulujących życie wielokulturowych zbiorowości, zmniejszenia dystansu etnicznego (na ten temat patrz np.: Łodziński 1999; 2000; 2001; 2004; patrz też: Wojakowski 2005), z funkcjonowaniem w wielokulturowym świecie, „pomiesza­ nym” dodatkowo m.in. w wyniku migracji25. Zdaniem niektórych badaczy, ,,nasilając[e] sięproces[y] związanfe] z przemiesz­ czaniem się ludzi (dotyczy to zarówno ruchów migracyjnych o podłożu polityczno­ -społecznym, jak i peregrynacji motywowanych poznawczo, turystycznie czy eduka­ cyjnie)” przyczyniły się do spopularyzowania pojęcia wielokulturowości (Mamzer 2001, s. 33). Autorka przypomina, że „rozumienie [tego] terminu wyrasta z klasycz­ nego ujęcia koncentrującego uwagę na wymiarze etniczności i utożsamianiu wielokulturowości z zetknięciem się ze sobą przedstawicieli przynajmniej dwóch naro­ dowości. Początkowo ta właśnie cecha - etniczność - była najsilniej określającym kulturę elementem, a ponadto była bardzo mocno wiązana z zajmowanym obszarem geograficznym. Wielokulturowość rozumiano więc jako zderzenie kilku różnych etniczności, co często przyjmowało wyraz ekspansji terytorialnej. Później dopiero zaczęto obejmować tym terminem całokształt stosunków społecznych i kulturowych we współczesnych społeczeństwach, włączając w definicję wielokulturowości także cechy nie związane z przestrzennym aspektem funkcjonowania grup” (tamże). Cytowany już K. Schlógel podkreśla, że zjawisko masowej migracji staje się coraz większym wyzwaniem dla mieszkańców naszego globu. Zauważa też, że 23 W trudnej sytuacji są mieszkańcy Republiki Białoruś zainteresowani Kartą Polaka. Prezy­ dent Łukaszenka wielokrotnie wygłaszał zdecydowanie negatywną opinię na temat tego dokumentu. Porównał nawet Kartę „do rejestrowania volksdeutschów w nazistowskich Niemczech” i oskarżył polskie władze o zamiar zbudowania imperium, posługując się w tym celu mieszkającą w RB polską mniejszością (Poczobut 2009, s. 9). 24 Oznacza to, że na emigrację zdecydowało się od 20 do 30% ludności Republiki. 25 Wspomniane kwestie wykraczają poza ramy tego artykułu, nie będę więc ich omawiać, ogra­ niczając się jedynie do ich zasygnalizowania. �34 IWONA KABZIŃSKA ,,[m]igracje obejmują cały świat i na całym świecie budzą lęk. Nikt nie chce u siebie nielegalnych imigrantów, kiedyś jednak uzyskają oni prawo pobytu. Mi­ gracja to multinationalbillion-dollar-business (Myron Weiner), a zatem, podobnie jak handel narkotykami, prostytucja i handel bronią, stanowi część gospodarki światowej” (Schlógel 2005, s. 76). Można więc spodziewać się stałego wzrostu liczby migrantów i dalszego „pomieszania” świata w wyniku nasilających się pro­ cesów migracyjnych. „POMIESZANY ŚWIAT” JUTRA „Pomieszaniu świata” sprzyja m.in. proces poszerzania granic Unii Europej­ skiej. Ma on swoich zwolenników i przeciwników. Ostatnio wiele mówi się np. o planowanym przyłączeniu Turcji do UE. Część mieszkańców Europy sprzeci­ wia się temu, koj arząc Turcj ę z islamem, postrzeganym przez nich jako zagrożenie dla europejskiej kultury i dotychczasowego ładu. Nie jest to jednak wyłączny po­ wód negatywnego wizerunku państwa tureckiego i jego obywateli w oczach pew­ nej grupy Europejczyków26. Przywódcy niemieckiej chadecji twierdzą, że „jedyne, co Unia może zaoferować Turcji, to uprzywilejowane partnerstwo. [...] Argumentują, że Turcja jest Europie kulturowo obca, że ciągle łamie prawa człowieka, a na dodatek wypiera się rzezi Ormian w 1915 r. i popiera samozwańcze państwo Turków cypryjskich. Chadecy ostro protestowali, gdy rząd Schródera przeforsował w 2004 r. rozpoczęcie nego­ cjacji członkowskich z Ankarą” (Bart 2009, s. 11). Przywódcy innych partii, np. FDP, są jednak nieprzejednani i popierają starania o rozszerzenie granic UE o Turcję (tamże), nie obawiając się utraty głosów części wyborców. Akcesja Turcji do UE wywołała gwałtowne reakcje przedstawicieli władz buł­ garskich. Bożydar Dymitrow, historyk, a zarazem minister odpowiedzialny za po­ litykę wobec Bułgarów za granicą, oświadczył, że Bułgaria poprze starania Turcji o przyjęcie do UE, jeśli rząd turecki wypłaci jej 20 mld dolarów. Miałoby to stano­ wić odszkodowanie „za majątki wysiedlonych na początku XX wieku Bułgarów. [...] w 1913 roku doszło do II wojny bałkańskiej, w której Bułgarzy utracili część ziem, w tym - na korzyść Turcji - Trację Wschodnią z Adrianopolem. Tysiące Bułgarów opuściło swe domy i utraciło majątki. W 1925 roku Sofia i Ankara podpisały porozumienie, oszacowano ziemie i majątki, za które należały się od­ szkodowania, lecz nie zostały one nigdy wypłacone. [...]” (Kościński 2010, s. 13). Profesor Hasan Unal z Wydziału Stosunków Międzynarodowych tureckiego Uniwersytetu Bilkent uznał żądania Bułgarii za „zupełny nonsens”. Stwierdził też, że „od kilku lat [...] w Bułgarii nasilają się antytureckie wystąpienia. Gospodarka 26 Z uwagi na pamięć niedawnych wojen i obawę przed konfliktami, część mieszkańców UE krytykuje również plany poszerzenia struktur unijnych o kraje powstałe w wyniku rozpadu dawnej Jugosławii. Moim zdaniem, w ten sposób wyrażają oni także obawę przed dalszym „pomieszaniem” znanego im świata. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 35 bułgarska jest w fatalnym stanie i politycy tego kraju kierują uwagę społeczeń­ stwa na inne sprawy. Jeśli chcą zniszczyć dobre stosunki turecko-bułgarskie, to ich sprawa. Ale takie wystąpienia świadczą, jak bardzo nieeuropejski sposób myślenia panuje w państwie niedawno przyjętym do Unii” (tamże)27. W Polsce nie zauważyłam oznak strachu przez przyjęciem Turcji do UE. Nie było też np. zdecydowanych sprzeciwów przeciwko wzniesieniu drugiego już w stolicy meczetu. Być może, wynika to stąd, że - w przeciwieństwie do państw zachodnich - nie mamy obecnie tak bogatych doświadczeń w codziennych kon­ taktach z Turkami (poza sferą gastronomii) i szerzej - z wyznawcami islamu. Chciałabym jednak zauważyć, że poczucie dystansu kulturowego w stosunku do narodów identyfikowanych z tąreligiąjest w Polsce znacznie silniejsze niż wobec grup przynależnych do świata zachodniego. Norman Davies uważa, że Turcja „ma już swoje miejsce w Unii europejskiej, jej akcesja - pomimo różnych opinii w tej sprawie - jest bardzo możliwa. Już prawie 80 lat temu Turcja w sposób jednoznaczny i nie podlegający żadnej wątpli­ wości wybrała drogę europeizacji” (Davies 2006, s. 14). Cytowany autor uspokaja przeciwników przyznania Turcji członkostwa w UE, m.in. ze względu na dominu­ jący w niej islam, wyjaśniając, że „nie jest [to] państwo fundamentalistów islam­ skich. To kraj laicki, w którym większość ludności stanowią muzułmanie, lecz ich spojrzenie na religię jest dalekie od fundamentalizmu, którego tak się boimy” (tamże). Zdanie uczonych-intelektualistów, jak wiadomo, ma najczęściej niewielki wpływ na opinię publiczną, znacznie więcej do powiedzenia mają politycy, wspie­ rani przez wierne im media. Nie sposób uniknąć pytań o przyszłość Unii Europejskiej i kontynentu euro­ pejskiego, jak też o dalsze losy świata, którego Europa stanowi niewielką część. Obserwując zmiany zachodzące w Europie Środkowo-Wschodniej, dziennikarz Marcin Jakimowicz zastanawia się czy jest możliwe, że „za 50 lat Polska będzie graniczyła z muzułmańską Rosją, a na południu z pierwszym na świecie państwem cygańskim?” (Jakimowicz 2009, s. 17). Wielu badaczy, w tym m.in. cytowany przez Jakimowicza prof. Rainer Lindner, wskazuje na postępujący w szybkim tempie spadek liczby ludności słowiańskiej i chrześcijańskiej w Rosji przy jednoczesnym, błyskawicznym, wzroście liczby wyznawców islamu. Zdaniem Lindnera, „liczba ludności Federacji Rosyjskiej, wynosząca ok. 140 min, zmniejszy się do połowy wieku o ok. 30 do 40 min. Będzie jej ubywać o około 10 min w każdym dziesięcioleciu. Moskiewscy poli­ tycy mówią coraz otwarciej o «wyludnianiu kraju», a demografia awansowała do «narodowego projektu)) rosyjskiej polityki”28 (tamże). 27 Zdaniem Dymitrowa, „Turcja może zapłacić, bo po przystąpieniu do UE zyska - «odpadnie konieczność płacenia wielu ceł i akcyz»” (tamże). 28 W cytowanym artykule pojawia się twierdzenie, że jedną z podstawowych przyczyn katastrofy demograficznej w Rosji jest rosyjskie ustawodawstwo, zezwalające oficjalnie, od 1926 roku, na nie­ kontrolowaną aborcję i rozwody (Jakimowicz 2009, s. 17). Można jednak zadać pytanie dlaczego to samo ustawodawstwo, z którego mogli korzystać wszyscy obywatele byłego ZSRR, nie spowo­ dowało tak drastycznego spadku urodzeń, np. wśród muzułmanów? �36 IWONA KABZIŃSKA Według przewidywań prof. Abdula Nurułłajewa, uczestnika debaty, która odbyła się wiosną 2009 r. w moskiewskiej Akademii Służby Państwowej, „za 50 lat licz­ ba obywateli Rosji zmniejszy się do 75 min, czyli o połowę, z czego 50 min stano­ wić mogą muzułmanie. Już w tej chwili Moskwa jest dużym centrum islamskim. Osiedlają się w niej coraz chętniej mieszkańcy republik kaukaskich, Kazachowie i Tatarzy. Są znakomicie zorganizowani, a niektóre dziedziny życia, jak handel na bazarach, zostały praktycznie całkowicie przez nich opanowane” (tamże). Chciałabym zauważyć, że gdyby miała się spełnić wizja Polski graniczącej z muzułmańską Rosją, proces islamizacji musiałby objąć przygraniczny obwód kaliningradzki (przy założeniu niezmienności obecnych granic). Nie można wy­ kluczyć, że tak się stanie, wspólnoty islamskie w Europie, w tym - w samej Rosji, wykazują bowiem dużą dynamikę. Rosyjski etnolog i polityk, Walerij Tiszkow, uważa, że katastrofa demograficzna w Rosji to mit, nie mający żadnych podstaw w rzeczywistości. Ci, którzy go upow­ szechniają, nie zauważają milionów mieszkańców Rosji, nie posiadających ro­ syjskiego obywatelstwa - przybyszy z Armenii, Azerbejdżanu, Gruzji, Mołdowy, Ukrainy, Białorusi. Nie biorą pod uwagę Chińczyków, osiedlających się masowo na Syberii i na terenach Azji Środkowej znajdujących się w granicach Rosji. Nie uwzględniają imigrantów i uchodźców, przebywających w Rosji nielegalnie, unikających w związku z tym kontaktów z urzędnikami, nie mogą więc ich np. objąć spisy ludności (Tiśkov 2005, s. 209, 212, 213). Tiszkow podkreśla, że ujemny przyrost naturalny występuje w wielu państwach świata, Rosja nie jest wyjątkiem. Jego zdaniem, w najbliższych latach należy się spodziewać wzrostu liczby ludności tego kraju, przede wszystkim dzięki imigran­ tom29, ale również dzięki ograniczeniu wysokiego wskaźnika śmiertelności (wy­ stępującego dziś szczególnie w grupie dzieci i mężczyzn), propagowaniu zdrowego stylu życia oraz poprawie warunków socjalnych społeczeństwa (tamże, s. 212). Sądzę, że w tej demograficznej walce zwyciężą imigranci, pochodzący ze środo­ wisk o tradycjach zdecydowanie prorodzinnych i wielodzietnych, a także takich, w których od wieków rozwijają się różne formy pomocy. Autorem tezy o możliwości powstania pierwszego na świecie państwa romskiego, graniczącego z Polską od południa, jest - cytowany przez Jakimowicza - Andrzej Stasiuk. Obecnie, według danych rządowych, na Słowacji mieszka 400 tys. Romów (ok. 10% ludności kraju). Grupa ta charakteryzuje się wysokim przyrostem naturalnym30. „Demografowie twierdzą, że przy takim przyroście [...] za 50 lat Romowie w całej Słowacji będą stanowili większość [...]. [Z tego względu, jak twierdzi A. Stasiuk] Polska ma szansę sąsiadować od południa z pierwszym cygańskim państwem w dziejach” (Jakimowicz 2009, s. 18). Bycie większością nie jest jeszcze, moim zdaniem, warunkiem wystarczają­ cym do posiadania własnego państwa, choć zapewne ułatwia starania o nie (mogą 29 Zauważmy, że większość z nich należy do innych grup niż Słowianie i chrześcijanie, które w największym stopniu odczuwają spadek liczby ludności. 30 O sytuacji Romów na Słowacji patrz np.: Gauss 2005; Połeć 2003 i in. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 37 one zostać poprzedzone uzyskaniem autonomii). Jeśli rzeczywiście na mapie Europy pojawi się państwo romskie, bardzo ważne znacznie będą miały relacje Romów z ludnością słowacką, węgierską, czeską, polską, niemiecką i innymi gru­ pami etnicznymi/narodowymi, które prawdopodobnie znajdą się w granicach zdominowanego przez nich kraju. Jak będą funkcjonować mieszkańcy tego „pomie­ szanego świata” w nowych granicach państwowych? ODTWARZANIE ŚWIATA POGRANICZY KULTUROWYCH Możemy zastanawiać się nad tym, jak będzie wyglądał „pomieszany świat” w przyszłości, badacze starają się jednak przede wszystkim opisać jego obraz współczesny. Podejmują również starania o odtworzenie minionego świata pogra­ niczy kulturowych, m.in. tego, który zachował się jedynie w ludzkiej pamięci, na fotografiach, rycinach, pocztówkach, będącego elementem rzeczywistości, której kres położyła II wojna światowa lub/i, który uległ zmianom na skutek powojen­ nych transformacji systemowych. Chcą przywrócić żywym pamięć o tym świecie i uchronić go od zapomnienia. Po II wojnie światowej w socjalistycznej części Europy próbowano ukryć fakt istnienia wielu mniejszości etnicznych i narodowych. Skazano je na niepamięć, a ich członków - na wyzbycie się własnej tożsamości. Przełom nastąpił dopiero w końcu lat 1980. Ujawniono wówczas oficjalnie, jak bardzo zróżnicowana jest etniczna mapa poszczególnych krajów socjalistycznych i - szerzej - Europy, której część stanowiły. Do publicznej świadomości dotarła prawda o istnieniu wiele po­ graniczy kulturowych, o których dotychczas wiedziały jedynie tworzące je lokalne społeczności. Okazało się, że świat przedstawiany przez rządzących i ich współ­ pracowników jako homogeniczny jest w rzeczywistości „pomieszany”, zróżnico­ wany wewnętrznie. Mieszkańcy tego świata, zwłaszcza przedstawiciele różnych mniejszości etnicznych i narodowych, zaczęli głośno mówić o swych losach, o trud­ nych, często dramatycznych, relacjach z rządzącą większością, o skutkach skazania na zapomnienie, o odzyskanej pamięci31. Szczególnym przykładem przywracania pamięci (w wymiarze jednostkowym i grupowym) są działania mające na celu odtworzenie historii mieszkańców przed­ wojennych miasteczek, zamieszkałych przez ludność żydowską, zwanych przez nią. szłełl32, startych z mapy Europy w wyniku II wojny światowej. Część tych, 31 Literatura na ten temat jest niezwykle bogata. Stanowi ona m.in. efekt tzw. boomu biograficz­ nego, który objął byłe kraje socjalistyczne, będąc reakcją na lata przymusowego milczenia i poczu­ cie krzywdy doznanej przez wiele grup mniejszościowych (patrz np.: Anepaio 2002; Bela-Krumina 2003; Fejos 1994; History... 2003; Kabzińska 1999 i in.) 32 Olga Goldberg-Mulkiewicz zaznacza, że pojęcie sztetl „funkcjonuje powszechnie jako jed­ nostka modelowa [...]. Określa zwartą społeczność żydowską małego miasteczka, żyjącą własnym życiem wewnętrznym, całkowicie odizolowaną od społeczeństwa nie-żydowskiego” (Goldberg-Mul­ kiewicz 1989, s. 149). Dodaje jednak, że ,jak każda konstrukcja modelowa, a może nawet w więk­ szym stopniu, aniżeli przewidują reguły tworzenia i posługiwania się jednostkami modelowymi, jest to konstrukcja bardzo mało precyzyjna [...]” (tamże). �38 IWONA KABZIŃSKA którzy przeżyli Holocaust próbowała zapomnieć o przeszłości, część jednak po­ stanowiła ocalić pamięć o miasteczkach, a zarazem ukazać obraz Zagłady i jej skutki dla żydowskich społeczności. Powstawały Księgi Pamięci, mające być „dokumentacją świata, który zaginął” i „przekazywać jego opis następnym poko­ leniom” (Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 515; szerzej na temat Ksiąg Pamięci patrz też: Goldberg-Mulkiewicz 1991; 1992; 1995). Zdaniem cytowanej badaczki, Księgi tylko częściowo spełniają swoje cele. „Przede wszystkim bowiem gloryfikują [...] tradycyjną żydowską społeczność, zamieszkującą miasteczka Europy wschod­ niej. Przekazują mit tychże miasteczek, ukazujący niemalże idealne społeczności, których życie toczyło się szczęśliwie i bez wewnętrznych konfliktów” (Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 515). Autorka podkreśla, że sztetł to „[mjiejsce, do którego zwracają się wspomnie­ nia, które ma być upamiętnione, ocalone od zapomnienia, to tylko ten konkretny obszar, na którym toczyło się życie żydowskiej społeczności” [...]. Inne części miasteczka wspominane są tylko wówczas, gdy pełniły jakiekolwiek funkcje usłu­ gowe dla Żydów” (tamże, s. 80-81). Te dodatkowe informacje są, moim zdaniem, niezwykle istotne dla rozważań nad zjawiskiem „pomieszanego świata”. Ogromne znaczenie mają także plany miejscowości, stanowiące zasadniczą część Ksiąg Pamięci. Obok miejsc ważnych dla Żydów, zaznaczone tam zostały bowiem np. obiekty sakralne należące do róż­ nych grup wyznaniowych. Wiele planów zawiera informacje o budynkach urzędo­ wych, pocztach, dworcach kolejowych, szkołach różnych stopni, świeckich i religij­ nych, żydowskich i należących do innych grup etnicznych/narodowych, o szpitalach, aptekach, straży pożarnej, miejscach jarmarków lub targów zwierząt, o fabrykach, gorzelniach, młynach i innych zakładach, mających znaczenie dla gospodarczego rozwoju poszczególnych społeczności. Na niektórych z nich zaznaczono obiekty sportowe, kina, pomniki (np. Kościuszki, Piłsudskiego), studnie miejskie, pełnią­ ce rolę miejsca spotkań, parki, lasy, ogrody i in. (Goldberg-Mulkiewicz 1992, s. 391-391; Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 516-517). Miejsca ważne dla Żydów i te, które przynależały do „Innych” wyróżniono tak, by bez trudu można było przyporządkować je określonej grupie. Synagogi i cmentarze żydowskie np. zaznaczano gwiazdą Dawida, chrześcijańskie miejsca kultu i pochówków - krzyżem (Goldberg-Mulkiewicz 1992, s. 392-393). Autorka zauważa, że „fakt ten zasługuje na podkreślenie, gdyż tradycja żydowska unika posługiwania się [tym] znakiem [...] w jakichkolwiek okolicznościach” (tamże, s. 393, przyp. 14). Goldberg-Mulkiewicz zwraca uwagę, że niektóre plany świadczą o dokonaniu zapożyczeń kulturowych przez ich twórców. Autor planu Falenicy np. „na ozna­ czenie świeckiej, państwowej szkoły powszechnej zastosował znak otwartej księgi (powtarza się on i w innych rysunkach), natomiast, obok budynku, w którym mieś­ ciła się żydowska szkoła religijna, umieścił odrębny znak umowny - rysunek pło­ nącej świecy. Niewątpliwie oznacza on «oświaty kaganek», a więc wywodzi się ze świeckiej, polskiej tradycji; jest to bowiem oznaczenie obce tradycyjnej symbolice żydowskiej z nauką związanej” (tamże, s. 394). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 39 Najczęściej jednak system znaków, którymi posłużyli się autorzy planów mia­ steczek „nie tylko zalicza pewne obiekty do jednego ze światów, ale również prze­ prowadza granice i to nie tylko tam, gdzie rzeczywiście takowe istniały. Tak więc zrozumiałym jest oznaczenie granic getta. W paru wypadkach autorzy rysunków usiłowali naśladować drut kolczasty, który czynił zamknięcie nie do przebycia, podkreślał okrucieństwo zamykania ludzi za takim płotem” (tamże). Na planie Dołhinowa ,,[o]ba kościoły znajdujące się w miasteczku, prawosławny i katolicki, wyraźnie zaznaczone i podpisane, otoczone są podwójnymi kręgami, które to kręgi niewątpliwie mają spełnić swe podstawowe zadanie - ograniczyć przestrzeń, zamknąć obszar wpływów obu świątyń. Podobne postępowanie widzi­ my w wypadku niektórych cmentarzy, nie zawsze są one okolone płotem, two­ rzącym zamknięte w kwadracie czy prostokącie granice, co stanowiłoby odbicie rzeczywistości. Zdarza się, że i cmentarz otacza symboliczny krąg” (tamże, s. 395). Autorzy planów często posługują się różnymi językami i alfabetami, co „samo przez się wyznacza granice. Widzimy to tam, gdzie części miasta, budynki za­ mieszkałe przez Żydów opisane są po hebrajsku lub w jidysz, ulice i instytucje nieżydowskie mają nazwy polskie, pisane polskim [łacińskim] alfabetem. Znów zjawiają się dwa światy istniejące obok siebie [ale nie zamykające się całkowicie na siebie - dop. I.K.] i różniące się tak znacznie” (tamże). Na podstawie planów stanowiących część Ksiąg Pamięci można mówić o wy­ stępowaniu pogranicza kulturowego, trudno natomiast, rzecz jasna, szerzej wnios­ kować o funkcjonowaniu sąsiadujących ze sobą grup, kontaktach między nimi, przekraczaniu granic etnicznych i przestrzennych. O tym, w jakim stopniu świat pogranicza kulturowego byl „światem pomieszanym”. Informacji na ten temat należy szukać w innych źródłach. Tak też czyni O. Goldberg-Mulkiewicz, odwo­ łując się do zapisów historycznych i przywołując wybrane z nich przykłady rela­ cji między Żydami i ludnością nie-żydowską, obejmujące m.in. sferę zawodową i sąsiedzką. Pisze ona o ludziach sytuujących się między dwoma grupami (m.in. wędrownych kupcach i rzemieślnikach), należących jednak pod względem iden­ tyfikacji etnicznej wyłącznie do jednej z nich, wskazując na rolę, jaką pełnili w procesie poznawania sąsiadujących ze sobą kultur i dokonywania zapożyczeń kulturowych (Goldberg-Mulkiewicz 2003). Autorka zwraca uwagę na najczęściej spotykany „[...] przykład bezpośredniego kontaktu, współżycia w tym samym domu, w jednej rodzinie, [jakim] był [...] zwy­ czaj zatrudniania przez Żydów wiejskich dziewcząt jako służących. Jednak kon­ takty te najczęściej były krótkotrwałe - dziewczęta wracały po niedługim okresie pracy do swoich społeczności z niepełną najczęściej wiedzą o zasadach koszemości i przyrządzaniu tradycyjnych żydowskich potraw, względnie ze znajomością paru słów w jidysz. Te wyznaczniki żydowskiej tradycji nie mogły być przenoszone do wiejskiej społeczności, nie było więc możliwości kontynuowania nabytych zacho­ wań i wiedzy w kulturze polskiej wsi” (Goldberg-Mulkiewicz 2003, s. 91). W decydujący sposób na charakter relacji sąsiedzkich i towarzyskich między Żydami i ludnością nie-żydowską wpływały zasady obowiązujące Żydów, dotyczą­ ce np. tabu żywieniowego i związane z licznymi przepisami religijnymi. Do zasad �40 IWONA KABZIŃSKA obowiązujących Żydów należał również zakaz zawierania międzykonfesyjnych związków małżeńskich (Goldberg-Mulkiewicz 2003, s. 91). Trzeba jednak dodać, że nie był on przestrzegany w praktyce. Nasuwa się też uwaga, że podobnie jak w przypadku innych grup etnicznych/narodowych, także tu małżeństwa mieszane przyczyniały się do „pomieszania” lokalnego świata, umożliwiały przekraczanie granic etniczno-kulturowych. O tym, w jakim stopniu pogranicze kulturowe było zarazem światem „po­ mieszanym” można m.in. wnioskować na podstawie badań pozwalających spojrzeć na dawne miasteczka i ich mieszkańców z perspektywy ludności nie-żydowskiej, sąsiadującej z Żydami w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej. Tego typu prace badawcze zostały m.in. przeprowadzone przez węgierskich etno­ logów w miejscowości Makó (południowa część Wielkiej Niziny Węgierskiej). Potwierdziły one, że Żydzi stanowili raczej zamkniętą społeczność i nie dążyli do bliższych kontaktów z nie-żydowskimi sąsiadami, w tym przypadku - z Węgrami. Trudno było ich bliżej poznać, zachowywali się z rezerwą wobec „innych”, byli jednak uprzejmi. Zdarzały się długotrwałe przyjaźnie między przedstawicielami obydwu społeczności, najczęściej jednak, zdaniem rozmówców, łączyły ich wspól­ ne interesy33. Żydzi i Węgrzy spotykali się w sklepach i na ulicach, pozdrawiali, posyłali dzieci do tej samej szkoły, potrafili się ze sobą porozumiewać (większość Żydów znała węgierski), należeli jednak do dwóch odmiennych, odległych od siebie kulturowo światów (Szabó 2003, s. 85-86). Ze wspomnień węgierskich rozmówców wynika, że świat żydowski był słabo znany sąsiadom (w artykule, na który się tutaj powołuję, nie wyjaśniono przyczyn tego zjawiska), nie był im jednak - moim zdaniem - obojętny. Podlegał stereotypizacji, ocenom i obserwacji w takim zakresie, w jakim to było możliwe. Rozmówcy wspominali m.in. o zakazie małżeństw mieszanych, podkreślając zarazem, że nie był on przestrzegany. Podawano przykład małżeństwa Węgierki i Żyda, mieszkających w Makó, informując, że kobieta, która je zawarła, przeszła na judaizm (Szabó 2003, s. 74). O łamaniu zakazu małżeństw mieszanych mówiły także osoby, z którymi roz­ mawiałam podczas badań, jakie przeprowadziłam na terenie Białorusi34. One rów­ nież wymieniały znane im przypadki małżeństw zawartych przez przedstawicieli żydowskiej społeczności z katolikami, podkreślając, że osoby wstępujące w takie związki przechodziły na katolicyzm. Od momentu ślubu, podobnie jak w przypadku małżonków z Makó, można więc mówić jedynie o „pomieszaniu” ze względu na pochodzenie etniczne, a nie na wyznanie. 33 Znaczna część ludności żydowskiej zajmowała się handlem cebulą na dużą skalę. Handlowano też indykami i gęśmi. 34 Na ich podstawie można także mówić o stereotypowych wyobrażeniach Żydów, powierz­ chownej znajomości ich kultury, o charakterze relacji między ludnością polską-katolicką i żydow­ ską, postrzeganiu Żydów jako „swoich”, „innych” lub „obcych” (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 109-115). Wiele zanotowanych przeze mnie informacji przypomina te, które występują we wspom­ nieniach mieszkańców Makó. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 41 Dzięki małżeństwom mieszanym granice między Żydami i nie-Żydami stawały się mniej ostre, przepuszczalne. Związki te sprzyjały „pomieszaniu świata”, przede wszystkim w wymiarze jednostkowym i rodzinnym. Poszczególne społeczności natomiast żyły przeważnie swoim życiem, starając się zachować dzielące je gra­ nice etniczno-kulturowe. * * * Do napisania tego artykułu skłoniła mnie chęć upowszechnienia terminu pomie­ szany świat, zaczerpniętego z języka mieszkańców Białorusi, i wskazania, że może on być wykorzystany do opisu wielu zjawisk kulturowych. Chciałam pokazać, że termin ten może funkcjonować jako synonim ‘pogranicza kulturowego’, ‘wielokulturowości’, ‘multikulturalizmu’, nie tylko w języku potocznym, ale również w pra­ cach naukowych, wzbogacając i urozmaicając występującą w nich terminologię, pozwalając na łączenie różnych perspektyw badawczych. Do powstania tego tekstu zachęciło mnie również zainteresowanie kilku osób wspomnianym pomysłem35. Idąc wskazanym przeze mnie tropem, każdy badacz może napisać własny, mniej lub bardziej obszerny, tekst o „pomieszanym świecie”, posługując się wy­ branymi przez siebie przykładami. W tym miejscu ograniczyłam się do podania przykładów zjawisk występujących na terenie znanej mi najlepiej i najbardziej interesującej mnie Europy, co nie znaczy, że nie dostrzegam innych kontynentów i zamykam zjawisko „pomieszanego świata” w jej granicach. Nie było moim za­ miarem pisanie o całym świecie, choć widniejący w tytule artykułu termin „po­ mieszany świat” może sugerować takie ujęcie. Nie miałam również zamiaru pisać 0 wszystkich zjawiskach występujących na terenie Europy, które można wziąć pod uwagę, mówiąc o (europejskim) „pomieszaniu świata”. Mogłoby to stanowić przedmiot obszernej monografii. W języku mieszkańców Białorusi określenie pomieszany świat ma przede wszystkim wymiar lokalny. Odnosi się do znanego im pogranicza kulturowego 1zmian, które na tym pograniczu dokonują się, zwłaszcza pod wpływem czynników zewnętrznych. Proponuję, by spojrzeć na „pomieszany świat” w szerszej perspek­ tywie geograficznej (tu została ona ograniczona do przykładów z terenu Europy), zachowując jednak podstawowe znaczenie tego terminu. W artykule o stosunkowo niewielkiej objętości nie sposób omówić zasygnalizo­ wanej tu kwestii w sposób wyczerpujący. Mogłam jedynie zilustrować ją przykła­ dami, które najlepiej, moim zdaniem, pozwalają mówić o zjawisku „pomieszanego świata”, zdając sobie zarazem sprawę z tego, że nie wyczerpują one omawianej problematyki. Są właśnie jedynie przykładami. Nie chodzi o mnożenie egzemplifikacji (zawsze można zarzucić autorowi, że pisząc np. o migracjach i ich udziale w powstawaniu „pomieszanego świata” 35 Szczególnie jestem wdzięczna doc. dr hab. Ryszardowi Tomickiemu, który podzielał mój entuzjazm dla tropienia zjawisk świadczących o istnieniu „pomieszanego świata” i propagowania tego terminu. �42 IWONA KABZIŃSKA wspomniał - powiedzmy - o Bałkanach, a pominął inne obszary, na których wystę­ puje to zjawisko). Moim celem było przedstawienie określonego sposobu postę­ powania, zasygnalizowanie pewnej propozycji badawczej. Chciałabym też zainte­ resować większą grupę badaczy „pomieszanym światem” jako kategorią opisu etnologicznego/antropologicznego, zachęcić do dyskusji na ten temat, do dalszych poszukiwań, kontynuacji przedstawionego tu pomysłu, rozbudowywania go. Sama zamierzam podążać tą drogą. LITERATURA A n e p a i o T e r j e 2002, Reception of the topie of repressions in the Estonia society, Pro ethnologia, vol. 14, s. 47-65. B a r t 2009, Berlin nie będzie blokował przyjęcia Turcji do Unii, Gazeta Wyborcza, 16 października, s. 11. B e l a - K r i i m i n a B a i b a 2003, Relationship between personal and social: strategies of everyday life in the process of radical social changes, Pro ethnologia, vol. 16, s. 9-19. B o s s h a r d - M ł y n a r c z y k M a g d a l e n a 1993, Imigracje do Szwajcarii a kwestia społeczeń­ stwa wielokulturowego, Etnografia Polska, t. 38, z. 1, s. 59-80. B u d ź ’ k o I r y n a 2007, Lingwistyćny i sacyjalingwistyćny charaktar belaruskaga pameżża. Da pastanouki prablemy, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 259-280. B y r s k a A g a t a 2008, Polskie eldorado,Metro, 1-3 sierpnia, s. 5. D a v i e s N o r m a n 1998, Europa. Rozprawa historyka z historią, tłum. E. Tabakowska, Wydaw­ nictwo Znak, Kraków. - 2006, Granice Europy może nie sięgną Chin, ale już Kaukazu - czemu nie?, Dziennik, 8 czerwca, s. 14. E n g e l k i n g A n n a 1996, Każda nacja swoju wieru ma, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3M, s. 177-183. F e j o s Z o l t a n 1994, Ethnicity through regaining collective memory, Studia Fennica Ethnologica, vol. 3, s. 79-95. F i l i p i a k M a r i a n 1993, Biblijna koncepcja człowieka, [w:] Człowiek. Drogi poszukiwań. Stu­ dia z zakresu antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedago­ giczna w Rzeszowie, Rzeszów, s. 55-66. G a u s s K a r l M a r c u s 2005, Psożercy ze Świni, tłum. A. Buras, Czarne, Wołowiec. G e t k a J o a n n a 2007, „Po naszemu” - charakterystyka świadomości językowej mieszkańców pogranicza białorusko-rosyjskiego, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscypli­ narnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 281-292. G o l d b e r g - M u l k i e w i c z O l g a 1989, Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Pod­ lasia, Studia Podlaskie, t. 2, s. 148-165. - 1991, Księga Pamięci a mit żydowskiego miasteczka, Etnografia Polska, t. 35, z. 2, s. 187-200. - 1992, Itineraria miasteczek żydowskich, [w:] The Jews in Poland, vol. I, red. A. K. Paluch, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, s. 387-396. - 1995, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich, Lud, t. 78, s. 331-340. - 1998, Stara ojczyzna w nowej ojczyźnie. Pojęcie ojczystego miejsca w tradycji polskich Żydów, Lud, t. 81, s. 75-86. - 2002, Miejsce i dom w zbiorowej pamięci Żydów polskich, [w:] Budownictwo i budowni­ czowie w przeszłości, red. A. Abramowicz, J. Maik, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Łódź, s. 515-521. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 43 - 2003, Stara i nowa ojczyzna. Siady kultury Żydów polskich, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Łódź. G r e k - P a b i s o w a I r y d a , M a r y n i a k o w a I r e n a 1999, Współczesne gwary polskie na dawnych kresach północno-wschodnich, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa. G r i g o r ’ e v a R e g i n a A., M a r t y n o v a M a r i n a Ju. 1996, EtnokuPturnaja situacija v Belarusi: istorija, jazyk i politika, Issledovanijapoprikladnoj i neotlożnoj etnologii, nr 60, Institut Antropologii i Etnologii Rossijskoj Akademii Nauk, Moskva. G r y n i a A l i n a 2007, Międzynarodowa migracja mieszkańców Litwy: Stan obecny i prognozy na przyszłość, Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy, t. 6, s. 29-44. G R Z 2009, Fala uchodźców płynie na Polskę, Polityka, 19 września, s. 7. Lii s t o ry... 2003, History, culture andsociety through life stories. A selected collection o f Latvian life stories, opr. M. Zimite, M. Hinkle, Institute of Philosophy and Sociology, University of Latvia, Ryga. I v a n o v a T a c c j a n a 2007, „Mjasanaja mova” - „mjasany svet”, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 225-229. J a k i m o w i c z M a r c i n 2009, Bomba tyka, Gość niedzielny, 17 maja, s. 16-19. J a n k o w i a k M i r o s ł a w 2007, Zakres funkcjonowania języka białoruskiego i stan zachowania gwary na przykładzie wybranych miejscowości w okolicach Piórek w obwodzie mohylewskim, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 293-315. J a n u s z e w s k a E d y t a 2007, Problemy uchodźców z Czeczenii w ośrodkach dla imigrantów w Polsce, [w:] Migracja. Uchodźstwo. Wielokulturowość. Zderzenie kultur we współczesnym świecie, red. D. Lalak, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa, s. 269-287. J e n d r o s z c z y k P i o t r 2010, Stupa kością niezgody, Rzeczpospolita, 2 stycznia, s. 10. K a b z i ń s k a I w o n a 1983, Noworoczne gry mongolskie, ich symbolika i związki z magią. Część I, Etnografia Polska, t. 27, z. 1, s. 253-295. - 1984, Noworoczne gry mongolskie, ich symbolika i związki z magią. Część II, Etnografia Polska, t. 28, z. 2, s. 189-230. - 1999, Wśród „kościelnych Polaków”. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Pola­ ków na Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. - 2000, Przestrzeń - pamięć - tożsamość. Elementy przestrzeni (miejsca) we wspomnieniach ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, Literatura Ludowa, nr 2, s. 3-23. - 2009, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrai­ nie w okresie transformacji systemowej przełomu X X i X XI stulecia, Letter Quality, Warszawa. K a m u s e l l a T o m a s z 2003, Polska państwem imigracyjnym?, [w:] Migracja - Europa - Pol­ ska, red. W. Burszta, J. Serwański, Zakład Badań Narodowościowych PAN, Poznań, s. 31-54. K o ś c i ń s k i P i o t r 2010, Turcja do UE za 20 miliardów?, Rzeczpospolita, 4 stycznia, s. 13. K r i s a ń M a r i a 2008, Chłopi wobec zmian cywilizacyjnych w Królestwie Polskim w drugiej po­ łowie X IX - początku X X wieku, Wydawnictwo Neriton, Warszawa. K w a ś n i e w s k i K r z y s z t o f 2000, Marginalność etniczna i narodowa, Sprawy Narodowoś­ ciowe, z. 16-17, s. 7-28. L i c h t a r o w i c z K a r o l i n a 2007, Swojskość i lokalność w świadomości mieszkańców wiej­ skich terenów pograniczy Białorusi, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscypli­ narnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 169-178. Ł o d z i ń s k i S ł a w o m i r 1999, Polskie regulacje prawne dotyczące mniejszości narodowych i cudzoziemców na tle zasad polityki wielokulturowości, Sprawy Narodowościowe, t. 14-15, s. 81-100. - 2000, National minorities and the ‘conservative’ politics o f multiculturalism in Poland after 1989, [w:] From homogenity to multiculturalism. Minorities old and new in Poland, red. F.E.I. Hamilton, K. Iglicka, School of Slayonic and East European Studies, Edinburg, s. 34-66. �44 IWONA KABZIŃSKA - 2001, The shaping of the policy of multiculturalism in Poland in the 1990s: legał Solutions and social perceptions, [w:] Challenges o f cultural diversity in Europę, red. J. W. Dacyl, Stockholm University, Stockholm, s. 110-147. - 2004, Prawo do różnicy. Problemy ochrony mniejszości narodowych w Polsce w latach dziewięćdziesiątych, [w:] Kultura grup mniejszościowych i marginalnych, red. L. Dyczew­ ski, Wydawnictwo KUL, Lublin. M a d e r a A n d r z e j 2007/2008, Karta Polaka w Parlamencie RP, Rocznik Wschodni, nr 13, s. 7-45. M a m z e r H a n n a 2001, Wielokulturowość - czy wyzwolenie z więzów etnocentryzmu?, Prze­ gląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe, R. XII, Bydgoszcz, s. 33—42. M e ć k o v s k a j a N i n a 2007, Trasjanka v kontinuume belorussko-russkich idiolektov. Kto i kogda govorit na trasjanke?, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 27-57. M i l u s k i T a d e u s z 2002, Warunki życia mieszkańców Rosji w okresie transformacji społeczno­ -gospodarczej w latach 1991-2000, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, red. P. Kraszewski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 361-380. M r ó z L e c h 1993, Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa, R. 47, nr 3—4, s. 51-57. - 2004, Swoi wśród innych, [w:] Polacy na Podolu, red. H. Stroński, Stowarzyszenie Uczo­ nych Polskich Ukrainy, Kijów, s. 250-284. N i e c h c e m y m i n a r e t ó w . . . 2009, Nie chcemy minaretów. Rozmowa z Marcinem Libickim, historykiem sztuki, posłem I, I I I , IV kadencji, przewodniczącym Komisji Petycji Parlamentu Europejskiego poprzedniej kadencji [rozmawiał Krzysztof Różycki], Angora, nr 50, 13 grud­ nia, s. 13-15. N o s t a l g i a . . . 2002, Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, red. F. Modrzejewski, M. Sznajderman, Czarne, Wołowiec. N o v y j s o c i a l ’ n y j o b lik ... 2002, Novyj sociaTnyj oblik Yostoćnoj Evropy, red. L. S. Lykosina, Institut Naućnoj Informacii po Obsćestvennym Naukam, Moskva. P i s m o Ś w i ę t e . . . 1988, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, opr. Zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, red. ks. K. Dynarski, Wydawnic­ two Pallotinum, Poznań-Warszawa. P o c z o b u t A n d r z e j 2009, Tygodnik Łukaszenki: Polska ma swoich volksdeutschów, Gazeta Wyborcza, 28 grudnia, s. 9. P o ł e ć W o j c i e c h 2003, Romowie na Słowacji. Marginalizacja i postęp, [w:] Romowie o sobie i dla siebie, red. E. Nowicka, Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 129-150. P o r ę b s k i A n d r z e j 2009, Wielokulturowość Szwajcarii na rozdrożu, Pętla czasu.pl, Kraków. R ó ż a l s k i J a c e k 2009, Litwin w Polsce kupuje i coraz chętniej pracuje, Metro, 16-18 paździer­ nika, s. 5. S c h l ó g e l K a r l 2005, Środek leży na Wschodzie, tłum. A. Kopacki, Oficyna Naukowa, Warszawa. S m u ł k o w a E l ż b i e t a 2002, Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie, Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. - 2007, Wokół pojęcia pogranicza. Wschodnie i zachodnie pogranicze Białorusi w ujęciu porównawczym, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 5-14. S z a b ó P i r o s k a 2003, Image of Jews in the memory of residents of Makó, Acta Ethnographica Hungarica, vol. 48, nr 1-2, s. 63-86. S z t o m p k a P i o t r 2000, Trauma wielkiej zmiany. Społeczne skutki transformacji, Instytut Stu­ diów Politycznych PAN, Warszawa. T i s k o v V a l e r i j A. 2005, Etnologija i politika, Nauka, Moskva. T o m i c k i R y s z a r d 1980, Ludowe mity o stworzeniu człowieka, Etnografia Polska, t. 24, z. 2, s. 49-119. �45 „POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... W a l a s z e k A d a m 2007, Migracje Europejczyków 1650-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego, Kraków. W e i n e r o v a R e n a t a 1994, Romanies - in search of lost security? An ethnological probe in Prague 5, Prague Occasional Papers in Ethnology, vol. 3, Praha. W i e l i ń s k i B a r t o s z T. 2009, Minarety nie dla szwajcarskich Alp, Gazeta Wyborcza, 16 paź­ dziernika, s. 13. W o j a k o w s k i D a r i u s z 2005, Oswajanie obcości kulturowej - zarys koncepcji badańjakościowych imigrantów na przykładzie obywateli Ukrainy w Polsce, [w:] Wartości Wschodu i wartości Zachodu. Spotkania cywilizacji, red. J. Danecki, A. Flis, Universitas, Kraków, s. 195-222. Z i e l i ń s k a A n n a 1993, Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi, Etnografia Polska, t. 37, z. 2, s. 19-28. - 1997, Sytuacja socjolingwistyczna polskich rodzin w Sopoćkiniach i okolicznych wsiach w świetle relacji ich mieszkańców, Etnografia Polska, t. 41, z. 1-2, s. 169-181. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Warszawa. Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k D a n u t a 1996, Pomieszany świat, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 203-208. IWONA KABZIŃSKA “MIXED WORLD” AS A CATEGORY OF ETHNOLOGICAL/ANTHROPOLOGICAL DESCRIPTION. AN OUTLINE Key words: mixed world, Belarus, myths, migrations, Islam in Europę, Jewish sztetl, borderland Researchers of Belarus point out the existence of the term mixed world in the language of local people. It is quite similar to cultural borderland, but it is also used to descript sudden changes (historical, political and socio-cultural) as well as their conseąuences. The aim of the author is to popularize mentioned term and to show it might be used by anthropologists to describe the examined reality, contemporary as well as past, existing in people’s memory. Selected examples from Europę are used to show the possibilities of using the concept of mixed world to describe the multicultural societies, migrations, EU enlargement or - in generał - cultural borderlands and their changes. The author asks about the factors contributing to the mixed world. She underlines that every researcher using his own examples can present his own image of mixed world. It is a part of reality in which we live or which we reproduce from the past. J.D. Adres Autorki: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl �Stare krzyże domowe są często obdarzane na Kurpiowszczyźnie większym zaufaniem. Fot. T. Madej, 2007. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9b0d83bd753e68a3b7ae5010813bbd8.pdf e14de7b74167f0a4127a4f19169ba73a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1543 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1427 Title A name given to the resource "Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej ludności rodzimej (okres międzywojnia) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38, s.5-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I MARIAN GRZEGORZ GERLICH (Katowice) „ŚLĄSKA KRZYWDA" - PRZEJAW ZBIOROWEGO POCZUCIA PONIŻENIA WŠRÓD GÓRNOŚLĄSKIEJ LUDNOŚCI RODZIMEJ (OKRES MIĘDZYWOJNIA) W tradycji językowej Górnoślązaków tkwi szczególnego rodzaju kate­ goria określeń, która wprawdzie charakteryzuje się swoistym wewnętrznym zróżnicowaniem, ale zarazem precyzyjnie odzwierciedla pewien konkretny zakres treściowy. Chodzi tu przede wszystkim o takie pojęcia, jak: „śląska krzywda", „śląski los", „ślonsko biyda", czy „naszo ślonsko historia". Są one przejawem znamiennego sposobu postrzegania przez Górnoślązaków własnej grupy i „ślonskiej ziemi", czyli w zasadzie wschodniej części Gór­ nego Śląska. Tadeusz Kijonka, miejscowy poeta i - co ważne z punktu widzenia naszych zainteresowań - działacz zaangażowany w obronę śląskich tradycji kulturowych, w odniesieniu do zasygnalizowanego zagadnienia stwierdzał przed kilku laty: „tzw. «slaska krzywda» [...], o długo by mówić 0 zadawnionych urazach, kompleksach i zawiłościach tej niestety coraz bardziej skomplikowanej kwestii. To nie są sprawy nowe, a tym bardziej problemy proste, warto więc czasem wrócić do jakże trafnych, przenikliwych 1 ostrzegawczych diagnoz [...] jeszcze z lat przedwojennych [...]. Potem do starych uprzedzeń i posądzeń o separatyzm, partykularyzm oraz indyferentyzm narodowościowy znacznej części tubylców dopisała swoje okrutne rozdziały wojna, stwarzając nowe dramatyczne bariery, urazy i podziały, z całą perfidią eksploatowane przez różnych manipulatorów i spryciarzy [...]. Towarzyszył temu [...] długo lekceważący stosunek do miejscowych tradycji kulturalnych, eksponowany przez różnej maści kulturtregerów" (Kijonka 1988, s. 12). Tak więc Kijonka przedstawił znaczący aspekt sposobu pojmo­ wania „śląskiej krzywdy". I dodać tu należy, że jest on zbieżny z potocznym rozumieniem tego pojęcia, które w lokalnej tradycji górnośląskiej, różnorod­ nie odzwierciedlone, funkcjonuje mniej więcej od zarania I I Rzeczypospo­ litej. Wyrasta z silnego wśród Górnoślązaków przekonania o doznawanych �6 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H przez nich szkodach, a także wieloaspektowej - co w naszych rozważaniach pominiemy - eksploatacji ich ziemi. Nie wchodząc w szczegóły stawiamy tezę, że interesująca nas kategoria pojęciowa to rezultat funkcjonowania znamiennego „ludowego aksjomatu", który narzuca zdecydowanie jedno­ stronne postrzeganie własnej grupy. Zgodnie z nim „produktem" myślenia potocznego, a konkretnie myślenia dalece 2mistyfikowanego, jest dostar­ czanie dowodów potwierdzających proces spychania Górnoślązaków na po­ zycje peryferyjne, dążenie do ich upośledzenia. Według lokalnego rozumienia „śląska krzywda" przejawia się w wielu sferach życia. Jest to więc zarówno - zwłaszcza w perspektywie socjologicz­ nej - określenie pewnego stanu społecznego, jak i (w perspektywie etnologicznej) - pewnego sposobu pojmowania raeczywistości. Przeprowadzone badania empiryczne stanowiące podstawę tego studium wykazały, że oma­ wiane zjawisko jest niezwykle żywotne. Przywołane zaś terminy można widzieć jako przejaw znamiennej „dyktatury języka". Narzucają bowiem konkretny sposób widzenia własnej grupy, zgodnie z którym wiadomo: „Ślązoki zawsze mieli źle. Tak było, jest i bydzie". Skonkretyzujmy. Przedmiotem naszych zainteresowań jest prezentacja różnych aspektów „śląskiej krzywdy" w perspektywie międzywojennego dwudziestolecia. W historii Górnego Śląska, i to zarówno jego części wschod­ niej, włączonej do Polski, jak i zachodniej, był to okres skomplikowanych przeobrażeń, które winny być obiektem naukowej analizy etnologicznej. Szczególnie interesującym obiektem penetraqi zdaje się być potoczna, dalece zmistyfikowana świadomość historyczna, „pamięć zbiorowa", a także pewne konkretne kategorie pojęciowe, będące - co tu ukrywać - efektem długo­ trwałych procesów mityzacji rzeczywistości (patrz пр.: Robotycki 1992, s. 43), utrwalonego wizerunku własnego (autostereotypu), usankqonowanego tradycją sposobu widzenia miejsca, roli i pozycji własnej grupy w historii i teraźniejszości. Dlatego też trudno zrezygnować z analizy interesującego nas zagadnienia „śląskiej krzywdy". 1 * * * W czerwcu 1922 roku wschodnia część Górnego Śląska, czyli wojewódz­ two śląskie, została formalnie włączona do Polski (patrz пр.: Długajczyk 1972, s. 330-349). Nastąpiło to po sześciu wiekach funkcjonowania w obrębie obcych etnicznie organizmów państwowych. Rozpoczął się złożony proces integracyjny (patrz пр.: Kopeć 1981; Zieliński 1985), który jak dotąd nie jest obiektem badań etnologicznych. Ma to swoje konsekwencje w sposobie 1 Badania na temat tożsamości górnośląskiej zbiorowości regionalnej zostały przeprowa­ dzone na początku lat dziewięćdziesiątych. W artykule prezentujemy tę ich część, która dotyczyła problemu tzw. „śląskiej krzywdy". �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 7 analizowania tradycyjnej kultury tego regionu. Tak więc niezbędne jest odwołanie się do badań historycznych, zwłaszcza tych, które dotyczą szeroko pojętej świadomości społecznej. Uwzględniając zatem w interesującej nas perspektywie proces krystalizaqi polskiej postawy narodowej wśród ludności rodzimej (patrz пр.: Chlebowczyk 1983; Gerlich 1993, s. 7-38; Pater b.r.w.) warto przywołać twierdzenie, iż u progu I I Rzeczypospolitej, a nawet wcze­ śniej „przyszła rzeczywistość polska jawiła się Ślązakom w różowych barwach. Swą drogę do związku państwowego z Polską widzieli jako tułaczkę, która po licznych trudach zakończyła się pomyślnie [...]. Tych, którzy wytrwali, czekać miała nagroda za wiarę w słuszność obranej drogi. Zgodnie z ludowym symbolicznym oglądem życia, obraz przebytego szlaku chętnie widziano w metaforycznych wyobrażeniach znanego tekstu Marii Konopnickiej: „Idziem do Ciebie, Polsko, Matko nasza". W mit ten wierzyła inteligencja polska na Śląsku i z przekonaniem go upowszechniała (Kopeć 1981, s. 26). Ten sen o wręcz baśniowej Polsce rzeczywiście był znamienny dla części ludności rodzimej. Arka Bożek po latach tak napisał o ówczesnych nastrojach: „Śniliśmy o idealnej Polsce, o Polsce sprawiedliwej, o Polsce bez panów i parobków. Miała to być ojczyzna ludzi naprawdę wolnych, równych" (Bożek 1957, s. 86). Jeszcze dziś odnotować można takie wypowiedzi: „Myśla­ ło sie wtedy, że przyjdzie prawdziwo Polska. Tako Polska, co jak ojciec padół to ludzie czekali. Ło niej sie czytało w roztomajtych pismach (lokalnych czasopismach adresowanych do ludu - przyp. MGG), co ludzie mieli w do­ mach. Z nich sie człowiek dowiadywoł, jako ta Polska kiedyś była wielko. To ludzie chcieli, żeby juzaś tak było. Myśleli - przyjdzie i bydzie lepi, dobrze. Bydzie po Bożymu" . Było to wyobrażenie o sprawiedliwości rozumianej w kategoriach typowych dla kultury ludowej. Była to wizja utopijna, wizja „ziemi obiecanej", w której żyją ludzie wręcz idealni, a równość i braterstwo są głównymi wyznacznikami stosunków społecznych. Idąc zatem ku Polsce szli Górnoślązacy ku pięknej wizji, wizji nierealistycznej i nieosiągalnej. To był świat zbiorowej ułudy stanowiący rekompensatę wobec tego, co rzeczywiste. Polska jawiła się jako obiekt godny zaufania i pożądania, a tendencję tę wzmacniała propaganda plebiscytowa (patrz пр.: Zieliński 1972) oraz określo­ ne gesty młodego państwa polskiego - w tym zwłaszcza statut organiczny województwa śląskiego uchwalony przez Sejm już 15 lipca 1920 r. Ulotki zapewniały bowiem: „Widać już te czasy błogosławione, kiedy na tej ziemi śląskiej chodzić będzie wolny lud polski [...] cieszący się opieką własnego narodu, wydobywający dla siebie tylko nieocenione skarby z tej ziemi wydo­ byte, mający własne szkoły, własne duchowieństwo i własnych urzędników. A synowie tego ludu dzielnego będą mieli dostęp do wszelkich stanowisk i dostojeństw nie tylko w tej dzielnicy, ale w całej Rzeczypospolitej" (H. Zieliński 1957, s. 219). To była konkretna oferta polityczna. Oferta 2 2 Wszystkie cytaty zamieszczone w tym tekście, nie posiadające szczegółowych odnośników do źródeł, pochodzą z badań własnych autora. �8 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H kierowana do zróżnicowanej etnicznie górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Jej etnicznie polska część w większości, mimo zatrudnienia w przemyśle, zanurzona była w realiach kultury typu ludowego, której szczególnym warian­ tem była kultura plebejsko-miejska, zwłaszcza subkultura górnośląskiej grupy górniczej (patrz пр.: Ligęza, Żywirska 1964). Jej bazą społeczną były osady i osiedla przyzakładowe, jeszcze do dziś zachowujące niektóre tradycyjne cechy. Potwierdzają to współczesne rozpoznania etnograficzne (patrz пр.: H. Gerlich 1989, s. 521-523) oraz socjologiczne. Wizja Polski, bardziej baśniowa niż rzeczywista, była jednak po I wojnie światowej, głównie wskutek akcji politycznych, elementem dynamizującym proces krystalizacji polskiej świadomości narodowej. Lecz ów czynnik mi­ tyczny funkcjonował już wcześniej. Wykazuje, użyjmy terminu, który wpro­ wadził do nauki Fernand Paul Braudel, „długie trwanie" (Braudel 1976). Zadecydowało o tym wiele czynników, w tym także wieloaspektowy izolacjonizm (patrz пр.: Gerlich 1981, s. 359-378). Autorka jednej z prac wręcz stwierdza: „Wielowiekowy izolacjonizm polityczny i społeczny, sporadyczne zrazu kontakty kulturowe jednostek, nie podlegające jednak procesowi obiektywizacji, późniejsze selektywne asymilowanie przez zbiorowość śląską ogólnopolskiej kultury jako przejmowanie określonych treści i adoptowanie ich do własnych wzorów kulturowych i etosu - wszystko to sprawiło, że idea Polski zawierała wiele mitycznych treści" (Błaszczak-Wacławik 1990, s. 20). Być może za wiele. Ten mit wspaniałej Polski zapewniającej szczęście, sprawiedliwość i do­ statek był budowany po 1918 r. nie tylko przy pomocy nowych środków wynikających z ówczesnej sytuacji polityc2;nej. Odwoływał się również, co ważne dla rozpoznań etnologicznych, do treści mitycznych znanych od dawna. Lansowane były zwłaszcza w lokalnej prasie, tzw. literaturze dla ludu (patrz пр.: Mierzwa 1989, s. 305-332), ale także działalności pro­ gramowej lokalnych towarzystw, wreszcie do propagandy patriotycznej. Mit sprawiedliwej i dostatniej Polski odwoływał się również do lokalnego folkloru, do treści zawartych w międzygeneracyjnym przekazie kulturowym. Chodzi tu zwłaszcza o różnego rodzaju opowieści i podania historyczne. Dorota Simonides wskazuje, iż rodzimi folkloryści, i nie tylko oni, „rozu­ miejąc wagę i potrzebę utrzymania w obiegu tych właśnie treści, podjęli się pracy nad ich reinterpretacją. W ten sposób [...] J. Ligoń, opracował 30 tekstów podań historycznych, które ułożył w zwarty cykl gawęd [...] zatytułowany: «О dawnych czasach Górnego Śląska czyli pogadanki wie­ czorne pomiędzy nauczycielem, obywatelem i górnikiem [...]» (Simonides 1989, s. 72). Do rangi symbolicznej urósł zaś tekst ludowej opowieści o „wojsku św. Jadwigi" (patrz пр.: Gładysz 1965), który specjaliści uważają za szczególny wyznacznik śląskiego folkloru (Simonides 1990, s. 24). Opo­ wiada on o zbrojnych hufcach księcia Henryka Pobożnego, które 15 kwiet­ nia 1241 r. zostały pokonane przez Tatarów. Odtąd jednak dzięki inter­ wencji Matki Boskiej zasnęli i czekali na sygnał do nowej walki. I stało się, �.ŚLĄSKA KRZYWDA 9 1 bo przecież po zakończeniu I wojny światowej zostali wezwani. I co cha­ rakterystyczne, to właśnie śląscy powstańcy byli kojarzeni z „wojskiem św. Jadwigi". Dlatego też na łamach pism walczących o polskość ukazywały się następującego rodzaju teksty: „Legendy śląskiej stał się cud Śpiący rycerze, Piasta lud Powstał, by Śląsk złączyć wraz Z Polską krwią na wieczny czas" (patrz пр.: Jacek z Wygiełzowa, 1922). Istotne znaczenie w kreaqi mitu Polski miała też działalność twórcza „Wernyhory Śląskiego" Wawrzyńca Hajdy (1844-1923), który wieścił Zmartwychwstanie Polski i złączenie Śląska z Macierzą. Jeden z przekazów utrzymany w konwencji przepowiedni wyraziście rysuje obraz Niepodległej i losy Górnoślązaków: „I... będzie taki czas. Wtedy przyjdzie w chwale Polska. Będzie wielka, wielka i bogata. Niemcy takie nie będą. To już niedługo się stanie. Ślązacy zostaną z tą Polską połączeni. Będą żyli razem wszyscy Polacy. Ślązacy będą szanowani. Wszyscy razem będą żyć, Polacy z wszystkich dzielnic. Tak będzie. Czekać pomóż Boże i Panienko" . Ważne znaczenie dla owej wizji i fundamentalne dla sprawy narodowej na Górnym Śląsku miał Kościół (patrz пр.: Myszor 1991; Pater 1994, s. 45-54). W rezultacie też różne regionalne ośrodki wiązały wartości chrze­ ścijańskie z kwestią narodowościową, a także narodową. W jednym ze znamiennych artykułów wręcz stwierdzano: „Po wierze św. najważniejszą dla nas rzeczą jest obrona naszej narodowości. Ludzkość składa się z prze­ różnych narodów [...]. Tak Panu Bogu się podobało, gdy pomieszał języki i tak być powinno" (Pater 1994, s. 52). Kwestia ta jest jednak niezwykle złożona. Nie można np. w tym kontekście pomijać tez wyrastających w krę­ gu niemieckiej partii „Centrum" czy lokalnych ugrupowań separatystycz­ nych. Przykładowo, elementem szczególnej interpretacji związków wiary i narodowości było twierdzenie, iż „katolicka wiara w zupełności zastępuje Górnoślązakowi narodowość" (Nieborowski b.r.w., s. 53). Mityzacja obrazu Polski, zwłaszcza po 1918 г., spotykała się z agresywną reakcją propagandy niemieckiej. Lansowała ona wizerunek Polski jako „państwa sezonowego". Popularny Rabenmutter-Motiv natomiast kreował obraz Polski jako macochy, która niegdyś Śląsk porzuciła, kiedy zaś roz­ winął się gospodarczo chce go ponownie pozyskać. Miało to niewątpliwie charakter destrukcyjny, podobnie jak pewne elementy szeroko rozumianej konfrontacji polsko-niemieckiej. Niemniej jednak dwa kolejne powstania śląskie, wyniki plebiscytu, a wreszcie rozmiary trzeciego powstania są dowo­ dem intensyfikacji procesu krystalizacji narodowej wśród ludności rodzimej. 3 3 Przekaz otrzymany od Marii Kawalec:, której ojciec chrzestny był najbliższym przyjacie­ lem „Wernyhory Śląskiego". �10 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H W rezultacie więc Górnoślązacy wkraczali clo I I Rzeczypospolitej z kon­ kretnym balastem doświadczeń, wkraczali też z określoną wizją. Wszystko zaś to, co zdarzyło się w owych burzliwych latach po I wojnie światowej znalazło swoje odzwierciedlenie w lokalnym folklorze, m.in. w pieśni (patrz пр.: Dygacz 1958), opowieściach wspomnieniowych (Simonides 1972; Hajduk-Nijakowska, Smolińska 1989), a wreszcie - w anegdotach. Mityzacja obrazu Polski dokonywana przez Górnoślązaków i dla Górnoślązaków to jeden aspekt zagadnienia. Drugi - to mityzacja Górnego Śląska, a zwłaszcza Górnoślązaków, ich kultury i świadomości narodowej. Zaznaczmy wyraźnie: dokonywana była nie tylko przez stronę polską, ale także niemiecką. Koncentrując się na naszych realiach trzeba podkreślić różne przyczyny owej tendencji, różne źródła. Interesujący pogląd formułuje Czesław Robotycki. Analizując „najnowsze dzieje Śląska" wyróżnia trzy postawy, tzn.: „ideologiczną", „heroiczną" i „nostalgiczną". „Każda z nich - jak słusznie pisze - ma tendencję mityzującą i każda czyni to wykorzy­ stując inny fragment przeszłości rozumianej jako historia lub tradycja" (Robotycki 1990, s. 31-33). I dodać tu trzeba, nie przywołując jakich­ kolwiek przykładów, bo to tendencja nader wyraźna, iż wiele „grzechów" na tym polu popełniła etnografia. Co było treścią owej mityzacji Śląska? W interesującym nas zakresie przede wszystkim jednostronna prezentacja śląskiej zbiorowości, tzn. prezen­ tacja ograniczona tylko do etnicznej polskości górnośląskiej grupy regional­ nej, polskości heroicznie zachowywanej, mimo germanizacji. W efekcie pro­ wadziło to do wizji „polskiego Śląska" i „polskiego ludu". Problem zaś wieloetniczności praktycznie był nieobecny, podobnie jak i wyjaśnienie zło­ żoności „etnicznej polskości grupy etnograficznej śląskiej", która, jak to przedstawia Krzysztof Kwaśniewski „rysuje się wyraźnie na gruncie języko­ wym, kulturowym i terytorialnym" (Kwaśniewski 1987, s. 52). To istotne stwierdzenie, nie w pełni rozumiane przez wielu badaczy, przez innych było nadużywane. Szczególnie zaś swoistej mityzacji służyły twierdzenia, formu­ łowane już z początkiem 2 poł. X I X w., wskazujące na rozwiniętą świado­ mość historyczną Górnoślązaków, także polską świadomość narodową. I tak, przykładowo, często przywoływany przez etnografów Adolf Hytrek pisał w 1879 roku: „Lud górnośląski pamięta o historycznej polskości swego kraju i kocha ją, szczyci się potęgą i świetnością dawnej Polski, dziejów jej słucha ze łzami wzruszenia, marzy o jej przyszłości i pragnie jej tak żywo jak inni Polacy" (Hytrek 1879, s. 316). Oczywiście trudno się zgodzić z tą opinią. Mitologizowała obraz Śląska (patrz пр.: Robotycki 1992, s. 61). Gdy w 1992 r. Górnoślązacy wkraczali do Polski z jej dalece zmitologizowanym obrazem, podobnie i Polacy z innych dzielnic wkraczali na Górny Śląsk ze zmitologizowanym obrazem tej ziemi. Interesująca nas śląska lud­ ność rodzima wkraczała jednak dodatkowo z konkretnymi oczekiwaniami. Przede wszystkim więc liczyła na: a) zabezpieczenie swej egzystencji na poziomie co najmniej takim jak za czasów pruskich i austriackich; b) obale- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 11 nie niekorzystnych rozwarstwień społecznych i majątkowych; c) otwarcie nieograniczonych możliwości awansu społecznego" (Kopeć 1981, s. 43). Oczekiwała też poszanowania własnych tradycji, a konkretnie - użyjmy typowych sformułowań: „tego wszystkiego, co jest nasze, echt śląskie", „śląskich zwyczajów", „naszyj mowy", „naszyj roboty" (tzn. ethosu pracy - przyp. MGG), „prowdy ło życiu i zasad postępowania" (tzn. wartości i norm moralnych - przyp. MGG), „poszanowanio dlo ślonskich łobrządków (tzn. zwyczajowości i obrzędowości cyklu rodzinnego i dorocznego - przyp. MGG), a także wielu innych konkretnych treści i wytworów kul­ turowych. Brak jednak poważniejszej refleksji nad własnym dziedzictwem, a zarazem silne poczucie odrębności, znajdujące co najwyżej odzwier­ ciedlenie w nieostrych próbach definicyjnych powodowało sporo różnych konfliktów między Górnoślązakami i ludnością napływową. Choć obraz Polski miał cechy zdecydowanie pozytywne, co wynikało z rozbudzonych wyobrażeń, to jednak postępujące kontakty społeczne powodowały, iż kon­ frontacja obrazu własnej grupy (autostereotyp) z wizerunkiem przybyszów (stereotyp) zaczęła skłaniać do gwałtownej refleksji. Jej następstwem był proces weryfikacji istniejących sposobów widzenia świata społecznego. Dodać też należy, że od początku Górnoślązacy byli przekonani o swojej wyższości cywilizacyjnej, praworządności, a także swoich wysokich kwalifi­ kacjach zawodowych i wysokich walorach etycznych, wynikających z prze­ strzegania wartości chrześcijańskich. W tym zakresie Górnoślązacy odczu­ wali nawet potrzebę pewnej misji, którą chcieli realizować wobec przyby­ szów, aby wspólnie z nimi budować program rozwoju Polski. Zresztą śląska chadecja lansowała m.in. właśnie koncepcję rozpowszechniania śląskich war­ tości regionalnych, konkretnie zaś „egalitaryzmu społecznego, aktywności społecznej i organizacyjnej zbiorowości, chrześcijańskich zasad w życiu spo­ łecznym, rodzinnym [...]" (Błaszczak-Wacławik 1990, s. 33) na całą I I Rzecz­ pospolitą. Ważne jest i to, że głoszono potrzebę asymilowania ludności napływowej do śląskiej kultury regionalnej, co również i dziś lansują nie­ które górnośląskie ugrupowania regionalne (Nawrocki 1993, s. 157). Poczucie wyższości, w zasygnalizowanym zakresie, wiązało się jednak u Górnoślązaków z pewnego rodzaju kompleksem wynikającym z nieznajo­ mości języka literackiego. Poza tym jednak - z całą pewnością autoportret był autoportretem bez skazy. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają słowa ks. prałata Jana Kapicy, dodajmy - pierwszego admini­ stratora apostolskiego w polskiej części Górnego Śląska (ks. Rak 1994, s. 31) skierowane do generała Stanisława Szeptyckiego stojącego na czele Wojska Polskiego wkraczającego na Śląsk w czerwcu 1922 roku: „My Ślązacy nau­ czymy się od Was, braci Polaków z innych dzielnic, ładnie mówić, a wy nauczycie się od nas ładnie pracować" (ks. Szramek 1931, s. 74). �12 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Nie dokonując prezentacji przedstawionej w pracach historyków skom­ plikowanej rzeczywistości śląskiego międzywojnia (patrz пр.: Kopeć 1981; Wanatowicz 1982; Zieliński 1985), trzeba stwierdzić, że początkowy kilku­ tygodniowy okres wkraczania Polski na Górny Śląsk przyjął charakter wielkiego patriotycznego uniesienia, wielkiego święta (patrz пр.: Piernikarczyk 1923). Potwierdzał się mityczny obraz Polski. Okres świętowania za­ kończył się 16 lipca 1922 r. wraz z podpisaniem „Pamiątkowego Aktu Połączenia Górnego Śląska z Macierzą". Zaczął się wieloaspektowy proces integracji. Powoli jednak narastać zaczęło wśród ludności rodzimej poczucie krzywdy, z czasem swoisty pogląd o różnorodnych szkodach doznawanych przez całą śląską zbiorowość regionalną. Śląski „syndrom krzywdy" stał się faktem. „Wiedzom Ślonzoki wszystkie, że durch nos cosik ciśnie. Taki my już momy tyn ciężki ślonski los [...]. A zaczło sie za stary Polski. Było wtedy wiela rzeczy, co Ślonzoków bolały i łostało to do dzisiej. A wtedy to sie zaczło, że nawet naszego biydnego Korfantego wyciepli". Dziś w życiu publicznym, w publicystyce i polityce omawiane zjawisko określane jest terminem „śląska krzywda" (patrz пр.: Kijonka 1988; Szeja 1993, s. 10). W życiu codziennym natomiast w bezpośrednich kontaktach społecznych i - szerzej - w międzygeneracyjnym przekazie Górnoślązacy preferują, podobnie jak w okresie międzywojnia, inne pojęcia. Są to pojęcia nieostre, a jednak precyzyjnie zrozumiałe przez ich nosicieli, bo są wypowia­ dane w konkretnym metajęzyku, tzn. gwarze śląskiej. Najbardziej popularne to: „nasz los", „nasza śląsko biyda", „nasza marno historia", „nasze piyrońskie życie ślonskie". Zgodnie z lokalnym zrozumieniem zawierają nie tyle ogólną, a wręcz konkretną informację o zbiorowym niekorzystnym „losie" Górnoślązaków. Wyrazem tego jest następująca reprezentatywna opinia: „Bo to jest tak, że życie człowieka i ludzi łod czegoś zależy, i choćby nie wiem co, jak mo być dobrze to tak bydzie. A jak mo być nienajlepi to bydzie źle. I taki jest tyn nasz los. Z niego sie biere to, co nos durch spotyko. Za nic nos mieli i majom, ino śmiech i poniewierka [...]". Stosując po­ jęcie „śląski los" Górnoślązacy odwołują się do nieokiełznanej, tajemniczej i trudnej do zdefiniowania siły, która jednak zawsze, i to jednoznacznie, determinuje ludzką egzystencję. Zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i zbiorowym. W takim przypadku człowiek musiał się pogodzić z losem. „I tu dochodzimy (zwłaszcza w perspektywie kultury typu ludowego, co było nader znamienne dla realiów początku I I Rzeczypospolitej - przyp. MGG) do centralnej kategorii potocznej metafizyki - do kategorii obej­ mującej to wszystko, nad czym nie mamy władzy, co czyni nas bezsilnymi, co urąga naszym zdolnością predyktywnym [...], naszemu poczuciu sprawie­ dliwości [...] naszej wierze w suwerenność i możliwość panowania nad ży­ ciem" (Hołówka 1986, s. 133). Nie będziemy się tu zastanawiać nad uwarun­ kowaniami szczególnego pojmowania przez Górnoślązaków swego losu. Interesować nas będzie natomiast zawartość omawianego pojęcia, czy raczej pojęć, które określają poczucie i pogląd o doznawanej krzywdzie. Chodzi tu �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 13 więc o pewnego rodzaju określenia nasycone ładunkiem merytorycznym i emocjonalnym, które w pełni rozumieją tylko ich nosiciele - „swojacy". Badaczowi trudno przekroczyć ową barierę, bo przecież „swoi są ci, którzy umieją wziąć udział w grze stereotypowych zwrotów i konwencjonalnych formuł [...]" (Obrębski 1936, s. 3). Wraz z upływem czasu poczucie doznawanych krzywd zaczęło się wśród ludności rodzimej coraz bardziej odzwierciedlać w sferze werbalnej, w róż­ nego rodzaju obiegowych sformułowaniach w rodzaju: „Tyla godali, a za nic nos majom", „Tak miało być dobrze, a dzieje sie tak, że lepi nie godać", „Biyda naszo jeszcze większo, bo to z nami Ślonzokami tak już jest". Stopniowo pryskać zaczął, co wyraźnie podkreśla historyk „mit Polski spra­ wiedliwej" (Kopeć 1981, s. 52-56). Rodziła się refleksja. „Tak pomału zaczli my sie łoglądać. Było już wiadomo za co nos majom. Pomału, a już my byli na boku. Rządzili inksi, lepsi. My byli do czorny roboty". Wizeru­ nek obcego, czyli tzw. gorola, nasycany był coraz bardziej negatywnymi cechami. W skrajnej postaci przybysz z innych dzielnic Polski jawił się jako ktoś gorszy, nawet od niemieckiego urzędnika, a więc skonkretyzujmy, jako „bezbożnik" (co w realiach śląskich jest poważnym oskarżeniem), a w pewnym okresie jako tzw. „sanator" (Wanatowicz 1982, s. 297), a więc typowy reprezentant ówczesnej elity rządzącej. To już nie był ów stereotypo­ wy dawny „gorol", a więc prymitywny, niewykwalifikowany robotnik, a ktoś, kto działał na szkodę Górnoślązaków. „To pieroństwo sie tu pchało - godoł mój fater - po to ino, coby nos mieć za niewolników, a ta ziemia mieć, nie przymierzając za jakoś afrykańsko kolonia". Z całą pewnością pierwsza w ujęciu chronologicznym krzywda, jaką odczuwali Górnoślązacy po złączeniu z Polską wynikała z przekonania, i to nader intensywnego, o negatywnym stosunku do nich ludności napływowej. Była ona przede wszystkim kojarzona z kadrą kierowniczą w państwowym aparacie administracyjnym oraz w przemyśle. Rodził się opór wobec obsa­ dzania przez przybyszów stanowisk kierowniczych. Odzwierciedlenie tego odnajdujemy w lokalnym folklorze: „Kaj spojrzysz na urzędzie Tam gorol siedzi wszędzie Regenmantel mo nowy Gupielok pieronowy" 4 Najbardziej drażnili przybysze z Małopolski zwani „Galileuszami", co odzwierciedla wierszyk: „Łakome, tłuste kąski Te posadki górnośląskie. Dalej na łów! Odnotowano kilka wariantów tego tekstu. �14 MARIAN GRZEGORZ GERLICH Precz Ociepka, Malik, Śmieja Bo tu jedzie Galilea Austriacki huf" (ks. Szramek 1934, s. 44). Przytaczamy go, mimo iż z całą pewnością nie ma „ludowej" proweniencji, wskazuje natomiast na wykorzystywanie nastrojów społecznych do konkret­ nych działań politycznych. W konsekwencji wpływało to na podziały górno­ śląskiej zbiorowości regionalnej, być może również na petryfikowanie postaw indyferentnych narodowo, bądź separatystycznych. Pomijając jednak te uwa­ runkowania trzeba zaznaczyć, że przekonanie o szczególnej inwazji inteligencji było rzeczywiście silne. Funkcjonowało nawet przeświadczenie o jej negatyw­ nym wpływie na lokalne stosunki. Jej awans wiązano z polityką Michała Grażyńskiego, wojewody śląskiego w latach 1926-1939. O sile tego po­ glądu lub realnej ocenie ówczesnej rzeczywistości może świadczyć wypowiedź Wilhelma Szewczyka, górnośląskiego pisarza i publicysty, który w 1988 r. twierdził, iż Grażyński „nie mógł odśląszczyć tego regionu, choć jego polityka personalna, zjadliwie w roku 1931 nazwana przez katowickie czasopismo «Trybuna Śląska» Tajną Lożą Gospodarczą Małopolan, coraz częściej re­ zerwowała intratne posady przybyszom, nie zaś przedstawicielom młodej, wykształconej już w Polsce inteligencji rodzimej" (Szewczyk 1988, s. 49). Drażniła „wielkopańskość" stylu życia przybyszów. Uznawano to za przejaw chęci dominacji i pogardy w stosunku do ludności rodzimej. „Łoni pokazywali, że som lepsi. Bo richtig my byli przeca bez wykształcynio, ale my umieli robić, my wiedzieli co to porządek. A łoni ino piyknie godali i mieli dwie lewe ręce do roboty [...]. Ale za to wiedzieli jak brać pieniądze". Owa „wielkopańskość" drażniła, ale była też w lokalnym rozumieniu swoistym znakiem rozpoznawczym przybysza. Lokalny folklor tak to komentował: „To tych panów, znaczy z Polski, jedyn znak Piykno godka, biały kragiel, czoirny frak I durch ino: do nóg padam, pięknie witam, kłaniam sie A w nos wszystko burzy sie". 5 Drażniła „wielkopańskość" i natrętne pozerstwo, zwłaszcza biednej, na­ pływowej inteligencji. Z jej wizerunkiem najwyraźniej zrósł się następujący dwuwiersz: „Regenmantel blank nowy Beam ter już gotowy". Kpina była formą rekompensaty za odczuwaną ze strony inteligencji pogardę. Ale też coraz bardziej jej wizerunek był nasycany krytycznymi 5 Jest to tekst kilkuzwrotkowej ballady podwórzowej. �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 15 uwagami. Eugeniusz Kłosek pisze: „Napływowej inteligencji Ślązacy zarzu­ cali mało wydajną pracę, brak liczenia się z czasem i niewspółmierne przy tym ambicje [...]. Raziło ich «sknerstwo» Galicjaków i «rozrzutnosc» oraz «przekupstwo» Kongresowiaków" (Kłosek 1993, s. 27). I dodać należy do słów etnografa, że zasygnalizowane odczucia znalazły też swój wyraźny oddźwięk w lokalnym folklorze, zwłaszcza w różnych mikroformach. Do szczególnej rangi urosła w latach I I Rzeczypospolitej krzywda zwią­ zana ze sposobem pojmowania tzw. misji kulturowej, którą kojarzono z działalnością niektórych odłamów inteligencji napływowej. Twierdzono, że jest podejmowana bez jakiegokolwiek uzasadnienia, gdyż „Ślonzoki majom swoja kultura, i to na wysokim poziomie". W rezultacie więc funkcjonował pogląd, iż celem tej akcji, zwanej z niemiecka „kulturtregerstwem" jest manifestacyjne podkreślanie zacofania kulturowego Górnoślązaków, co ma służyć uzasadnieniu tezy o obiektywnym braku podstaw do awansu społecz­ nego Górnoślązaków. Ale to, co było w sensie manipulacji społecznych zrozumiałe w odniesieniu do realiów państwa niemieckiego, które odrzuco­ no, boleśnie odczuwano w nowej sytuacji. „Za Niemca nos mieli za nic i za gupków nos mieli. Przyszoł Polok - robił to samo. Taki tyn nasz los. Bo nikt nie uwierzy, że my musieli mieć tu kulturtregrów. Szło ino o jedno, coby światu pokozać, że my som gupie i nos trzeba kultury uczyć. Tak sie dlo nos ta Polska napoczła". Niezależnie od przedstawionego sposobu widzenia pewnych zjawisk spo­ łecznych czy też akcji młodego państwa polskiego trzeba podkreślić, iż rzeczywiście realnie narastała wśród śląskiej ludności rodzimej potrzeba awansu, zwłaszcza obsadzania stanowisk kierowniczych. Teodor Tyc wręcz pisał, że Górnoślązak nie chciał już być tym, czym dawniej, a zatem „robot­ nikiem, szleprem, proletariuszem, pariasem, chacharem" (Tyc 1931, s. 279). Chciał natomiast awansować, co mu obiecano. Stało się inaczej. Pomijając względy obiektywne, a więc na ogół brak odpowiedniego wykształcenia, coraz wyraźniej Górnoślązacy artykułowali swoje pokrzywdzenie. Pojawiły się znamienne, obiegowe sformułowania w rodzaju: „Ślonzok jest ino do czorny roboty", „Ślonzok jest do harówy, a gorol do brania pieniędzy", „Ślonzok mo ino stać na boku". Hasło zaś, które miało ilustrować stosunek przybyszów wobec Górnoślązaków brzmiało: „Hanys (tu: Górnoślązak) bier hercowa (rodzaj łopaty używanej w kopalni) i na gruba" (i idź do pracy w kopalni). Poczucie krzywdy rekompensowały coraz częstsze dowcipy ana­ lizujące panujące stosunki społeczne. Stanowiły też próbę lapidarnego, ko­ micznego skomentowania położenia własnej grupy: „Dlo goroli to najlepi by było, coby Ślonzok robił, jak wół, lotoł koło swego pana jak pies, dowoł z siebie co najlepsze jak krowa, był potulny jak gołąbek i jodł jak koza". Silne poczucie krzywdy wynikało nie tylko z braku możliwości obejmowa­ nia stanowisk, ale także konieczności rywalizacji z przybyszami o jakiekolwiek miejsce zatrudnienia. Tendencja ta pojawiła się w okresie bezrobocia. Repre­ zentatywny dla niej jest następujący pogląd: „To było najgorsze. My u siebie �16 MARIAN GRZEGORZ GERLICH musieli sie starać o robota. Musieli my uważać na inkszych, co nie byli łod nos [...]". W tej reakcji ujawniła się cała złożoność tradycyjnego pojmowania własnej przestrzeni, tzn. przestrzeni zasiedlonej tylko przez „swojaków". Rodzi ona też jej tylko właściwe możliwości „wytwarzania znaczeń społecznych, tych, które z kolei pozwalają na wzajemne rozumienie się ludzi «swoich» poprzez ich odnoszenie się do tych właśnie im tylko wspólnych znaczeń" (Wódz 1991, s. 82). Tymczasem przybysz, który wkraczał do tej przestrzeni nie tylko, że był rywalem w czasach bezrobocia, ale zarazem tym, który destabilizował komunikację społeczną i destruktywnie wpływał na panującą wspólnotę znaczeń symbolicznych. Był po prostu „obcym", którego po­ strzegano w sposób zbliżony do wyobrażeń ludowych. Negatywie oceniano jego wygląd, język, pochodzenie regionalne, a także zdolności umysłowe i walory etyczne. O ile w odniesieniu do napływowej elity ów wizerunek był nasycony kilkoma cechami negatywnymi, to w odniesieniu do przybysza-robotnika cechy negatywne dominowały. Pogłębiał on poczucie krzywdy, bo był niczym w klasycznej „ludowej" charakterologii „obcych bazującej przede wszystkim na prostych opozycjach: głupi - mądry (sprytny), leniwy - pracowity ...." (Stomma 1986, s. 38) kimś, kto „godoł gupio", „wyglądoł jak elwer", „nic nie robił", „krodł", „był mściwy", itd. W konsekwencji zaś wykorzystywał i spychał Górnoślązaka na pozycję peryferyjną. Na nic też okazał się czyn zbrojny ludności rodzimej, jej uczciwa praca dla Polski, którą się chlubiono. Stąd typowe były reakcje w rodzaju: „Ojciec pracował - mówi z żalem w 1937 roku bezrobotny młody Ślązak - dla Polski, a co my terazki momy" (Sala 1988, s. 34). Jako krzywdę odczuwano niedocenianie rodzimego ethosu pracy, a prze­ cież stanowił on przedmiot samoidentyfikacji. Górnoślązacy podkreślali jej funkcję autoteliczną. Praca była wartością, którą szanowano. Miała wysoką rangę społeczną. Stąd też „strach" przed jej utratą był dodatkowo wzmac­ niany „wstydem" przed środowiskiem. Potwierdzenie wyników badań etno­ grafa odnajdujemy też w sozologicznych analizach autobiografii Górno­ ślązaków. Wojciech Błasiak pisze: „Taka identyfikacja rzetelności pracy z równoległą podległością wykonawczą tejże pracy, tworzy dialektykę z jed­ nej strony wysokiej samooceny, a z drugiej wprowadza element poczucia upośledzenia, i społecznego i kulturowego. Ten element identyfikacji wyka­ zywał swoiście obronny charakter" (Błasiak 1993, s. 191). Szczególnym przejawem „śląskiej krzywdy" było bolesne poczucie upokorzenia wywołane podważaniem przez ludność napływową polskości Górnoślązaków. Samą tendencję swoistej weryfikacji postawy narodowej postrzegano jako proces. Bo przecież rzeczywiście dla Niemców „polsko­ języczni Ślązacy" byli „polskojęzycznymi Prusakami" poddanymi króla, grupą zanurzoną w „regionalnej świadomości". Gdy natomiast rozpoczął się proces krystalizacji świadomości narodowej wśród Górnoślązaków, przy­ lgnęło do nich określenie „Wasserpolacken". I oto, w nowych realiach, już w Polsce, ludność rodzima znów była poddawana swoistej weryfikacji naro- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 17 dowościowej. Sędziami byli jednak teraz Polacy. „Dlo Poloków byli my gorsi, niepewni. Prowda godając bardzi Niemcy niż Poloki. Abo w naj­ lepszym wypadku trocha Niemcy, trocha Poloki. A dlo Poloka to wiadomo, tyn jest Polok co jest blank czystej krwi polskiej". Z przeprowadzonych badań wynika, że istniała jednak świadomość przyczyn tego rodzaju reakcji przybyszów. Nie łagodziła jednak poczucia pokrzywdzenia. Nawet wręcz przeciwnie - ulegało ono wzmocnieniu. „Poloki przyszli tu do nos za stary Polski i zaczli nos mierzyć. Chcieli wiedzieć kim my som. No bo przeca w doma widzieli, że momy polsko książeczka do nabożeństwa. Dejmy na to «Droga do nieba» i tyż drugo niemiecko «Weg zu Himmel». I jak gupieloki mogli to pojąć czymu tak jest [...]. I widzieli tyż, że god omy jakoś dziwnie po polsku, a w robocie tyż do niekierych po niemiecku. No i bez to nie wiedzieli jakie my som Poloki". Sytuacja ta prowadzić zaczęła, przy wyraź­ nie utrzymującym się śląskocentryźmie, do powstrzymania procesu otwarcia „na zewnątrz" i wzmocniła tendencję „do wewnątrz", tendencję, która zna­ mionuje społeczności lokalne. A właśnie one, konkretne osady i osiedla przyzakładowe, były bazą społeczną ówczesnej plebejskiej kultury miejskiej. Obiektywne zagrożenie ich homogeniczności zostało zmniejszone potrzebą jej ochrony, która nastąpiła jako reakcja na potęgującą się krytykę ze­ wnętrzną. Tym bardziej, że dotyczyła ona postaw narodowych. W skom­ plikowanych realiach górnośląskich przejawiało się to, w rozumieniu, czy raczej odczuciu ludności rodzimej, w podważaniu rdzenia ich tożsamości. Etnolog może więc powiedzieć, że dochodziło wówczas do podważania zarówno „więzi ideologicznej" (patrz: Ossowski 1966), jak i „nawykowej", która była nieuświadomioną namiastką tej pierwszej. Krytyce poddawany był patriotyzm „ojczyzny prywatnej", a w efekcie rodzące się związki kul­ turowe z „ojczyzną ideologiczną". Z całą pewnością ma rację socjolog, iż „świadomość narodowa jest funkcją konfrontacji" (Kwaśniewski 1987, s. 52). Tak było również wśród Górnoślązaków. Lecz w okresie gdy pojawiły się nowe elementy kreacji „więzi ideologicznej" następować zaczął proces podważania ich postawy narodowej przez „braci Polaków z innych dziel­ nic". I nie jest tu ważne czy tendencja ta realnie zachodziła - choć powinno to być ze względu na rozmiary obiektem odrębnych studiów - lecz to, że Górnoślązacy byli przekonani, iż tak właśnie jest. W latach trzydziestych lokalny działacz ubolewał do Józefa Chałasińskiego prowadzącego badania soqologiczne na terenie Murcek, dziś dzielnicy Katowic: „Ci, co tu przyjadą, uważają nas za pół-Polaków" (Chałasiński 1935, s. 277). Sytuacja ta prowa­ dziła w konsekwencji do pogłębiania się dystansu między ludnością rodzimą i przybyszami, pogłębiał się podział, i to uzasadniony wieloma czynnikami, na 6 6 Pogląd ten odzwierciedla następująca wypowiedź: „Łoni (tzn. Polacy - przyp. M G G ) wiedzieli kaj przyjechali. Wiedzieli, że na Śląsku nie jest wszystko echt polskie. Przez to wielu z nich nie wiedziało, co majom robić i drażniła ich ta nasza łodmienność. Ale to łoni do nos przyszli. To był ich problym, a nie nasz". �18 MARIAN GRZEGORZ GERLICH „swoich" i „obcych". Uwzględniając realia górnośląskie nie można jednak demonizować czynnika etnicznej niechęci do Polaków z innych dzielnic. Trzeba natomiast uwzględnić ówczesny etap rozwoju polskiej świadomości narodowej, swoisty śląskocentryzm, stosunkowo „małą gotowość do kon­ taktowania się z ludźmi obcej grupy i przyjmowania treści obcego pochodze­ nia [...]" (Nowicka 1990, s. 44) i wreszcie plebejskość lokalnej kultury. Nowa sytuacja, nowy rodzaj kontaktów, nieumiejętność czy też niechęć do budowania struktur mediacyjnych pogłębiła - przynajmniej w niektórych płaszczyznach - wzajemne niechęci. „Na gruncie zderzenia się odmiennych ethosów, spotęgowanego wielkim rozczarowaniem Ślązaków w stosunku do wcześniejszych wizji (dodajmy wizji zmityzowanych - przyp. MGG) doszło do wzajemnych ocen, postaw i animozji [...]" (Kłosek 1993, s. 107). Okazało się, że nieomal od pierwszych dni Górnoślązacy zaczęli odczuwać niechęć wobec swojej mowy, jaką okazywali przybysze, i to nie tylko ówczesne elity. Tak jak dla Niemców gwara śląska postrzegana była jako „Bastardsprache" czy osławiona „Wasserpolnisch" tak i dla Polaków była mową, w której dostrzegano wiele germanizmów. A przecież mowa była dla Górnoślązaków jednym z głównych elementów identyfikacji. Tymczasem drażniła ona przy­ byszów. Zapominano jak ludność rodzima potrafiła bronić swego języka w okresie Kulturkampfu i jakie były tego konsekwencje. Teresa Kulak pisze: „Wiarę i język stanowiące wówczas istotę polskości, powszechnie traktowa­ no jako nadrzędne w stosunku do Państwa, przeto atak na te wartości Polakom najbliższe, szczególnie na Górnym Śląsku, stał się przyczyną zer­ wania ze specyficzną lojalnością wobec Prus i okazał się wstępem do długie­ go procesu nabywania narodowej świadomości" (Kulak 1990, s. 30). I oto w międzywojniu właśnie ów język, czyli jak to mówiono „naszo ślonsko mowa", stał się obiektem krytyki, a nawet obiektywnego procesu rugowania z urzędów, bo górnośląscy urzędnicy nie chcieli go porzucić. A poza tym nie znali języka literackiego. Stąd też bywało i tak, że „w kontaktach z często drwiącą z ich mowy napływową inteligencją chcąc niejako uniknąć poczucia własnej śmieszności przechodzili w sytuacjach oficjalnych na język niemie­ cki" (Kłosek 1992, s. 49). Negatywny stosunek do gwary, jej pojmowanie przez przybyszów jako szczególnego dowodu swoistej obcości, lub inności etnicznej Górnoślązaków wywołało bardzo silne poczucie pokrzywdzenia. „To jako to jest mowa, jak nie polsko. W szkole nom godali, żeby godać po polsku. A naszo mowa to niby jako jest. Przeca śpiewali my w kościele i modlili sie po polsku. I to czysto. A że trocha ta godka jest inkszo, to co z tego [...]. I trzeba pedzieć, że jak zaczli z tym za tamtyj Polski to trwo to jeszcze dziś". Silne poczucie krzywdy wynikało w analizowanym okresie również z przekonania o negacji różnych innych, pojedynczych elementów „śląskości". Najczęściej wskazywano, iż deprecjonowane były zwłaszcza, użyjmy lokalnych określeń: „śląskie zwyczaje", „śląskie pieśniczki", „nasze święta" (tzn. lokalne formy świętowania roku kościelnego - przyp. MGG), „chodzy- �„ŚLĄSKA KRZYWDA" 19 nie po chłopsku" (czyli noszenie przez kobiety ubioru ludowego - przyp. MGG), „wielko pobożność" (co rozumieć należy jako wartość życia religij­ nego - przyp. MGG), „życie w tym, co downe" (tzn. kultywowanie konkret­ nych, nie wymienionych tu elementów tradycji - przyp. MGG), „łoglądanie się na rodzina" (tzn. pojmowanie rodziny w kategoriach wartości - przyp. MGG). Ponieważ wspomniane przedmioty negacji były zarazem podstawo­ wymi, obok wcześniej wymienionych, elementami samoidentyfikacji Górno­ ślązaków, analizowane pojęcie „śląskiej krzywdy" zostało wzbogacone o te właśnie treści. Działo się tak, gdyż było to podważenie lokalnej tożsamości. Krytyce poddana została też emocjonalnie pozytywna, i - dodajmy - nie­ zwykle silna identyfikacja z tymi treściami, które jednocześnie decydowały o poczuciu własnej odrębności. Choć jej zakres merytoryczny nie był defi­ niowany, bo nie istniała poważniejsza refleksja na ten temat, to jednak sam fakt negacji pojedynczych elementów „śląskości" był pojmowany jako glo­ balne jej odrzucenie, czyli w efekcie odrzucenie, lub co najmniej odrzucanie górnośląskiej grupy regionalnej. Artykulacja odzwierciedlająca reguły my­ ślenia potocznego była nader prosta: „Im sie nie podobało roz to roz tamto. Roz naszo godka, roz nasze łobleczynie [...]. Bo było tak, że my im sie nie podobali. Tako jest prowda". Wyraźnym wzmocnieniem przekonania o niekorzystnym dla Górnoślą­ zaków losie była walka sanacji z najwybitniejszym górnośląskim politykiem, niekwestionowanym przywódcą ludności rodzimej, Wojciechem Korfantym. Pomijając realne przyczyny tej walki, zakończone uwięzieniem tego polityka, a później wyjazdem na emigrację, jego los w I I Rzeczypospolitej uosabiał według panujących przekonań los wszystkich Górnoślązaków, także stosu­ nek do nich reszty Polaków i szerzej całego państwa. „To był prawdziwy Ślonzok, ale tyż prawdziwy Polok, bo szedł do Polski. I pokozali Poloki kaj go majom i kożdego z nos [...]. I na koniec go jeszcze łotruli. I to wszystko za to, że tak wiela dlo Polski zrobił [...]". Korfanty uosabiał „śląskość". W sposób jednoznaczny zaciążył bowiem nad historią tej ziemi. Ale jego biografia w latach I I Rzeczypospolitej była dla ludności rodzimej widomym potwierdzeniem „śląskiej krzywdy", potwierdzeniem słuszności panującego sposobu rozumienia sensu historii, historii własnej grupy. Potwierdzała, i to wyraźnie, że nawet w Polsce los jest dla Górnoślązaków nader niełaskawy, a nawet wrogi. Bo tak właśnie pojmowano fakt odmowy przez Piłsudskiego mianowania Korfantego premierem Rzeczypospolitej, co 14 lipca 1922 r. wniosła Komisja Główna Sejmu RP. Swoistym zaś odzwierciedleniem prze­ konania o stosunku władz polskich do tego polityka była popularność plotki mówiącej o jego otruciu (patrz пр.: Marek 1991 s. 26). W konsekwencji tragiczny los Korfantego, jego heroiczna droga ku Polsce, mozolna praca, a wreszcie śmierć w latach I I Rzeczypospolitej, stanowił symboliczne po­ twierdzenie identycznego losu Górnoślązaków. „Nie wiadomo czy łon zostoł łotruty, może nawet nie. Ale umarł na kilka dni przed wojnom. I to był znak losu. Niedługo potym Śląsk zaczoł umierać przez swoich łopuszczony, przez �20 MARIAN GRZEGORZ GERLICH cudzych wzgardzony". To wszystko, co działo się po śmierci Korfantego, a raczej sposób interpretowania tych zdarzeń, wskazywało, że „śląska krzywda" musi się ostatecznie wypełnić. W ostatnich dniach sierpnia 1939 г., niezależnie od całej złożonej sytuacji, Górnoślązacy dostrzegali przede wszystkim, iż następuje masowy odpływ przybyszów. Rodziło się zwątpienie, refleksja i pytania. Stasiu Jadwiszczok, bohater powieści Kazimierza Gołby Wieża spadochronowa, reprezentujący pokolenie „śląskich orląt", z rozpaczą pyta przyjaciela, przybysza z innej dzielnicy: „Czy Śląsk należy do całej Polski, czy nie?" (Gołba 1973, s. 9). Próbuje uzyskać odpowiedź, dlaczego Wojsko Polskie odchodzi ze Śląska. To dramatyczne pytanie zadają bohate­ rowie wielu śląskich powieści. Stary powstaniec Gruszczyk z Domu czterech Karlików też pyta: „Gdzie jest wojsko, które miało bronić naszych granic?" (Michalik 1988, s. 139). Znalazło ono też swoje wyraźne odbicie w lokalnym folklorze, a odpowiedź potwierdza „śląską krzywdę"; w tym konkretnym przypadku przekonanie o porzuceniu Śląska przez Polskę. Kwestia ta doty­ czy też odpływu przybyszów. Ocena była jednoznaczna: „My szli do Polski, a łona po 20 latach poszła stąd, jakby nigdy nic [...]", „Tak jak sie ta staro Polska pomału u nos rodziła, tak naroz umarła, bo chciała umrzeć. A nos zostawiła", „Polska we wrześniu stąd uciekła. Przyszła i był to nasz dom, a potym uciekła, a jak to być może żeby dom pociepnąć? Może to nie był dlo niej dom?". To był dla Górnoślązaków dramat. Przywołany już bohater powieści Gołby z rozpaczą pyta sąsiadów - przybyszów pośpiesznie pakują­ cych dobytek: „Dlaczego państwu tak spieszno?" W odpowiedzi radca wojewódzki Żarnowski (dodajmy, dla młodego Górnoślązaka symbol pol­ skiej władzy - przyp. MGG) mówi: „Wy jesteście tutejsi, z ojca i dziada dawni obywatele Rzeszy. Ale nas - w razie czego - potraktują jak intruzów i niepożądanych przybyszów. Los nasz byłby znacznie gorszy niż wasz" (Gołba 1973, s. 7). W tej odpowiedzi, i szerzej w tym co się wówczas działo Górnoślązacy dostrzegali potwierdzenie podziału na: „my" - „oni". „My", czyli „swojacy" o określonej wspólnej historii, konkretnej tożsamości. I „oni", którzy niezależnie od dotychczasowych sposobów ich widzenia sami siebie definiowali. Pomijając skomplikowane uwarunkowania decydujące 0 wyjeździe części przybyszów, Górnoślązacy nazwali ten exodus jedno­ znacznie: „Gorole uciekają". Rodziło się poczucie krzywdy: „Tego ludzie mieli już richtig dosyć. Poloki zaczli uciekać. Jeszcze nie tak downo przeca uczyli nos, rachowali czy my som Polokami. Godali, że my źle godomy po polsku. A jak przyszło co do czego, to uciekli. Przyszoł Niemiec i zaczoł nom wystawiać rachunek za Polska. A w 1945 roku przyszoł nazod Polok 1 dowej wystawiać rachunek za czasy niemieckie. I tak w koło, durch to samo. My robiymy swoje, żyjemy u siebie, a nos ino ciągle sadzom [...]." To pogląd osadzony w konkretnej tradycji, pogląd wciąż żywotny do dziś. �ŚLĄSKA KRZYWDA" 21 ,,Śląska krzywda" trwa, trudno zatem o podsumowanie. Faktem nieza­ przeczalnym jest jednak to, że zrodziła się ona w latach I I Rzeczypospolitej. Wtedy też uformowały się główne jej elementy, które należy pojmować w kontekście całej ówczesnej rzeczywistości społecznej, ekonomicznej i poli­ tycznej. Oczywiście nie rozstrzygając, na ile były one obiektywnie niekorzy­ stne dla Górnoślązaków. Przedmiotem naszego zainteresowania było bo­ wiem jedynie funkcjonujące przekonanie o wieloaspektowym poczuciu pokrzywdzenia. Wprawdzie omawialiśmy specyfikę „śląskiej krzywdy" w okresie między­ wojnia, to jednak trzeba tu podkreślić, że sposób jej widzenia rejestrowany był współcześnie. Tak więc stykaliśmy się, poza pewnym utrwalonym sposo­ bem rozumienia tego pojęcia, z pewną znamienną postawą wobec przeszło­ ści, także ze szczególną formą potocznej świadomości historycznej, jak się wydaje zmieniającej się po 1989 г., która jest specyficznym zbiorem wyob­ rażeń, sądów, opinii. I to stwierdzenie jest nader ważne. LITERATURA B ł a s i a k W. 1993 Społeczne źródła mobilizacji oraz demobilizacji regionalnej i lokalnej zbiorowości Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego, [w:] Czy Polska będzie państwem regio­ nalnym?, G . Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, s. 181-204. B ł a s z c z a k - W a c ł a w i k M. 1990 Miejsce i rola regionalnej kultury w procesach życia społecznego zbiorowości Gór­ nego Śląska do roku 1945, [w:], M . Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T . Nawro­ cki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy, Kielce, s. 7-66. B o ż e k A. 1957 Pamiętniki, Katowice. Braudel F.P. 1976 Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II, Gdańsk, t. I I . C h a ł a s i ń s k i J. 1935 Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, Warszawa. C h l e b o w c z y k J. 1983 O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII wieku do początków XX w.), Kraków. Długajczyk E. 1972 Zmiana suwerenności na Górnym Śląsku w 1922 roku, „Zaranie Śląskie", z. 4, s. 330-349. D y g a c z A. 1958 Śląskie pieśni powstańcze 1919-1921. Zebrał i opracował Katowice. Gerlich H. 1989 Materiały do bibliografii etnografii miasta wybranych ośrodków robotniczych w Polsce za lata 1980-1989. Ośrodek katowicki, „Zaranie Śląskie", z. 3 - 4 , s. 521-523. Gerlich M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „Zaranie Śląskie", z. 3 - 4 , s. 359-378. �22 M A R I A N GRZEGORZ GERLICH 1993 Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schy­ łek XVIII w. - do Kulturkampfu), „Etnografia Polska", t. 37, z. 1, s. 7-38. G ł a d y s z A. 1965 Na tropach wątku „śpiącego wojska", „Zaranie Śląskie", z. 4, s. 795-810. Gołba K. 1973 Wieża spadochronowa. Harcerze śpiący we wrześniu 1939, Katowice. H a j d u k - N i j a k o w s k a J., S m o l i ń s k a T. 1989 Jak starka Zeflika na powstanie wysłała. Ludowe opowieści powstańcze. Opraco­ wały..., Katowice. H o ł ó w k a T. 1986 Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku, Warszawa. H y t r e k A. 1879 Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności, „Przegląd Polski", t. 14, z. 3, s. 177-203. Jacek z W y g i e ł z o w a 1922 Wojsko św. Jadwigi, czyli legendy o wojsku św. Jadwigi w Sroczej Górze pod Rozbarkiem pod Bytomiem, Bytom. K i j on к a T . 1988 Śląska krzywda?, „Tak i Nie. Śląsk. Kwartalnik Społeczno-Arty styczny", nr 11, s. 11-16. Kłosek E. 1992 Mowa jako wskaźnik przynależności regionalnej i społecznej na Górnym Śląsku, [w:] Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 47-57. 1993 „Swor i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Wrocław. Kopeć E. 1981 Południowo-Zachodnie kresy Rzeczypospolitej 1918-1939. Społeczne warunki in­ tegracji, Katowice. K u l a k T. 1990 W stronę Odry i Bałtyku. Wybór źródeł (1795-1950), t. 1, O ziemię Piastów i polski lud (1795-1918), Wybór i opracowanie Wrocław, s. 25-38. Kwaśniewski K. 1987 Integracja społeczności regionalnej. Śląsk Opolski, Opole. Ligęza J., Ż y w i r s k a M. 1964 Zarys kultury grupy górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice. Marek F.A. 1991 Głos Śląska zniewolonego, Opole. M i c h a l i k I. 1988 Dom czterech Karlików, Katowice. M i e r z w a I. 1989 Literatura dla ludu, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Katowice, s. 303-332. M y s z o r J. 1991 Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821 — 1914, Katowice. N a w r o c k i T. 1993 Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, [w:] Czy Polska będzie..., s. 137-179. N i e b o r o w s k i P. b.r.w. Dobra rada księdza katolickiego o głosowaniu, Wrocław. Nowicka E. 1990 Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy, [w:] Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, t. 1, E . Nowicka (red.), Warszawa. �.ŚLĄSKA KRZYWDA" 23 O b r ę b s k i J. 1936 Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe", t. 10, nr 1 - 2 , s. 1 -21. O s s o w s k i S. 1966 Dzieła, t. I I I , Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa. Pater M. 1994 Polska i katolicka tożsamość Górnego Śląska w perspektywie historycznej XIX w., [w:] Metropolia katowicko-górnośląska. Dziedzictwo historii. Wyzwania wobec przyszłości, ks. J . Wycisło (red.), Katowice, s. 45 - 54. b.r.w. Polskie postawy narodowe na Śląsku w XIX wieku (do 1870), cz. 1, Warszawa. Piernikarczyk J. 1923 Ilustrowana Księga Pamiątkowa Górnego Śląska, Katowice. R a k R. 1994 Charakterystyczne rysy duszpasterstwa biskupów katowickich (1922-1992), [w:] Metropolia..., s. 30-44. R o b o t y c k i C. 1990 Śląska historia i śląska tradycja, Śląskie Prace Etnograficzne, t. 1, Katowice, s. 19-34. 1992 Etnografia wobec kultury współczesnej. Kraków. S a l a W. 1988 Młodzież robotnicza na Górnym Śląsku. Rok 1937 - próba raportu, Katowice. Simonides D. 1972 Powstania śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych, Opole. 1989 Rozwój i znaczenie folkloru na Górnym Śląsku, [w:] Folklor s. 49-94. 1990 Folklor a tożsamość, „Rozprawy i Studia Muzeum Śląskiego", t. 1, s. 21 -28. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. Szeja T. 1993 Śląska krzywda, „HofTnung - Die Deutsche Zeitschrift in Oberschlesien", nr 2, s. 10. S z e w c z y k W. 1985 Syndrom śląski. Szkice o ludziach i dziełach, Katowice. 1988 Być Ślązakiem, „Tak i Nie. Śląsk. Kwartalnik Społeczno-Artystyczny", nr 11, s. 49-51. Szramek E . 1931 Ks. Jan Kapica. Życiorys a zarazem fragment z historii Górnego Śląska, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. Ш, s. 1-86. 1934 Śląsk jako problem socjologiczny, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. I V , s. 1-79. Т у е T. 1931 Pamiętniki, Poznań. Wanatowicz M. 1982 Ludność napływowa na Górnym Śląsku w latach 1922-1939, Katowice.. W ó d z J. 1991 „Swojskość i obcość" jako wymiar tożsamości lokalnej, [w:] Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, J. Wódz (red.), Wrocław-Warszawa, s. 33-53. Zieliński H. 1957 Położenie i walka górnośląskiego proletariatu w latach 1918-1922, Warszawa. Z i e l i ń s k i W. 1972 Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław. 1985 Górnoślązacy w procesie kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego, [w:] Ziemie śląskie w granicach II Rzeczypospolitej. Procesy integracyjne, F . Serafin (red.), Katowice. �24 MARIAN GRZEGORZ G E R L I C H MARIAN GRZEGORZ GERLICH "SILESIAN INJUSTICE" - A SIGN OF COMMON SENCE OF ABASEMENT AMONG UPPER SILESIANS NATIVE POPULATION I N T H E Y E A R S 1922-1939 Summary The study is based on field research (interviews) carried out in Upper Silesia in the nineties and on historical and sociological data. It presents the anthropological interpretation of the concept of "Silesian injustice". The term refers to the sense of wrong felt and declared by local population of the province which had been incorporated into Polish state in 1922 after six centuries of German rule and then undergoing the process of reintegration with Polish nationality. Due to various social, economic and political circumstances sense of underpriviledge and injustice appeared among the native Silesians, hence the notion "Silesian injustice". This attitude was manifested on the level of basic social relations and distinctions between "our people" and "strangers". By "strangers" people coming from all other ares of Poland were meant. The author's thesis is that the notion of "Silesian injustice" belongs to stereotypes resulting from mythical perception of reality and from perceiving one's own group in terms of cliches. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b15f3315b6df3b74908579fb52b084e7.pdf 6ae185f6dde0c73eff312c3641b42e93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1622 Title A name given to the resource "Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście amerykańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.161-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I I JANUSZ MUCHA Katedra Socjologii Ogólnej i Antropologii Społecznej, AGH, Kraków „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ W NIEWIELKIM MIEŚCIE AMERYKAŃSKIM 1 WSTĘP Celem tego tekstu jest analiza konkretnego przejawu „sukcesji etnicznej". Ta problematyka teoretyczna pojawiła się w naukach społecznych na początku XX wieku w ramach prac tak zwanej pierwszej „szkoły chicagowskiej" (szkoły Roberta E. Parka). Od tego czasu powstało wiele mniej lub bardziej ogólnych koncepcji sukcesji (nawiązujących do ekologii roślin, z której wkrótce wyrosła ekologia społeczna; na ich temat por. McKee 1993). W artykule niniejszym cho­ dzi mi o sukcesję w jednej szczegółowej dziedzinie i w jednym szczegółowym miejscu. Przedmiotem tekstu jest nieukończony jeszcze proces przejmowania parafii rzymskokatolickiej przez szybko rosnącą liczebnie ludność latynoską od zmniejszającej się zbiorowości polonijnej w Zachodniej Dzielnicy średniej wielkości miasta South Bend na północy amerykańskiego stanu Indiana, około 90 mil na wschód od Chicago. Ten proces oznacza jednak również zamknięcie procesu sukcesji etnicznej eliminującej kulturowo grupę węgierską z „samodziel­ nego" życia religijnego dzielnicy. Warto tu przypomnieć, że w społeczeństwach kulturowo zróżnicowanych religijność jest bardzo często ściśle związana z etnicznością (por. np. Posem-Zieliński [red.] 2003), a w znanej koncepcji autorstwa Miltona Gordona (1964, s. 23-30) religia jest jedną z trzech możliwych podstaw etniczności w społeczeń­ stwie amerykańskim. W prezentowanym tu przypadku dwie istotne dla tekstu grupy etniczne w zasadzie nie różnią się przynależnością religijną. Co więcej, historycznie rzecz biorąc katolicyzm jest ważną częścią tożsamości etnicznej ich obu. Kulturowo rzecz biorąc natomiast, są to jednak nieco inne typy katolicy­ zmu. Etniczna sukcesja, o której tu będzie mowa, ma znaczenie dla kulturowych cech katolicyzmu w całym mieście. W tekście przedstawię najpierw bardzo krótko miejscową Polonię oraz zbio­ rowość Latynosów, a potem skoncentruję się na wspomnianej „sukcesji" . Na 2 1 Chciałby podziękować panu dr. Pawłowi Załęckiemu z Instytutu Socjologii U M K za uwagi i sugestie. Dzieje miasta i jego Polonii opisane są dokładnie w: Mucha 1996. Ludność latynoska mia­ sta i teorie „sukcesji etnicznej" związane ze wspomnianą „szkoła chicagowską" przedstawione są w: Mucha 2003. 2 �162 JANUSZ MUCHA tyle, na ile ma to sens (i istnieje odpowiedni materiał empiryczny), postaram się wskazać elementy procesu „przejścia" i ceremonii „przejścia", tak jak analizo­ wane są one w antropologii społeczno-kulturowej. POLONIA W SOUTH BEND South Bend istnieje pod tą nazwą od 1830 roku. Miasto ma dziś około sto tysięcy mieszkańców. Do połowy X X wieku rozwijał się tu przemysł ciężki, w tym maszynowy. Obecnie główni indywidualni pracodawcy to: prywatny, ka­ tolicki Uniwersytet Notre Dame (założony przez Kongregację Świętego Krzyża w roku 1842), szpitale oraz zarząd szkół publicznych. Przemysł (w tym maszy­ nowy) istnieje, ale składają się nań głównie liczne, niewielkie zakłady. Pierwsza większa grupa Polaków pojawiła się tu w roku 1865. W ciągu dekady 1870-1880 nastąpił wzrost ich liczby z około 160 do około 1600 osób. Przy­ jeżdżali nadal, do I wojny światowej. Osiedlali się głównie w Zachodniej Dziel­ nicy (West Side). Założyli w tym protestanckim mieście kilka parafii rzymsko­ katolickich i jedną polskokatolicką. Te rzymskokatolickie (tylko one nas tu będą interesowały) to: „świętej Jadwigi" (St. Hedwig, 1883), „świętego Kazimierza" (St. Casimir, 1899), „świętego Stanisława" (St. Stanislaus, 1900) i w końcu, w roku 1910, „świętego Wojciecha" (St. Adalbert). W 1913 roku powstała para­ fia kościoła polskokatolickiego. W roku 1915 założono na południu tej samej, szeroko rozumianej, dzielnicy rzymskokatolicką parafię „Our Lady of Hungary", skupiającą ludność węgierską i polską. Imigranci węgierscy utworzyli w 1900 roku w północnej części dzielnicy parafię St. Stephen, która będzie jed­ nym z „bohaterów" tego tekstu . Przy parafiach powstawały rozmaite polonijne instytucje. Najważniejsze były szkoły z polskim językiem wykładowym. Po I I wojnie światowej nauka od­ bywała się tu już po angielsku. Od roku 1969 zaczyna się stopniowe zamyka­ nie polonijnych szkół parafialnych. Do dziś pozostała tylko szkoła świętego ST. Adalbert, którą z uwagi na zdecydowaną dominację uczniów latynoskich trudno teraz określić jako polonijną. Od roku 1896 do roku 1964 ukazywało się „ogólnomiejskie" pismo polonijne, najpierw pod tytułem Goniec Polski, a potem Polish Messenger. Od roku 1929 do połowy lat osiemdziesiątych istniał w South Bend polonijny program radiowy (por. Mucha 1996; Mucha 2003). We wszystkich wspomnianych kościołach odbywają się nadal polonijne spot­ kania religijne lub występują jakieś inne mniej lub bardziej silne polskie akcenty (śpiewanie polskich pieśni podczas jednej z niedzielnych mszy, śpiewanie kilku 3 3 1 Warto pamiętać o tym, że gdy mowa w tym tekście o parafii, to tylko „historycznie ' chodzi tu o jednostkę terytorialną. Amerykańska parafia katolicka (pomijam tu inne wyznania) to dziś zbiorowość ludzi (rodzin) w dość formalny sposób („rejestracja", płacenie regularnych składek, czynne i bierne prawo wyborcze przy wyłanianiu rady parafialnej, itp.) związanych z konkretną podstawową jednostką organizacyjną Kościoła, niezależnie od miejsca zamieszkania. �163 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ polskich kolęd w okresie Bożego Narodzenia, spotkania modlitewne, święcenie koszyków z jedzeniem przed Wielkanocą). Uczestniczy w nich jednak obecnie mała liczba starszych ludzi. Celebrowane są już tylko dwie msze w miesiącu, odprawiane przynajmniej częściowo po polsku. Jedna z nich, odprawiana przez księdza Polaka pracującego kilkanaście mil na północ od South Bend, ma miejsce w kościele St. Adalbert. Msze, które tam obserwowałem, skupiały po około 50 osób. Około jednej trzeciej tej liczby stanowili ludzie bardzo starzy. Pozostali byli w średnim wieku; czasem przychodzili z małymi dziećmi. Pieśni polskie zapowiadane były po angielsku przez zakonnicę, która grała na organach i intonowała je w słabej polszczyźnie. Odprawiający mszę ksiądz apelował do Polaków o uczęszczanie na tę (to znaczy w tym kościele, o tej godzinie, w daną niedzielę miesiąca) mszę i na drugą w miesiącu mszę odprawianą po polsku w inną niedzielę miesiąca w kościele St. Hedwig. Msza ta odprawiana jest w intencji polskiego Radia Maryja (które faktycznie dociera tam do kilku osób, mających anteny satelitarne). Liczba uczestniczących wiernych jest podobna jak w poprzednio omówionym przypadku. Nadal aktywnie działają dwa para­ fialne chóry polonijne. Jeden to chór parafii St. Adalbert, drugi związany jest z kościołem polskokatolickim. Leonard F. Chrobot zaproponował ostatnio interesującą typologię polonijnych parafii w USA. Typ A to polonijna parafia lub misja, służąca świeżo przybyłym imigrantom z Polski. Typ B - polonijna parafia w stabilnej dzielnicy polonijnej danego miasta. Typ C - polonijna parafia w zmieniającej się (głównie pod wzglę­ dem składu etnicznego) dzielnicy. Typ D - polonijna parafia w zmienionej już pod względem etnicznym dzielnicy, typ E natomiast to parafia polonijna w sta­ dium zamykania (Chrobot 2001, s. 85-89). W South Bend mamy do czynienia wyłącznie z polonijnymi parafiami typu C i D. Jest jednak bardzo możliwe, że niektóre z nich zostaną wkrótce zamknięte. Artykuł ten pokazuje, w jaki sposób można uratować parafię rzymskokatolicką, przekształcając jej oblicze etniczne (kosztem jest tu jednak zamknięcie innej etnicznej parafii rzymskokatolickiej). Opisane dalej procesy nie doprowadziły jak dotąd (i prawdopodobnie w ciągu najbliższych lat nie doprowadzą) do zamknięcia polonijnej parafii St. Adalbert, ale do częściowego na razie przejęcia jej z rąk Polonii przez Latynosów . Dwie doroczne imprezy mają skupiać Polonię miasta i okolicy. Jedna z nich to obiad z okazji Miesiąca Dziedzictwa Polskiego, mający miejsce na ogół w październiku. Druga impreza to styczniowy „Obiad Opłatkowy". Uczestniczy w nich po około 250-300 osób. 4 4 Chrobot, który jest socjologiem religii i księdzem katolickim, aktualnie proboszczem dwóch parafii (St. Hedwig oraz St. Patrick) w South Bend, był w latach 1991-1995 proboszczem parafii St. Adalbert. Poświęca jej ważny przypis nr 10 swego artykułu (2001, s. 88). W roku 2001 Chrobot uznał ją za należącą do typu C. Przypis kończy się słowami ówczesnego proboszcza: „jak długo jeszcze ta parafia będzie polska?" W końcu następnego roku Chrobot też uważał omawianą parafię za należącą do typu C (por. Chrobot i Trobaugh 2002). Dziś widzimy, że w krótkim czasie, „prze­ skakując" typ D, zbliżyła się ona do zmodyfikowanego typu E. �164 JANUSZ MUCHA LATYNOSI W SOUTH BEND. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA ZBIOROWOŚCI Jak doniosły pod koniec stycznia 2003 roku wszystkie amerykańskie media, liczba Latynosów nieznacznie przekroczyła w USA liczbę Murzynów (każda z tych grup stanowi teraz około 12% społeczeństwa amerykańskiego). Ci pierwsi stali się najliczniejszą w Stanach mniejszością (ogólna socjologiczna charakte­ rystyka tej zbiorowości znajduje się, np. w: Marger 2002, s. 282-321). W stanie Indiana mieszkało w 1999 roku (według oficjalnych statystyk, pomijających nie­ legalnych imigrantów) niewielu Latynosów - 2,6% ludności stanu (w Kalifornii prawie 30%). Według badań z połowy ubiegłej dekady, Latynosi mieszkający w powiecie St. Joseph, na którego terenie leży South Bend, związani są głównie z przemysłem i z rolnictwem. Ludność latynoska jest ogromnie zróżnicowana pod względem takich zmiennych jak: kraj urodzenia, podtrzymywanie tradycji (w tym języka), poziom edukacyjny, dochód. Większość (rozmaite źródła mówią tu o 75 procentach) pochodzi z Meksyku. Latynosi mają na ogół wiele dzieci. Ich populacja jest dwa razy młodsza niż ogólna populacja powiatu. Przeciętne gospodarstwo domowe liczy dwa razy tyle osób, co średnia w powiecie. Młodsi Latynosi chodzą na ogół regularnie do szkół, ale jedna czwarta osób w wieku 16-24 lata porzuciła szkołę przed jej ukończeniem (wiele cytowanych tu źródeł podaje bardzo podobne informacje dotyczące niskich motywacji edukacyjnych grupy latynoskiej). Wielu latynoskich mężczyzn jest samotnych - zostawili rodziny w Meksyku i wysyłają tam pieniądze. Pełne rodziny mieszkające w South Bend mają na ogół więcej niż jedno źródło utrzymania. Latynosi mają przeważ­ nie stałe prace, rzadko biorą urlopy. Połowa z nich pracuje w przemyśle. Dochód uzyskiwany przez indywidualnych Latynosów jest znacznie niższy niż przeciętny w powiecie. Prawie 30% tej ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa (jest to dwa razy więcej, niż średnia amerykańska). Cztery piąte kobiet pracuje zarobkowo poza domem. Przeciętny Latynos jest dwujęzyczny. Osiemdziesiąt procent Laty­ nosów to katolicy, a dalsze szesnaście procent należy do różnych kościołów pro­ testanckich (por. Shapiro 1996, s. 218-219). Ludność latynoska nie jest równomiernie rozmieszczona na terenie całego powiatu St. Joseph. Mieszka ona głównie w South Bend. I tu jednak zasadniczo jest skoncentrowana w Dzielnicy Zachodniej (West Side) miasta (drugą taką dzielnicą jest „Południe"). Popatrzmy teraz jak Latynosi z South Bend byli przedstawiani w latach 2002 i 2003 przez największą gazetę w okolicy, South Bend Tribune, oraz jak wyglą­ dają w oczach „ekspertów społecznych", z którymi rozmawiałem - ich własnych, miejscowych przywódców, księży, pracowników miejskich agencji zajmujących się nimi, profesorów uniwersyteckich pochodzenia latynoskiego, zaangażowa­ nych w życie tej społeczności. Pierwsi Latynosi pojawili się w większej liczbie w South Bend w 1943 roku. Byli to Meksykanie z Teksasu. Sprowadzono ich tu zarówno do prac przy budo­ wie kolei, jak i do pracy w przemyśle. Zaoferowano im mieszkanie w Zachod­ niej Dzielnicy miasta, w okolicach polonijnego kościoła St. Casimir. Tam też �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 165 początkowo uczęszczali na msze. Nieco później przenieśli się do (również polo­ nijnego) kościoła St. Stanislaus, w północnej części dzielnicy. Z tego kościoła większość Latynosów przeniosła się później do dawnego węgierskiego kościoła St. Stephen, również w północnej stronie Dzielnicy Zachodniej. Pierwsze msze po hiszpańsku odprawiono tu w roku 1968 (Dits 2002a). Na początku 2003 roku na jedną „hiszpańską" mszę w tygodniu uczęszczało tu tyle osób, co na wszyst­ kie pozostałe („angielskie") msze razem. Zdaniem pochodzącego z Porto Rico zastępcy burmistrza (jednego z czterech), całą tutejszą zbiorowość latynoską można podzielić na cztery podstawowe grupy. Pierwsza to Amerykanie meksykańskiego pochodzenia, mieszkający tu od dziesię­ cioleci. Wszyscy znają doskonale angielski. Są dobrze zasymilowani w społecz­ ności South Bend. Druga grupa to Amerykanie pochodzenia meksykańskiego, którzy niedawno przybyli do miasta, głównie z Kalifornii i z Teksasu. Większość z nich zna dobrze język angielski, ale są i tacy, którzy mówią prawie tylko po hiszpańsku. Trzecia grupa to Meksykanie z Meksyku, którzy niedawno przyje­ chali do miasta. Znaczna większość to nielegalni imigranci (choć są wśród nich i tacy, którzy mają pozwolenie na pracę). Obie grupy Amerykanów pochodzenia meksykańskiego nie żyją dobrze z grupą biednych, niewykształconych, nieznających angielskiego, na ogół nielegalnych imigrantów. Jest wreszcie czwarta grupa Latynosów. Są to głównie ludzie z wyższym wykształceniem, zajmujący wysokie pozycje w społecznej strukturze miasta. Niektórzy z nich to Ameryka­ nie pochodzenia meksykańskiego, zasadniczo jednak pochodzą z Karaibów (np. z Porto Rico) oraz z południowej Ameryki. Wielu z nich nie ma żadnych kontak­ tów z miejscową społecznością latynoską z Zachodniej Dzielnicy. Jeśli chodzi 0 proporcje, to - zdaniem jednego z moich rozmówców - pierwsze dwie grupy razem stanowią nieco ponad 40% zbiorowości Latynosów, najnowsi imigranci z Meksyku - nieco ponad 40% i ostatnia wymieniona grupa - niecałe 20%. Podczas rozmowy, odbytej jesienią 2002 roku, proboszcz dwóch parafii (będę do jego osoby i parafii wracał): St. Casimir i St. Stephen, zwrócił mi uwagę na różnice kulturowe między Polakami a Meksykanami, odnoszące się do sposobu funkcjonowania organizacji kościelnej. Kościół katolicki w Meksyku był i jest sil­ nie kontrolowany i finansowany przez państwo. Parafianie nie muszą ponosić żad­ nych wydatków związanych z funkcjonowaniem parafii. Tymczasem w Ameryce kościoły są odłączone od administracji państwa i utrzymywać je muszą parafianie. Ludność polonijna rozumie to doskonale, gdyż w samym South Bend zbudowała 1 nadal w dużej mierze utrzymuje kilka parafii. Tutejsza ludność latynoska nie rozumie tego, gdyż przyzwyczajona jest do innego systemu. Oczekuje raczej wsparcia finansowego ze strony proboszcza, niż oferuje własny wkład finansowy. Gdy płaci na kościół, nie ma faktycznie żadnego wyobrażenia o wielkości ko­ niecznych wydatków na jego utrzymanie. Ludność polonijna aktywnie uczestniczy w zarządzaniu parafią, ludność meksykańska - w znacznie mniejszej mierze. Per­ spektywa połączenia parafii może, zdaniem proboszcza, wywołać poważne kon­ flikty, gdyż ludność polonijna faktycznie musiałaby ponosić znacznie większe niż dotąd nakłady. Ponadto nie wiadomo, jak rozwiązać problem mszy polskich �166 JANUSZ MUCHA i hiszpańskich, innego typu nabożeństw odprawianych w językach etnicznych, etnicznych tradycji parafialnych, rady parafialnej (w parafii St. Adalbert do rady należeli prawie wyłącznie przedstawiciele Polonii). Inny problem, zdaniem pro­ boszcza, jest taki, że wśród mówiących po angielsku katolików w USA (w tym wśród tutejszych Polaków) 17% ludzi uczęszcza regularnie na msze, wśród Latyno­ sów zaś odsetek ten wynosi tylko 10%. Im mniej ludzi chodzi regularnie do koś­ cioła, tym mniej jest chętnych do finansowego i organizacyjnego wspierania go. Warto w tym miejscu przypomnieć przedstawioną ponad 30 lat temu przez Władysława Piwowarskiego (odnoszącą się literalnie do Polski, ale opartą na szerszej literaturze przedmiotu) typologię zbioru parafian i ich relacji z parafią. Wyróżnił on sześć typów ról pełnionych przez parafian. Typ A to „parafianin - zwykły użytkownik", który jest przedmiotem a nie podmiotem działalności parafii. Nie oczekuje się od niego inicjatywy, lecz przyjmowania usług świad­ czonych przez parafię. Typ B to „parafianin-klient", „kupujący" poszczególne usługi „sprzedawane" przez duchownych. Typ C to „parafianin-użytkownik", od którego oczekuje się płacenia składek kościelnych, ale nie oczekuje się inicja­ tywy w zakresie udziału w czynnościach parafialnych. Typ D to „parafianin-podległy", od którego żąda się stosowania się do przepisów kościelnych i wy­ pełniania poleceń wydawanych przez administratorów parafii, ale nie oczekuje się żadnej własnej aktywności. Typ E to „parafianin-mandatariusz", włączony w czynności wewnątrzgrupowe parafii, od którego jednak nie oczekuje się włas­ nej inicjatywy. Typ F to „parafianin-stowarzyszony", pełnoprawny, świadomy i aktywny członek wspólnoty, odejmujący zadania z własnej inicjatywy i na własna odpowiedzialność (Piwowarski 1971, s. 265-266). Mimo, że sam nie prowadziłem na ten konkretny temat w South Bend dogłębnych badań empirycz­ nych, chciałbym zasugerować hipotezę, że jeśli trzymać się powyżej przedsta­ wionej typologii, to Polacy należą tam raczej do typu ostatniego, zaś Latynosi są bliżsi typom z początku listy. Nie chodzi tu jednak o to, czego od parafian się oczekuje, ale o to, jakie role są oni gotowi chętnie pełnić. Jak wcześniej pisałem, parafia St. Adalbert od dziesięcioleci prowadzi podstawową szkołę katolicką. Według wspomnianego proboszcza, jest w niej 123 uczniów (choć możliwości lokalowe i edukacyjne istnieją dla około 400 uczniów), w tym prawie połowa to Latynosi, a ok. 30 to dzieci polonijne. Tych drugich, jego zdaniem, będzie ubywać, tych pierwszych będzie przyby­ wać. W jego obecnej parafii St. Casimir (te dwa kościoły leżą od siebie około pół kilometra) zlikwidowano niedawno szkołę. Proboszcz kończył negocjacje z Uniwersytetem Notre Dame w sprawie otwarcia w pustym budynku szkoły St. Casimir początkowo przedszkola, potem pełnej szkoły podstawowej z języ­ kami angielskim i hiszpańskim. Znaczna część społeczności lokalnej, na której terenie znajduje się kościół, jest bowiem latynoska (ludzie ci należą jednak na ogół do nieco dalej na północ położonej parafii St. Stephen). Projekt ponownego otwarcia szkoły St. Casimir wzbudzał jednak kontrowersje wśród osób związa­ nych ze szkołą (i z parafią) St. Casimir, która mogła, jak wspominałem, pomieścić znacznie więcej uczniów, a stale była niedoinwestowana. �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 167 Protestanccy Latynosi zbudowali sobie wiele małych świątyń w Zachodniej Dzielnicy, przede wszystkim przy głównej jej arterii, alei Western. Jak się wy­ daje, różnice religijne nie są szczególnie istotnym czynnikiem dzielącym lud­ ność latynoską w South Bend. Dziś Latynosi mieszkający w South Bend pracują głównie w przemyśle. Część z nich pracuje w sektorze tradycyjnie w Ameryce ich zatrudniającym, czyli w rolnictwie. Jest to zasadniczo praca sezonowa, jednak poza sezonem niewielu z nich wraca do Meksyku, starając się raczej znaleźć jakieś inne zatrudnienie na zimę. Jak podała miejscowa gazeta, oficjalnie szacuje się, że w stanie Indiana pracuje sześć do ośmiu tysięcy robotników rolnych. Spośród nich tylko dwa procent to nie-Latynosi (Dits 2002c). Pracownicy sezonowi zatrudnieni w rol­ nictwie to na ogół mężczyźni bez najbliższej rodziny, posiadający jednak w South Bend krewnych, u których często mieszkają. Na ogół wysyłają oni pieniądze do Meksyku, a także starają się sprowadzić żony i dzieci. Jest to przed­ sięwzięcie nielegalne, możliwe wprawdzie do zrealizowania, ale coraz droż­ sze i bardziej niebezpieczne (rośnie liczba przemycanych osób, które giną lub umierają po drodze). Bardzo szybko wzrasta w Zachodniej Dzielnicy South Bend liczba małych firm latynoskich. Na ogół zakładane są w lokalach, w których kiedyś mieściły się firmy polonijne. Wzbudza to pewną niechęć Polonii, ale z drugiej strony otwieranie nowych przedsiębiorstw powoduje, że dzielnica jest wciąż „żywa". W nowych firmach trudno czasem się porozumieć w języku innym niż hiszpań­ ski, a towarami sprzedawanymi w sklepach (zwłaszcza spożywczych) Polonia nie jest, z powodów kulturowych, zainteresowana. Latynosi w South Bend mają własną prasę. Główna gazeta to rozprowadzany za darmo miesięcznik pod tytułem El Puentę. Publikuje on, tak samo jak „nor­ malne" gazety amerykańskie, przede wszystkim wieści z najbliższej okolicy (kilku powiatów w stanach Indiana i Michigan, znajdujących się wokół South Bend), ale także wybrane wiadomości z całych Stanów, z Meksyku i w małej mierze z reszty świata. Zamieszczane są też w nim wiadomości o lokalnych latynoskich organizacjach i o mszach oraz innych wydarzeniach religijnych odbywających się w języku hiszpańskim. Poza nim istnieje lokalna (nadająca z South Bend) stacja latynoska w ramach jednej z kablowych sieci telewizyj­ nych, prezentująca częściowo własne programy, a częściowo seriale latynoame­ rykańskie i edukacyjne programy meksykańskie, a także lokalna, mająca siedzibę w Zachodniej Dzielnicy miasta, latynoska stacja radiowa, nadająca po hiszpań­ sku muzykę („latynoską" i ogólnoamerykańską), wiadomości („amerykańskie" i meksykańskie) oraz programy edukacyjne przez 24 godziny na dobę. Przy zakładaniu tej stacji radiowej współpracowały oba miejscowe uniwersytety (Uniwersytet Notre Dame i Indiana University South Bend) oraz lokalny oddział stowarzyszenia latynoskich obywateli USA (LULAĆ). Chociaż większość prac wykonywana jest przez ochotników za darmo, stacja na razie sama nie jest w sta­ nie się utrzymać. Jak dotąd, korzysta z grantu jednej z fundacji (por. Redding 2002). I stacja radiowa, i telewizyjna nadają reklamy miejscowych firm latynoskich. �168 JANUSZ MUCHA Jednym z problemów społeczności latynoskiej w South Bend (podobnie zresztą jak w całych Stanach) jest prawny status znacznej jej części. Status nielegalnych imigrantów z Meksyku był bliski uregulowania latem 2001 roku. Po 11 września tego roku (i narastającej, potocznej i zinstytucjonalizowanej, obawie przed cudzoziemcami) rozmowy zostały jednak przerwane i nie wiadomo, kiedy zostaną wznowione. Zdaniem miejscowych działaczy latynoskich, a także wcześniej wspomnianego latynoskiego zastępcy burmistrza South Bend, urzędy imigracyjne w Indianie patrzą jednak „przez palce" na obecność nielegalnych meksykańskich pracowników, gdyż bez nich miejscowy przemysł i miejscowe rolnictwo bardzo by ucierpiały (na temat znaczenia Meksykanów dla tutejszego rolnictwa patrz: Dits 2002c). W Ameryce początku X X I wieku bardzo trudno się żyje bez właści­ wych dokumentów, nawet jeśli tolerancyjność urzędu imigracyjnego nie grozi natychmiastową deportacją przy ewentualnym ujawnieniu statusu nielegalnego imigranta. Nie można zrobić prawa jazdy, kupić nieruchomości, otworzyć konta w banku, bezpiecznie przelać pieniędzy do kraju pochodzenia. Aby częściowo rozwiązać problem, konsulaty Meksyku w Ameryce (w tym konsulat w „pobliskim" Chicago) podjęły latem 2002 roku akcję wydawania wszystkim chętnym obywatelom Meksyku, również tym, którzy nie mają ważnej amerykańskiej wizy i zezwolenia na pracę w USA, czegoś w rodzaju dowodów osobistych (kart identyfikacyjnych). Akcja ta spotkała się z życzliwością miejs­ cowych władz administracyjnych. Kilka miejscowych banków, chcąc pomóc Meksykanom, ale też skorzystać z ogromnych zasobów gotówki, jaką oni w su­ mie posiadają, postanowiło honorować te dokumenty przy otwieraniu kont. Co więcej, niektóre banki ogłosiły, że wkrótce otworzą w Zachodniej Dzielnicy oddziały z dwujęzyczną obsługą (por. Dits 2002b; 2002c). Przy okazji warto wspomnieć, że liczne miejskie, powiatowe i stanowe urzędy w South Bend oferują obsługę w języku hiszpańskim, na ogół nie pytając o formalny status (obywatelstwo, pozwolenie na pracę) klienta. W KIERUNKU „SUKCESJI ETNICZNEJ" W PARAFII ST. ADALBERT Jak wspominałem, polonijna parafia St. Casimir i latynoska parafia St. Stephen miały do końca maja 2003 roku wspólnego proboszcza. Był on Amerykaninem irlandzkiego pochodzenia, znającym doskonale język hiszpański i odprawiają­ cym w tym drugim kościele msze po hiszpańsku. Według planów diecezji South Bend-Fort Wayne, ogłoszonych publicznie latem 2002 roku, nastąpić miało wkrótce połączenie parafii St. Stephen z polonijną parafią St. Adalbert (kościół St. Adalbert miał być centrum nowej parafii; od wielu miesięcy nie było tam proboszcza, był tylko liczący ponad 80 lat administrator). Wspomniany pro­ boszcz miał więc przynajmniej przez jakiś czas kierować trzema parafiami (według ówczesnego stanu): dwiema polonijnymi i jedną latynoską. Ordynariusz diecezji przedstawił osobiście swe plany podczas zebrań pa­ rafian i wszystkich księży (których dotknąć miała reorganizacja) w niedzielę �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 169 25 sierpnia w kościele St. Adalbert, zaś następnego dnia w kościele St. Stephen. Powodem połączenia parafii był - jak stwierdził biskup - brak księży, powodujący w całej diecezji łączenie kilku parafii osobą jednego proboszcza (przykładem w South Bend są wspominane tu parafie St. Casimir i St. Stephen, a także St. Hedwig i St. Patrick). Biskup podał też inne przyczyny, specyficzne dla sytuacji w omawianych parafiach. Miały one charakter techniczny (zły stan ma­ jącego 100 lat kościoła St. Stephen i przyległego budynku wykorzystywanego kiedyś jako szkoła, a w tym momencie jako świetlica dla dzieci pod nazwą „El Campito") oraz edukacyjny. Parafia St. Adalbert dysponuje (jak pisałem już wcześniej) szkołą, w której w dobrych warunkach można prowadzić kształcenie ogólne i religijne znacznie większej liczby dzieci, niż jest ich tam obecnie (por. Trobaugh 2002), a także obszernym ośrodkiem kulturalnym (Trobaugh 2003), nawiasem mówiąc nazwanym „Ośrodkiem Dziedzictwa Polskiego". Plany te zostały natychmiast po opublikowaniu otwarcie „oprotestowane" przez Laty­ nosów, a nieco ciszej przez ludność polonijną (głównie z powodów, o których dalej będzie mowa). Jak podała cytowana autorka, uczestnicy spotkania z bisku­ pem sugerowali też (trzymając się głównego, podanego przez biskupa argumen­ tu) połączenie dwóch polonijnych parafii - St. Casimir i St. Adalbert. Biskup kładł wówczas nacisk na konieczność opieki duszpasterskiej nad społecznością latynoską (która liczebnie dominuje w okolicy, w której mieści się kościół St. Casimir) oraz konieczność przeciwstawienia się prozelityzmowi małych kościołów protestanckich, szybko rozwijających się w Zachodniej Dzielnicy, w szczególności przy jej centralnej alei. Interesujące są opinie na temat połączenia obu parafii, wyrażane przez kilku członków obu społeczności, z którymi rozmawiałem (podobne były komen­ tarze prezentowane w artykułach prasowych). Polonijni członkowie parafii St. Adalbert (jedna „zwykła" parafianka z wykształceniem uniwersyteckim, jeden członek rady parafialnej, emeryt ze średnim wykształceniem) zauważali, że wśród Polonii wyraźne są (choć nie są „większościowe") głosy tych, którzy chcą się przenieść do innych miejskich lub podmiejskich parafii, aby uniknąć nowej sytuacji podzielania parafii z Latynosami. Moi rozmówcy byli zdania, że bardzo ważne jest zachowanie polskich pieśni i zwyczajów religijnych, ale Polonia powinna raczej powitać z zadowoleniem nowych członków parafii, którzy mogą ożywić życie religijne, przyczynić się do rozwoju miejscowej szkoły, a może i całej dzielnicy. Problemem jednak było, ich zdaniem, to, że dominują­ cym językiem stanie się w parafii na długo (dla rozmówców, do końca ich życia) język hiszpański. Tuż przed połączeniem toczyła się debata o „msze angielsko­ języczne", gdyż język angielski (jako stale używany i nie-hiszpański) stał się wyróżnikiem kulturowym Polonii i innych dawnych imigrantów europejskich w ich „konfrontacji" z katolickimi Latynosami. Innym problemem, raczej organizacyjnym, ale mającym konsekwencje kultu­ rowe, miało być to, że licząca siedmioro członków prawie wyłącznie polonijna rada parafialna miała przyjąć dwunastu latynoskich członków, kompletnie tym samym zmieniając układ sił. Nawiasem mówiąc, wedle wspomnianych artykułów �170 JANUSZ MUCHA prasowych, indywidualnych członków parafii St. Stephen było 6500, podczas gdy parafii St. Adalbert - 1300 (w pobliskiej polonijnej parafii St. Casimir - 500). Latynoskie członkinie parafii St. Stephen (były to wyłącznie kobiety, za­ trudnione w lokalnych agencjach zajmujących się opieką nad latynoskimi dzieć­ mi), z którymi rozmawiałem, wyrażały żal, iż ich społeczność wiele zainwe­ stowała w dotychczasową parafię, przyzwyczaiła się do niej, wielu Latynosów tutaj się żeniło, chrzciło i bierzmowało dzieci, tu realizowała wiele innych swoich wartości kulturowych, a teraz będzie musiała „zmagać się" z Polonią, mającą również tradycje rzymskokatolickie, ale jednak zupełnie inne. Wskazy­ wano też „techniczne", łatwo jednak dające się rozwiązać problemy, dotyczące ulokowanych w opuszczanym kościele obiektów materialnych, takich jak figury, obrazy, meble, księgi, mających dla Latynosów wielką wartość symboliczną. Wszystkie rozmówczynie wyrażały nadzieję, że problemy zostaną rozwiązane szybko i pozytywnie. Warto zwrócić uwagę na to, że reorganizacja miała mieć pewien wpływ na problemy leżące poza bezpośrednimi zainteresowaniami parafian, ale istotne dla stosunków władzy w obrębie diecezji. Proboszcz i wikary parafii St. Casimir i St. Stephen mianowani byli zawsze przez potężny zakon, Kongregację Świętego Krzyża (J g° własnością jest np. Uniwersytet Notre Dame), zaś proboszcz St. Adalbert był zawsze księdzem diecezjalnym. Obecnie Kongregacja miała przejąć dodatkową parafię. e CEREMONIA „PRZEJŚCIA" Nawiązuję tu oczywiście do pojęcia „rytuałów przejścia" Arnolda van Gennepa (1960), a może raczej ceremonii, niż rytuału przejścia (por. Buchowski 1993, s. 141-143), ale, jak pokażę dalej, i do ceremonialnego przejścia z zam­ kniętego i zdesakralizowanego kościoła do kościoła będącego nową siedzibą „nowej" parafii. Przez rok sprawa połączenia parafii była w pewnym sensie uśpiona, przynaj­ mniej z punktu widzenia niezaangażowanych w nią bezpośrednio osób (w tym Polonii i Latynosów). Działały jednak „komitety integracyjne" w obu parafiach, działał wspólny, międzyparafialny komitet przygotowujący proces łączenia struk­ tur kościelnych i (w ramach specjalnego podkomitetu) zajmujący się możliwymi do przewidzenia problemami kulturowymi. Od jesieni 2002 roku organizowano w parafii St. Stephen spotkania, podczas których Latynosi i Węgrzy debato­ wali nad tym, co - w szczególności, w sensie materialnym i duchowym - trzeba przenieść do nowego kościoła. Trwały dyskusje o tym, jak będzie wyglądała przyszłość dzielnicy. W miejskich środkach masowego przekazu panowała jednak cisza. Została ona przerwana w niedzielę 27 kwietnia 2003 roku, kiedy ordynariusz diecezji ogłosił na konferencji prasowej, że zamknięcie kościoła i parafii St. Stephen nastąpi za miesiąc. Rozpoczęły się ostatnie przygotowania. Jednym z nich było umieszczenie w biuletynie parafii St. Stephen ogłoszeń parafii �171 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ St. Casimir oraz St. Adalbert, zapraszających Latynosów do kościołów. Infor­ mowały one też, że w obu tych polonijnych kościołach co najmniej jedna msza w tygodniu odprawiana będzie wkrótce po hiszpańsku (por. Trobaugh 2003a). Jak wspomniałem wcześniej, debaty dotyczyły między innymi tego, co zrobić z wyposażeniem kościoła St. Stephen. Było dość oczywiste dla wszystkich, że droga Latynosom figura Matki Boskiej z Gwadelupy zostanie przeniesiona do kościoła St. Adalbert. Rozważano, czy piękny drewniany ołtarz, przedstawiający węgierskiego króla Świętego Stefana dającego swoją koronę Matce Boskiej, po­ darować zniszczonemu niedawno przez pożar kościołowi w San Juan w Nowym Meksyku. Okazało się jednak, że nie będzie on tam potrzebny (inne „powęgierskie" przedmioty kultu być może zostaną tam jednak wysłane). Przyszłość ołta­ rza nie była (i nie jest) jasna. Zrezygnowano też z przeniesienia do kościoła St. Adalbert figury Świętej Teresy, innego przedmiotu bardzo ważnego dla węgier­ skiej ludności South Bend. Nie było jasne, co zrobić z pięknymi, starymi, drew­ nianymi ławkami, z rzeźbami stacji drogi krzyżowej — w kościele St. Adalbert znajdują się równie stare, malowane stacje (por. Trobaugh 2003b; 2003c). Można powiedzieć, że to, co cenne dla Meksykanów miało zostać przeniesione do no­ wego dla nich kościoła, a to, co cenne dla Węgrów miało niejasną przyszłość. Jak widać, proces etnicznej sukcesji miał znacznie poważniejsze konsekwencje dla społeczności węgierskiej South Bend, niż (na razie) dla społeczności polonij­ nej i latynoskiej. Nie ma się więc co dziwić, że w opiniach przedstawianych cytowanej tu dziennikarce znacznie większy procent (skądinąd już nielicznej) zbiorowości węgierskiej, niż społeczności polonijnej i latynoskiej deklarował chęć zmiany parafii. Węgrzy mogli się przenieść do „zwyczajnych" angielsko­ języcznych parafii albo do wspomnianego kościoła „Our Lady of Hungary", gdzie wszystkie ceremonie religijne odprawiane są wyłącznie po angielsku. W niedzielę 25 maja 2003 roku rano odbyła się zapowiedziana wcześniej ostatnia msza w kościele St. Stephen. Odchodząc nieco od wcześniejszego programu, celebrował j ą osobiście ordynariusz diecezji South Bend-Fort Wayne, który potem dokonał uroczystej i dramatycznej „dekonsekracji" świątyni. Tym samym dokonał się ważny akt rytualny, akt jednak, można powiedzieć, częściowy, gdyż kościół St. Adalbert (przejmujący religijną i etniczną schedę) nie przeszedł podobnego procesu. Rytuał (w ścisłym sensie) dotyczył więc w większej mierze społeczności węgierskiej i latynoskiej, niż polonijnej. Ostatni akt dramatu (choć nie całego „procesu przejścia") odbył się w następ­ ną, piękną, niedzielę, 1 czerwca. Wcześnie rano wokół budynku „dawnego" (bo tydzień wcześniej zdesakralizowanego) kościoła St. Stephen i na przyległych ulicach zaczęli się zbierać parafianie, prawie wyłącznie Latynosi . Inni, a także mieszkający w tej okolicy Murzyni , siedzieli na gankach domów i przyglądali 5 6 5 Przedstawiony dalej opis oparty jest przede wszystkim na osobistej obserwacji, a częścio­ wo na relacjach prasowych. Murzyni katolicy należą na ogół do parafii odległego o około sto metrów kościoła St. Augustin. 6 �172 JANUSZ MUCHA się. Powoli formował się, na razie „statycznie" (w postaci zorganizowanej, cze­ kającej na wymarsz, kolumny), pochód. Większość ludzi była odświętnie ubrana. Wiele osób robiło zdjęcia małymi, automatycznymi aparatami. Lokalni przywódcy parafialni wygłaszali przez megafon komunikaty, przechodząc płynnie z języka angielskiego na hiszpański. Wokół kręcili się z wielkimi aparatami fotograficz­ nymi dziennikarze miejscowego dziennika i operatorzy kilku lokalnych stacji telewizyjnych. Porządku pilnowało kilka aut policyjnych. Około godziny dzie­ wiątej pojawił się burmistrz miasta, który przywitał się z księżmi, przywódcami prawie już sformowanego pochodu, i z policjantami. Nie przybyli (a przynaj­ mniej ja ich nie widziałem, ani nie odnotowały ich przybycia prasa czy telewizja) księża z innych parafii, ani katolickich, ani protestanckich, Zachodniej Dzielnicy. Wymarsz poprzedziły kilkunastominutowe tańce młodzieńców, poprzebie­ ranych w kolorowe kostiumy Indian meksykańskich (szli oni później na czele procesji), przemówienia księży (proboszcza i wikarego) oraz przywódców społeczności latynoskiej, wygłoszone w języku hiszpańskim. Potem procesja ruszyła. Prowadzili j ą (za policyjnymi samochodami ze święcącymi „kogutami") ministranci i ministrantki zlikwidowanej parafii, niosący krzyż z dawnego kościoła. Za nimi szli wspomniani księża i burmistrz. Dalej na specjalnej przy­ czepie samochodu jechała figura Matki Boskiej z Gwadelupy. Jeszcze dalej szli działacze parafii niosący księgi, obrazy, figurki świętych oraz chorągwie, czyli te wszystkie przedmioty, które miały znaleźć miejsce w owym kościele. Gdy procesja ruszyła, brało w niej udział około dwustu osób, prawie wyłącz­ nie Latynosów. Cały czas dochodzili jednak nowi ludzie, tak że do kościoła St. Adalbert doszło ponad trzysta osób. Po około pół godziny, po przejściu gra­ nicy parafii, do czoła procesji dołączyła kilkuosobowa delegacja rady parafialnej z kościoła St. Adalbert (w tym, znany działacz polonijny) z wielkim transparen­ tem „Witamy", w języku hiszpańskim. Tymczasem niedaleko „nowego" kościoła (na którym, w miejscu przezna­ czonym dla ogłoszeń parafialnych, nie było zresztą nadal mowy o mszach w języku hiszpańskim, ani żadnego napisu w tym języku) stało około trzydziestu osób (liczba ich rosła, ale nie przekroczyła pięćdziesięciu osób), w większości Polaków, rozmawiających częściowo po polsku, a częściowo po angielsku. Czekał tam też biskup i kilku innych księży. Byli najpierw w garniturach, roz­ mawiali ze sobą i z ludźmi świeckimi, a potem przebrali się w kościele w stroje liturgiczne. W nich dołączyli do czoła procesji, gdy ta była jakieś dwieście metrów od kościoła. Przywitali się z idącymi księżmi, burmistrzem, przywód­ cami latynoskimi, delegacją nowej parafii. Gdy procesja doszła do kościoła, biskup i inni księża weszli na szczyt schodów do wielkiej bramy, a pozostałe osoby zgromadziły się wokół nich. Biskup wygłosił po angielsku przemówienie, tłumaczone na hiszpański przez jednego z księży. Nawoływał do jedności w wierze katolickiej i do budowy jednej, zwartej parafii z dwóch dotychczasowych. Wyraził też nadzieję, że włą­ czenie się młodej i dużej zbiorowości latynoskiej do parafii St. Adalbert doda jej, tak potrzebnej, energii. Odmówiono modlitwy w językach angielskim, hisz- �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 173 pańskim i polskim. Z tym ostatnim poszło najgorzej. Ani biskup, ani księża nie znali języka polskiego. Modlitwy znało tylko kilka starych już osób. Tłumacze­ nie zwrotów religijnych z języka angielskiego na język hiszpański szło świetnie, na język polski - kiepsko. Gdy modlitwy przed wejściem się skończyły, biskup, a za nim reszta procesji (z mężczyznami niosącymi Matkę Boską z Gwadelupy na czele), weszli do koś­ cioła. Po chwili był on pełny do granic możliwości. Nie widziałem nigdy tego kościoła tak pełnego, nawet podczas pasterek. Odprawioną przez biskupa mszą zakończył się ogromnie ważny etap w życiu społeczności polonijnej, latynoskiej i węgierskiej w South Bend. KONSOLIDACJA Proces restrukturyzacji parafii znany jest mi jedynie z przekazów prasowych i z korespondencji z wieloletnim członkiem rady parafialnej St. Adalbert. Mie­ siące letnie roku 2003 nie przyniosły spełnienia się pesymistycznych prognoz dotyczących współpracy między niechętnymi sobie dotąd partnerami - spo­ łecznościami polonijną i latynoską, powiązanymi teraz przynależnością do jednej parafii. Ta niechęć, podkreślanie tego, iż trzeba się pogodzić z faktami, ale że nie jest to rozwiązanie, jakie indywidualne osoby i rodziny uważają za właściwe, jest widoczna w wielu rozmowach, referowanych w cytowanych tutaj relacjach prasowych. Jak napisał mi wybitny członek rady parafialnej: „Konso­ lidacja wydaje się przebiegać znacznie lepiej, niż się spodziewaliśmy. Każda grupa etniczna próbuje być wrażliwa na potrzeby drugiej. Na przykład, podczas mszy, przy wymienianiu 'znaku pokoju', widać ludzi z każdej strony wycho­ dzących z ławek po to, aby podać rękę sobie nawzajem. Widać znacznie więcej uśmiechów oznaczających akceptację i wzajemne pozdrowienie tak przed mszami, jak i po nich" . Choć wcześniej sądzono, że Latynosi natychmiast zdo­ minują radę parafialną, do końca sierpnia nie było tam ani jednego z nich (w parafii St. Stephen rada parafialna zbierała się raz na kwartał, podczas gdy w St. Adalbert raz w miesiącu ). Proboszcz powiedział radzie, że nie należy pospieszać Latynosów. Rozmawiał z nimi o potrzebie wydelegowania przed­ stawiciela i poinformował o tym radę. Spodziewał się pierwszych latynoskich członków rady wczesną jesienią . W kościele St. Adalbert odbywają się dwie hiszpańskojęzyczne msze w każ­ dą niedzielę. Ponadto, w mszach odprawianych po angielsku uczestniczy wielu (głównie, choć nie tylko) młodszych Latynosów, którzy lepiej rozumieją język 7 8 9 7 List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. 8 9 �174 JANUSZ MUCHA angielski niż hiszpański. Cotygodniowy biuletyn parafialny wydawany jest w dwóch językach - angielskim i hiszpańskim. Już widać ożywienie życia ko­ ścielnego. Jest teraz znacznie więcej ślubów i chrzcin. Jesienią zacząć się miały kursy językowe - hiszpańskiego, dla tych parafian, którzy chcą poznać język hiszpański i związaną z nim kulturę, oraz angielskiego dla Latynosów . Przejmowanie parafii przez Latynosów jest procesem potencjalnym (gdyż jeszcze się nie zrealizował) i powolnym. Jak mi się wydaje, na razie restruktury­ zacja odbywa się częściowo „na polskich warunkach", choć dużo jest wciąż resentymentu i niektórzy (jak się spodziewano) opuszczają parafię. Nie wiadomo jeszcze na pewno, jak wielu członków Polonii opuści ją. W kościele St. Adalbert nie ma dotąd klimatyzacji, która działa w kilku niepolonijnych kościołach oko­ licznych. Wielu ludzi „przenosiło się" już wcześniej na lato do tamtych kościo­ łów i wracało jesienią. Inni próbują „na własną rękę", bez wcześniejszego infor­ mowania o tym proboszcza i biskupa, sprowadzić do parafii księdza z Polski . Czynniki demograficzne, takie jak młodość zbiorowości Latynosów, starość zbiorowości polonijnej, coraz większa liczba Latynosów w dzielnicy i coraz mniejsza liczba przedstawicieli Polonii (por. Mucha 2003) powodują, że należy się, moim zdaniem, spodziewać pojawienia się interesujących zjawisk etnicznych. Społeczne centrum zbiorowości latynoskiej przesunie się w okolice historycznie „należące" do Polonii. Aktywizacja szkoły St. Adalbert, spodziewane ponowne otwarcie szkoły St. Casimir oraz silny nacisk proboszcza na znaczenie edukacji, mogą przyczynić się do wzmocnienia jej roli w życiu Latynosów. Nie­ którzy przedstawiciele Polonii, w szczególności ci, którzy ze względów społecz­ nych i finansowych będą mogli sobie na to pozwolić, wyprowadzą się z okolicy lub przeniosą się do innych parafii. U innych przedstawicieli Polonii wzmocnić się może, pod wpływem prawdopodobnego konfliktu kulturowego, poczucie tożsamości etnicznej. Może ono oznaczać wzmocnienie istniejących organizacji polonijnych i przezwyciężenie obecnego kryzysu przywództwa. Koszt w postaci wspomnianego konfliktu międzygrupowego może być jednak wysoki. 10 11 LITERATURA B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. C h r o b o t L.F., Rev. 2001, Typologies of Polish American Parishes: Changing Pastoral Struc­ tures and Methods, Polish American Studies, t. LVIII, 2, s. 83-94. C h r o b o t L. F., Rev., J e s s i c a T r o b a u g h T e m p l e . 2002, A Place for Differences. Spiritual Leader Helping Churches Move Forward to Rhythm of Diversity, South Bend Tribune, 29 December, s. F3. D i t s J. 2002. Just a Touch of Home. Newcomers to US Hold to Their Language, South Bend Tribune, 20 January (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/01/20/local). D i t s J. 2002a, Credit Union to Cater to Latinos, South Bend Tribune, 25 June (http://www. southbendtribune.com/stories/2002/06/25/local). 10 11 List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. �„SUKCESJA E T N I C Z N A " W PARAFII K A T O L I C K I E J 175 D i t s J. 2002b, Hungry for Work, South Bend Tribune, 22 July (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). D i t s J. 2002c, Well Documented Mexicans Get Redesigned ID Cards from Consulate, South Bend Tribune, 11 October (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/10/ll/local). G e n n e p A. v a n . 1960, The Rites of Passage (1909), Chicago, The University of Chicago Press. G o r d o n M . M . 1964, Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and national Origins, New York, Oxford University Press. M c K e e J a m e s B. 1993, Sociology and the Race Problem. The Failure of a Perspective, Urbana and Chicago, University of Illinois Press. M a r g e r M . N . 2000, Race and Ethnic Relations. American and Global Perspectives, Fifth Edition. Belmont, CA, Wadsworth. M u c h a J. 1996, Codzienność i odświętność. Polonia w South Bend, Warszawa, Oficyna Naukowa. - 2003, Nowe zjawiska, stare ujęcia. Polonia i Latynosi w niewielkim mieście amerykań­ skim na początku X X I wieku, Przegląd Polonijny, R. X X I X , nr 3, s. 39-68. P i w o w a r s k i W. 1971, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne. Warszawa, Więź. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. [red.]. 2003, Etniczność a religia, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. R e d d i n g A. I . 2002, Hispanic Group's Leader Takes Radio's Power to the People, South Bend Tribune,\4 April (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). S h a p i r o S. 1996, Hispanics, [w:] Robert M . Taylor, Jr. Editor, Peopling of Indiana. The Ethnic Experience. Indianapolis, Indiana Historical Society, s. 198-222. T r o b a u g h T e m p l e J e s s i c a . 2002, St. Stephen Church Told it May Be Closed, South Bend Tribune, 27 August, s. A1-A5. - 2003, St. Stephen to Merge with St. Adalbert, South Bend Tribune, 28 April, s. A 1 - A 8 . - 2003a, Holding on While Letting Go. Parishioners Face Momentous Mission in Joining Their Distinctive Traditions, South Bend Tribune 8 May (http://www.southbendtribune. com/stories/2003/05/08/faith). - 2003b, Like its Parishioners, Icons and Artifacts of St. Stephen's Headed for New Homes, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. - 2003c, Memories Recall Times Spent with Loved Ones, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. JANUSZ M U C H A „ETHNIC SUCCESSION" I N A ROMAN CATHOLIC PARISH IN A N AMERICAN TOWN Summary The aim of this article is to analyze a specific case of "ethnic succession". This topic emerged in the social sciences in the early 1900s, within the first Chicago school (the Robert Park school). Since that time, many models of succession (drawing upon biological ecology) have been pre­ sented. In this paper, I analyze a succession in one specific field and one specific place: an unfin­ ished process of takeover of a Roman Catholic parish by the rapidly growing Hispanic population from the shrinking Polish American population in the West Side of South Bend in northern Indiana. This process meant also the cultural elimination of the Hungarian Americans from the "independent" religious life in the town's quarter. �176 JANUSZ MUCHA In the multicultural contexts, religion is often closely related to ethnicity, and in the wellknown theory authored by Milton Gordon, religion is one of three possible bases of ethnicity in American society. In the case discussed here, the two ethnic groups, Hispanics and Polish Americans, belong to the same religious denomination. Moreover, historically speaking, Roman Catholicism has been a very significant element of their ethnic identities. From the recent cultural point of view, however, these are two quite different types of Catholicism. Ethnic succession discussed in this text has important consequences for the cultural features of Catholicism in the whole town. In the article, I briefly present the local Polish American community and the Hispanic community, and then concentrate on the "succession". To the extent it makes sense (and the empirical material is available), I present the elements of the "process of passage" and the "ceremony of passage" which are important for socio-cultural anthropology. J.M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4c7c8802357aa085c3d1bf133498043.pdf 7ab6cd270d1da1cfe153465b5ffaa053 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1290 Title A name given to the resource "Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. X X X V ; 1991, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Andrzej Woźniak (IHKM PAN, Warszawa) „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii W przededniu I wojny światowej liczebność kolonii polskiej w Tyflisie nie przekraczała, jak się wydaje, 8-9 tysięcy osób. Dokładniejsze dane pochodzą z 1910 r; mieszkało tam wówczas 7367 Polaków (Mądzik 1987, s. 29). W tym samym mniej więcej okresie kolonia polska w Petersburgu liczyła około 70 tys. osób, w Rydze w 1913 r. mieszkało 47 tys. Polaków, w Odessie 25 tys., a w Mo­ skwie było ich około 20 tys. W ostatnich latach przed I wojną światową ośmio­ tysięczne kolonie polskie miały Kamienskoje i Jekalerynosław po 7 tys Pola­ ków było w Smoleńsku Nikołajewie Charkowie Skąpiska polskie od 1 do 5 tys. osób istniały w ponad 80 miastach i osadach fabrycznych imperium ro­ syjskiego W Dorównaniu z petersburska czy chociażby odesska Polonia tvfliska nie należała do najliczniejszych ale było to niewątpliwie największe sku­ pisko polskie na Kaukazie drugi bowiem co do wielkos'ci ośrodek miski tego rejonu - Baku liczył wówczas około 3 tys. osób (Łukawski 1978, s. 91). M. Mądzik w opublikowanym przed kilku laty artykule tak charakteryzuje społeczność polską w stolicy Gruzji: „W Tyflisie mieszkała ponad połowa wszystkich Polaków, którzy znaleźli siew tym czasie na terytorium Gruzji. We­ dług danych z 1897 r. kolonia polska w Tyflisie liczyła 4133 osoby, podczas gdy w dwóch guberniach: tyfliskiej i kutaiskiej, a więc na obszarze całej Gruzji żyło 8220 osób, które w wykazach statystycznych uznawano za Polaków [...]. Większość Polaków, którzy mieszkali w stolicy Gruzji, pochodziła z Królestwa Polskiego. W dziesięciu polskich guberniach urodziło się bowiem 2661 póź­ niejszych mieszkańców Tyflisu (stanowiło to 64% ogólnej liczby Polaków w tym mieście) Największe grupy pochodziły z guberni warszawskiej (549 osób) kaliskiej (452) piotrkowskiej (435) radomskiej (243) Z liczby 3181 Polaków czynnych zawodowo największą ponad 50% grupę stanowili wojsko­ wi (1653)- dalej s z ł y spora liczebnie służba domowa Í473 osoby} pracownicy administracji sadownictwa policii (146) koleiarze (144) Ponadto w stolicy pracowało 47 nauczycieli fw fvm 24 kobie'tv) oraz 48 ekarzv iw tvm 7 kobiet) Wskaźniki procentowe ob azuiace nrzekrói snotecznv ludności nokkiei miesz kaiacei w Tvflisie u schvrku X I X w odWepnh nieco struktLpoIakXwcnW^ s i ę s z L T a ^ s 48-49) Charakterystyczna była też struktura wieku skupisk polskich w Gruzji; naj­ większą grupę stanowili w nich ludzie w wieku 20-29 lat. W Tyflisie było ich �154 ANDRZEJ WOŹNIAK 51,1%, jeśli zaś weźmiemy pod uwagę przedział wieku 20-49 lat, a więc osoby młode i w sile wieku, w okresie najkorzystniejszym dla działalności zawodo­ wej, to było ich wśród tyfliskich Polaków aż 74,2%. Wśród ludzi młodych, w wieku od 20 do 29 lat, przeważali żołnierze miejscowego garnizonu. Bardzo mała była natomiast liczba kobiet w tym wieku (Mądzik 1987, s. 36) . Jeśli idzie o wykształcenie, to społeczność polską w Gruzji charakteryzo­ wał z jednej strony wysoki procent (około połowy populacji) analfabetów w większości chyba żołnierzy, z drugiej zaś, istnienie znacznej (w Tyflisie 15,7%) grupy inteligencji ze średnim i wyższym wykształceniem. Bardzo jednorodna była natomiast kolonia polska w Tyflisie pod względem wyznaniowym, bowiem około 98% jej stanowili katolicy. Stosunkowo niewielu było wśród tutejszych Polaków protestantów czy prawosławnych (Mądzik 1 1987, s. 36-37)2. W zróżnicowanej pod względem zawodowym społeczności polskiej w Ty­ flisie zdecydowanie najliczniejszą grupę stanowili wojskowi, pamiętać jednak należy, że udział tej grupy, a szczególnie żołnierzy i podoficerów w życiu tu­ tejszej kolonii, był zarówno ze względu na koszarową dyscyplinę jak i rusyfikatorską politykę władz wojskowych, bardzo ograniczony. O sprawach tych opowiada, opisując trudności Polaków - żołnierzy z batumskiego garnizonu w kontaktowaniu się z mieszkającymi w tym mieście rodakami, S. StrumphWojtkiewicz, którego ojciec był w początkach bieżącego stulecia sędzią pokoju w Batumie (1963, s. 13-16). Kilkadziesiąt lat wcześniej, około połowy X I X w. ta przewaga wojskowych nad przedstawicielami innych zawodów była wśród tyfliskich Polaków jeszcze wyraźniejsza, ale brak z tego okresu dokładniejszych danych. Już od przełomu XVIII i X I X w. zaczęli coraz liczniej napływać do stolicy Gruzji wcieleni do wojska rosyjskiego Polacy. Jeszcze przed przyłączeniem Gruzji do Rosji byli to żołnierze powstania kościuszkowskiego (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 160), a później armii Księstwa Warszawskiego z okresu wyprawy na Moskwę, uczestnicy powstania listopadowego, a także spiskowcy i konspira­ torzy skazani na służbę wojskową na Kaukazie. W okresie międzypowstaniowym, a może już nieco wcześniej, zaczęli osia­ dać w Tyflisie polscy urzędnicy, nauczyciele,"lekarze, różnego rodzaju specja­ liści, rzemieślnicy i ludzie interesu, ale wiemy o nich niewiele. Mniej więcej od początku lat 60-tych X I X w., po upadku Szamila i zakończeniu wojny kau­ kaskiej, polska emigracja zarobkowa na Kaukaz, a szczególnie do Gruzji, na­ siliła się. Choć wojskowi nadal stanowili wśród Polaków w Gruzji grupę najli­ czniejszą, to w stosunku do całej populacji polskiej w tym kraju, jej udział pro­ centowy stale się zmniejszał (B. Baranowski, K. Baranowski 1985, s. 163). ' W końcu X I X stulecia czterotysięczne przeszło skupisko polskie w stolicj Gruzji było już, jak wiemy, silnie zróżnicowane pod względem zawodowym. Oprócz wciąż jeszcze dominującej grupy wojskowych i paru innych, wymie­ nionych wcześniej grup zawodowych (służba domowa, pracownicy administra­ cji, sądownictwa i policji, kolejarze, lekarze i nauczyciele), byli również przed­ stawiciele wielu innych profesji. Dość liczna była grupa różnego rodzaju rzc- �155 „TYGODNIK POLSKI" mieślników, kupców i właścicieli drobnych zakładów produkcyjnych (przede wszystkim odzieżowych). Byli w Tyflisie polscy pracownicy poczty i telegra­ fu. Istniało, niewielkie wprawdzie, polskie środowisko artystyczno-literackie. Ze spisu 1897 r. wynika nawet, że mieszkało w Tyflisie kilku Polaków, których zaliczano do grupy właścicieli ziemskich i osób utrzymujących się z rolnictwa, ale była to grupa niewielka nawet w skali całego kraju. W obu guberniach gru­ zińskich: tyfliskiej i kutaiskiej wraz z rodzinami liczyła niewiele ponad 100 osób (Mądzik 1987, s. 38). Polscy mieszkańcy Ty flisu, w ogromnej większości (około 98%) katolicy, skupiali się wokół wzniesionego w latach 70-tych ubiegłego wieku nowego ko­ ścioła katolickiego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła . Konsolidację ludności polskiej utrudniały jednak w pewnym stopniu spory, które wyniknęły na prze­ łomie lat 80- i 90-tych między proboszczem, sprawnym zresztą i energicznym administratorem, ks. M. Orłowskim a parafianami, na tle sposobu zarządzania parafią. Wspominał o nich na łamach „Kraju" w roku 1891 ks. J. Dobkiewicz, były zesłaniec na Sybir wówczas osiadły w Tyflisie, a wcześniej także inny korespondent tego czasopisma, który pisał: „Otóż u nas w Tyflisie są tylko ro­ dacy - a nic więcej nie masz: żadnej łączności, żadnego węzła, żadnej instytucji, każdy żyje zamknięty sam w sobie. Gdzie indziej kościół jest ogniskiem wspól­ nej znajomości; nasi parafianie systematycznie wykluczani przez ks. probosz­ cza O. od kontroli nad kościołem i jego dochodami, machnęli ręką i oczekują możliwych zmian w okolicznościach natury wyższej". Spory, jak się wydaje, ustały zupełnie kiedy po śmierci ks. Orłowskiego w początkach 1891 roku jego miejsce zajął, mający opinię człowieka „cichego i spokojnego", ks. Józef Ba­ ranowski (Mądzik 1987, s. 64). 3 Wydarzeniami, które w tym okresie gromadziły znaczną liczbę tyfliskich Polaków były występy polskich trup teatralnych. Dość bogaty w takie wyda­ rzenia był rok 1893. W maju i w czerwcu gościł w Tyflisie polski zespół teatral­ ny pod kierownictwem artystycznym Ignacego Kościeleckiego. O jego wystę­ pach w stolicy Gruzji pisał do redakcji „Przeglądu Tygodniowego" mieszkający wtedy w Tyflisie, a dziś mało znany folklorysta Józef Stefan Ziemba: „Trupa polska pod kierunkiem artystycznym p. Ignacego Kościeleckiego bawi jeszcze w Tyflisie dzięki powodzeniu względnemu, jakie ma. O pier­ wszych przedstawieniach pisałem już. Po "Lenie,,, co przepowiadałem, na któ­ rej teatr pustkami świecił tak, że nie tylko żadnego dochodu, a stratę 65 rs po­ niosła trupa, grali 31/20 maja "Dom Otwarty,, Bałuckiego. Rzecz wesoła, teatr więc pełny był. 1 czerwca (21 maja) grali komedię Kraszewskiego "Miód ka­ sztelański" i „Wesele w Ojcowie", 3 czerwca (23 maja) Bałuckiego „Gęsi i gą­ ski", 6 czerwca (26 maja) Przybylskiego „Wicek i Wacek", 8 czerwca (28 maja) - Sewera „Hanusia ", operetka ludowa. Dziś zaś tj. 10 czerwca (30 maja), dzięki inicjatywie pana Jana Rousseau grali w klubie miejscowym, zwanym „Tiflisskij krużok", Fredry „ Consilium facultatis" i Bogusławskiego „Broń niewie­ ścia" [...]. Ogółem dano w Tyflisie przedstawień 8, które średnio biorąc, pub­ liczność polska chętnie odwiedzała choć znowu nie tak iak należało Jutro lub pojutrze towarzystwo dramatyczne wyjeżdża do Baku/gdzie ma zamiar dać �156 ANDRZEJ WOŻNIAK kilka przedstawień, poczem jedzie dalej po morzu Kaspijskim i Wołdze [...] Jeśli się kiedy wybierze w odwiedziny na Kaukaz jakie towarzystwo dramaty­ czne, niechaj lepiej zaopatrzy się w sztuki z życia ludowego, bo te mają powo­ dzenie wielkie, a i inne względy każą nam tak radzić" . Jak zatem widać gusty i upodobania teatralne polskiej publiczności w Tyflisie kierowały się wówczas przede wszystkim ku repertuarowi lekkiemu, ko­ mediowemu, zainteresowanie budziły też, zdaniem Ziemby, sztuki „z życia lu­ dowego". M. Mądzik pisze o występach w Tyflisie, latem 1893 r. „zespołu te­ atru polskiego" z Petersburga, pod kierownictwem Kazimierza Kamiriskiego, wystawiającego tu również „popularne utwory polskiego repertuaru komedio­ wego" - sztuki A. Fredry, M. Bałuckiego (1987, s. 66). Zdaniem tegoż autora, występy teatru polskiego rozbudziły wśród Polaków w Tyflisie duże zainter­ esowanie amatorskim ruchem scenicznym, który wkrótce miał stać się jedną z podstawowych form działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobro­ czynności, integrującą miejscowe środowisko polskie i dostarczającą środków finansowych na realizację celów statutowych Towarzystwa. „Inicjatywa powołania do życia w Tyflisie Towarzystwa Dobroczynności, instytucji, która istniała już w największych skupiskach polskich w Rosji, zror dziła się w 1894 r. Wystąpili z nią przedstawiciele miejscowej inteligencji wspierani przez nowego proboszcza i członków rady parafialnej, tzw. kuratorii. Opracowano statuty który w połowie 1894 r. został zatwierdzony przez Mini­ sterstwo Spraw Wewnętrznych. Jesienią działania organizacyjne rozpoczął tymczasowy zarząd Towarzystwa, w skład którego weszli: dr Piotr Kimontt, Rafał Szymański, Ludomir Kamocki, Grzegorz Mularski, Marian Ziembiński i Feliks Nowiński" (Mądzik 1987, s. 64) . Na pierwszym walnym zgromadzeniu wybrano władze Towarzystwa. Skład zarządu zmienił się całkowicie, a prezesem został z urzędu proboszcz ks. Ba­ ranowski. Towarzystwo czyniło starania o otwarcie przytułku dla starców i uru¬ chomienie szkółki parafialnej. Środki finansowe potrzebne do realizacji tych celów i niesienie potrzebującym materialnej pomocy czerpano ze składek i ofiar członków.oraz organizowania imprez kulturalnych, w pierwszym za¿ rzędzie przedstawień teatru amatorskiego przez wiele lat kierowanego przez inż. K. Waniorskiego, sekretarza zarządu. Oprócz przedstawień urządzano tę* wieczory literackie i koncerty. Wynikające ze statutu ograniczenia rozwoju To­ warzystwa niedostatek środków finansowych nie pozwalały jednaknależyci* rozszerzać tych kierunków jego działalności które miały na celu większą intągracje tutejszego środowiska polskiego (Mądzik 1983 s 22-23) Jeden z tyfliskich Polaków tak w 1902,r. ná tamach „Kraju" oceniał istniejący, stan rzeczy: 4 5 „Żyjemy tutaj bardzo odosobnieni, mało'łącząc się ze sobą, gdyż brak ną# ogniska, u którego moglibyśmy się skupiać. Teatru amatorskiego w języku pol­ skim, urządzanego dwa lub trzy razy do rpku, ogniskiem takim nazwać # można, gdyż rzadko.gromadzi on wjedno miejsce kilkaset osób. A i te zebrani prawdopodobnie wkrótce się przerwą, gt}yż osoby zajmujące się urządzanjef przedstawień, coraz większe trudności znajdują w gromadzeniu amatorójf (Parafianin, 1902, s. 18). ^ �„TYGODNIK POLSKI" 157 W celu rozszerzenia i uaktywnienia dzialalnos'ci Towarzystwa poczyniono, choć nie bez oporów ze strony części jego członków, zmiany w statucie, wy­ brano nowy zarząd z prezesem J. Laudańskim na czele, którego starania dopro­ wadziły w 1903 r. do otwarcia biblioteki i czytelni oraz szkółki przykościelnej (Mądzik 1983, s. 23) . Jednakże nawet i te przedsięwzięcia nie były w stanie spowodować zasadniczych zmian zakresu działalności Towarzystwa, ze wzglę­ du na jego charakter i podstawowe cele statutowe. Dopiero sytuacja zaistniała po 1905 r. umożliwiła zakładanie organizacji, które w szerszym zakresie po­ zwalały na realizację potrzeb kulturalno-oświatowych środowisk polskich w Rosji. Były to powstające wówczas w wielu miastach imperium instytucje pod nazwą „Dom Polski". 6 W Tyflisie inicjatywa powołania takiej organizacji zrodziła się wiosną 1907 roku i mimo pewnych trudności doczekała się realizacji w październiku tegoż roku. Z prośbą o rejestrację stowarzyszenia „Dom Polski" wystąpili tu Ignacy Rządca, Franciszek Lcncki (Łęcki?), Antoni Keller, Aleksy Asłanowicz, Józef Żółtowski, Stefan Chrzanowski, Bronisław Mielczarski i Otto Gede. Oficjalna inauguracja działalności Stowarzyszenia odbyła się 16 października 1907 r. (Mądzik 1983, s. 24-25). Celem działalności Stowarzyszenia, jak głosił statut miało być popieranie rozwoju kulturalnego wszystkich warstw ludności polskiej w Tyflisie i jego najbliższych okolicach. Dla osiągnięcia tych zamierzeń planowano założyć czytelnię, biliotekę, księgarnię, szkołę dla dzieci i dorosłych, biuro informacji i porad prawnych, i,irodową jadłodajnię i herbaciarnię oraz towarzystwo wza­ jemnej pomocy. Przcw idywano także wykłady, dyskusje, różnego rodzaju kursy dokształcające dla doro.slych, koncerty, lekcje muzyki chóralnej i śpiewu. Pro­ jektowano wydawanie książek, broszur oraz, co dla nas szczególnie interesują­ ce, gazel i czasopism. Członkami Stowarzyszenia mogły być wszystkie osoby uważające się za Polaków które ukończyły 18 lat bez różnicy płci wyznania zawodu i przynależności społecznej (Mądzik 1987, s. 73). Mimo iż, jak widać, statut nie stawiał niemal żadnych ograniczeń w przyjmowaniu członków, to ich liczba wzrastała powoli: w roku 1909 Stowarzyszenie skupiało 84 osoby. Zainteresowanie kolonii polskiej działalnością „Domu Polskiego" (mimo pewnych ograniczeń jej zakresu, których zażądały władze gubcrnialne w czasie rejestracji), było w pierwszym okresie jego istnienia dość duże. Świadczy o tym pośrednio poszukiwanie dla Stowarzyszenia korzystającego dotychczas z gościnności Towarzystwa Dobroczynności, nowego większego lokalu z po­ mieszczeniem na salę teatralną. Odpowiedni dom, na lej samej co Towarzystwo Dobroczynności ulicy Nikołajcwskiej, udało się wynająć latem 1909 r. Jedną z głównych form działalności „Domu Polskiego" były przedstawienia teatru amatorskiego. Najczęściej wystawiano komedie polskich autorów: Fre­ dry, Zapolskiej, Bałuckiego. Urządzano też wieczory muzyczne, literackie (często rocznicowe), taneczne, choinki dla dzieci. Czasem odbywały się seanse filmowe, czynna byla czytelnia i biblioteka. We wrześniu 1909 r. w siedzibie „Domu Polskiego" występowała polska trupa teatralna Czesława Jankowskiego �158 i I ¡Í SI ANDRZEJ WOŹNIAK z lekkim repertuarem komediowym i ciszącą się ogromnym powodzeniem ope­ retką Śliwińskiego Warszawianka. „Dla zaakcentowania swej ożywionej działalności i przyciągnięcia wię­ kszej liczby Polaków do "Domu Polskiego" - pisze M, Mądzik - kierownictwo Stowarzyszenia zamieszczając anonse w gazecie „Tiflisskij Listok" coraz czę­ ściej dawało wstawki w języku polskim. Najpierw była to tylko nazwa Stowa­ rzyszenia, z czasem tekstu składanego w języku polskim zaczęło przybywać. Zawiadomienie o wieczorze poświęconym Chopinowi zawierało już polski tekst: Jubileuszowy wieczór F. Chopina, zaś anons o występie trupy Janko­ wskiego wydrukowany był w całości w języku polskim" (Mądzik 1987, s. 78¬ 80). Od połowy 1909 r. w działalności Stowarzyszenia dają się zauważyć pewne oznaki kryzysu, pogłębiającego się w roku następnym: ilość członków wzrasta powoli, zaczynają się kłopoty finansowe. Aktywność Stowarzyszenia słabnie, a w następnym roku niemal zamiera. Po roku 1910 pozostało w nim tylko 11 członków i funkcjonowała jedynie biblioteka. Znalazła się jednak grupa ludzi, która doprowadziła do reaktywowania działalności Stowarzyszenia w 1913 r. i ponownego, powolnego wzrostu liczby członków. Wybrano nowy zarząd, któ­ ry powołał trzy koła: dramatyczne, organizacji wieczorów oraz rozrywek dla dzieci. Urządzano wieczory, seanse filmowe dla dorosłych i dzieci, koncerty itp., działał teatr amatorski, biblioteka i czytelnia. Wybuch wojny światowej postawił przed stowarzyszeniem „Dom Polski" nowe zadania. Jego działalność niemal całkowicie podporządkowana została sprawie pomocy poszkodowanym przez działania wojenne. Już we wrześniu 1914 za zgodą namiestnika Kaukazu utworzony został w Tyflisie Polski Komi­ tet Organizacyjny Pomocy Ofiarom Wojny przy Stowarzyszeniu „Dom Polski". Zbiórkę pieniędzy na rzecz poszkodowanych rozpoczęto od umieszczenia w miejscowej gazecie „Kawkaz" wezwania w języku polskim do kaukaskich Polaków, w podniosłych słowach apelującego do ich ofiarności w imię do­ świadczonej przez wojnę ojczyzny. Szybko zaczęły napływać składki, rozpo­ częto organizowanie imprez, z których dochód przeznaczony był na rzecz Ko­ mitetu Pomocy Ofiarom Wojny, skąd zgromadzone fundusze w większości przekazywano odpowiednim instytucjom w Warszawie. Jesienią 1914 r. napły­ nęli do Tyflisu pierwsi uchodźcy z objętych działaniami wojennymi terenów Królestwa dla których Komitet zorganizował schronisko w pomieszczeniach Towarzystwa Dobroczynności. Liczniejsze grupy uchodźców polskich przyby­ ły do Tyflisu rok późniei icsienia 1915 roku po ewakuacji Królestwa Polskietro Ustalenie dokładnej ich liczby icst dośćYrudne edyż Komitet rejestrował tylko osoby ubicmiace sie o pomoc' hcznie iednak z nie zarejestrowanymi których wedhm ówczesnych ocen było około 500 osób do listopada 1915 r' w stolicy Gruzii znalazło sic około 900 1000 uchodźców 'polskich cześć z nich wyjechała iednak nóźniei do innych mieiscowości Stawiało to zarówno Komi­ tet i i к i c i h snoLznosc nolsk-i w Tyflisie w trudnei sytuacji nie starczało bowiem środków finansowych nn nomoc dh notr/ebuhcych a ilość miejsc n^MegowJch w L u j t ó L a z wciąż eszcze' zbyt mała Sy- A �„TYGODNIK POLSKI" 159 luacja ustabilizowała się dopiero w 1916 г., kiedy utrudnienia administracyjne zahamowały napływ uchodźców na Kaukaz, a więc i do Tyflisu, a ci którzy znaleźli się tam wcześniej, w większości zdołali już znaleźć pracę i mieszkanie. W działalności kulturalnej „Domu Polskiego" istotną rolę odgrywał nadal teatr amatorski, ale coraz więcej miejsca zajmowały teraz różnego rodzaju im­ prezy o charakterze patriotycznym; koncerty i rocznicowe wieczory literackie, odczyty (Mądzik 1987, s. 88-97) . Przyczyniało się to niewątpliwie do większej konsolidacji wewnętrznej całej tutejszej społeczności polskiej, pogłębiania jej świadomości narodowej oraz poczucia łączności z krajem. Stosunek tyfliskich Polaków do spraw narodowych, ich zaangażowanie w działalność organizacji polskich dość krytycznie oceniał W. Gutowski, przedstawiciel Centralnego Komitetu Obywatelskiego, jeszcze jednej organi­ zacji niosącej pomoc wygnańcom, której władze rosyjskie zezwoliły na dzia­ łalność na Kaukazie dopiero w 1916 r. W przesłanym Zarządowi Głównemu CKO sprawozdaniu pisał on mianowicie: „Skład osobisty miejscowych orga­ nizacji polskich w miastach, zresztą bardzo nieliczny, zawiera w ogromnej wię­ kszości wypadków ludzi niezamożnych, pochłoniętych pracą zarobkową na ży­ cie i tylko dorywczo mogących spełniać obowiązki społeczno-narodowe [...], zresztą większość stałych mieszkańców Polaków różni się zasadniczo z nami (pracownikami C K O - M.M.) w pojęciu pracy społecznej: my uważamy naszą pracę za obowiązek narodowy, ci panowie zaś - za filantropię" (Mądzik 1987, s. 106-107). Jeszcze krytyczniej pisał o kaukaskich Polakach w wydanych kilka lat wcześniej wspomnieniach ks. Fryderyk Józefat Żyskar, który sam dwa lata spę­ dził na kaukaskim zesłaniu: „A tu mój Boże! na tym Kaukazie pogoń za złotem, za dostatkiem, za życiem, tak dusze wypełnia, tak serca przemienia, że przy­ chodzą na kapłana ciężkie chwile zwątpienia, w których chciało się zawołać: Panie! oderwij mnie od tej ziemi niepłodnej, od tej roli, która nie daje żadnych owoców" (Żyskar 1909, s. 78-79). Zaraz jednak dodaje, że owoce jednak są, tylko trzeba bardzo dużo pracy. Zastrzega się też, że nie chce generalizować i że jego uwagi nie odnoszą się bynajmniej do wszystkich Polaków; troskę jego budzi inteligencja, która jak twierdzi, rzadko ma do czynienia z katolickimi duchownymi. Nasuwa się tu jednak refleksja, iż być może stosunkowo wysoki wśród kaukaskich Polaków odsetek inteligencji, na przełomie wieków często obojętnej relieiinie był przyczyna tak pesymistycznej oceny tamtejszych sku¬ pisk polskich Krytyczne uwaei pod ich adresem padały jednak nie tylko ze strony ludzi patrzących z zewnątrz, takich jak W. Gutowski czy ks. F. Żyskar. Również z sametio Tvflisu odzvwalv sic cłosv mówiące o niedostatkach czy wręcz zagrożeniach tutejszego tycia polskiego. W 1895 r. J. S. Ziemba pisał z Tyflisu o trudnościach na które natrafialv tu nróbv zoreanizowania Dolskiei biblioteki* podnoszono snrawe znajomości iczyka polskiego zarówno wśród dzieci miejscowych Polňków hk i wśród dorosłych Korespondent Kraiu" ubolewał no w 1898 r że dzieci Pohków z klasy sredniei urodzone na Kai, 7 kazie często wcale nic źnaia rodzinne! mowv" a oomimo to nauczyciele iezvka polskiegow Tyflisie nie znajdują pracy (Mądzik 1987, s. 69), rok później Stefan �160 ANDRZEJ WOŹNIAK z Tyflisu pisał w „Głosie", że nawel inteligencja polska w Tyflisie „niemożebnic mówi po polsku" (Stefan z Tyflisu 1899, s. 548). Choć w przytoczonych tu wypowiedziach jest pewno trochę publicystycz­ nego przejaskrawienia rzeczywistości, to nie ulega wątpliwości, że nie wszy­ stkie domy kolonii polskiej w Tyflisie były na przełomie wieków takimi twier­ dzami polskości jak opisany w „Tygodniku Powszechnym" dom zasiedziałej w Gruzji od półwiecza rodziny Kimonltów (Kimontt 1979, s.5). Dla wielu in­ nych dopiero wraz z tą wielką Talą spraw polskich, która napłynęła na Kaukaz w latach wojny, rozpoczął się powrót do polskości, odnajdowanie tożsamości narodowej. Rewolucja lutowa 1917 roku spowodowała wiele zmian również w życiu kolonii polskiej w Tyflisie. Umożliwiła przede wszystkim zakładanie nowych organizacji polskich, w tym również o charakterze politycznym. Już w marcu 1917 r. członkowie dotychczas działających w Tyflisie organizacji, tj. Stowa­ rzyszenia „Dom Polski", Towarzystwa Dobroczynności oraz Polskiego Komi­ tetu Pomocy Ofiarom Wojny, powołali do życia Radę Polskich Organizacji. Pierwszą deklaracją Rady było poparcie dla „zasad i haseł" głoszonych przez Rząd Tymczasowy. W następnych miesiącach zaczęły powstawać organizacje polskie o chara­ kterze politycznym. W początkach kwietnia 1917 r. powstało ugrupowanie no­ szące nazwę Polski Związek Demokratyczny, z Sekcją Wojskową również od kwietnia działała jeszcze jedna organizacja wojskowych - Związek Wojsko­ wych Polaków. Równocześnie ukształtował się ośrodek koordynujący działania organizacji żołnierskich - Tymczasowa Polska Rada Wojskowa. W maju Rada Polskich Organizacji w Tyflisie powołała swoją egzekutywę - Polski Komitet Wykonawczy. Komitet podjął decyzję o zwołaniu „krajowego zjazdu polskiego na Kaukazie" oraz o wydawaniu gazety w języku polskim (Mądzik 1987, s. 126-127). Z inicjatywy przebywających w Tyfilisie działaczy PPS i SDKPiL utworzo­ no tu w czerwcu 1917 r. Polską Socjalno-Demokratyczną Organizację, jednak­ że już na przełomie września i października tego samego roku nastąpił w niej rozłam, w wyniku którego znów wyłoniły się SDKPiL, PPS-Lewica i PPS-Frakcja. Istniały też w Tyflisie polskie organizacje młodzieżowe. Z inicjatywy zna­ nego działacza polonijnego Jerzego Mularskiego powstała organizacja dziecięco-młodzieżowa „Harcerz", a od września działał Związek Młodzieży Polskiej. Niewielką organizacją społeczno-zawodową był Polski Związek Pracowników Kolejowych. W sierpniu 1917 r. odbył się w Tyflisie zjazd przedstawicieli polskich orga­ nizacji i związków działających na Zakaukaziu, który w ostatnim dniu obrad wyłonił naczelny naczelny organ - Polską Radę Okręgową na Kaukazie, która z kolei wybrała Krajowy Komitet Wykonawczy. Zjazd ustalił wytyczne, który­ mi miała kierować się PRO w swej działalności. Głównymi celami miały być; rozbudzenie samowiedzy narodowej i niepodległościowej, sprawne organizo* wanie polskiego życia publicznego, ujednolicanie polskiej polityki na Kaukazie. �„TYGODNIK POLSKI- 161 zgodnie z zasadami ogólnonarodowej polityki kraju. Przy Radzie Okręgowej utworzono Polską Centralę Wojskową. W listopadzie Rada podjęła decyzję o połączeniu oddziałów polskich istnie­ jących na Kaukazie w jedną całość organizacyjną, dywizję wojsk polskich. Wo­ bec wielu trudności zrealizowanie tego planu okazało się niemożliwe - powstała jedynie Samodzielna Kaukaska Brygada Wojsk Polskich. Na przełomie 1917/1918 r. liczyła ona około 1500 żołnierzy i oficerów pod wspólnym dowó­ dztwem. Żołnierze Brygady pełnili służbę wartowniczą w Tyflisie. W lipcu 1918 r. rząd gruziński podjął decyzję o rozwiązaniu tej bardzo już wówczas przerzedzonej formacji, a jej żołnierzom i oficerom umożliwił powrót do kraju (Mądzik 1987, s. 127, 138-149). W roku 1918 zaistniała na Zakaukaziu nowa sytuacja polityczna: powstały trzy niepodległe republiki kaukaskie, a wśród nich Demokratyczna Republika mmi та № i. • p / wij » 4 Лва «О kop. - •'• - R n polityczno-ekonomiczny i literacki. WYCHODZI KAZ W TYUZIKŃ. Tjílis, niedziela, 2 czerwca 1918 raku. I n U pmnantr. .{Unia: 5 Л . . . aiłea. . . Jr.. «a rwfcjit^jiaer tratuj. t» fńurlU jamami A1 u. lutcr oc-attj tafeiui't u.51 a!n!ae od 10<¡ d) 2-«¡ oprfc. dat nriticiŁ Czy wolno ł ib spa¿? *«¡e i.l/.i,. napnul. Тому ai» ono nieNie ski» glo-mcl. i „t„w «mataren która oriuwavstko, na», triüU: „k ,u,W¡ rrwolofll-pilrvotOtíjej i v opon. Przed ba«ekalejdoakop ludii i panst» calven, które sity kosmiczne «nrorah v Dovslmnnm U»l,„. го nmnioliic m mi o » v i n » przewija м, ; . s a a r w » s e ; a s l i s » prmiloíč tw.r.1, I lW BU..,, k t S í « £ corazVvrainWj poprV. tan.; .-.jní M ' .Cavo kMdv w w, , kolků, (ok'a»Лиг» lotr. a talówмш> ai. »>o¡v-. uto do ronnkonwo hne napięcia. ' Ten .ducli bo»v. 'w r««rvvvl»toi« lvcia. .\i« trz.-t>a s4 .be -'-orni lv¡„ aa»rwnvm *'»io *' re*№i i treícl, «veía Hitveaneg» ¡ uawm <v.p„lk0.v, t.„, «iniú konjnakuira ekonomicinéjto narodów. l*.WIÍi. «..¡eplaj.,-,01, «i, »»>hto, W takim canenlewolnoipX! no stokro-Iktórego wMownw ><t i M * Zakaiúatale. la» uletrolno tvui, ktorir rhn iv. któray Storneba«Ц oliw.*: t.-w mugui» «I* «li chatank*lioli.ycaitte ¡ .konomicanw jako apoletieiatwo. Kraj пала, dwa Uta byt widownie m . «¡«nej walki, k'úra wwatrptu takiwve.jak i .kononticatn jego .l.v. I .Var,.! *Í*ej «r„!y. „otitvíko- povvikW ¡ ».„¿ eví ten «tan nrinra (i. ktúrv oWnV 11Ü kl»rvk0l«Íek iUI.V BOHlinVl prlejař .¡. jedtneni ».*», itewl*»».,.. ' ' Oproti pnikóv, iwrcklch i ..(.«lierkk-k. 5 u Ryc. 1. Strona tytułowa nr I „Tygodnika Polskiego", reprod. M. Gmur �162 ANDRZEJ WOŹNIAK Gruzji (26 V 1918). Rząd Gruziński od początku prowadził politykę unaradawiania urzędów, instytucji oświatowych, kolei, a także służby zdrowia (Gruzja 1939, s. 91-99). Działania te nie pozostawały bez wpływu na sytuację miesz­ kających w gruzji Polaków; jedni stracili pracę, inni czuli się zagrożeni. Nakre­ ślony przez zjazd organizacji polskich program działania kaukaskiej Polonii zaczął w praktyce schodzić na plan dalszy: sprawą pierwszoplanową stała się natomiast kwestia powrotu do kraju. W tym też właśnie okresie zaczęło się ukazywać czasopismo w języku polskim - „Tygodnik Polski". Pierwszy numer czasopisma noszącego tytuł „Tygodnik Polski politycznoekonomiczny i literacki" ukazał się w Tyflisie w niedzielę 2 czerwca 1918 roku. Jego redaktorem był W. Jordaňski, a wydawcami bracia Musiał i J. Blichiewicz. „Tygodnik" zawierał 4 strony niedużego formatu (32 x 21 cm), tekst drukowa­ ny był w dwu szpaltach. Numer 2 wyszedł 9 czerwca, podobnie jak i następne już bez podtytułu. Numer 3, sześciostronicowy „Za redaktora" podpisał M. Mu­ siał, wydawcami byli M. Musiał i J. Blichiewicz, w nr 5 M. Musiał był reda­ ktorem pisma i wraz z J. Blichiewiczem, jego wydawcą. Cztery numery „Tygodnika" (R. 1918, nr 1-3, 5) znajdują się w zbiorach biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego'', inne nie są znane. Brak tego tytułu w pozostałych dużych bibliotekach warszawskich, nie dały również rezultatu poszukiwania w paru innych miastach. Nie został odnotowany w Katalogu Centralnym Biblioteki Narodowej. Nie udało siego również odnaleźć w dużych bibliotekach naukowych Tbilisi. Nic znajdujemy lego tytułu także w bardzo kompetentnej i zawierającej ogromną ilość wiadomości o tyfliskiej Polonii w latach I wojny światowej, wielokrotnie tu cytowanej pracy M. Mądzika (1987). Jest to jak dotychczas, jedyne polskie czasopismo wydawane w Tyflisie, które udało się odnaleźć. Prehistoria czasopism polskich w Tyflisie sięga wprawdzie l-ej połowy XIX w., ale więcej w niej, jak się wydaje, planów i za­ mierzeń niż faktów. Czasopismo kulturalno-literackic zamierzał podobno wy, dawać w Tyflisie już w latach 40-tych X I X w. poeta Tadeusz Łada Zabłocki, ale nic otrzymał na to zezwolenia (B. Baranowski, K. Baranowski 1987, s. 161). Gazety i czasopisma w języku polskim zamierzało wydawać Stowarzysze­ nie „Dom Polski", ale projekt ten nic został zrealizowany. Poza sferę projektów nie wyszły też chyba plany wydawania gazety polskiej przez Polski Komitet Wykonawczy Rady Polskich Organizacji. O obu tych zamierzeniach wspomi­ nałem zrcszlą już wcześniej. M. Mądzik pisze też o polskiej gazecie wydawanej jakoby w drugiej połowic 1918 r. - „Dzienniku Tyfliskim", mającym służyć akcji werbunkowej na rzecz tworzonej przez gen. L. Żeligowskiego 4 Dywizji. Żadnej informacji potwierdzającej ten fakt nic udało się jednak autorowi odna­ leźć (1987, s. 151, 227). Wiele niejasności i pytań wiąże się również z „Tygodnikiem Polskim". Nie wiemy z czyjej inicjatywy powstał, jak długo wychodził, jaki był nakład pisma, �„TYGODNIK POLSKI" 163 gdzie je drukowano? Mało, lub nic nie wiemy о ludziach, którzy je redagowali i wydawali. Redaktor „Tygodnika" Wincenty Jordański był zastępcą członka Polskiego Komitetu Wykonawczego Rady Polskich Organizacji (Mądzik 1987, s. 127). W czerwcu 1918 r. wyjechał do Poti jako korespondent „Tygodnika" aby zebrać na miejscu wiadomości o warunkach powrotu do kraju przez Morze Czarne. Z Poti 13 VI wysiał do „Tygodnika" depeszę następującej treści: „Wszelkie wyjazdy wstrzymać, szczegóły przywiezie Jordański" ("Tygodnik Polski" 1918, nr 2, s. 4). Jeśli nawet wrócił do Tyflisu, to tylko na krótko aby zlikwi­ dować swoje sprawy, z nr 5 „Tygodnika" dowiadujemy się bowiem o jego wy­ jeździe do kraju. Jeszcze mniej wiadomo o współwydawcy „Tygodnika Pol­ skiego", podporuczniku Janie Blichicwiczu. Jedyna wzmianka o nim pochodzi z drugiej połowy roku, kiedy brał udział w akcji werbunkowej do 4 Dywizji gen. Żeligowskiego (Mądzik 1987, s. 150-151). Nic właściwie nie wiadomo o braciach W. i M. Musiałach. Obaj byli współwydawcami dwu pierwszych numerów „Tygodnika", później jako wydawcy podpisywali czasopismo tylko M. Musiał i J. Blichiewicz. M. Musiał był też jego redaktorem. Bracia Musiałowie wydawali także, wspólnie z A. Gorbaczukiem, redagowany przez J. Degena „artystyczno-literacki i satyryczny" tygo­ dnik „Igła", prawdopodobnie w języku rosyjskim. Pisywali obaj, choć rzadko, w „Tygodniku Polskim". Nie wiemy kto był autorem artykułu Czy wolno spać? zamieszczonego na stronie tytułowej nr 1 „Tygodnika", tam gdzie można było się spodziewać artykułu programowego. Artykuł len wzywał Polonię do wytę­ żonej pracy, „karności i organizacji", koniecznej w obliczu zagrożenia ze stro­ ny narodów silniejszych gospodarczo i organizacyjnie, przede wszystkim zaś, coraz bardziej aktywnych na Zakaukaziu politycznie i gospodarczo Niemców. Nawoływał do nawiązania „nici żywego związku z Macierzą". Prawdopodobnie odezwały się jednak głosy zarzucające redakcji pisma brak deklaracji programowej, bo w numerze 2, również na stronie tytułowej ukazała się publikacja pt. Dlaczego nie daliśmy swego credo. Autor artykułu (być może redaktor, lub też, na co wskazywałyby pewne cechy stylu, często pisujący w „Tygodniku" Ludwik Piekarski), stwierdza, że nie jest to konieczne, bowiem „nie chodzi o frazeologię, lecz o czyn, o czyn zbożny i zdrowy". Wszelkie zaś deklaracje ma zastąpić hasło: „Pamiętajcie o starej ziemi". „Oto nasze credo - pisze autor - jeżeli koniecznie tego chcecie, drodzy rodacy". W jakiej mierze ten, przyznajmy, bardzo ogólnie nakreślony program był realizowany? „Tygodnik" zamieszczał trochę bieżących wiadomości z kraju (przeważnie z Królestwa, niekiedy z kresów wschodnich), np. o wyborach do Rady Stanu (nr 1, s. 4) i powołaniu w Królestwie nowego prezesa „gabinetu ministrów", J. K. Steczkowskiego oraz jego deklaracji programowej, rozwią­ zaniu 1-go Korpusu gen. J. Dowbora-Muśnickiego, o walkach 2-go Korpusu i legionistów J. Hallera z Niemcami (nr 2, s. 3) czy też o wprowadzeniu w są­ dach Warszawy języka polskiego jako urzędowego (nr. 3, s. 5). W numerze 4 „Tygodnika", którego brak w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warsza­ wie, znalazła się wzmianka o obchodach rocznicy 3 maja w Warszawie, o czym �164 ANDR/.IU WOŹNIAK wspomina LP (Ludwik Piekarski) w krótkiej biografii Romualda Traugutta za­ mieszczonej w numerze następnym. Wiadomości takich było jednak niewiele; czerpano je przeważnie z dzienników polonijnych wychodzących jeszcze wów­ czas w Moskwie, „Echa Polskiego" i „Gazety Polskiej", sporadycznie dociera­ jących do Tyflisu. Bezpośrednie kontakty z krajem, o czym niejednokrotnie pi­ sano w „Tygodniku", były bardzo utrudnione. Podróże do Polski odbywające się okrężnymi drogami, trwały długo, pełne były niespodziewanych trudności, a często i niebezpieczeństw. Najkrótszą niegdyś drogą do kraju, przez Morze Czarne i Odessę, z powodu braku regularnej komunikacji morskiej i niepewnej sytuacji na Ukrainie, podróżowano teraz znacznie rzadziej. Ukraina, Krym, a nawet Północny Kaukaz, były to rejony, z którymi nawet państwowa poczta gruzińska nie utrzymywała żadnych połączeń. S. A. Korwin, znalazłszy się w lecie 1918 r. w Tyflisie bez źródeł utrzymania, założył tu prywatne biuro pocztowo-informacyjne do kontaktów z tymi terenami. Z powodu jednak pa­ nującego tam chaosu i trudności komunikacyjnych, przedsięwzięcie okazało się chybione (Korwin, 1966, s. 287-289). Oprócz wiadomości bieżących ukazywało się jednak w „Tygodniku" sporo innych materiałów dotyczących spraw kraju. Tak np. podpułkownik A. Małyszko, pierwszy prezes Związku Wojskowych Polaków i członek Komitetu Wy­ konawczego Rady Polskich Organizacji w artykule pt. Uwagi o sztuce wojennej pisał o potrzebie tworzenia silnej i dowodzonej przez odpowiednio do tego przygotowanych oficerów armii: „Naród, który chce żyć samodzielnie [...] musi mieć realną siłę, na której swe istnienie opiera [...] Taką namacalną siłą jest armia (...] Bojowej armii nic stworzą profani i analfabeci wojskowi i ci, co głoś­ no krzyczą na wiecach i wicie obiecują, ale wykształceni wojskowi fachowcy (nr 1, s. 3). Ludwik Piekarski, pracownik Kolei Zakaukaskich i jeden z filarów "Tygodnika" w artykule Luźne zdania w dziedzinie handlu i przemysłu swoj­ skiego zastanawiał się nad sytuacją gospodarczą Królestwa, odbudową znisz­ czonego przez wojnę przemysłu oraz zadaniami emigracji (nr 3, s. 3-4). Tenże sam autor w omówieniu artykułu zamieszczonego w wychodzącym w Królew cu czasopiśmie „Industrie-Kurjer", pisał o związkach Gdańska z Polską i jego roli w ekonomice odradzającej się państwowości polskiej (Gdańsk portem dla Polski nr5 s 2) oraz w lvm samvm numerze Tveodnika" nrzvnominal postać dyktatora Powstania Styczniowego, Romualda Traugutta (ś. 2-3). O tęsknocie tułacza za krajem i o pragnieniu powrotu doń mówiły wiersze W. Musiała (nr 1, s. 4, nr 3, s/6) i innych autorów (nr 3, s. 5, nr 5, s. 3) drukowane w „Tygodniku". Powrót do kraju był zresztą tematem, któremu poświęcano w kolejnych nut merach „Tygodnika" coraz więcej miejsca, bowiem dla wielu rodzin polskicfc w Gruzji a zwłaszcza w Tyflisie lato roku 1918 stało się okresem szczególnie trudnym. Odrodzenie państwowości gruzińskiej oraz związane z nim unarodo* wienie i reorganizacja wielu instytucji pociągnęły za sobą zwalnianie z posaé cudzoziemców, w tym również wielu Polaków. Na ich miejsce wszędzie gdzift było to możliwe, przychodzili Gruzini. Wcześniej już zwolnienia takie miały miejsce w szkołach, urzędach, szpitalach, a w czerwcu 1918 r. objęły również �„TYGODNIK POLSKI" 165 znaczną część polskich pracowników Kolei Zakaukaskich. W numerze 1 „Tygodnika" z 2 czerwca 1918 r. ukazała się wiadomość następującej treści: „Rozporządzeniem Zarządu Dróg Zakaukaskich wszyscy pracownicy kolejo­ wi, delegowani z dróg obcych, z d. 1 czerwca zostają uwolnieni dla powrotu na poprzednie miejsce służby bez wynagrodzenia t. z. likwidacyjnego. W liczbie tych pracowników znajdzie się dużo naszych rodaków bez możności wyjazdu i funduszów na dalszą egzystencję. Jeszcze jeden smutny obrazek naszej nie­ szczęśliwej tułaczki. Rodacy, organizujmy się, gdyż groźne jutro być może nie­ daleko" (s. 4). W następnych miesiącach powrót do kraju stał się koniecznością nawet dla wielu rodzin od dziesięcioleci zasiedziałych na Kaukazie, tak jak wspominana już rodzina Kimotlów, której trzy pokolenia związane były z Gru­ zją. W dwu pierwszych numerach „Tygodnika" materiały dotyczące powrotu do kraju nie zajmują jeszcze wiele miejsca. Są to wyłącznie komunikaty i infor­ macje o warunkach w jakich odbywa się podróż do kraju, obowiązujących prze­ pisach, instytucjach polskich niosących pomoc powracającym w punktach eta­ powych, itp. Tak np. w zaczerpniętej z „Gazety Polskiej" informacji o możli­ wościach podróży przez Rosję Sowiecką i tereny okupowane przez Niemców, zatytułowanej W sprawie powrotu do kraju, czytamy m. in.: „Do Pskowa Nie­ mcy przepuszczają zupełnie swobodnie. Po drodze nawet nie pytają się wjeż­ dżających do miasta o żadne papiery i regestrują je dopiero w mieście. Za to w Toroszynie, gdzie komisarz daje przepustki przez straż rosyjską, działając na mocy decyzji miejscowego "Sowieta" jest dużo różnych trudności. Ostatnio zdecydowali nie przepuszczać mężczyzn w wieku od 18 do 37-miu lat. Z Toroszyna do Pskowa jedzie się bądź furmankami, bądź koleją. Droga fatalna i męcząca. Setce Polaków w wieku od 18 do 37 lat udało się wymódz na miej­ scowym „Sowiecie" w Toroszynie skasowanie ograniczenia dla młodych i przedostali się oni wszyscy z przepustkami. Byłoby jednak lepiej, gdyby wogóle nie Toroszyno dawało przepustki, ale aby Piotrogród, zamiat dawać je do Toroszyna, dawał je do Pskowa. Co do rewizji: rzadko odbierają prowizję, ale to sięzdarza. Pieniądze carskie zmieniają na „Kierenki" ale rewizja jest dość słaba. O ile uda się wydostać z kordonu bolszewickiego na terytorium okupowane, nikogo po drodze o nic nic pytają i można dostać się do środka miasta. Tutaj najlepiej odrazu zwrócić siędo C.K.O. (Centralnego Komitetu Obywatelskiego - Á. W.) w którym udzielą informacji, gdyż sprawy z dnia na dzień zmieniają się i coraz nowe zachodzą zmiany. C.K.O. w Pskowie utrzymywał się jako główna instytucja polska. C.K.O. w Pskowie (adres obecny ul. Pośnikowska N 7) jest dla Polaków placówką urzędową" (nr 1, s. 2). Poniżej umieszczono krótkie ogłoszenie o wymaganych przez niemieckie władze okupacyjne zaświadczeniach o szczepieniu ospy. W numerze 2 ukazał się Komunikat Polskiej Rady Okręgowej na Kaukazie w sprawie powrotu do kraju informujący, iż wymagane przez Niemców szcze­ gółowe listy Polaków zamierzających wrócić do kraju zostały zakończone i ma­ ją być dostarczone do Warszawy przez specjalnych delegatów, ale ich wyjazd �166 ANDRZEJ WOŹNIAK „napotyka na wielkie trudności". Komunikat kończy się uwagą iż indywidualne wyjazdy do kraju, zarówno przez Batum, drogą morską, jak i przez Władykaukaz i Rosję, są bardzo ryzykownej dopóki tylko uda się utrzymać posadę, lepiej decyzji takich nie podejmować. Na tej samej stronie zamieszczona też została krótka informacja własna „Tygodnika" o warunkach podróży przez Władykaukaz, którą warto przytoczyć w całości: „W sprawie przejazdu po wojenno-gruzińskiej drodze do Władykaukazu i dalej, z wiarogodnego źródła redakcja "Tygodnika Polskiego" zasięgnęła następujące wiadomości: do st. Kazbek dro­ ga niebezpieczna i przejeżdżający często stająsięofiarami napadów; od st. Kaz¬ bek-do Władykaukazu szosę ochraniają pikiety bolszewickie. Polakom przeszkód nie czynią żadnych. Odbierają tylko broń. Z Władykau­ kazu do st. Tichorcckaja i dalej do Carycyna jechać można koleją - prawda, ruch kolejowy jeszcze nie jest uregulowany; rewizje częste, lecz pieniędzy nie odbierają. Z Carycyna do Moskwy pociągi kursują normalnie. W Moskwie spo­ kojnie, ale drożyzna wielka. Z Moskwy do Kijowa przejazd zupełnie bezpiecz­ ny i łatwy - kursują pociągi. Co zaś się tyczy przejazdu z Ukrainy do Królestwa Polskiego, to w tej sprawie dotychczas nic pewnego czytelnikom zakomuniko­ wać nie możemy". Na początku drugiej połowy czerwca autor kryjąc się pod kryptonimem D.J., w krótkim felietonie pt. Z chwili pisał: „Sprawa powrotu do kraju zaabsorbo­ wała wszystkie umysły w chwili obecnej i nic w tern dziwnego. Groźne jutro przybliża się coraz bardziej. W początkach lipca ostatni, którym udało się utrzy­ mać do tej pory na posadach t.j. kolejarze znajdą się na bruku i przeżywać zmu­ szeni będą ostatnie oszczędności, nie mając perspektywy znalezienia pracy, a co dalej z tego może wyniknąć - kto wie. Nic dziwnego, że zapanowała go­ rączka wyjazdu i to natychmiastowego, tembardziej, że według krążących wer­ sji, w Królestwie brak rąk do pracy. Wyjechać zaś jak okazuje się nie jest tak łatwo" (nr 3, s. 5). Przedwyjazdowa gorączka rosła z dnia na dzień, zwłaszcza iż zaistniały realne możliwości grupowych podróży stosunkowo pewnymi i w y ­ godnymi statkami niemieckimi przez Morze Czarne do portów rumuńskich, a także do Sewastopola z połączeniem do Odessy, stamtąd zaś, jak donosił prze¬ wodnik grupy Polaków, która wcześniej odbyła podróż tą trasą, kursowały je­ szcze wówczas Dociaci nosoieszne do Kiiowa i dalei" (Poti - 25 czerwca nr ч\ 4-5) Wdruciei połowie czerwca około p o ł o w y szpalt Tygodnika" wypeł­ niały iuż różnorodne materiały dotyczące powrotu do kniu- wywiad z ambasa­ dorem niemieckim w Tyflisie komunikaty zawiadomienia depesze reportaż /^ nożecnania P u » "ф wvicždž J a c e W z Gruzii „zabłąkanego /аЬНкап^о oddziału l-go l eo ťoísk.cgo Polskieco Poza kwestią powrotu do kraju i pogarszającej się sytuacji materialnej wielu rodzin polskich, sprawom tytliskiej Polonii „Tygodnik Polski" poświęcał wręca zadziwiająco mało uwagi, zwłaszcza że zamieszczony w numerze 2 artykuł re* dakcyjny pt. Najbliższe zadania, mógł budzić nadzieję, że właśnie tego rodzaj*' materiałów w czasopiśmie nie zabraknie. Redakcja apelowała w nim do podzier lonej na grupki kolonii polskiej o wspólne działanie na rzecz odradzającego się państwa polskiego i aby nakreślić podbudowany wiadomościami o sytuacji kot �„TYGODNIK I'OLSKI" 167 lonii polskich na Kaukazie, plan takich działań, ogłosiła konkurs prosząc czy­ telników o wypowiedzi na temat następujących zagadnień: „1. Zadania kolonii polskich na Kaukazie i ich stosunek do kraju. 2. Liczebność i położenie ekonomiczne kolonii polskiej (dane statystyczne). 3. Kolonie niemieckie w Rosji - rola ich w obecnej wojnie i w przyszłej walce ekonomicznej. 4. Przyszłe znaczenie Kaukazu w międzynarodowej walce ekonomicznej i jaki udział w niej przyjąć możemy. 5. Organizacja robotniczych związków zawodowych na Kaukazie. 6. Organizacja ekonomiczna Polaków na Kaukazie. 7. Wzajemny kredyt i związek finansowy z krajem. 8. Szkolnictwo polskie" (nr 2, s. 2). Oprócz pisemnych opracowań tematów, można też było zgłosić wypowiedź ustną podczas jednego z wieczorów dyskusyjnych, które redakcja zamierzała organizować co czwartek we własnym lokalu przy prospekcie Gołowińskim 12 (s. 2-3). Nie wiadomo jaki był plon tego konkursu i jakie dalsze losy owych wieczorów dyskusyjnych, bo o obu inicjatywach więcej już w zachowanych numerach „Tygodnika" nic wspomniano^ a materiały z życia tyfliskiej Polonii zamieszczano w nich bardzo rzadko. W numerze 2 np. ukazała się anonimowo wiadomość o uroczystym otwarciu polskich kursów zawodowych, pt. Nowa placówka, której autor donosił m. in.: „27 maja r. b. odbyło się uroczyste otwar­ cie Polskich Kursów organizowanych przez p Wiktora Grzvbowskieeo Kursy dzielą się na poszczególne działy Pszczelnie wo Ogrodnictwo Budownictwo Gospodarstwo mleczne Hodowla drobiu Hyeicna Roboty ręczne (koszykarstwo carncarstwo introligatorstwo szewc two i tp ) Oprócz wykładów teore­ tycznych prowadzone sa i zajęcia praktyczne Myśl utworzenia takich kursów należy powitać eoracvm uznaniem tembardziei feraz edy wszyscy marzymy o powrocie do pracy na glebie ojczystej. Kraj nasz został spustoszonym i zniszczonym. Odbudować go musimy, aby był silnym i bogatym. Tylko taki naród jest bogatym, który ma wzorowo roz­ winięte gospodarstwo małorolne. Założone świeżo kursy, dadzą właśnie kadry specjalistów różnych dziedzin przemysłu ludowego, którzy tworząc u siebie małe warsztaty wytwórcze, tern samem pokrywają cały kraj siecią ich i stano­ wią potężną wytwórczość krajową" (s. 3-4). Krótka recenzyjka, bez nazwiska autora i bez tytułu, amatorskiego przedstawienia Zemsty A. Fredry (bardzo zre­ sztą krytyczna), wystawionej 7 czerwca siłami Polskiej Sekcji Dramatycznej przy Domu Ludowym im. Zubałowa, zamieszczona została w 3 numerze „Tygodnika" (s. 4). W tym samym numerze M. Musiał w niewielkiej publikacji pt. Ertoba czyli nasza jedność w Tyjlisie , komentował ulotkę mówiącą o bez­ płodnych sporach i nieprozttmicniach wśród tutejszej młodzież polskiej, przy­ słaną do redakcji. Parę drobnych wiadomości zżycia kolonii polskiej znaleźć możemy jeszcze w dziale Kronika Tygodniowa (nr 3, s. 4), ale to już właściwie wszystko. Nieco 10 �168 ANDRZEJ WOŹNIAK więcej na ten temat dowiedzieć się można z zamieszczonego na ostatniej stronie każdego numeru „Tygodnika" działu ogłoszeń. Tak np. w ogłoszeniu o przed­ stawieniu Zemsty, znajdujemy nieco wiadomości, których nie było we wspo­ mnianej recenzji. Z ogłoszeń dowiadujemy się również, że oprócz'polskich kursów zawodowych, o których pisano w numerze 2, były wówczas w Tyflisie, jeszcze inne przedsięwzięcia tego rodzaju, takie jak „1-sza Warszawska Szkoła Szewstwa na Kaukazie »Eugenia«", przy ulicy Piotrogrodzkicj 8, czy też"'Polskie kursy kobiece szycia, kroju i innych robót ręcznych", w szkole polskiej przy ul. Mikołajewskiej 59 (nr 3, s. 6), zaś Sekcja Oświatowa przy Stowarzy­ szeniu „Dom Polski" organizowała wykłady z języka polskiego, historii i geo­ grafii" Polski (nr 2, s. 4 ) . Bardzo rzadko pojawiały się w „Tygodniku" informacje o wydarzeniach w Gruzji i na Zakaukaziu. Nawet wiadomość o ogłoszeniu w dniu 26 V 19q8 r. niepodległości Gruzji ukazała się dopiero w numerze 2 (z 9 VI) na s. 3, jako niewielka wzmianka (Nowa Rzeczpospolita), przed wiadomościami z kraju. Niewielkie doniesienia o traktacie pokojowym między Gruzją a Turcją i mię­ dzy Turcją i Armenią znaleźć można w Kronice Tygodniowej (nr. 2, s. 3). W ostatnim z zachowanych numerów „Tygodnika" (nr 5) wyraźnie widać, że pismo cierpi na brak współpracowników i interesujących materiałów (pisano już o tym wcześniej), większość numeru wypełnił bowiem swoimi artykułami i notami znany nam już Ludwik Piekarski. Numer ten nic był jednak, jak się wydaje ostatnim. Miejmy nadzieję, że uda się jeszcze odnaleźć dalsze, a być może także inne czasopisma tyfliskiej Polonii. u PrZypUy 1 W roku 1897 bylo w Tyflisie 1910 Polaków (mężczyzn) w wieku 20-29 hit i tylko 206 kobiet w tej grupie wieku (tamże, s. .15. tab. 51. 2 Wyliczenie własne wg liczb podanych w tabeli 6(404.1 katolików na 4133 ogółu ludności polskiej). Tak leż podaje autor na s. 63, natomiast na s. 37, w komentarzu do tabeli 6 - 95.4^. Stary kościół katolicki p.w. Wniebowzięcia N.MP, z początków XIX w. slużyl ludności ormiańskiej i gruzińskiej. List J . S. Ziemby. Podpisany pseud. „Ludosław" do redakcji „Przeglądu Tygodniowego'-, datowany: „Tyliis 11 czerwca (31 maja) 1893" (rękopis). Biblioteka Publiczna w Warszawie. Dział Starych Druków i Rękopisów (dalej: BP), 11.313.8. k.171-172. 4 5 Tamże, s. 64. Już po 2 lalach, w 1S96 r. Towarzystwo liczyło 223 członków. 6 Nowy statut pozwalał m. in. na udział w pracach Towarzystwa parafian drugiego kościoła katolickiego w Tyflisie i katolików zamiejscowych, zmieniał wysokość skladek, itp. 7 Szczególnie uroczysty i podniosły chalkier miały uroczystości zorganizowane w Tyflisiepo śmierci H. Sienkiewicza, w grudniu 1916 r. Powołano specjalny komitet z udziałem przedstawicieli wszystkich działających wówczas w Tyflisie organizacji polskich (Towarzystwa Dobroczynności, Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny i „Domu Polskiego"). Uroczyste nabożeństwo w kościele parafialnym celebrował przebywający wtedy w Tyflisie ks. biskup I:. Ropp. 8 Ludoslaw (J.S. Ziemba). HVcvtóei а/вта;<»/«<«•>• (koresp. do ..Przeglądu Tygodniowego"), Tyllis 9/21 luty 19S5 (rękopis), BP. II, 375, k. 288-290. 9 i(, Sygnatura 08809 (por. także: Nalecz. Pawlaczyk 1983. s. 145). £m>f>rt(gruz.)- ¡cdnosé. 1 1 Jak już wspominałem wcześniej, ze znajomością .języka polskiego wśród tyfliskiej Polonii bywało różnie. Nawet w „Tygodni­ ku" nie brak błędów ortograficznych i rusycyzmów. Źle'po polsku mówiła młodzież i dzieci; w numerze 3 redakcja zamieściła haslo: „Uczcie dzieci wasze po polsku" (s. 5). �„TYGODNIK POLSKI" 169 Literatura B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1985 Polaków kaukaskie drogi, Łódź. B a r a n o w s k i В., В a r a n o w s к i K. 1987 Historia Gruzji, Wrocław. Gruzja... 1939 Gruzja. Terytorium i ludność, historia, literatura i sztuki piękne, sy­ tuacja polityczna (praca zbiorowa), Warszawa. K i m o n l t A. 1979 Z Saksonii, Żmudzi i Kaukazu, „Tygodnik Powszcchny","R. X X X I I I , nr 10, s. 5. K o r w i n S . A. 1966 Wspomnienia (cz. I). Naptzelomie dwóch epok, Warszawa Ł u k a w s k i Z. 1978 Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław. M ą d z i k M. 1981 Stowarzyszenie „Dom Polski" w Tyflisie (1907-1914), „Rocznik Po­ lonijny", t. 2, s. 47-62. 1983 Polskie organizacje spoleczno-kulturalne w Gruzji przed I wojną światową, „Biuletyn Lubelskiego Towarzystwa Naukowego. Humanistyka", vol. 25, s. 21-27. 1987 Działalność spoleczno-kuliuralna i polityczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. N a ł ę c z В., P a w 1 а с z у к L . 1983 Katalog polskich czasopism emiaracvinvch w Bibliotece Uniwersvteckiej w Warszawie (do września 1939), Warszawa. Parafianin 1902 (Kottspondencja z Tyflisu), „Kraj , R. X X I , nr 1, s. 18. 1899 (Korespondencja) Głos" R X I V nr 23 s 548. S t r u m p h - W o j t k i e w i c z S. 1963 Książka szla za emigrantem, Wrocław. �170 ANDRZEJ WOŹNIAK „Tygodnik..." 1918 „Tygodnik Polski" (R. I), nr 1-3, 5. Ż у s к a r F. J. 1909 Polacy w rozproszeniu. Tułacz tułaczowi poświęca. z piętnastu lal prac kapłańskich w Cesarstwie. Petersburg. Wspomnienia Andtiej Woźniak „Tygodnik Polski" (The Polish weekly) - a periodical of the Polish colony in Tbilisi, Georgia Summary On the eve of the First World War Polish colony in Tbilisi comprised of 8-9 thousand (in 1910 there were 7367 Poles there). Compared to Petersburg (about 79 thousand) or even Odessa (25 thousand) the group of Poles in Tbilisi wasn't the largest one. yet Tbilisi was a place of the greatest concentration of Polish nationality people in Caucassus. The number of them in another Polish centre of that region - Baku - was about 3 thousand people. The Polish residents of Tbilisi made up more then half of those living in Georgia then. According to the census from 1897 most of them came from the Polish Kingdom (i.e. from territories under Russian occupation). As to their professions, over 50 percent were in the army, then there were numerous domestic servants, people employed in state administration, courts of law, police and railway workers; there were also a good many teachers and doctors. Their age structure was characteristic - over 50 percent of them were young (between 20 and 29), the majority of served as soldiers in the local garrison. In that age group women rather few. According to educational level - almost a half of Polish colony in Tbilisi consisted of illiterates (most of them solidiers probably) while - on the other hand - there were relatively many persons with secondary and higher education. Religiously the Poles were very homoge­ nous group - 98 percent of Roman Catholics. The centre . ' the social life of Polish colony was the Paul and Peter church (built in the 70ties of the 19ih century, called the "new"church, since there was another, "old" church attended by Georgian and Armenian population). In the 90ties a Catholic Charity Society was established in the parish of the "new" church. The activities of the Society were also of social and cultural character though the charter of the organization limited the possibility of cultural enterprises. First in 1907 another society could arise with greater chances of educational and cultural functions, it was called . I he Polish House". It intended publishing Polish books and press, but the pro|ect has never been carried into effects. The Polish colony animated considerably after the February Revolution in 1917. Many new Polish organizations came into being. There emerged a necessity of publishing a Polish peri­ odical. The Commitee of the Council of Polish Organizations aniiouced its decision to start the publication as early as in May 1917, but, as ¡I seems, ii remained a project only. The only Polish periodical published in Georgia in that period which has been discovered till now was "Tygodnik Polski" ("Polish Weekly"), sutrted in June 1918. The first issue entitled "Tygodnik Polski polityczno-ekonomiczny i literacki" ("Polish political, economic and literary weekly") appeared in Tbilisi on Sunday, June 2nd 1918. The author of the paper has managed to ascertain the names of the editorial staff. The first issue consisted of four pages, the format of 32x21 cm, printed in two columns. Number two appeared on June, 9th, without the long subtitle, which had not been added since then. The third issue had already six pages. �..TYGODNIK POLSKI" 171 Four copies of the described periodical (year 1918. no-s 1-3) are kc-pi in the resources of the University Library in Warsaw, ihe next ones have not been found bv ihe author as yet. The research in other libraries was of no avail. The Central catalogue of the National Library hasn't it on its files. Neither has author managed to find it in academic libraries in Tbilisi Л good study on the Polish colony in Tbilisi by M. Mądzik gives no information about the publication either So we do not know whose initiative the publication was and how long it had been continued or how the edition was. Informations about the people involved in the publishing work are also missing. Therefore we do not know the of the author of the article "Are we"allowed to sleep " published on the first nace of the first issue whrw n«iniiv nrnnmmmni;,. „t¡ri™ o , ^ That article annealed to the Polish colonv f « which were necessary in the face of ¡ h e n ™ V n ' ^ ™ h , ^ ! n n " ¡ nations First of all the G ^ summoned to "link the S There might have been the readers'opinions (in the issues we do not know) blaming the editors for not giving a pronounced programm declaration, for in no 2 there appeared an article: "Why have we"not given our credo?" It said that it was not nece^ary since "the point was not in phraseology but in deed, godly and respectable". The slogan -Remember your old country!" should suffice tor all declarations. "This is our credo if you need it so much, dear compatriots'". To what extent was that very general programm being realized? Sure enough, some actual news from the old country were published, mainly from the Polish Kingdom. Yet they were scarce and usually came from other Polish periodicals edited in Russia which came to Tbilisi from time to time. The prevailing subject of the "'tygodnik Polski" was the problem of repatriation to Poland. Other problems raised there concerned economic situation both in Poland and that of the Polish colonv in Tbilisi Other spheres of the immiurants'life were not discussed verv often Most informations about Polish cultural enterprises professional courses and other educational activities can be found among advertisements. News about events in Tbilisi and generally in Georgia rarely appeared in the Polish weekly. Even the news about the announcement of Georgia's independence (May, 26 1918) appeared first in the second issue (from June, 9lh), a small mention only, preceeding the news from Poland. From the last of the preserved issues it can be inferred that the newspaper was short of contributors and interestine materials, for almost all the articles were by one author, Ludwik Piekarski, a recular contributor. Hut as it seems, that issue was not the last one. Let us hope we to find some more and. perhaps some other periodicals of the Polish colony in Tbilisi. 9 Translated by Anna Kiiczyńska-Skrzypck �Budownictwo Uprawa roli Strój ludowy Wierzenia Medycyna ludowa Biesiady wiejskie Kultura współczesnej wsi beskidzkiej w świetle najnowszych badań w opracowaniu zbiorowym pod redakcja DANUTY T Y L K O W E J GÓRALE B E S K I D U ŻYWIECKIEGO W Y B R A N E DZIEDZINY K U L T U R Y LUDOWEJ Biblioteka Etnografii Polskiej nr 47 Secesja, Kraków 1991 Do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Warszawa, Al. Solidarności 105, oraz w Pracowni Etnologii IHKM PAN w Krakowie, ul. Piastowska 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda8ac6d709ed29e5c5ac463e1b8a64d.pdf 63bb0ad3b224060691bdd6acf6ec8118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1575 Title A name given to the resource 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt Kumbha Mela/ ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.117-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M S K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 12-LETNI C Y K L JOWISZOWY W I E L K I E J T R A D Y C J I H I N D U I Z M U . C Y K L ŚWIĄT K U M B H A M E L A Podczas d w ó c h pierwszych miesięcy 2001 r o k u m i a ł o miejsce wielkie święto hinduizmu noszące nazwę K u m b h a Mela. Było ono częścią cyklu świąt Kumbha, odbywających się rotacyjnie w czterech miejscowościach Indii, co 12 lat w każdej z n i c h . W leżącym nad Gangesem i J a m u n ą Allahabadzie (dawnym Prayag) odbywa się ono w cyklu 12-letnim, za k a ż d y m razem s p r o w a d z a j ą c do tego miasta m i l i o n y p i e l g r z y m ó w i ascetów, głównie z p ó ł n o c n y c h I n d i i . C y k l świąt K u m b h a , ze szczególnym uwzględnieniem jednego z nich, uczyniłem przedmio­ tem moich b a d a ń i omówiłem w t y m artykule. Wyjaśniam znaczenie tego cyklu, jego p o c z ą t k i i historię, w ą t k i mitologiczne, do k t ó r y c h się on odwołuje, specyficzne dla niego konfiguracje astronomiczne, a t a k ż e przedstawiam głów­ nych u c z e s t n i k ó w i rytualne działania charakterystyczne dla świętych miejsc hinduizmu. N a zakończenie, przez pryzmat tego cyklu, ukazuję j a k wszystkie aspekty świąt łączą się, s t a n o w i ą c część hinduizmu n a z y w a n ą W i e l k ą Tradycją. 1 MIT 2 C y k l świąt K u m b h a odwołuje się do mitologii hinduistycznej. Legenda o powstaniu świąt nawiązuje do czasów przed stworzeniem świata, kiedy to bogowie (deva) i demony (asura) ubijali ocean mleka (Amrytamanthana). Naj­ pełniejsza wersja m i t u znajduje się w Wisznu purana. Celem tego ubijania było wydobycie nektaru nieśmiertelności z dna praoceanu. Obie strony miały podzie­ lić się n i m p o p o ł o w i e . G ó r a M a n d a r a posłużyła do ubijania j a k o k i j , a k r ó l a węży W a s u k i wykorzystano j a k o l i n ę . Bogowie trzymali w ę ż a za ogon a de­ m o n y za głowę i c i ą g n ą c na przemian k u sobie rozpoczynali ubijanie. Przy­ p o m i n a ł o to ubijanie śmietany w wielkim zbiorniku p e ł n y m mleka. W trakcie 3 1 W artykule wykorzystałem własne, nie publikowane do tej pory materiały terenowe, zebrane podczas święta Kumbha Mela, które odbyło się w styczniu, lutym i marcu 1989 r. w Prajag. Na podstawie słowników mitologii hinduskiej: Słownik... 1994; Dowson 1984. Ubijanie oceanu mleka wyobrażano sobie jako wyrób masła z mleka za pomocą drewnianej kierzni. Masło bito stosując ubijaki w kształcie kija włożonego przez wąski otwór w wysokiej kierzni. Ubijak wprowadzano w ruch obrotowy za pomocą linek przeciąganych przez dwie osoby stojące naprzeciwko siebie (patrz rye. 1). 2 3 �118 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Rye. 1. Motyw ubijania wód oceanu, popularny także w sztuce ludowej północnych Indii (Uttar Pradesz) tej czynności wychodziły na powierzchnię różne elementy, p o c z ą t k o w o trucizny, później t a k ż e formy życia. Po wielu latach, kiedy to z głębin w y d o s t a w a ł y się t y l k o gazy, ogień, opary dymu, j a k o pierwsza z oceanicznego mleka w y ł o n i ł a się śmiertelna trucizna (kalakutá), k t ó r ą wypił b ó g Siwa. Później z oceanu kolejno wyłaniały się: k r o w a , biały k o ń , słoń Airawata, drogocenny klejnot, magiczny księżyc, niebiański rydwan, po czym p i ę k n e niebiańskie nimfy (apsary) i niebiański architekt Wiszwakarman. N a k o ń c u pojawił się lekarz b o g ó w o imieniu Dhanwantari, z dzbanem w dłoniach pełnym nektaru nieśmiertelności (amrytd). N a ten w i d o k w y b u c h ł a z a ż a r t a walka między bogami i demonami. D e m o n y pochwyciły dzban z nektarem i p r ó b o w a ł y z n i m uciec. W ó w c z a s b ó g Wisznu zszedł na ziemię pod p o s t a c i ą awatara żółwia ( K u r m a ) , by p o k o n a ć demony i ponownie w p r o w a d z i ć ł a d na ziemi. W w y n i k u ostrej w a l k i toczącej się na niebie, na ziemię spadły cztery krople nektaru nieśmiertelności. W czte­ rech miejscach, gdzie u p a d ł y - Prajag, Hardwar, t a k ż e Gangadwara (sanskr. „ w r o t a Gangesu") , U d ż d ż a i n i N a s i k - m o g ą o d b y w a ć się święta nawiązujące do mitycznej w a l k i o dzban (kumbha) z nektarem nieśmiertelności. 4 5 M i t wskazuje na szczególne znaczenie tego nektaru. K t o go posiada, zdo­ bywa nadludzkie moce. Jeśli dostanie się on w ręce d e m o n ó w - m o ż e to zagrozić p o k o j o w i na świecie. W micie występuje charakterystyczny dla h i n ­ duizmu m o t y w d ą ż e n i a do d o s k o n a ł o ś c i . W e d ł u g R a i , proces tworzenia życia poprzez ubijanie oceanu mleka przypomina ruch energii kundalini, co m a znaczenie symboliczne dla ascetów. Symbolice wewnętrznej ciała ludzkiego odpowiada t u symbolika przestrzeni. Zlewisko trzech rzek (sangam) w Prajag, 4 5 Miejsce, w którym Ganges wypływa z gór i wpływa na niziny. Prayag, Hardvar, Ujjain, Nasik. �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 119 czyli Gangesu, Jamuny oraz trzeciej, podziemnej Saraswati, m a b y ć zewnętrz­ n ą m a n i f e s t a c j ą złączenia subtelnych k a n a ł ó w energetycznych ida, pingala i suszumna. W e d ł u g terminologii j o g i , odnoszącej się do energii kundalini poruszającej się w z d ł u ż k r ę g o s ł u p a , odpowiednikiem m ó z g u jest Hardwar, serca - Prajag, p ę p k a - Nasik, a p o c z ą t e k k r ę g o s ł u p a to U d ż d ż a i n . HISTORIA Najstarsze wzmianki o święcie K u m b h a p o c h o d z ą z relacji buddyjskiego mnicha z Chin, Huan-Tsanga i d o t y c z ą k r ó l a Harszy Wardhamana. Są one datowane na 664 r. n.e. K r ó l Harsza wziął udział w święcie w Prajag, k t ó r e t r w a ł o aż do kwietnia - 75 d n i . Jak p o d a j ą autorzy relacji, święto - zgodnie z duchem owych czasów - m i a ł o charakter eklektyczny. Pierwszego dnia ustawiono na brzegu rzeki wizerunek Buddy, rozdano ludziom ubrania i p o ż y ­ wienie. Drugiego i trzeciego dnia wzniesiono wizerunki Słońca (Surya) i Siwy oraz ponownie rozdano dary zebranym. Czwartego dnia rozdano dary członkom z a k o n ó w buddyjskich. Później przez 20 d n i bramini otrzymywali dary k r ó l e w ­ skie. W ś r ó d obdarowanych przez k r ó l a wymieniono t a k ż e dżinistów (Pande 1955, s. 6). W t y m czasie święto o d b y w a ł o się co pięć lat. Corocznie natomiast m i a ł o miejsce w Prajag, podobnie j a k obecnie święto M a g h a mela, celebrujące wejście Słońca w pozorny ruch p o w r o t n y k u półkuli p ó ł n o c n e j . Z relacji mnicha chińskiego H u a n Tsanga wynika, że w latach 629-645 do ówczesnego Prajagu zjeżdżało d u ż o pielgrzymów oraz, że święto to o d b y w a ł o się w Prayag j u ż o d wielu lat. Istnieje, niepotwierdzone z b r a k u danych historycznych, przekonanie, że zwyczaj corocznych świąt M a g h a mela w Pra­ yag przekształcił wielki reformator hinduizmu - Szankaraczarya w n o w ą 12-letnią tradycję o większym zasięgu. M u s i a ł o to m i e ć miejsce w latach kiedy żył, czyli - j a k się przyjmuje - na przełomie V I I I i X I X w. n.e. Późniejsze ź r ó d ł a historyczne w z m i a n k u j ą , iż cesarz mogolski A k b a r odwiedził w 1562 r. miasto Prajag i z b u d o w a ł fort t u ż nad zlewiskiem Gangesu i Jamuny. Prajag to bardzo stare miasto. Jego nazwa pochodzi od ceremonii s k ł a d a ­ nia ofiary yagna przez B r a h m ę (pra-yag). U w a ż a n y jest za najważniejsze miej­ sce s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h (tirtharaj-,,królewski b r ó d " ) , w k t ó r y c h odbywa się cykl świąt K u m b h a . W e d ł u g p r z e k a z ó w , miasto trzykrotnie odwiedził Budda. P o c z ą t k i święta nie są potwierdzone w źródłach historycznych. W e d ł u g Rai, na jego stworzenie wpłynęło przyjęcie w Indiach kalendarza słonecznego, co m i a ł o miejsce w latach przypadających po 283 r. n.e. (Rai 1993, s. 31). Z pewnoś­ cią uformowanie się cyklu tych świąt miało związek z tworzeniem się fundamen­ t ó w p a ń s t w o w y c h i z e k s p a n s j ą cywilizacji hinduistycznej na p ó ł n o c y I n d i i . Za procesem umacniania się struktur p a ń s t w o w y c h p o s t ę p o w a ł a budowa podstaw kulturowych i rozległej symboliki religijnej, której głównym celem była integracja szerokich mas ludności w ł ą c z o n y c h do nowego t w o r u politycznego i gospodar­ czego. N a l u d n o ś ć tę składały się najczęściej grupy plemienne podzielone na �120 DAGNOSŁAW DEMSKI Rys. Anna Demska Ryc. 2. Miejscowości, w których odbywa się cykl świąt Kumbha mniejsze części, szukające swojego miejsca w hinduistycznym systemie warnowo-kastowym. Z drugiej strony, metody obliczeń astronomicznych znane były w Indiach z prac szkoły Surya Siddhanta, a zasady 60-letniego cyklu jowiszowego zapisano w 587 r. n.e. w słynnym traktacie Brihat Samhita, k t ó r e g o autorem był Warahamihira. W e d ł u g Rai, n o w o ż y t n y obraz cyklu świąt K u m b h a ukształ­ t o w a ł się ostatecznie w p ó ł n o c n y c h Indiach p o d w p ł y w e m r u c h ó w bhakti. Ewolucja s p o s o b ó w obliczania czasu i form o b r z ę d o w o ś c i święta oraz krystalizowanie się nowej symboliki cyklu świąt towarzyszyło wielkim zmia­ n o m cywilizacyjnym I n d i i p ó ł n o c n y c h i jej ekspansji nie t y l k o na p o ł u d n i e . Wyrazem tego była intensyfikacja procesu kolonizacji nowych ziem oraz p o l i ­ tyka usankcjonowania nowego typu osadnictwa i tworzenia p a ń s t w o charak­ terze rolniczym. D o p r o w a d z i ł o to do wzmocnienia i poszerzenia elit s p r a w u j ą ­ cych w ł a d z ę . Służył temu system z a k ł a d a n i a świątyń, sprowadzania i osadza­ nia k a p ł a n ó w b r a m i ń s k i c h oraz techniki zawierania sojuszy obronnych przez o ś r o d k i miejskie, leżące często w ś r ó d l u d ó w koczowniczo-pasterskich lub ple­ m i o n tubylczych. N o w e prawo m i a ł o większy zasięg i opierało się na piśmie sanskryckim. Zaczęło ono o b o w i ą z y w a ć na nizinach p o ł o ż o n y c h nad Gan- �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 121 gesem i m i a ł o charakter j e d n o c z ą c y wiele mniej lub bardziej z a m k n i ę t y c h w s p ó l n o t . Prawo dharmy o b o w i ą z y w a ł o w ś r ó d nowych elit. D o b r ą ilustracją zjawiska ekspansji p a ń s t w o w o ś c i , gospodarki i k u l t u r y indyjskiej na nowe terytoria, często plemienne, jest p o d z i a ł I n d i i p ó ł n o c n y c h na trzy koncentryczne kręgi, przedstawiony przez Eatona. Sporządził go na podstawie t e k s t ó w Baudhayana-Dharmasutra z V w. p.n.e. Strefy te odzwier­ ciedlały zasięg w a r t o ś c i kast czystych, uznawanych za obowiązujące: • pierwszą strefę tworzyła tzw. Arjawarta, czyli ojczyzna A r i ó w , odpowia­ d a j ą c a regionom z g ó r n e g o Gangesu i Jamuny w p ó ł n o c n o - c e n t r a l n y c h Indiach. Tradycja b r a m i ń s k a z tych stron u w a ż a n a była za rytualnie czystą, a ludzi uznawano za wysoko urodzonych; • drugi k r ą g o b e j m o w a ł zewnętrzny pas ( A w a n t i - U d ż d ż a i n , Anga-Magadha, Saurasztra, Daksinapatha, U p a w r i t a , Sindh-Sauwira) o d p o w i a d a j ą c y dzi­ siejszym: M a l w i e (Madhja Pradesz), wschodniej i centralnej części Biharu, G u d ż a r a t o w i , p ó ł n o c n e j części D ě k a n u i Sindowi ( p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i a część Pakistanu). Te regiony leżały na granicy osadnictwa indo-aryjskiego, ale zamieszkane były przez l u d n o ś ć mieszanego pochodzenia, k t ó r a nie po­ siadała tego samego stopnia rytualnej czystości, co pierwsi osadnicy; • ostatnia, trzecia strefa o b e j m o w a ł a zewnętrzne, w stosunku do poprzed­ nich, regiony zamieszkałe przez „nieczyste" rytualnie plemiona, b ę d ą c e poza granicami poprzednich k r ę g ó w (Eaton 1999). W y n i k a z tego, że j u ż w okresie panowania dynastii G u p t ó w terytoria zaliczane do Bharat rozszerzyły się o nizinę Brahmaputry, cały Bengal, Bundelkhand i M a l w ę (Awanti-Udżdżain), o wschodnią część G u d ż a r a t u oraz ziemie na l i n i i N a s i k i K o n k a n . T o kraje (desa) znane z literatury puranicznej, sięgające teraz od Gangesu i Jamuny po dorzecze Brahmaputry na wschodzie, do rzeki Indus na zachodzie oraz po rzeki Godawari i N a r m a d ę na p o ł u d n i u . Właściwe p o ł u d n i o w e Indie zaczynały się dalej na p o ł u d n i e od tych rzek. S p o ś r ó d czterech miejscowości należących do cyklu świąt K u m b h a , Prajag i H a r d w a r leżą w regionie u w a ż a n y m za ojczyznę A r i ó w , a pozostałe A w a n t i - U d ż d ż a i n i Nasik znalazły się dopiero w zewnętrznej, mieszanej strefie osadnictwa aryjskiego. F a k t p o ł ą c z e n i a tych świąt w jeden cykl jest wyrazem procesu integracji ziem włączanych, w w y n i k u ekspansji wewnętrznej, w k r ą g cywilizacji hinduistycznej. Ekspansji terytorialnej i „ o s w a j a n i u " nowych ziem służył t a k ż e proces obejmowania ich przez rozwijającą się mitologię h i n d u i s t y c z n ą tzw. okresu puranicznego . W ślad za tworzeniem miast i osiedli p o s t ę p o w a ł o z a k ł a d a n i e świątyń oraz o ś r o d k ó w pielgrzymkowych (tirtha), wyznaczających symbolicznie 6 6 Literatura puraniczna (purana - „starożytny") to zbiór 18 głównych puran i 18 mniej znaczących sanskryckich dzieł pisanych wierszem. Poświęcone były różnorodnej tematyce, głównie mitycznym początkom świata, rozbudowanym genealogiom bogów i królów. Najbardziej znane to Wisznu, Bhagawata, Skanda czy Garuda purana. Zaliczyć można do nich także mniejsze teksty zwane itihasa (historia) poświęcone lokalnym miejscowościom. Najstarsze z nich pochodzą z VI w. n.e., a nowsze z XIII, a nawet z X V I w. n.e. Literatura ta powstała w wyniku włączenia przez braminów dawnych tradycji lokalnych w krąg Wielkiej Tradycji. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI granice krain, w k t ó r y c h obowiązuje hinduistyczne prawo dharmy. W tej atmosferze u k s z t a ł t o w a ł się cykl świąt K u m b h a , ale r ó w n i e ż umowne granice wzmocnione przez postawienie czterech świątyń (dham), leżących na najdalszych k r a ń c a c h hinduizmu i zgodnie z czterema stronami świata ( D w a r k a , Badrinath, D ż a g a n n a t h Puri, R a m e ś w a r ) . Największym przedstawicielem r e f o r m a t o r ó w hinduizmu był wspomniany wyżej Szankaraczarja. L E G E N D A O BRIHASPATI (GURU) W astronomii indyjskiej planeta Jowisz występuje najczęściej p o d imiona­ m i Brihaspati lub G u r u , ale j u ż w Rygwedzie imiona Brihaspati i Brahmanasp a t i były synonimami. Są to imiona b ó s t w a b ę d ą c e g o personifikacją c z y n ó w wiernych, zwracających się z m o d l i t w ą do b o g ó w . Oznaczają w z n o s z ą c e g o b ł a g a n i a , składającego ofiarę, k a p ł a n a , k t ó r y wstawia się u b o g ó w za l u d ź m i i chroni l u d z k o ś ć przed złem, Pana Ofiary i M o d l i t w y . Stąd też w m i t o l o g i i Brihaspati pojawia się j a k o p i e r w o w z ó r k a p ł a n a , zasady k a p ł a ń s t w a . Nazywa­ ny jest r ó w n i e ż purohita, czyli k a p ł a n e m rodzinnym całej społeczności b o g ó w . Jest t a k ż e ojcem b o g ó w i przypisywano m u szeroko rozwiniętą moc tworze­ nia ( D o w s o n 1984, s. 63). D r u g i m aspektem Jowisza jest zasada ascezy i prze­ wodnictwa w rozwoju duchowym. W kodeksie M a n u Jowisz występuje j a k o Bryhaspati, co oznacza „ z r o d z o n e g o z wielkiego blasku w najwyższych nie­ biosach, k t o rozprasza ciemność. Ojciec i nauczyciel b o g ó w . M a siedem ust i siedem promieni, jest panem M o d l i t w y " (Manusmryti 1985, s. 187). T o po­ stać przedstawiana j a k o starszy m ę ż c z y z n a , m ę d r z e c , nauczyciel. D o jego a t r y b u t ó w zaliczano takie określenia j a k „ l ś n i ą c y " , „złocisty", „ t e n , k t ó r e g o głosem są grzmoty". A t r y b u t y te p r z y p o m i n a j ą innych b o g ó w z k r ę g u k u l t u r indo-europejskich, łączonych t a k ż e z s y m b o l i k ą tej planety. W późniejszych czasach Jowisz uznawany był niekiedy za jednego z wielkich riszi, dawnych wieszczów indyjskich, ojców d ó b r k u l t u r y indyjskiej. W e d ł u g innego z m i t ó w , był on synem wielkiego riszi Angirasa, stąd jego patronimiczne imię. Jako nauczyciel b o g ó w nazywany jest t a k ż e Amnimiszaczarya, Czakszas, I d ź y a lub I n d r e d ź y a . Pojazd, k t ó r y m zwykle porusza się po niebie ciągnie osiem białych k o n i i nazywany jest „ N i t i - g h o s z a " . Podczas jednej z wielu mitycznych wojen rozgrywających się p o m i ę d z y bogami, jego ż o n a , Tara, została uprowadzona przez boga Somę-Księżyc i ten fakt d o p r o w a d z i ł do wybuchu wojny znanej z m i t o l o g i i p o d n a z w ą Taraka-maya. Somie pomagali w ó w c z a s tacy bogowie, j a k Usanas i R u d r a oraz wszystkie mniejsze b ó s t w a D a i t y a i Danava, podczas gdy b ó g wojny I n d r a i reszta b o g ó w wzięli s t r o n ę Brihaspatiego (Dowson 1984, s. 321). W o j n a ta w s t r z ą s n ę ł a całą ziemią, tak że m u s i a ł i n t e r w e n i o w a ć Brahma; n a k a z a ł o n o d d a ć ż o n ę m ę ż o w i . T a r a u r o d z i ł a syna, do k t ó r e g o p o c z ą t k o w o przyznawali się z a r ó w n o Brihaspati, j a k i Soma. N a polecenie Brahmy, by w y z n a ł a praw­ dę, w s k a z a ł a ona na S o m ę j a k o ojca dziecka i n a z w a ł a je Budha. Budha jest �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 123 indyjskim odpowiednikiem planety M e r k u r y (Dowson 1984, s. 321). W t y m konflikcie w s p o s ó b symboliczny m o g ą m a n i f e s t o w a ć się fazy wprowadzania k u l t u Bryhaspatiego w k r ą g m i t o l o g i i lokalnych. Soma byłby t u odpowied­ nikiem k u l t ó w lokalnych, a Bryhaspati - nowego, ponadregionalnego k u l t u . R ó ż n e miasta I n d i i p ó ł n o c n y c h przypisywały sobie historię B h a r d w a d ż y . T a k więc, żył on w Hardwar, a w e d ł u g Ramajany - przyjął on R a m ę i Sitę w swojej pustelni, w Prajag. Jego matka zaszła w ciążę równocześnie po z a p ł o d n i e n i u przez swego m ę ż a Utathya, j a k i Brihaspati (Dowson 1984, s. 46). D a w n y indyjski kodeks prawny nosi imię Bryhaspati. Jego imię przyjmowali też wieszczowie i asceci. P o z o s t a ł e , rzadziej wymieniane imiona Brihaspatiego, to D z i w a („żyjący"), Diidivis („lśniący"), Dhiszana ( „ m ą d r y " ) , a ze względu na d u ż ą elokwencję - Giszpati ( „ P a n m o w y " ) ; (Dowson 1984, s. 64). M i t o l o g i a związana z Brihaspatim łączy się silnie z W i e l k ą T r a d y c j ą , kształ­ t o w a n ą na potrzeby integracji nowych ziem w j e d n ą całość. T o n n a d a w a ł y jej warstwy b r a m i ń s k i e . Wspomniane t u historie znane są i powtarzane w miejs­ cach pielgrzymkowych. K u l t Bryhaspati m i a ł więc charakter typowo ponad­ regionalny, integrujący r ó ż n e w ą t k i w ramach w s p ó l n e g o wyznania. PRZEJŚCIE OD C Y K L U 5-LETNIEGO DO 12-1 60-LETNIEGO P o d s t a w o w ą r ó ż n i c ą w obliczeniach astronomii indyjskiej i europejskiej jest wykorzystanie innego zodiaku. Tradycja indyjska używa zodiaku gwiazdowego, czyli stałego, tradycja europejska natomiast stosuje zodiak zwrotnikowy, czyli ruchomy. W t y m drugim p o c z ą t e k zodiaku przypada na p u n k t r ó w n o n o c y wiosennej. Jednak ze względu na zjawisko precesji ten p u n k t przecięcia się ekliptyki i r ó w n i k a niebieskiego przesuwa się wobec pozycji widocznych gwiazd. Indyjski stały zodiak p o ł ą c z o n y jest z gwiazdami wyznaczającymi pozycje z n a k ó w . S t ą d też w obliczeniach w a ż n e miejsce zajmuje ruch Księżyca poprzez 27 stacji na niebie, wyznaczanych przez stałe gwiazdy (nakszatra). W przeciwień­ stwie do tradycji europejskiej, w której najważniejsze miejsce zajmuje ruch Słońca, w obliczeniach indyjskich d o m i n u j ą ruchy Księżyca. P o n i e w a ż porusza się z w i ę k s z ą szybkością na niebie, oparcie dokonywanych obliczeń na jego ruchu zwiększa ich d o k ł a d n o ś ć i precyzyjność wyznaczania p o m y ś l n y c h i nie­ pomyślnych okresów. Jak się przekonamy dalej, w obliczeniach zawsze brana jest pod u w a g ę pozycja Księżyca względem pozycji gwiazd na niebie (stacje księżyco­ we) i w z g l ę d e m Słońca (podzielona na 30 r ó w n y c h części tithi lub inaczej faz k s i ę ż y c o w y c h ) . D o przewidywania i wyznaczania oczekiwanych konfiguracji astronomicznych wykorzystuje się t a k ż e Słońce i Jowisz. 7 7 W astrologii indyjskiej 30 fazom księżycowych tithi przypisuje się 30 rodzajów jakości, które służą odpowiedniemu waloryzowaniu poszczególnych części czasu. Podobnie wygląda kwestia 27 stacji księżycowych nakszatra, z których każda jest specyficznie waloryzowana zgodnie z astro­ logiczną jakością przypisywaną tej części nieba czy gwiazdy. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Pomijam t u szerszy opis cykli księżycowych i ograniczam się do przed­ stawienia cyklu Jowisza. C y k l Jowisza jest wyznacznikiem czasu poszczegól­ nych świąt z w i ą z a n y c h z cyklem świąt K u m b h a . O b r ó t tej planety w o k ó ł S ł o ń c a wynosi 12 lat ( d o k ł a d n i e 11,85). Jego o d m i a n ą jest cykl 60-letni, złożo­ ny z pięciu dwunastoletnich cykli. N i e zgadzam się z twierdzeniem, iż zna­ czenie tego cyklu jest niewielkie w tradycji indyjskiej (Tokarska-Bakir 1988). D l a astrologii indyjskiej cykl księżycowy m a podstawowe znaczenie ze wzglę­ d u na jego precyzję w opisywaniu losów człowieka. C y k l Jowisza nie m a takiego znaczenia na co dzień, wyznacza jednak dłuższe cykle rozwojowe jednostki lub z b i o r o w o ś c i . Jego najbardziej s p e k t a k u l a r n ą manifestacją był omawiany t u cykl świąt K u m b h a . M i a ł on również pewne znaczenie dla wyznaczania odpowiedniego czasu na tzw. „ z b i o r o w e ś l u b y " , występujące w ś r ó d n i e k t ó r y c h grup zaliczanych do siudrów. T ę d r u g ą manifestację cyklu Jowisza p r z e d s t a w i ę w o d r ę b n y m artykule. C y k l świąt K u m b h a wskazuje na o k r e ś l o n e konfiguracje astronomiczne, k t ó r y c h powtarzanie się powoduje k o n i e c z n o ś ć ponownego celebrowania ry­ t u a ł ó w w o k r e ś l o n y c h miejscowościach. Święto K u m b h a w każdej z czterech miejscowości jest t y l k o jednym aspektem całego cyklu. W związku z t y m m a p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę i różni się od p o z o s t a ł y c h świąt składających się na cały cykl. Dlatego też celebrowane są tylko pewne o k r e ś l o n e pozycje Jowisza na tle mapy nieba, a pomijane całkowicie pozostałe. Teoretycznie w każdej z miejscowości święto obchodzone jest co d w a n a ś c i e lat. Jeśli spojrzymy na kalendarz tych świąt, to przekonamy się, że odbywa się ono zwykle w jakiejś miejscowości co trzy lata. D o d a t k o w o p r ó c z pełnej K u m b h a (kolejne po dwunastu latach), po upływie sześciu lat celebrowane są r ó w n i e ż A r d h a - K u m b h a M e l a ( p ó ł - M e l a ) . P o n i e w a ż w ciągu dwunastu lat Jowisz przechodzi przez znaki zodiaku, jedna specyficzna konfiguracja astronomiczna będzie należeć do danej miejscowości. D o k ł a d n y czas celebracji świąt generalnie w y ­ znaczają pozycje Jowisza i Słońca, a bardziej szczegółowo, np. rytualnych kąpieli, pozycja Księżyca względem Słońca na niebie. Niżej przedstawiam zasady wyznaczania czasu świąt w poszczególnych miejscowościach: H a r d w a r - Jowisz w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , Słońce w znaku Barana (Mesza), czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Phalgun/Czaitra; Prajag - Jowisz w znaku Byka (Wriszabha), Słońce w znaku K o z i o r o ż c u (Makara), czyli w m i e s i ą c u Magha; U d ż d ż a i n - Jowisz w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku Barana i B y k a (Mesza, Wriszabha), czyli w miesiącu Waisakh ; Nasik - Jowisz w znaku Skorpiona (Wriszczika) lub w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku L w a , czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Ś r a w a n / B h a d r a p a d a . 8 9 8 Źródła podają również inne wersje cyklu jowiszowego dla Udżdżain: Jowisz, Słońce i Księ­ życ w znaku Wagi (Tula), czyli w miesiącu Aświn. Według innej wersji, dla Nasik: Jowisz i Słońce w znaku Lwa (Simha), czyli w miesiącu Bhadrapada. 9 �125 12-LETNI CYKL JOWISZOWY Ponieważ życie na ziemi zależy od sił grawitacji, rytm planety Jowisz wywiera specyficzny w p ł y w na organizmy ludzkie w zależności od wejścia i przebywania w określonej konfiguracji astronomicznej. Z przytoczonych wyżej danych wynika, że cykl świąt K u m b h a odbywa się w czasie, kiedy planeta Jowisz znajduje się w znakach W o d n i k a (Kumbha), Byka (Wriszabha), L w a (Simha) i Skorpiona (Wriszczika) lub Wagi (Tula). Te dwa ostatnie znaki, Skorpiona i Wagi, są wymieniane najrzadziej. Słońce występuje w znakach Barana (Mesza) i B y k a (Wriszabha), K o z i o r o ż c a (Makara) oraz L w a (Simha). W Tabeli I p o d a j ę p r z y k ł a d o w o lata p r z y p a d a j ą c e na cykl świąt K u m b h a w p o s z c z e g ó l n y c h miejscowościach. Tabela I. Cykl świąt Kumbha w poszczególnych miejscowościach Hardwar Prajag Udżdżain Nasik 1915 1927 1939 1951 1963 1975 1986 1998 2010 1918 1930 1942 1954 1966 1978 1989 2001 2012 1921 1933 1945 1957 1969 1981 (1980) 1992 2004 2016 1924 1936 1948 1960 1972 1984 (1980) 1995 1991 2007 (2003) 2015 W praktyce święta K u m b h a tylko w Hardwar i Prajag odbywają się niezmien­ nie podczas podobnej konfiguracji astronomicznej na niebie. P o z o s t a ł e święta w U d ż d ż a i n i Nasik podlegają zmianom. Dane podawane przez różnych a u t o r ó w przeczą sobie nawzajem. W nawiasach podaję rzeczywiste daty świąt. Trudno m i w y t ł u m a c z y ć te anomalie. Niewykluczone, że ich powodem jest forsowanie i n t e r e s ó w p o s z c z e g ó l n y c h grup uczestników świąt, tzn. r ó ż n y c h szkół i linii ascetów. Kwestia ta wymaga dalszych b a d a ń , szczególnie w U d ż d ż a i n i Nasik. G d y b y przyjąć wszystkie święta K u m b h a zaznaczone w kalendarzu to od­ b y w a ł o b y się ono co trzy lata, za k a ż d y m razem w innej miejscowości, a niekiedy t a k ż e co r o k u . P o n i e w a ż Jowisz w p ł y w a na wody, w t y m - rzeki, szczególnego znaczenia nabiera położenie miejscowości. Prajag leży w miejscu, gdzie Jamuna wpada do Gangesu . Zlewisko d w ó c h rzek określane jest j a k o sangam i obdarzane szczególnymi własnościami. H a r d w a r leży nad Gangesem, Nasik p o ł o ż o n y jest nad r z e k ą Godawari ( n a z y w a n ą p o ł u d n i o w y m Gangesem), a U d ż d ż a i n (dawne Awanti) nad rzeką Szipri. Największe znaczenie i największą liczbę p i e l g r z y m ó w ściąga święto K u m b h a odbywające się w Allahabadzie. 10 1 0 11 Ganges jako najświętsza ze wszystkich rzek indyjskich, symbol czystości i archetyp wszyst­ kich świętych wód, życiodajnych i oczyszczających rzek (Słownik... 1994). Nad brzegami Gangesu znajdują się dziesiątki miejsc pielgrzymkowych od jego źródeł Gangotri, przez Benares, Gaya po jej ujście Gangasagar. W astrologii indyjskiej termin sangam odnosi się do koniunkcji planet, czy części horoskopu. 1 1 �126 DAGNOSŁAW D E M S K I Przy wyznaczaniu świąt K u m b h a mamy do czynienia z k i l k o m a cyklami. Z relacji H u a n Tsanga w y n i k a ł o ( V I I w . n.e.) że pierwszy z nich to cykl 5-letni, który obowiązywał p o c z ą t k o w o podczas święta K u m b h a w Prajag i związany był z ruchem K s i ę ż y c a i Słońca, a nie Jowisza. Zapewne o b o w i ą z y w a ł on w całych p ó ł n o c n y c h Indiach. W Prajag co r o k u odbywa się M a g h a M e l a , święto o bardziej lokalnym charakterze, związane z corocznym wejściem Słońca w znak K o z i o r o ż c a (Makara) i rozpoczęciem powrotnej pozornej drogi Słońca na niebie (Uttarajana). Co pięć lat natomiast w pierwszym dniu jasnej części m i e s i ą c a M a g h a (druga p o ł o w a stycznia) powtarza się koniunkcja Słońca z K s i ę ż y c e m w znaku Strzelca (Dhanus). Zjawisku temu przypisywano p o m y ś l n y walor. Te obliczenia posłużyły do wyznaczenia 5-letniego cyklu świąt K u m b h a . K a ż d e z tych pięciu kolejnych lat stanowiło część całości i nosiło o d r ę b n ą n a z w ę : samwatsara, parivatsara, idavatsara, anuvatsara oraz idvatsara. 5 K i e d y n a s t ą p i ł o przejście od 5-letniego cyklu słoneczno-księżycowego do 12- i 60-letnich cykli jowiszowych, d o k ł a d n i e nie wiadomo. Jak j u ż wspom­ niałem, tradycja nakazuje łączyć przekształcenia m a j ą c e na celu integrację r ó ż n y c h lokalnych tradycji w j e d n ą W i e l k ą T r a d y c j ę z p o s t a c i ą Szankaraczarji, czyli z p r z e ł o m e m V I I I i I X w . n.e. Przejście na cykl świąt K u m b h a , wyznaczany przez ruch Jowisza, d a ł o m o ż l i w o ś ć połączenia k i l k u o d r ę b n y c h tradycji w jeden w s p ó l n y cykl. Przejściu temu towarzyszyło rozbudowanie symboliki Jowisza j a k o Bryhaspatiego w literaturze puranicznej. C y k l 12-letni z w i ą z a n y jest z ruchem Jowisza d o o k o ł a Słońca. K a ż d y r o k cyklu nosi nazwę od znaku, w jakim przebywa wówczas Jowisz (patrz Tabela I I ) . Pięć kolejnych cykli 12-letnich zamyka pełen, 60-letni cykl Jowisza. K a ż d a nazwa roku z cyklu 60-letniego oznacza p e w n ą jakość, na k t ó r ą wskazuje ó w rok. Służy to j a k o w s k a z ó w k a dla przeprowadzania prognoz astrologicznych na dany rok. 60-letni cykl wykorzystuje się w celu uzyskania prognoz dla zbiorowości, ale r ó w n i e ż k a ż d a jednostka podlega 60-letniemu cyklowi ewolucji. K a ż d e m u elementowi tego cyklu przypisuje się k o n k r e t n ą j a k o ś ć , k t ó r a wskazuje na to, czy dany r o k m o ż n a u z n a ć za p o m y ś l n y , czy nie. N i e k t ó r e lata m a j ą zdecydowanie negatywne konotacje. Być m o ż e w t y m leży przyczyna modyfikacji obchodzenia świąt co trzy lata. W Tabeli I I p o d a j ę nazwy poszczególnych lat i r o k kalenda­ rzowy, j a k i w ó w c z a s w y p a d a . P r z y k ł a d o w o , r o k 2001 jest p i ę t n a s t y m r o k i e m w cyklu 60-letnim n o s z ą c y m n a z w ę Wrisza. Wrisza oznacza Byka, a symbol ten uznawany jest za w y j ą t k o w o p o m y ś l n y , przynoszący d o b r o b y t . W i e d z ę na ten temat wnosi astrologia indyjska. Cykl ten został zapożyczony od Babilończyków, przypomina on r ó w n i e ż 60-letni cykl kalendarza chińskiego i t y b e t a ń s k i e g o . 12 13 Pierwszy r o k w cyklu 60-letnim, nazywany Prabhawa, rozpoczyna się w j a ­ snej części m i e s i ą c a M a g h a , kiedy to Księżyc i Słońce znajdują się w jednej 1 2 W Tabeli podałem pełne lata, zmiana daty odbywa się natomiast zawsze w okresie przesi­ lenia wiosennego. Na rok 2002 przypada Czitrabhanu, uznawany za pomyślny dla rozwoju inteligencji, duchowości, oddawania czci bogom. 1 3 �Tabela II. 60-letni cykl Jowisza {Brihaspati Czakra) Nazwy lat z cyklu/rok 13. Pramadi 1. Prabhawa 1987 25. Khara 1999 14. Wikrama 2. Wibhawa 1988 26. Nandaná 2000 15. Wrisza 3. Śukla 4. Pramoda 1991 29. Manmatha 18. Tarana 6. Angiras 1992 30. Durmukhi 31. Hemalambi 20. Wyaya 8. Bhawa 9. Yuwan 32. Wilambi 21. Sarwadżit 1995 33. Wikari 1996 34. Sar vari 23. Wirodhin 11. Iśwara 1997 35. Pława 24. Wikrita 12. Bahudhanya 1998 4. Karka Maha Magha 5. Simha 2041 Maha 2042 Phalgun 2031 Maha 57. Rudhirodgarin 2043 Czaitra 58. Raktaksza Maha 2044 Waisakha 2045 Maha Dżyesztha 2046 Maha Aszadha 59. Krodhana 47. Pramadin 2033 60. Kszaya 48. Ananda 2022 Maha 2040 Pausza 2032 2021 36. Śubhakrit 2010 54. Raudra 56. Dundubhi 46. Paridhawin 2020 2009 3. Mithuna 2030 45. Wirodhaka 2019 2008 Maha 2039 Margaśirsza 55. Durmati 44. Sadharanya 2034 1. Mesza 53. Siddharta 2029 2018 2007 22. Sarwadharin 10. Dhatri 43. Saumya Maha Aświna 12. Mina 2. Wriszabha 2028 2017 2006 1994 42. Kilaka 11. Kumbha Maha 2038 Kartik 2027 2016 2005 1993 41. Plawanga Maha Sravana 52. Kalayukta 2026 2015 2004 19. Parthiva 7. Śrimukha 40. Parabhawa 2014 2003 2037 2025 Znak zodiaku {rosi) Maha 2036 Bhadrapada 51. Pingala 39. Wiśwawasu 28. Dżaya 17. Subhanu 5. Pradżapati 2024 2013 2002 2035 50. Nala 38. Krodhin 27. Widżaya 16. Czitrabhanu 1990 49. Rakszasa 2023 2012 2001 1989 37. Sobhana 2011 Wielki miesiąc 6. Kanya 7. Tula 8. Wriszczika 9. Dhanus 10. Makara �128 DAGNOSŁAW DEMSKI 14r stacji księżycowej (nakszatra) o nazwie Dhanisztha i są w koniunkcji z pla­ n e t ą Jowisz. T a konfiguracja powtarza się co 60 lat. Pełny o b r ó t Jowisza w o k ó ł słońca zajmuje 11, 86 lat, co oznacza mniej niż 50 d n i w ciągu 12 lat słonecznych, czyli d o k ł a d n i e 4 343 d n i . W e d ł u g obliczeń astronomicznych, Jowisz przechodzi do n a s t ę p n e g o znaku co 84 lata. Stąd na siedem świąt cyklu K u m b h a , pierwsze sześć przypada na 12 lat, ale siódme przypada na 11 r o k . Dlatego też, co pewien czas jedno ze świąt obchodzone jest wcześniej. S C E N A R I U S Z ŚWIĘTA: CZAS I M I E J S C E Podstawowe zręby scenariusza zostały wyznaczone zgodnie z obliczeniami p o m y ś l n y c h konfiguracji astronomicznych. P o n i e w a ż , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , planeta Jowisz w p ł y w a na wody, najważniejszym elementem o b c h o d ó w tych świąt są rytualne kąpiele (snana) w rzekach. Ablucje w o d ą ze świętej rzeki są charakterystyczne dla całego hinduizmu. Czas na p o m y ś l n e kąpiele rytualne (snanajoga) wyznaczany jest przez konfigurację z ł o ż o n ą z Księżyca, Słońca i Jowisza. W związku z t y m , w k a ż d y m ze świąt cyklu K u m b h a istnieje pewna liczba kulminacyjnych p u n k t ó w o b c h o d ó w całego święta, wyznaczających p r z y p ł y w y i o d p ł y w y dodatkowej rzeszy pielgrzymów. I tak, w H a r d w a r istnieją trzy najważniejsze momenty przeznaczone na rytualne kąpiele: święto Śiwaratri - pełnia (purnima) miesiąca Phalgun, n ó w (amavasyá) miesiąca Czaitra oraz pierwszy dzień n a s t ę p n e g o w kolejności m i e s i ą c a Waisakh. W t y m okresie Jowisz znajduje się w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , a Słońce przebywa w znakach Barana (Mesza) i Byka (Wriszabha). C a ł e święto t r w a ok. 1,5 miesiąca. W Prajag jest sześć takich p o m y ś l n y c h m o m e n t ó w . W t y m r o k u były to: pełnia m i e s ą c a Pausz (Pausz Purnima - 9.1.2001), Makara Sankranti (wejście słońca w znak M a k a r a - K o z i o r o ż c a - 12.1.2001), n ó w miesiąca M a g h a (Mauni Amavasyá - 24.1.2001), piąty dzień wiosny (Vasant Panczami - 29.1.2001), pełnia m i e s i ą c a M a g h a (Magha Purnima - 8.2.2001), Mahaśiwaratri (pełnia miesiąca Phalgun - 21.2.2001). W tym okresie Jowisz znajduje się w znaku Byka, a Słońce przechodzi o d znaku Strzelca (Dhanus), przez K o z i o r o ż c a ( M a k a r a ) do znaku W o d n i k a (Kumbha). Całe święto trwa dwa miesiące. Podczas święta w U d ż d ż a i n jest tylko jedna rytualna kąpiel podczas pełni miesiąca Waisakh. Jowisz znajduje się w znaku L w a (Simha), a Słońce w znaku Barana (Mesza). Święto trwa niecały miesiąc. W trakcie o b c h o d ó w świąt w Nasik występują natomiast trzy główne kąpiele: p o c z ą t e k miesiąca Ś r a w a n , czyli wejście Słońca w znak L w a (Simha), r ó w n i e ż Jowisz i M a r s winny z n a j d o w a ć się w znaku L w a . N a s t ę p n i e n ó w 15 1 4 Pełny obrót wokół osi podzielony jest na 30 stacji księżycowych (nakszatrd). Pełny obrót liczący 360° podzielony jest na 30 równych odcinków (tithi). Podział czasu wyznacza więc ruch Księżyca, a nie Słońca. Początek jasnej części roku uttarajana (sanskr. „droga na północ"), czyli według kalendarza indyjskiego przesilenie zimowe. 1 5 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 129 miesiąca Bhadrapada oraz 11 dzień (ekadasi) miesiąca K a r t i k . Święto K u m b h a w Nasik trwa o k o ł o czterech miesięcy. Rai podaje, iż według tradyqi przewidzia­ no cztery miesiące ascezy i wyrzeczeń (vrata) dla ascetów, a dokładnie od 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca Aszadh do 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca K a r t i k a (Rai 1993). T o czas pory deszczowej, kiedy bogowie o d p o c z y w a j ą . P o n i e w a ż oba święta K u m b h a w U d ż d ż a i n i w Nasik o d b y w a j ą się w okresie, gdy Jowisz znajduje się w znaku Lwa, nazywane są Simhasta. Czas kąpieli wyznaczony jest z d o k ł a d n o ś c i ą co do minuty. W wymienio­ nych t u , zdeterminowanych astronomicznie i najbardziej p o m y ś l n y c h m o m e n ­ tach kąpieli d o k o n u j ą asceci Naga, k t ó r z y uczestniczą w obchodach zbiorowo - całymi s z k o ł a m i . Oni jedyni m a j ą prawo do kąpieli o określonej d o k ł a d n i e , co do minuty porze. Z p u n k t u widzenia pomyślności kąpiel przed t y m okresem jest dopuszczalna, ale nie honorowa, dla c z ł o n k ó w wielkich szkół ascetycz­ nych. K ą p i e l po upływie p o m y ś l n e g o czasu traci moc oczyszczającego błogosła­ w i e ń s t w a . Odbywa się ona w miejscu połączenia się w ó d z obu rzek. U C Z E S T N I C Y ŚWIĘTA: BRAMINI (PANDA), A S C E C I I P I E L G R Z Y M I (KALPAVASI) K i m są uczestnicy całego cyklu świąt Kumbha? N a l e ż ą do nich bramini, asceci oraz pielgrzymi. D w i e pierwsze grupy u w a ż a n e są za część podstawowej triady hinduizmu: k a p ł a n bramiński - asceta - lokalne medium, łączącej W i e l k ą Tradycję hinduizmu z jej lokalnymi nurtami. T o właśnie oni odgrywają pierwszo­ planowe role w cyklu świąt K u m b h a . Z a r ó w n o bramin, jak i asceta pełni funkcję nauczyciela, czy przewodnika duchowego. Szczególnie asceci są t u najbardziej widoczni . W a ż n ą rolę w cyklu świąt K u m b h a odgrywają bramini, nazywani t u panda (pandit, panda-iimczyciel). Bramini p r o w a d z ą księgi, do k t ó r y c h zapisują się odwiedzający święte miejsce pielgrzymi. P r o w a d z ą je od k i l k u p o k o l e ń , przejmując spisy od swoich p r z o d k ó w . K a ż d a z przybyłych rodzin odwiedza „ s w o j e g o " bramina. W Prajag funkcjonuje ok. 60 rodzin p a n d ó w . K a ż d a z nich ma stanowisko dogodnie p o ł o ż o n e nad brzegiem zlewiska obu rzek, oznaczone flagą i symbolem charakterystycznym, łatwo rozpoznawalnym przez przybywają­ cych pielgrzymów. M a to ułatwić dotarcie do właściwych b r a m i n ó w . Zgodnie z o b o w i ą z k a m i wyznawcy hinduizmu, dotyczącymi r y t u a ł ó w k u czci p r z o d k ó w , pielgrzym obdarowuje b r a m i n ó w w zależności od swoich możliwości i potrzeb. Zwyczajowe dary w postaci k r o w y nie są j u ż s k ł a d a n e , chyba że symbolicznie i rzadko. Pojawiają się dary nowego typu, np. s a m o c h ó d , skuter czy motocykl. N a d brzegiem wody w Prajag wbito 43 słupy, dzielące teren dla p r z y b y ł y c h pielgrzymów. N a k a ż d y m z nich namalowany jest symbol zwierzęcy lub i n n y . Przy n i m siedzą pandici, zapisujący w swoich księgach nazwiska i adresy 16 17 1 6 Na temat triady bramin - asceta - bhopa piszę szerzej w przygotowywanej do druku Np.: szczur, żaba, głowa Hanumana, żuraw lub czapla, wschodzące lub zachodzące dłoń, małpa, paw, podwójny bębenek, krowa, wielbłąd, świnia, jeleń (z rogami), krokodyl, ptak (na samym cyplu), słoń, koń, orzeł, lis, niedźwiedź, kogut (po raz drugi), lingam, kaczka, 1 7 pracy. słońce, kogut, tygrys, �130 DAGNOSŁAW DEMSKI p i e l g r z y m ó w . M o ż n a ich p y t a ć o krewnych, k t ó r z y t u byli i dokonali w p i s ó w do ksiąg kilkadziesiąt, a nawet kilkaset lat wcześniej. W a ż n y m i , a b y ć m o ż e najważniejszymi uczestnikami cyklu świąt K u m b h a są asceci. W p ó ł n o c n y c h Indiach 12-letni cykl świąt wyznacza kalendarz życia k l a s z t o r ó w (aszram, matha) czy szkół (akhara, sampradaya), w k t ó r e zorgani­ zowani są asceci (sannyasin, sadhu, Bairagi, swami, Naga, Natha). Najbardziej znane są t u szkoły (akhara - sala ćwiczeń, oddział) ascetów zaliczanych do kategorii j o g i n ó w N a g a . I c h procesje oraz zbiorowe kąpiele w d o k ł a d n i e oznaczonych porach są najbardziej w i d o w i s k o w ą częścią świąt. T a k ż e życie w akharach toczy się według cyklu 12-letniego. Inicjacje nowych c z ł o n k ó w , w y b o r y do w ł a d z z a k o n ó w i poszczególnych p r z e o r ó w (mahant) k l a s z t o r ó w w H a r d w a r lub rozstrzyganie s p o r ó w między zakonami ma miejscie podczas cyklu K u m b h a w Prajag i U d ż d ż a i n (Briggs 1982, s. 28, 35). N o w e w ł a d z e klasztorne wybierane są na k a d e n c j ę trwającą 12 lat. Dane te d o t y c z ą większości sekt hinduistycznych. Podczas trwania świąt istnieje m o ż l i w o ś ć szerszej prezentacji d o k o n a ń swojej szkoły, sekty czy osobistych. W biografiach słynnych ascetów, święta cyklu K u m b h a określane są zwykle j a k o okres poszukiwania odpowiedniego nauczyciela duchowego. Sprzyja temu p o m y ś l n y czas, j a k i d u ż e skupisko ascetów przybyłych niemal z całych I n d i i . 18 Najbardziej licznymi aktorami uczestniczącymi w cyklu świąt K u m b h a są pielgrzymi. Z uwagi na fakt, że święta trwają zwykle dłuższy czas, np. w Pra­ jag przez okres d w ó c h miesięcy, pielgrzymi n a p ł y w a j ą t u etapami, a ich liczba zwiększa się znacznie w jasnej części miesiąca księżycowego lub w dniach p o m y ś l n y c h na oczyszczającą kąpiel w wodach rzeki. Część p i e l g r z y m ó w przy­ bywa przed rozpoczęciem święta i pozostaje do jego k o ń c a . Ortodoksi k ą p i ą się codziennie przez cały miesiąc, p o s z c z ą w dzień, nie j e d z ą p o s i ł k ó w z ziaren z b ó ż i ryżu, ani olejów roślinnych. Nazywani są kalpavasi („mieszkańcy czasu kalpa"). P o z o s t a j ą oni na terenie zlewisk rzek przez cały okres pomyślnej konfiguracji astronomicznej. T o ludzie j a k b y oderwani od codziennego życia i zanurzeni w błogosławionej „wieczności". S t a n o w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę piel­ g r z y m ó w , p o n i e w a ż nie tylko składają ofiary, poszczą, d o k o n u j ą oczyszczają­ cych ablucji, czy uzyskują b ł o g o s ł a w i e ń s t w o w c h o d z ą c w kontakt z ascetami, ale r ó w n i e ż przejmują b e z p o ś r e d n i o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o wynikające z przebywa­ nia w o k r e ś l o n y m miejscu podczas z a c h o d z ą c y c h na niebie p o m y ś l n y c h k o n ­ figuracji astronomicznych. P o z o s t a ł e role związane z r y t u a ł e m pełnią: fryzjer, n i e z b ę d n y w k a ż d y m o ś r o d k u pielgrzymkowym, oraz aktorzy odgrywający spektakle mitologiczne (lila) dla pielgrzymów. wilk, kwiat róży lub lotos, zielona papuga, ptak dudek, lew, koza, trójząb, biały królik, biała krowa, łuk i strzała, głowa mężczyzny z wąsami, czerwony lotos, ryba, łabędź, biały kot, żółw. Oddziały {akhara) zbrojnych ascetów Naga powstały w okresie panowania cesarza Dżahangira i nie wcześniej niż w 1750 r. Słynne akhary północnych Indii mające swe siedziby głów­ nie w Varanasi, Prayag i Hardwar (Mahanirwani Akhara, Nirandżani Dżuna Akhara, Bairagi Akhara, Najapanczajati Udasin Akhara, Barapancząjati Udasin Akhara, Nirmala Akhara). 1 8 �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 131 ZEWNĘTRZNE CZYNNOŚCI UCZESTNIKÓW ŚWIĘTA C z y n n o ś c i p i e l g r z y m ó w m a j ą charakter zrytualizowany. Przybywający piel­ grzym goli głowę na n a b r z e ż u , stąd d u ż a liczba fryzjerów p r a c u j ą c y c h nad brzegiem rzeki. Dokonuje wstępnej kąpieli, a ogolone włosy spadają na m o k r e ubranie. Po goleniu głowy powtarza kąpiel. Oczyszczającym ablucjom towarzy­ szy bramin Panda, k t ó r y śpiewa sankalpa. Pielgrzym ofiarowuje wtedy pierwszy m a ł y podarunek, a od bramina otrzymuje kwiaty, mleko i orzech kokosowy. Pielgrzym wrzuca kwiaty do w ó d zlewiska, n a s t ę p n i e s k ł a d a panditowi dar w postaci krowy. P o n i e w a ż nie k a ż d e g o pielgrzyma stać na to, ceremonia ta m a charakter symboliczny. Pielgrzym trzyma p r z y p r o w a d z o n ą k r o w ę za ogon, a b r a m i n recytuje sankalpa. N o m i n a l n ą cenę k r o w y lub mniejszą s u m ę pienię­ dzy płaci się właścicielowi zwierzęcia. Ten bierze t r o c h ę pieniędzy, a resztę oddaje b r a m i n o w i . Bogaty pielgrzym daje nie tylko k r o w ę . Darem m o ż e b y ć słoń albo k o ń z siodłem, m o t o c y k l lub s a m o c h ó d . N a s t ę p n ą częścią rytuałów jest ceremonia złożenia ofiary przodkom w postaci kulek ryżowych i k w i a t ó w (pinda dana). Zgodnie z zasadami hinduizmu towarzy­ szy temu karmienie b r a m i n ó w . T o klasyczna ceremonia zaliczana do r y t u a ł ó w p o ś m i e r t n y c h t y p u śraddha, do k t ó r y c h zobligowany jest k a ż d y wyznawca hinduizmu. Obowiązkiem pielgrzyma jest odwiedzenie świętych miejsc w okolicy. Jakie d z i a ł a n i a m a j ą szczególne znaczenie w cyklu świąt Kumbha? D l a p i e l g r z y m ó w są to d z i a ł a n i a charakterystyczne dla w y o b r a ż e ń i logiki Wielkiej Tradycji hinduizmu, a więc oczyszczające ablucje (snana), widzenie w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów (darśań), ofiara i obdarowywanie (dana), karmienie i s p o ż y w a n i e resztek ofiary (prasad), picie świętej w o d y z Gangesu, specjalne ofiary dla p r z o d k ó w (śraddha), znalezienie przewodnika duchowego (guru), przebywanie w czasie świętym (kalpavasi) oraz powtarzanie specjalnej m o d l i t w y sankalpa. D l a ascetów cykl tych świąt to czas inicjacji nowicjuszy (diksza), w y b o r u w ł a d z (sammelań), oczyszczających ablucji (snana), a t a k ż e m o ż l i w o ś ć zdobycia nowych u c z n i ó w i pokazania swojego statusu (guru-sziszja). Ablucje (snana) związane są z wierzeniami w oczyszczające z g r z e c h ó w właściwości w o d y ze świętych rzek, a w szczególności ze zlewisk tych rzek oraz ich źródeł. W górnej części Gangesu znajduje się kilkanaście zlewisk (sangam) 0 mniejszym znaczeniu niż Prajag. Jednak k a ż d e z nich u w a ż a n e jest lokalnie za miejsce pielgrzymkowe. O p r ó c z rytualnych kąpieli nad brzegami Gangesu, rodziny wrzucają do jego w ó d prochy swoich zmarłych. W y j ą t k o w e w a r u n k i kąpieli stwarza odpowiedni czas i miejsce. Symbolika wody opiera się na wierze, iż wody, np. oceanu wszechświata, poprzedzają wszelką formę. W hinduizmie akt zanurzenia w wodzie oznacza p o w r ó t do stanu pierwotnego lub rozpuszczenie starej formy, co u m o ż l i w i a p o c z ą t e k u k s z t a ł t o w a n i a nowej. T o rodzaj śmierci 1 oczyszczenia przed włączeniem w sacrum, czy rodzaj symbolicznego odrodzenia. D u ż e znaczenie w hinduizmie przywiązuje się do b e z p o ś r e d n i e g o widzenia w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów. N o s i to n a z w ę darśan i oznacza widze­ nie, k o n t a k t wizualny, przebywanie w obecności i w y m i a n ę spojrzeń. C z y n n o ś ć �132 DAGNOSŁAW DEMSKI ta powoduje przekaz błogosławieństwa od b ó s t w a , jego wizerunku, oświecone­ go mistrza lub innego ascety. W cyklu świąt K u m b h a szczególne znaczenie m a b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami (darśań). K o n t a k t z n i m i daje przepływ bez­ p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, k t ó r e g r o m a d z ą pielgrzymi. Podobnie rozmowa z n i m i lub d o t k n i ę c i e ś l a d ó w zostawianych przez nich na piasku wzmacnia przekaz boskiego błogosławieństwa. Odnalezienie guru i n a w i ą z a n i e z n i m głębokiej więzi na zasadzie n a u c z y c i e l - u c z e ń (guru-sziszja) wzmacnia jeszcze bardziej ten przekaz. Wizerunki b ó s t w hinduistycznych w świątyniach m a j ą podobne znaczenie. Specyfiką święta jest jednak b e z p o ś r e d n i e obcowanie (dar­ śań) z ascetami, a t y m samym z przejawami boskiej energii. S k ł a d a n i e ofiar lub obdarowywanie (dana) b o g ó w i guru (dakszina) na­ leży do jednej z najważniejszych p o w i n n o ś c i wyznawcy hinduizmu. W e d ł u g M a n u s m r y t i , s k ł a d a n i e ofiar należy do o b o w i ą z k ó w gospodarza i ojca rodzi­ ny. Ofierze z p o ż y w i e n i a towarzyszy karmienie lub jedzenie resztek (prasad) ze stołu b o g ó w , co jest f o r m ą k o m u n i i z bogami. D o tej kategorii należy r ó w n i e ż picie świętej w o d y z Gangesu i przyniesienie jej w naczyniu do d o m u , po z a k o ń c z e n i u święta. K u m b h a oznacza dzban, k t ó r y pielgrzymi ofiarowują na ś w i ą t y n n y c h o ł t a r z a c h p o ś w i ę c o n y c h Dziewięciu Planetom (Nawagraha). O d m i a n ą obdarowywania są ofiary dla z m a r ł y c h p r z o d k ó w (śraddha). I c h zasady regulowane są w y m o g a m i żałoby oraz określone w zależności o d pozy­ cji pielgrzyma w hierarchii społecznej. W o d y Gangesu u w a ż a n e są t a k ż e za łączące żywych ze światem z m a r ł y c h . O d r ę b n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ą pielgrzymi pozostający na z a m k n i ę t y m terenie obozu nad r z e k ą przez cały okres świąt (kalpavasi). I c h celem, na w z ó r asce­ t ó w , jest uzyskanie b e z p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, przekazywanego szcze­ gólnie obficie w p o m y ś l n y m okresie p r z y p a d a j ą c y c h na ten czas konfiguracji astronomicznych. Jako miejsce w o k r e ś l o n y m czasie przemienia się w niewy­ czerpane ź r ó d ł o siły i błogosławieństwa. Uzyskaniu d o s t ę p u do tej wiecznej siły i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a służy powtarzanie sankalpy. T e r m i n sankalpa oznacza intencję t o w a r z y s z ą c ą odprawianiu pewnych a k t ó w rytualnych. T y p o w a san­ kalpa wymawiana jest w e d ł u g wzoru: „ja, p o c h o d z ą c y z takiej rodziny, miesz­ kający w takiej miejscowości, posiadający to i to, jestem obecnie w Prajag takiego r o k u , miesiąca, dnia, w t y m miejscu podczas święta. B ę d ą c t u zamie­ rzam... i t p . " Jeśli m ó w i ą c y oczekuje na o k r e ś l o n y wynik, w t y m momencie recytacji wymienia go. Jest to rodzaj z w r ó c e n i a uwagi boskim siłom na siebie. W i ę k s z o ś ć p i e l g r z y m ó w wynajmuje p a n d ę , inni sami wiedzą j a k należy od­ p r a w i ć r y t u a ł tej recytacji. D l a u c z e s t n i k ó w świąt cyklu K u m b h a wzięcie udziału w nich daje przede wszystkim b ł o g o s ł a w i e ń s t w o (sanskr. ananda). W i ę k s z o ś ć z wymienionych w y ­ żej d z i a ł a ń podejmowano po to, by u z y s k a ć błogosławieństwo. Daje je np. b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami, z duchowym nauczycielem (darśań). Sym­ bolizują to gesty błogosławieństwa, jakie przyjmują asceci w spotkaniach z pielgrzymami, a p r z y p o m i n a j ą one gesty utrwalone w wizerunkach bo­ gów. P r z e p ł y w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wzmacnia przebywanie nad zlewiskiem rzek �12-LETNI CYKL JOWISZOWY 133 w kulminacyjnych momentach świąt. N a s t ę p u j e w ó w c z a s połączenie m i ę d z y niebem a ziemią, czas, w k t ó r y m ludzie żyją w zgodzie z rytmem wielkich k o n ­ figuracji astronomicznych na niebie. * C y k l świąt K u m b h a należy do uformowanej w ciągu stuleci Wielkiej T r a ­ dycji hinduizmu integrującej p ó ł n o c n e części I n d i i . Jej celem było p o ł ą c z e n i e r ó ż n o r o d n y c h , mniejszych tradycji lokalnych z jednym w s p ó l n y m ogniwem hinduizmu. O d b y w a ł o się to na k i l k u poziomach, p o c z y n a j ą c od procesu w e w n ę t r z n e j kolonizacji I n d i i plemiennych, spowodowanej e k s p a n s j ą cywiliza­ cji indyjskiej. W i ą z a ł o się ze z m i a n ą dotychczasowych s p o s o b ó w m y ś l e n i a z lokalnych na ponadregionalne, ze stanu ekologicznego wtopienia się w l o k a l ­ ne ś r o d o w i s k o do przyjęcia przekonania, że bogowie wpływają na istoty żywe na t y m świecie poprzez siły i ruchy planet, a co za t y m idzie, przyjęcia specyficznych konfiguracji astronomicznych. P r z y k ł a d e m tego było przejście z cyklu słonecznego 5-letniego na 12-letni cykl jowiszowy. Zgodnie z k o n c e p c j ą Srivastavy, tradycja hinduizmu opiera się na triadzie: k a p ł a n - asceta - lokalne medium. D w a j pierwsi należą do Wielkiej Tradycji, podczas gdy trzeci człon triady należy do niezliczonej liczby lokalnych M a ł y c h Tradycji. Bramin jest g ł ó w n y m ogniwem łączącym wszystkie regiony subkontynentu indyjskiego. Sprawuje on funkcje rytualne, p o ś r e d n i c z ą c p o m i ę d z y l u d ź m i a światem b o g ó w i sił kosmicznych. D o niego zwracają się wierni o pomoc w przekazaniu odpowiednich ofiar dla b o g ó w i o ustalenie najbar­ dziej korzystnych konfiguracji astronomicznych dla danej jednostki, czy zbio­ rowości. W y p e ł n i a on swoje zadanie o d p r a w i a j ą c odpowiednie do sytuacji r y t u a ł y . Asceta nie pełni funkcji rytualnych. Jego siła i charyzma opierają się na latach wyrzeczenia i ćwiczeń oraz na b e z p o ś r e d n i m kontakcie z boskimi siłami. Pielgrzymi p r z y c h o d z ą do ascety po błogosławieństwo. T y l k o on m o ż e je p r z e k a z a ć . S t ą d tak wielkie znaczenie świąt cyklu K u m b h a . Trzeci człon tej triady to lokalne medium, noszące różne nazwy w zależności od części kraju i lokalnej kultury. Wierni nie zwracają się do nich ani o pomoc w składaniu najbardziej właściwych dla czasu i miejsca ofiar, ani o błogosławieńs­ two. P r z y c h o d z ą natomiast z p r o ś b ą lub z pytaniami, jakie ich n u r t u j ą . Roz­ wiązują oni problemy osobiste. T a sfera działań religijnych należy do kategorii M a ł e j Tradycji. W centrum Wielkiej Tradycji znajdują się bramin i asceta. I c h znaczenie w z r o s ł o w w y n i k u postępującego procesu sanskrytyzacji m a j ą c e g o na celu integrację wszystkich ziem i ludności I n d i i we w s p ó l n ą zbiorowość. W jego w y n i k u n a s t ę p o w a ł o narastające przesunięcie akcentu i znaczenia d w ó c h pierw­ szych postaci, kosztem tej ostatniej. Przesunięcie to towarzyszyło naturalnemu przekraczaniu granic funkcjonowania w społecznościach lokalnych przez po­ szczególne grupy m a j ą c e kontakty z innymi społecznościami, p o d k r e ś l a j ą c y m i p r z y n a l e ż n o ś ć do wspólnej szerszej tradycji. Ten proces przybiera na sile w miejscach pielgrzymkowych i podczas cyklu świąt K u m b h a . �134 DAGNOSŁAW DEMSKI LITERATURA B r i g g s G . W. 1982, Gorakhnath and the Kanphata Yogis, Delhi. C a m p b e l l J . 1997, Bohater o tysiącu twarzach, Poznań. D o w s o n J . 1984, A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion. Geography, History and Literature, Calcutta. E a t o n R. 1999, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760, internet. Indian Chronography. brw. Manusmryti... 1985, Manusmryti i Kamasutra, Warszawa. Pande, Bishambhar Nath 1955, Allahabad, Retrospect and Prospect, Allahabad. R a i S. 1993, Kumbha Mela. History and Religion. Astronomy and Cosmobiology, Varanasi. Słownik... 1994, Słownik mitologii hinduskiej, A. Ługowski (red.), Warszawa. S r i v a s t a v a V . 1997, Religious Renunciation of a Pastoral People, Delhi. T o k a r s k a - B a k i r J. 1988, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współ­ czesnych Tybetańczyków, Lud, t. 72, s. 147-182. DAGNOSŁAW DEMSKI T H E T W E L V E Y E A R JOVIAN C Y C L E I N T H E G R E A T T R A D I T I O N O F HINDUISM. T H E RITUAL C Y C L E OF KUMBHA MELA Summary Referring to the instance of the ritual cycle of Kumbha Mela in northern India the author raises the more general problem of the twelve and sixty year Jovian cycles in Hinduism. Pointing out auspicious astronomical configurations is of essential meaning for organization of religious festivals not only in Hinduism. The Indian tradition has adopted different rules of reckoning the positions of heavenly bodies.First of all as the point of departure it took the constant zodiac. Equally remarkable is the importance of the movements of the moon in Hinduism, unlike in European tradition in which reckoning is based on tropical zodiac and on the movements of the sun. Concentration on the movements of the moon has brought about, among others, greater rigour and precision of calculation. The moon, the sun and Jove all participate in setting the auspicious astronomical configurations. The same three heavenly bodies are used in setting all the elements of the Kumbha cycle of festivals described here. The author follows the growing importance of the Jovian cycle on different levels: mytho­ logical, historical and that of the development of the methods of calculation itself. He notices the evolution of the Kumbha festival cycle developing from local festivals Magha Mela in Prayag through the five year Kumbha cycle in the same locality to the full, twelve year cycle with rotation divided among four localities: Hardwar, Prayag, Ujjain and Nasik. The author indicates that the transition from the five year festival cycle to those of twelve and sixty years was associated with the territorial and cultural expansion of India from the Ganges plains, among others southwards up to the rivers Godawari and Narmada.That process was accompanied by the transition from local traditions to the unifying Great Tradition of Hinduism. The author includes the Kumbha festival cycle to Great Tradition. Referring to the triad of the main religious figures of Hinduism: Brahman-ascetic-local medium he indicates that the development of ascetism, evolution of the Kumbha festival cycle and applying the Jovian cycle in calculations are the exemplification of its second link. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f284451db234e107ca45d595b466ada.pdf 3fee52fee73f009aec79841a87199b37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:510 Title A name given to the resource 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im.Piotra Wielkiego w Leningradzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.199-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W I T O L D DYNOWSKI 250-LECIE M U Z E U M A N T R O P O L O G I I I E T N O G R A F I I IM. PIOTRA WIELKIEGO W LENINGRADZIE W dzisiejszej s t r u k t u r z e życia naukowego w i e l k i e międzynarodowe kongresy stanowią najszerszą płaszczyznę kontaktów dla p r z e d s t a w i c i e l i jednoznacznych d y s c y p l i n , czy też n a w e t dla określonych gałęzi w i e d z y . Na tego r o d z a j u f o r u m n a u k a w y p o w i a d a się przede w s z y s t k i m za po­ średnictwem p r z e d s t a w i c i e l s t w n a r o d o w y c h i odpowiednich i n s t y t u c j i działających w poszczególnych państwach i k r a j a c h . Znaczenie t a k i c h kongresów d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h czy też dla postępu prac badawczych n a d t y m czy i n n y m zagadnieniem może być j e d n a k 'bardzo różne i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż można podjąć dyskusję, czy masowe liczące tysiące uczestników k o n ­ gresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką r e f e ­ ratów w pełni spełniają swój cel i czy n p . sympozja poświęcone zespo­ łowi zagadnień w y b r a n y c h nie byłyby bardziej właściwą postacią k o n ­ taktów n a u k o w y c h . Zastanawianie się nad doborem płaszczyzn dla międzynarodowych o b r a d w n i c z y m j e d n a k n i e może umniejszyć odczu­ w a n i a korzyści płynących z dotychczasowych, najszerszych f o r m współ­ p r a c y n a u k o w e j . Pomijając sprawę r o z b u d o w y w a n i a światowej więzi i n t e l e k t u a l n e j i przyciągania do współpracy p r z e d s t a w i c i e l i zarówno d a w n y c h j a k i nowo powstających państw oraz korzyści wypływające ze spotkań osobistych specjalistów od różnych zagadnień szczegóło­ w y c h czy też w y b i t n y c h autorytetów z młodszym p o k o l e n i e m n a u k o w ­ ców — w i e l k i e k o n g r e s y międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m 'potężny c z y n n i k mobilizujący środowiska narodowe do wystąpień na zewnątrz. W t e j saimej s t r u k t u r z e życia naukowego c z y n n i k i e m mobilizującym w węższym w p r a w d z i e zakresie są jubileusze i n s t y t u c j i i placówek n a u k o w y c h o zasięgu r e g i o n a l n y m czy też ogólnonarodowym. Sprzyjają one przede w s z y s t k i m p o d s u m o w a n i o m i przeglądom dotychczasowego d o r o b k u i n s t y t u c j i n a u k o w y c h , ocenie społecznej i c h r o l i w f o r m o w a n i u �WITOLD 200 DYNOWSKI się k u l t u r y narodowej i z t y c h pozycji pozwalają także konfrontować dorobek n a r o d o w y z ogólnoświatowym. Rok 1964 przyniósł etnografii radzieckiej d w a wydarzenia na n a j ­ większą skalę. Z jednej s t r o n y etnografowie radzieccy występowali jako organizatorzy i gospodarze V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych z d r u g i e j zaś — n i e m a l j e d n o ­ cześnie — obchodzono 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i i m . P i o t r a W i e l k i e g o w Leningradzie, pierwszego państwowego m u z e u m w Rosji i jednego z najstarszych i największych muzeów tego t y p u na świecie . Pierwsze zbiory antropologiczne i etnograficzne istniały już 2 O 1 najwyższym władz państwowych Nauk. Obradom wincjonalna. Również w Jubileusz szych jest tomie w one a do d z i e j ó w z Stąd rozprawa też kapitalnej wielu T . W. pracy dróg A. rozwojowych trzeba graficznych oraz nych Niemczech Sammlungen rzeniem zbiory origines s. 305—«08. W 1880 r . budowie heutige Z człowieku zbiorów w wprowadzonych VQlkerkunde, późniejszych wstępem zapoiznajamy prac Wiedeń się im. i n . w „Revue etnograficznych odpowiednim czasów „Baesler kierunku Bastiana wymienić m. S t u d i e n " , t. 1: 1 9 2 9 , s . 1 0 6 , i K . W i r t h , für i na Przy odpowiednio opra­ etnograficz­ Zur Z pracy Geschichte szerszym K. spoj­ R. В obszernym a h n- artykule t. 8 : 1899, Berlińskim in nowych K. rozpraw etno­ zbiorów Museen w. obok izaibytków Muzeum Berlin). zasadach P i r e u s s, in. sumiennie loigische „Zeitschr. w pisał etnograficznych w Vólkermuseums, w i Adolf pisał O roz­ organi­ Bastían t. 1 0 : 1926. zbiorów ner muzeach w X I X ii Z S R R . Rosji ďethnogratphie", Koniglichen Archiv.", ii innych K l e m m a Deutschland. 1888, o r a z ďethnographie, trzeba G. in się syntezy 'historycz­ tzbiór 'historii zna­ Odnoszą XVIII do posiadają do praca Kunst der swoje mało uwzględnieniem oraz wkład zajmują, Geschichte za etnografii nimi 1837 r . źródeł przestrzeni się zbiorów (Zur na poważny i Muzieja wszyst­ szerokie znaczenie naukowe większy Museen, musée wydanym przede ze szczególnym kulturze w und etnograficzne du Rosji jego w piękną wcześniej­ zbiorowo raz pierwszy. każdy Wissenschaft prób zestawie ogół np. Między­ uczczony przykuwa na że jest w y d a n a historii V o s s tych zacyjnych und O P. o VII S t a n i u к o w i с z. S t u d i a po pro­ 1964 r. Moskwie. do W i sierpnia w pełne. bogatym russkoj stanowi które ethnographische H . , Les Istoria stołeczna 7 1 9 i n . został uwagę T. W. bardzo umysłowej Wartościowym für Uber s o n a С. na nauk m. udostępnionych wybranym placówki, literaturę. na P y p i n a prasa 5, udział Akademii i E t n o g r a f i i , t . 2 2 , p t . 2 5 0 let etnograficznymi zaznaczyć, cowaną w N. z porównaniu najbardziej Staniukowicz posiada kwestiom sposobności der kultury W Wielikogo, wypadkach zainteresowaniami poświęconych nej Pietra świadczy władz Kutrzeba-Pojnairowej, Etnografii 160 stron, r o z p r a w a irozwoju powiązań i placówki. oparła ZSRR również „Prawda" A. Antropologii imieni w najwyższych i Etnologicznych opracowanie autorka w artykuł tej Muzieja licząca nawet zob. oraz poświęciła dzienniku Antropologii i Etnografii obszerna, miejsca historii Sborník Kongresem Rudniew) Antropologicznych to n i e w ą t p l i w i e serii tym N. w tomie Muzeum historii M u z e u m nych, art. Nauk poświęconą Antropologii o wiele i n . 'zob. Kongres publikacją, kim Kongresu M. niniejszym narodowy 2 zainteresowaniu (wicepremier Monachium Buddhismus", opracowaną historię ii L i p s k u ( F . K r a u s e , „Ethno- Zur t. Neugestaltung 6: 1924, s . des 78). Z a Miinchepośredni- �250-LECIE MUZEUM 201 w petersburskiej K u n s t k a m e r z e o d c h w i l i j e j założenia (1714 r.>). J e d ­ nocześnie z koncentracją życia naukowego w A k a d e m i i N a u k i n s t y t u ­ cja ta przejęła z b i o r y tworząc na tej bazie osobną placówkę naukową z własnym, specjalnie z b u d o w a n y m gmachem i zarządem, włączoną w strukturę organizacyjną A k a d e m i i jako M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i . W t e j postaci i pod tą nazwą placówka ta (pozostaje po dzień d z i ­ siejszy. A u t o r y t e t n a u k o w y A k a d e m i i Nauk, j e j r o l a i f u n k c j a n a j ­ wyższego czynnika ustalającego i kontrolującego k i e r u n k i r o z w o j u n a u k i i życia intelektualnego w państwie stwarzają dla działalności placówki muzealnej szczególnie mocne oparcie. Niezależnie b o w i e m od przestawień w k i e r u n k a c h życia intelektualnego, zmian w sposobach rozumienia p r o b l e m a t y k i etnograficznej i j e j celów n a u k o w y c h , czy też w w y n i k u przesunięć ważności zagadnień i tematów w obrębie za­ interesowań etnograficznych M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zawsze należało do rzędu i n s t y t u c j i , które reprezentowały naukę w państwie w sposób najbardziej pełny. Na przestrzeni przeszło dwóch stuleci oprawa akademicka sprzyjała znakomicie u t r z y m a n i u się r a c j i n a u k o ­ w e j istnienia zbiorów etnograficznych jako d o k u m e n t u historycznego dla i l u s t r a c j i ukształtowanych odrębności w k u l t u r a c h różnych spo­ łeczeństw l u d z k i c h i do budowania na t y m m a t e r i a l e przesłanek do pytań badawczych s t a w i a n y c h przez zmieniające się k i e r u n k i myśli etnograficznej. D l a pełniejszego zrozumienia r o l i , którą odegrało m u ­ zealnictwo w tradycjach n a u k i rosyjskiej, w y p a d n i e podkreślić, że od c h w i l i powołania do życia A k a d e m i i różne kolekcje w M u z e u m A n t r o p o ­ l o g i i i E t n o g r a f i i były szeroko w y k o r z y s t y w a n e jako źródła w pracach naukowo-badawczych i w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . W 2 połowie X V I I I i początkach X I X w . etnograficzne zbiory muzealne jako pełnowartościo­ wą bazę źródłową w całej rozciągłości w y k o r z y s t y w a l i do prac n a u k o ­ w y c h zarówno M . W . Łomonosow, S. P. K r a s z e n i n n i k o w , P. S. Pallas, ctwem osobnych graficznych 10-leciu w w X I X Muzeum w. (Musée d'ethnógraphie Museet w 1 8 6 9 г.), Lund Volkexkunde muzeach w autorów de publikacji (zał. Museum für Wiedniu większych i M. zostało in. P. l'Hommé w Museum mniejszych postaci czasopismach w w w zbiorów La etno­ szóstym etnograficznych w Muzeum du 1930, n r musie 5, s . 5 7 , d e F r a n c e " , 1 9 5 6 , s. 7 1 . S p o r o (zał. of w (zał. w Kultur-hiatoris/ka History w arty­ i działalności talkich 1 8 7 2 г.), Natural w 1877 г.), USA Museum 1 9 2 7 r . ) ii o w i e l u okolicznościowych wydawnictwach etnograficznych. w reorganisation etnograficznych Hamburgu wyszło zbiorów je dopiero 2 s e r . , t. 2 : zreorganizowane rozpraw historii 1930 r. p r z e k s z t a ł c o n e Musée", Sztokholmie (gruntownie nikach du historię w „Médicine 1 8 8 2 г.), poznanie R i к e t, o historii zbiorów Volkerkunde bądź w w w zostało kolekcji wydzielono opracowywało „Bulletin Museet pamiątkowych lub z ogólnej Paryżu, które Trocadéro, jak Nordiska w udostępnione l'Homime). Musée i osobnych placówek, de du i s , Le i H. V a l o Wielu T r o c a der o w Człowieka kułów publikacji British Museum, (zał. für innych, wydawnictwach muzealnych, przewod­ �WITOLD 202 DYNOWSKI I . G. G m i e l i n , G. F. M i l l e r , I . I . Leepiochin, S. K . K o t i e l n i k o w , N . J . Czerieckowskij, P. A . Zagorskij j a k i i n n i . Pod t y m względem w zasadzie niewiele zmieniło się w latach późniejszych. Uwagą tą sięgamy do złożonej s t r u k t u r y stosunków społeczino-gospodarczych i k u l ­ t u r a l n y c h u f o r m o w a n y c h w Rosji w 'połowie X I X stulecia. R o z w o j o w i b o w i e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h w dotychczasowej feudalno-pańszczyźnianej s t r u k t u r z e państwa towarzyszył s z y b k i proces r o z b u d o w y życia naukowego i k u l t u r a l n e g o w e w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h . N i e m a l w każdej gałęzi wiedzy szybko skrystalizowały się dziedziny p r a k t y k i i t e o r i i torując drogę dalszej dyferencjacji. W t y m s a m y m czasie powsta­ ły też tendencje ostrzejszego dzielenia p r o b l e m a t y k i nauk historycz­ no-społecznych, rodzi się też potrzeba rozczłonkowania wiedzy o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e . Jasne jest, że narastająca specjalizacją w t e j czy i n n e j dziedzinie w i e d z y o człowieku i jego k u l t u r z e z n a t u r y rzeczy musiała się odbić n a systematyce źródeł i sposobie posługiwania się n i m i zarówno p r z y analizie zjawisk j e d n o s t k o w y c h , j a k i przy próbach budowania syntezy. W m u z e a l n i c t w i e musiało więc dojść do rozdziału k o l e k c j i i wydzielenia m . i n . także zbiorów etnograficznych. Co więcej 3 W 3 kowej okresie 1750—1760 Akademii Nauk w zespól rosyjskiej z izaánteresowaniami aktywnym współdziałaniem okresu było pochodzą wentaryzacji dzano tę ona systematykę, z Condorceta, c z y też pytanie, cowo zycji (J. zbiorów w grę nikow nictwa 1 7 5 1 , t . 2, s . 4 9 0 ) . Materiały teriały moriam, kapitalnej vom do Jahre iKunstkamery, w w pracy oraz państwa Spisok ną u w a g ę poświęcił Academie der Azji, ziemli oraz 1744. N a nich (Putieszestwije Soczinienij G. F. M i l l e r Wissenschaften. P. w opisanije muzeów oparł się po An które P. die Z.M.N.P. Versammlung krań­ w ekspo­ dictionaire m. pracy S. P a l l a s razlicznym posta­ był włączono in. obłastiam 1895 г.), der do przez putieszestwij n i m i S. P. w Diderota, europejskich ou poświęconej G m i e l i n S. Pallasa, pracy panujących raźnych się wizoroiwała również wykorzystane posługiwał G. Rousseau, Można etnograficzne, ich In­ zachodnioeuropej­ Encyclopedie [w:] może przeprowa­ Kunstkamery ówczesnych tego co etnograficz­ Francja, przez jakie. Kamczatki, I. we stosunków zostały rozciągłości Opisanije i Kratkoje rozprawie całej 1733 bis dziejów Gosudarstwa w naturelle, Północno-Wschodniej Sibirien inne lecz, zasad nauką etnograficznych ďhistoire Ł o m o n o s o w a w zasady najbardziej materiałów, jakioh dziejowego większości Cabinet etnograficznych W. wg przyrodniczych zbiorów siewiernym jeisit, J. d ' A l e m b e r t a Paris po systematyce z nau­ nauki (m. 'in. z zainteresowań przy rozwoju zbiorach mie t y l k o Kraszeniinniikowa), o d o b r a z u -i o c e n y d'Alembert, się fizjoilogiiczno-spałecznaj wchodziły w i działalności przedstawicieli etnograficznych silnych, powiązań myśli rzeczy raisonne, M. wobec i interpretacja czy stan odmienny czy wyraziły rozwojowych pracowała Interesujące kierunkami ujęciach Pallara kierunków osobiście ekspozycji. na wić kolekcje trzon wysokich powiększaniu zbiorów dalszych z nich i ską, .zwłaszcza •się dla większość zasadniczy Powiązania etnograficznymi w (wspaniałe ważniejsze nych, t e n stanowił Petersburgu. Kraseenin- dziejom osad­ Reise durch zbierając ma­ Rosijskogo i m też bacz­ Kaiserlichen �250-LEClE Ryc. 1. Fragment w wystawy 1 9 0 3 r. w zhio¡rów Muzeum 203 MUZEUM południowoamerykańskich Antropologii i Etnografii eksponowanych �WITOLD 204 DYNOWSKI w obrąbie t y l k o samych zbiorów etnograficznych tendencje do u z y s k i ­ w a n i a określonych pól badawczych i specjalizowania się w węższych zakresach wiedzy o k u l t u r z e l u d z k i e j stały sie podstawą do tworzenia zamkniętych k o l e k c j i , najczęściej poświęconych k u l t u r z e czy k u l t u r o m występującym na k o n k r e t n y m obszarze. Na t e j zasadzie w 1818 r . w y ­ dzielono z d a w n y c h zbiorów K u n s t k a m e r y p e w i e n k o m p l e k s ekspona­ tów, które dały początek nowej komórce A k a d e m i i , G a b i n e t o w i W s c h o d ­ n i e m u , w następstwie przeorganizowanej w A z j a t y c k i e M u z e u m A k a ­ d e m i i . Podobną koncepcję zrealizowano w odniesieniu do zbiorów egip­ skich, tworząc w 1825 r. M u z e u m Egipskie. Próby podjęte w m u z e a l n i c t w i e r o s y j s k i m w 1 połowie X I X w . w k i e r u n k u większej specjalizacji k o l e k c j i i wprowadzenia nowego podziału rzeczowego w materiałach m u z e a l n y c h b y n a j m n i e j nie wpły­ wały a n i też zmierzały do podkreślenia ściślejszego rozdziału etnografii od p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h . Wręcz o d w r o t n i e , w t y m właśnie okresie w naukach o człowieku i jego k u l t u r z e wykształciły się n o w e spojrzenia badawcze, które w sposób szczególnie m o c n y złączyły etno­ grafię, archeologię, filologię i antropologię. Ten stan rzeczy wynikał nie t y l k o z wyraźniej zakreślonych celów badawczych, lecz także i z k o ­ nieczności wzajemnego wspomogania się gruntowną wiedzą w dziedzi­ nach, które stały się odrębnymi specjalnościami. P r z y zwiększonych bowiem wymogach w a r s z t a t o w y c h pracy n a u k o w e j nie wystarczały już wiadomości ogólnikowe i oparte na źródłach n i e z w e r y f i k o w a n y c h . D l a stawiania n o w y c h pytań badawczych trzeba było z reguły uwzględ­ niać w y n i k i drobiazgowych dociekań w k w e s t i a c h szczegółowych, co oczywiście wymagało zapewnienia sobie współpracy szerszego zespołu odpowiednich specjalistów. Teoretyczne i praktyczne potrzeby stworzenia nowego zgrupowania d y s c y p l i n interesujących się człowiekiem i jego kulturą znalazły w r o ­ s y j s k i m środowisku i n t e l e k t u a l n y m bardzo silne poparcie. W kręgach A k a d e m i i N a u k szczególnie gorącymi rzecznikami n o w y c h rozwiązań m u z e a l n y c h b y l i К. M . B e r i L. I . Szrenk — w y b i t n i uczeni, członko­ wie A k a d e m i i i u t a l e n t o w a n i działacze naukowo-organizacyjni. K u koncepcjom najściślejszych powiązań etnografii z archeologią i a n t r o ­ pologią wyraźnie skłaniał się również N . N . Mikłucho-Makłaj. O d strony zaś ówczesnej myśli społecznej za wspólną drogą rozwojową a n t r o p o l o g i i i etnografii dla w y k a z a n i a jedności r o d u ludzkiego i r ó w ­ ności rasowej obok i n n y c h szczególnie mocno wypowiadał się także N . G. C z e r n y s z e w s k i j . 4 4 skogo. M. G. Oczerki L e w i in, Etnografija istorii russkoj i Antropologija etnografii, Moskwa w rabotach N. 1956, s. 2 3 6 — 2 6 4 . G. Czernyszew- �250-LECIE Ryc. 2. T a b l i c a z wystawy w „Pierwotnie inarizedzia i Muzeum 205 MUZEUM Antropologii i broń" eksponowanej iw 1927 i r . Etnografii N o w y p r o f i l M u z e u m zarówno pod względem skrystalizowanej p r o ­ b l e m a t y k i n a u k o w e j , zasadniczego układu zbiorów w w y s t a w i e stałej, j a k i f o r m organizacyjnych ustalił się jednak dopiero w o s t a t n i m d w u ­ dziestoleciu X I X w . Ustawą państwową z dnia 10 X 1879 r. dokonano ostatecznego o b r a c h u n k u z w s z y s t k i m i dotychczasowymi p r o j e k t a m i i stanem rzeczy, który niepokojąco narastał o d końca X V I I I w . W b r z m i e n i u u s t a w y m u z e u m otrzymało pełną nazwę M u z e u m A n t r o ­ p o l o g i i i E t n o g r a f i i ze Szczególnym Uwzględnieniem Obszarów Rosji. Cele i zadania zreorganizowanej placówki ujęto w k i l k u p u n k t a c h , które ustalały miejsce 1 rolę M u z e u m w nauce i życiu k u l t u r a l n y m Rosji. W świetle tego rozporządzenia M u z e u m m a działać j a k o centralna naukowo-badawczą i n s t y t u c j a w I m p e r i u m , powołana do studiów róż­ n y c h ugrupowań p l e m i e n n y c h i i c h k u l t u r o w e g o r o z w o j u ze szczegól­ n y m uwzględnieniem ludów Rosji. Zadania, którymi ustawa t a obar­ czała etnografów i antropologów, nie były nowe. Położenie b o w i e m a k c e n t u na konieczność gromadzenia zbiorów, wypełnianie l u k w k o - �WITOLD 206 DYNOWSKI lekcjach d a w n y c h i i n i c j o w a n i e n o w y c h zestawów materiałów k o n t y ­ nuowało w zasadzie c h l u b n e t r a d y c j e dawniejsze. W p e w n y m sensie n o w y m elementem w p r o g r a m i e zainteresowań zmodernizowanej p l a ­ cówki muzealnej była specjalnie podkreślona sugestia: „zająć się p o ­ s z u k i w a n i e m materiałów odnoszących się do przedhistorycznej prze­ szłości R o s j i " . Układa się ona całkowicie po l i n i i nowego rozumienia zadań n a u k o człowieku i o drogach r o z w o j u jego k u l t u r y od czasów najdawniejszych. Troska o oddziaływanie na widzów poprzez określony dobór k o l e k c j i i o k i e r u n k i r o z b u d o w y warsztatów pracy n a u k o w e j również znalazła swój w y r a z w przepisach ustawy. Jeden z n i c h b o w i e m podkreśla, że trzeba „zatroszczyć się o odpowiednią ekspozycję m a t e ­ riałów w trzech oddziałach: antropologicznym, e t n o g r a f i c z n y m i p r z e d ­ historycznej archeologii". Dalej przepis t e n wyjaśnia, że „Muzeum etnograficzne p o w i n n o być w miarę możliwości o t w a r t e dla zwiedza­ jących, j a k również istniejące zbiory udostępnione dla prowadzenia prac badawczych w zakresie etnografii, a n t r o p o l o g i i i a r c h e o l o g i i " . Mocno zaznaczona w n o w y m p r o g r a m i e n a u k o w y m M u z e u m potrzeba łączenia studiów etnograficznych ze s t u d i a m i na materiałach archeolo­ gicznych i antropologicznych każe chociażby o r i e n t a c y j n i e scharakte­ ryzować drogi r o z w o j u t y c h d y s c y p l i n w kręgu n a u k i r o s y j s k i e j . W y ­ raźniej u t r w a l o n y wzrost zainteresowań tematyką i problematyką a r ­ cheologii klasycznej przypada na koniec X V I I I i początek X I X s t u l e c i a . W t y m czasie na gruncie A k a d e m i i N a u k zainteresowania te splatają się z zainteresowaniami materiałem e t n o g r a f i c z n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m . Toteż dlatego na przestrzeni pewnego okresu działalności A k a d e m i i N a u k archeologia klasyczna najczęściej dzieliła losy e t n o g r a f i i i a n t r o ­ pologii. Natomiast bardziej w y p r o f i l o w a n a w swej p r o b l e m a t y c e p r a h i ­ storia zostaje w p r o w a d z o n a do A k a d e m i i N a u k dopiero w połowie X I X w . Wiąże się to przede w s z y s t k i m z działalnością w A k a d e m i i К. M . Bera. Jego w y p o w i e d z i w sprawie celów i zadań e t n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e , że ta gałąź w i e d z y jako nauka historyczna p o w i n n a u z u ­ pełniać historię, zwłaszcza w w y p a d k a c h , k i e d y 'brak jest bezpośred­ nich świadectw h i s t o r y c z n y c h , w p r a k t y c e zostały przeniesione n a zadania i cele n a u k o w e antroipologii i archeologii. Oczywiście w zestawie 5 6 7 Cyt. za 5 im. Pietra 6 s. A. piedija, zieji W. Moskwa—Leningrad F o r m o z o К. Rossii M. osobiennosti, w, Oczerki po istorii 1950, s. 1 6 7 — 1 7 2 ; A . (1861—1917). B e r , Ob „Zapiski Oczerki istorii etnągraficzeskich Russkogo Antropologii i 'Etnografii 1964, s . 66. А г с i с h o w s к ' i j , Archieologija, t. 3 , M o s i k r w a w 7 w A. 43. A . S t a n i u к o w i с z , 2 5 0 l e t Muzieja T . W. Wielikogo, russkoj [w:] M. archieologii, Bolszaja R a .z g o n , muziejnogo diela issliedowanijach Gieograficzeskogo Moskwa sowietskaja 1961, enciklo- Archieologiczeskije w Rossii, woobszcze Obszczestwa", Mu- M o s k w a 1961. i t. w Rosii 1: 1 9 4 6 . �250-LECIE MUZEUM 207 materiałów trzech nauk chodziło o i n n y w y m i a r pojąć i o szerszy sens n a u k o w y . N a połączonych materiałach trzech d y s c y p l i n miał się mocno wspierać obraz różnych faz r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y . Jeżeli nie w t e n sam, to w sposób bardzo zbliżony widziano sens łączenia trzech d y s c y p l i n w koncepcji n a u k o w e j M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i również i po 1879 r. Toteż niezależnie o d tego, w j a k i c h k i e ­ r u n k a c h rozbudowywały się stosunki naukowe w każdej z t y c h dzie­ dzin, w oparciu o jakie placówki i i n s t y t u c j e gromadzono nowe m a ­ teriały i w j a k i e j s t r u k t u r z e organizacyjnej stawiano i rozwiązywano zagadnienia szczegółowe, zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i A N służyły niezmiennie myśli n a u k o w e j ogarniającej całość dziejów czło­ w i e k a . Z t y c h pozycji stosunkowo n a j w i e r n i e j dadzą się dostrzec d r o g i przenikania do n a u k i r o s y j s k i e j ogólnych t e o r i i o r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y , z t y c h też pozycji bodajże najbardziej prawidłowo moż­ na będzie przeprowadzić obrachunek rzutujący na stan rzeczy i po­ zycję etnografii, antropologii i archeologii w życiu n a u k o w y m k r a j u i n a i c h łączny dorobek dający się zestawić i porównać z d o r o b k i e m n a u k i światowej. Na przestrzeni 250 l a t istnienia M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i n i e j e d n o k r o t n i e próbowano porównywać osiągnięcia t e j placówki z odpowiednią działalnością i w y n i k a m i z a r e j e s t r o w a n y m i w i n n y c h krajach. Sądy i oceny wartościujące w y p o w i a d a n o już współ­ cześnie zarówno w odniesieniu do p i e r w s z y c h zbiorów p e t e r s b u r s k i e j K u n s t k a m e r y , jajk i całych k o l e k c j i wpływających później w różnych okresach działalności M u z e u m . Zastanawiano się nad i c h doborem, sposobem włączania do zbiorów zasadniczych, ewidencją, n a d koncepcją ekspozycji, społeczną stroną oddziaływania i t p . Z p u n k t u widzenia jasności celów n a u k o w y c h i od t e j s t r o n y występującą więzią z nauką światową szczególną wartość historyczną posiadają materiały do prac k o m i s j i powołanej w 1860 r . przez A N dla reorganizacji działalności M u z e u m . Zgodną i wysoką opinią członków k o m i s j i (A. A . Szifner i F. W . O w s i a n n i k o w — d y r e k t o r z y M u z e u m , oraz A . A . Sztrauch i L . I . Szrerik — członkowie A k a d e m i i ) ocenione zostały zasoby m u ­ zealne i możliwości i c h w y k o r z y s t a n i a . Sformułowane też zostały cele naukowe placówki, orientujące się n a k i e r u n k i światowe. W pracach k o m i s j i zmierzających do scalenia wysiłków d l a stworzenia n a g r u n c i e placówki muzealnej A N podstaw r o z w o j o w y c h d l a n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e mocno podkreślał się f a k t , że muzea o t a k i m właśnie 8 8 Bardziej Beitrdge zur obszerną Geschichte Kaiserlichen Academie Antropologii i historię der der Etnografii", M'uzeiuim 'opracował Ethnographischen Wissenschaften t. 1: 1 9 0 0 . (pierwszy Antropologischen zu St. Petersburg, F. K. Ru,ss o w. Sammlungen Sborník der Muzie ja �Ryc. 3. F r a g m e n t współczesnej wystawy zbiorów z Ameryki Północnej. Muzeum Antropologii i Etnografii �250-LECIE 209 MUZEUM 'profilu „w nastojaszczeje wriemia uczrieżdieny iii uczrieżdajutsia powsiudy w Europie" . Stopień i kierunki powiązań działalności Muzeum z odpowiednią problematyką nauki światowej można z powodzeniem prześledzić rów­ nież na kolejnych ekspozycjach muzeualnych. W scenariuszu pierwszej wystawy otwartej po reorganizacji w 1891 r. zachowany został kon­ wencjonalny trójdział, będący odpowiednikiem typów materiałów, na których w muzeum prowadzona była praca naukowa. Były to działy: przedhistorycznych narzędzi kamiennych, zbiorów antropologicznych (kraniologicznych) i zbiorów etnograficznych. Z przewodnika opraco­ wanego przez wieloletniego kustosza Muzeum, F . K. Russowa, wyraź­ nie widać, jaką koncepcję teoretyczną zamierzono w wystawie przed­ stawić . W ekspozycji materiałów duży nacisk został położony przede wszystkim na podkreślenie paraleli Tozwojowych w kulturach różnych ludów i na analogie występujące w materiałach archeologicznych i etno­ graficznych. Pomijając szczegóły realizacji, -co do której wobec niedysponowania odpowiednią dokumentacją trudno jest zająć stanowisko, sama koncepcja ekspozycji w niczym nie odbiegała od założeń przy­ jętych w tym czasie w nauce światowej. Następną reprezentacyjną wystawę zbiorów muzealnych zorganizo­ wano w 1903 r. w związku z jubileuszem 200-lecia założenia nowej stolicy •— Petersburga. Przygotowania do niej przebiegały przy naj­ ściślejszej współpracy samego W. W. Radłowa — wybitnego filologa i wytrawnego znawcy kultur ludów Syberii. W tym czasie reprezento­ wał on stanowisko najbardziej gorących zwolenników współpracy etno­ grafii z naukami pokrewnymi . Jest rzeczą zrozumiałą, że utrzymując żywe kontakty z ośrodkami myśli etnograficznej w Europie i Ameryce uczonym rosyjskim nie były obce zmiany, które się dokonały na prze­ łomie X I X i X X w. w koncepcjach nauk etnologicznych. Wprawdzie na gruncie nauk o kulturze człowieka w Rosji ścieranie się głównych kierunków występujących na przełomie X I X i X X w. — ustawień ewolucjonistycznych ze spojrzeniem sformułowanym przede wszystkim przez Ratzla i Graebnera — nie przybrało form tak ostrych, jak np. w nauce niemieckiej, niemniej jednak koncepcje Kulturkreislehre przenikały do nauki rosyjskiej zarówno za pośrednictwem problematyki etnograficznej, jak i językoznawczej czy antropologicznej. Między inB 10 11 C y t . z a S t a n i u к o w i с z , op. 8 10 i Putiewoditiel Etnografii, 1 1 diemii L. po Muzieju Petersburg w pieriod dze pamiątkowej: 14 - Ktnoerafta Ko s. 6 4 . Akadiemii Nauk po Antropologii 1891. J . S z t e r n b e r g , Nauk cit., Impieratorskoj Muziej Antropologii dwienadcatiletniego dniu P o l s k a , t. I X 70-letija W. i Etnografii uprouiUeuija W. Radiowa, W. Impieratorskoj W. Petersburg Radiowa, 1907. Aka­ w księ­ �WITOLD 210 DYNOWSKI 4 U , J 4 hi i. Rys. 4. F r a g m e n t współczesnej wystawy Muzeum Antropologii w dziale i „Pochodzenie Etnografii człowieka �250-LECIE MUZEUM 211 n y r n i znalazło to w y r a z w ekspozycji muzealnej o t w a r t e j w 1903 r . Materiały zostały zgrupowane w porządku geograficznym, t j . według kontynentów, krajów, regionów etnograficznych czy zasięgów języ­ k o w y c h . Pisząc o t e j ekspozycji k i l k a l a t później L . J . Szternberg p o d ­ kreślił, że „...bezsporne są dwie j e j Specyficzne cechy: k o n s e k w e n t n i e zastosowane k r y t e r i u m k u l t u r o w o - e t n i c z n e g r u p o w a n i a przedmiotów oraz rozmieszczenie w y t w o r ó w wyłącznie według i c h f u n k c j i i r o l i w danej k u l t u r z e " . W y s t a w a t a zaważyła n a dalszym k i e r u n k u i sposobie prac M u z e u m . K o m p l e t o w a n i e zbiorów odbywało się teraz planowo według ściśle o k r e ­ ślonych obszarów etnograficznych, co odbiło się szczególnie na selek­ t y w n y m gromadzeniu zbiorów syberyjskich i z Dalekiego Wschodu. Pozwoliło to L . J . Szternbergowi w 1911 r . wyrazić przekonanie, że „żadne z muzeów europejskich nie posiada równie bogatych i systema­ tycznie o p r a c o w y w a n y c h z b i o r ó w " . Na t y m gruncie nawiązuje się też n o w y t y p kontaktów z nauką europejską i amerykańską. Szereg uczonych z zagranicy przyjeżdża b o w i e m studiować te kolekcje. D o ­ chodzi też do żywej w y m i a n y eksponatów pomiędzy M u z e u m w L e n i n ­ gradzie a m u z e a m i e u r o p e j s k i m i . 12 13 W i e l k a Rewolucja Październikowa również i do życia naukowego Rosji wniosła zasadnicze z m i a n y . W w y n i k u z m i e n i o n y c h warunków p r z e d M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i powstały nowe cele w y m a ­ gające pełnej p r z e b u d o w y p r o g r a m u i postępowania naukowego i w p r o ­ wadzenia n o w y c h zasad p r a c y oświatowej i p o p u l a r y z a t o r s k i e j . N a szybkie skrystalizowanie się nowego p r o f i l u działalności M u z e u m n i e ­ mały wpływ wywarło znaczne powiększenie się ilości pracowników o f a c h o w y m p r z y g o t o w a n i u u n i w e r s y t e c k i m . Począwszy od 1918 r. liczne k a d r y etnografów otrzymują Specjalistyczne wykształcenie w I n ­ stytucie Geograficznym, a później na W s c h o d n i m W y d z i a l e L e n i n g r a d z kiego U n i w e r s y t e t u . Jubileusz 200-lecia A k a d e m i i N a u k , przypadający na 1925 г., zmo­ bilizował m u z e u m do wystąpienia z pierwszą po r e w o l u c j i ekspozycją zbiorów. Zasadnicza koncepcja w y s t a w y w gruncie rzeczy zachowała d a w n y podział i systematykę wytworów. Wystąpiono z działami: etno­ g r a f i c z n y m , p o d hasłem „najbardziej charakterystyczne k u l t u r y współ­ czesnych ludów, znajdujących się n a różnych szczeblach r o z w o j u " , archeologicznym, pod hasłem „kultury okresu przedhistorycznego i l u ­ strujące początki r o z w o j u k u l t u r y człowieka", i antropologicznym, pod 12 Ibidem, 1 3 L. J . S z t e r n b e r g , „Ziwaja Nauk s. 5 4 . Starána", SSSR, nr Muziej 1: 1 9 1 1 , s . „Ogoniok", specjalny Antropologii i Etnografii 465; t e n ż e , Etnograficzeskij zeszyt poświęcony im. 200-lecłu Pietra Muziej A N , 1925. Wielikogo, Akadiemii �WITOLD 212 DYNOWSKI hasłem „historia pochodzenia człowieka i jego r o z w o j u anatomicznego oraz historia r o z w o j u r a s " . Niezależnie o d trzech działów (podział nie­ m a l klasyczny), urządzono również wystawę specjalną pod hasłem „ewolucja i typologia k u l t u r " . Niektóre materiały zgrupowano także tematycznie, kontynuując t y m s a m y m w sposób j a s k r a w y dawniejsze t r a d y c j e . W w y s t a w i e poświęconej l u d o m S y b e r i i przedstawiono n p . f i ­ g u r y szamanów różnych ludów S y b e r i i w pełnym s t r o j u obrzędowym i z akcesoriami służącymi do kamłania. Ryc. 5. Fragment współczesnej wystawy Antropologii i w dziale Etnografii „Ludy Afryki". Muzeum �250-LECIE MUZEUM 213 O s k o m p l i k o w a n e j s y t u a c j i w etnografii, jaka istniała wówczas w postępowaniu metodologicznym, można wnosić z r e l a c j i o ekspozycji zbiorów afrykańskich w t e j w y s t a w i e . Jej scenariusz b o w i e m opierał się częściowo na rozwiązaniach wynikających z ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h p r o b l e m a t y k i etnograficznej aż d o wyznaczania „regionów e t n i c z n y c h " włącznie i jednocześnie posługiwał się e f e k t a m i zgrupowania wytworów według typów . 14 Ważnym m o m e n t e m w ówczesnej działalności M u z e u m było ustano­ wienie specjalnego oddziału, w którym na materiałach archeologicz­ nych, antropologicznych i etnograficznych popularyzowano zagadnienia e w o l u c j i k u l t u r y l u d z k i e j . W tego r o d z a j u ekspozycji L . J . Szternberg widział dużą pomoc w u r a b i a n i u poglądów i kształtowaniu w i e d z y o drogach r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j i o procesie f o r m o w a n i a się sy­ stemu wierzeń i poglądów. Pracę zainicjowaną przez L . J . Szternberga po jego śmierci (1927 r.) prowadził dalej E. G. K a g a r o w . I n t e r e s u ­ jącym p r z y c z y n k i e m do h i s t o r i i f o r m o w a n i a się współczesnej myśli etnograficznej w ZSRR i do poznania r o l i , jaką odegrało w t y m M u ­ zeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , jest okres działalności E. G. K a g a r o w a na s t a n o w i s k u k i e r o w n i k a Oddziału E w o l u c j i i T y p o l o g i i K u l t u r . W y ­ nikająca b o w i e m z p r o g r a m u społecznego państwa konieczność zapozna­ nia szerszego ogółu z w y n i k a m i dociekań n a u k o w y c h n a d procesem przeobrażeń dziejów ludzkości i w y k r y w a n i e m p r a w rządzących t y m procesem obarczyła M u z e u m zupełnie szczególnymi zadaniami j a k o jedyną placówkę centralną, posiadającą odpowiednie materiały a n t r o ­ pologiczne, archeologiczne, a nade wszystko przebogate zbiory etnogra­ ficzne. Rozległa wiedza E. G. K a g a r o w a dawała rękojmię, że pod jego k i e r o w n i c t w e m n a u k o w y m zostaną podjęte skuteczne próby zmierzające nie t y l k o do u g r u n t o w a n i a teoretycznej s t r o n y węzłowych zagadnień społecznych, lecz .— co w y d a j e się istotniejsze — za pomocą o d p o w i e d ­ niego zgrupowania materiałów i p r z y użyciu środków muzealnej ekspo­ zycji można będzie szybko formować nowe drogi myślowe, zmierzające w t y m s a m y m k i e r u n k u co ustrojowa przebudowa państwa. Zastana­ wiając się z pozycji dzisiejszych osiągnięć etnografii radzieckiej nad okresem, w którym działał E. G. K a g a r o w , szczególne zainteresowanie budzą zestawy zagadnień k u l t u r o w y c h , które zostały przedstawione w o p r a w i e muzealnej. Według szczegółowo opracowanego p l a n u c y k l w y s t a w miał przede w s z y s t k i m scharakteryzować rozwój sił i środków 1 5 Otcziet 14 S. logii i Etnografii N. А. grafía", nr 1 5 Muzieja Antropologii i R a t n e г - S z t e г n b e г g, Liew A. AN, „Sborník К i s П а к o w, Jakowlewicz Muzieja Jewgienij 1: 1 9 6 3 , s . 1 4 4 — 1 4 7 . Etnografii za 1925 Antropologii Gieorgiewicz д., Szternberg i Moskwa Etnografii", Kagarow, 1926, s . 174; i Muziej Antropo­ t. 7 : 1 9 2 8 . „Sowiet s k a j a Etno­ �WITOLD 214 DYNOWSKI p r o d u k c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h . W y s t a w a o t w a r t a w 1927 r . jako pierwsza z tego c y k l u poświęcona była p i e r w o t n y m narzędziom i b r o ­ n i . Wewnętrzny podział w y s t a w y uwzględniał osobno t e m a t y : a) n a ­ rzędzia pracy, b) środki n a p a d u i o b r o n y . Do tego c y k l u należała rów­ nież w y s t a w a o t w a r t a w r o k u następnym (1928) p o d hasłem „Ogień w h i s t o r i i k u l t u r y " z t e m a t a m i szczegółowymi: a) p i e r w o t n e sposoby d o b y w a n i a ognia, b) ogień w gospodarstwie d o m o w y m , c) ogień w w y ­ twórczości technicznej ludów p i e r w o t n y c h , d) ogień w wierzeniach i systemach r e l i g i j n y c h . W 1929 r . o t w a r t o kolejną wystawę poświęco­ ną p i e r w o t n y m t y p o m schronisk (pieczary, z i e m i a n k i , budowle palowe, b u d o w l e o planie c e n t r a l n y m i prostokątnym i t d . ) . Opracowano również scenariusze w y s t a w : „Socjologia odzieży", „Sprzęt d o m o w y " i „Środki k o m u n i k a c j i " , nie doczekały się one jednak realizacji. Natomiast w 1929 r . przedstawiono w- o p r a w i e muzealnej szeroko ujęte zagadnie­ nie „Gospodarcze i społeczne p o d s t a w y s z t u k i " . Objęło ono następujące t e m a t y szczegółowe: „Sztuka i t e c h n i k a " , „Sztuka i społeczeństwo", „Sztuka i gospodarka". W t y m s a m y m r o k u o t w a r t o również wystawę na temat „Życie dziecka w świetle materiałów e t n o g r a f i c z n y c h " . W sce­ nariuszu uwzględniono następujące działy: a) poród i związane z n i m obrzędy, b) sposoby pieluszkowania i odzież dziecka, c) nauka siedze­ nia i chodzenia, d) obrzędowa deformacja ciała, e) t y p y kołysek, f) spo­ soby noszenia dzieci, g) zabawki. 16 Działalność E. G. Kagarowa w M u z e u m A r c h e o l o g i i i E t n o g r a f i i m o ­ że być, rzecz prosta, oświetlona w sposób bardzo różny. N i e ulega j e d ­ nak k w e s t i i , że pod jego k i e r o w n i c t w e m (można to równie dobrze r o ­ zumieć j a k o realizację t e s t a m e n t u naukowego L . J . Szternberga), w t e j placówce n a u k o w e j został przede w s z y s t k i m zrealizowany społecz­ n y p r o g r a m etnografii. Za pomocą w y s t a w m u z e a l n y c h poświęconych k o n k r e t n y m t e m a t o m etnografia w t y m czasie staje się naprawdę n a ­ uką praktyczną. Poprzez swoją problematykę znalazła się ona pośród i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych, k t o w i e czy n i e n a j ­ bliżej ówczesnych naczelnych zadań państwowych, dających się krótko ująć w haśle „Nauka dla m a s " . Co więcej, ujawniając w sposób k o n ­ k r e t n y jedną z możliwości w y k o r z y s t y w a n i a źródeł etnograficznych dla a k t u a l n i e rozwiązywanych problemów społecznych, ówczesna dzia­ łalność M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego zdecydowanie przyczyniła się do umocnienia pozycji nauk etnologicznych w zespole i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych. Śledząc k i e r u n k i d a l ­ szego r o z w o j u e t n o g r a f i i w Z S R R można zaryzykować pogląd, że od tego 1 6 Z. grafija", J . C z e r n i a k ó w , nr Wystawka 1: 1 9 2 8 , s . 1 1 9 — 1 2 2 . pierwobytnych orudij i oruzija, „Etno- �250-LECIE MUZEUM 215 m o m e n t u działalność etnograficzna w ogóle została wyraźnie przesu­ nięta w h i e r a r c h i i ocen przydatności tej d y s c y p l i n y do celów p r a k t y k i . J a k w y n i k a z s y t u a c j i późniejszych, praca badawcza na źródłach etno­ graficznych dla potrzeb życia państwowego stała się czymś k o n k r e t n y m i niezastąpionym. Nieco innego naświetlenia wymaga k w e s t i a ujęć m e ­ todologicznych w scenariuszach w y s t a w zrealizowanych w latach 1927— 1929. Niezależnie b o w i e m o d stworzenia mocniejszych podstaw dla p o ­ wiązań etnografii z a k t u a l n i e układającymi się potrzebami życia spo­ łecznego, zdaniem etnografów radzieckich stosowana w ekspozycji m e ­ toda typologiczno-ewolucyjna była niewłaściwa i świadczyła o b r a k u zrozumienia dla marksistowskiego postępowania teoretycznego . Ocena ta wymaga jednak wyjaśnienia. Trzeba b o w i e m zaznaczyć, że dopiero w końcu minionego 20-lecia doszło do przełomowych zmian i k o n ­ sekwentnej p r z e b u d o w y metodologicznej w naukach h i s t o r y c z n y c h . T y m s a m y m i w e t n o g r a f i i zrewidowano stosunek do głównych k i e r u n ­ ków w n a u k a c h etnologicznych poddając k r y t y c z n e j ocenie postępo­ wanie dotychczasowe i w zamian wysuwając w y m o g i nowe, wypływa­ jące z pogłębionych kierunków myśli m a r k s i s t o w s k i e j . 17 D l a zrozumienia okresu, w którym działali L . J . Szternberg 1 E. G. Kagarow, oraz dla scharakteryzowania s y t u a c j i Istniejącej w latach 1929—1932, k i e d y na podstawie t e o r i i i p r a k t y k i myśli m a r k s i s t o w ­ skiej podjęto zdecydowane próby wytknięcia n o w y c h dróg d l a m u z e a l ­ n i c t w a archeologicznego i etnograficznego, ważne jest zwrócenie u w a g i na okoliczność, że na g r u n c i e etnografii rosyjskiej n i g d y n i e wystąpiła ostrzejsza w a l k a pomiędzy przedstawicielami k o l e j n y c h głównych k i e ­ runków w naukach etnologicznych. Przełom i wstrząsy, które t a k b u r z ­ l i w i e przebiegały u schyłku X I X w . i n a początku X X w . w naukach etnologicznych niemal we wszystkich środowiskach naukowych, w związku z krytyką ujęć ewolucjonistycznych i przestawieniem całego systemu badawczego w k i e r u n k u uchwycenia m i g r a c j i etnicznych, za­ pożyczeń, d y f u z j i i nawarstwień k u l t u r o w y c h , właściwie etnografii r o ­ syjskiej były obce. Ujęcia ewolucjonistyczne tkwiły głęboko w t r a d y c j i e t n o g r a f i i r o s y j s k i e j , przejawiając się z różną siłą i w różnej postaci w e w s z y s t k i c h dziedzinach p r a c y etnograficznej. Toteż pomimo m o ­ dernizacji ujęć ewolucjonistycznych i dostosowania i c h do potrzeb spo­ łecznych, które się wyłoniły po W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej, j a k również p o m i m o wprowadzenia do scenariuszy t y c h w y s t a w p i e r ­ wiastków spojrzenia geograficznego, wyrażającego się przede wszyst­ k i m w m a p o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h , zasadnicze założenia tego k i e ­ r u n k u ciążyły nadal na każdej koncepcji w y s t a w y . N i e o d rzeczy 1 8 1 7 18 S t a n i u к o w i c ; z , op. Ibidem. cit., is. 119. �WITOLD 216 DYNOWSKI będzie wspomnieć, że poszukiwanie n o w y c h dróg r o z w o j o w y c h dla ekspozycji m u z e a l n y c h całkowicie już zgodnych i mocno powiązanych z w y t y c z n y m i n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j znalazło swój w y r a z m . i n . także w k r y t y c z n y m u s t o s u n k o w a n i u się do działalności muzealnej i do k i e ­ runków teoretycznych reprezentowanych w ekspozycjach m u z e a l n y c h krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h . Tendencje te występują niejednokrotnie także ii później, zawsze wnosząc n i e t y l k o pierwiastek k r y t y k i , lecz i ocenę osiągnięć własnych. Osiągnięcia naukowe pracowników z g r u p o w a n y c h przy Muzeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , j a k również ciągły dopływ n o w y c h i różno­ r o d n y c h zbiorów, a nade wszystko p r a k t y c z n e , korzyści, które czerpała p o l i t y k a k u l t u r a l n a i oświatowa państwa z działalności t e j placówki, spowodowały, że w latach 1933—1935 na bazie tego M u z e u m został p o ­ wołany do życia I n s t y t u t E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k ZSRR . Ujmując rzecz o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w e j placówki, j a k i organizowania i realizacji prac badawczych oraz p o p u l a r y z a c j i wyników w t y m zakre­ sie, ważne do odnotowania jest to, że p r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i i b y l i jednocześnie i całkowicie związani z p r o g r a m e m działania M u z e u m . Z materiałów i ocen odnoszących się do działalności M u z e u m w r a m a c h n o w e j s t r u k t u r y organizacyjnej można stworzyć obraz przemawiający przede w s z y s t k i m próbami poszukiwania najbardziej celowych rozwią­ zań dla szeroko pomyślanej współpracy kolektywów n a u k o w y c h , g r u p u ­ jących przedstawicieli d y s c y p l i n zajmujących się człowiekiem i r o z ­ w o j e m jego k u l t u r y . W obrazie t y m zaznaczają się także k i e r u n k i p r o ­ wadzonych badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicz­ n y c h , j a k i odpowiedzi dawane przez scalone organizacyjnie w I n s t y t u ­ cie i M u z e u m d y s c y p l i n y n a u k o w e n a p o s t u l a t y wysuwane przez życie państwowe. Scenariusze w y s t a w zrealizowanych o d 1935 r . l u b zapla­ n o w a n y c h i opracowanych, lecz z p o w o d u w y b u c h u I I w o j n y światowej nie udostępnionych szerszemu ogółowi w postaci o d p o w i e d n i c h ekspo­ z y c j i , stanowią w y m i e r n y w y c i n e k d o r o b k u etnografii, archeologii i antropologii radzieckiej, odzwierciedlając etap, który przebyły te d y ­ s c y p l i n y odcinając się o d kierunków występujących w k r a j a c h k a p i t a ­ l i s t y c z n y c h i przeciwstawiając się i m przede w s z y s t k i m ujęciami m e t o ­ dologicznymi zaczerpniętymi z n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j . Dorobek t e n da się rozpatrywać z w i e l u s t r o n . Można spojrzeć na niego poprzez p r y z ­ m a t prób t w o r z e n i a n o w y c h zestawień t e m a t y c z n y c h , za czym kryją się zarówno postulaty stawiane nauce przez życie, j a k i wyostrzona 19 20 1 9 E. wietskaja 2 0 zeum F u n k , Etnograficzeskije Etnografija", Instytut Antropologii Antropologii i muzieji n r 1: 1 9 3 3 , ,s. ii E t n o g r a f i i Etnografii z w kapitalisticzeskich stranách, „So­ 173—183. powstał Instytutem AN w do wyniku Badań sfuzjowania Ludów się ZSRR. Mu­ �250-LECIE 217 MUZEUM dociekliwość naukowa i chęć odsłonięcia t y c h s t r o n procesu h i s t o r y c z ­ nego, które w ujęciach t r a d y c y j n y c h pozostawały dotychczas w cieniu. Weźmy dla przykładu scenariusze w y s t a w poświęconych społeczności czukockiej (1934) i wschodniej Bucharze za panowania e m i r a t u (1934). T r z o n e m w y s t a w y poświęconej l u d o m zamieszkującym Półwysep Czukocki były odpowiednio opracowane materiały etnograficzne z koń­ ca X I X w. W scenariuszu zapoznawały one przede w s z y s t k i m z p o d ­ s t a w o w y m i zajęciami gospodarczymi Czukczów (łowiectwo, zbieractwo i hodowla renów), j a k również z i n n y m i składowymi i c h k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j . Łącznie z o d p o w i e d n i m k o m e n t a r z e m informowały także 0 'podstawowych elementach k u l t u r y duchowej i systemie więzi spo­ łecznych. Część wprowadzająca i zamykająca ekspozycji dotyczyła k w e s t i i zasadniczych — p o l i t y k i k o l o n i a l n e j c a r a t u i n a r o d o w y c h r o z ­ wiązań w u s t r o j u r a d z i e c k i m . Scenariusz w y s t a w y w p e w n y m sensie upodabniał się do monograficznego ujęcia t e m a t u : k u l t u r a Czukczów 1 j e j przeobrażenia, które się dokonały w w y n i k u przełomu ustrojowego w Rosji. Co więcej, na przykładzie Czukczów scenariusz wprowadzał do szerszej p r o b l e m a t y k i teoretycznej, sugerując konieczność widzenia w e współczesnej k u l t u r z e tego l u d u z m i a n s t r u k t u r a l n y c h p r z y jedno­ czesnym uświadomieniu r o l i czynników, które je spowodowały. W myśl t y c h samych założeń zrealizowana została wystawa obrazująca p r z e j ­ ście od stosunków f e u d a l n y c h w chanacie b u c h a r s k i m do utrwalającego się t a m u s t r o j u radzieckiego. Za pomocą odpowiednio opracowanych m a ­ teriałów etnograficznych przedstawiony został proces rozkładu t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y Tadżyków P a m i r s k i c h i przejście od zasobów k u l t u r o ­ w y c h zarejestrowanych w początkach bieżącego stulecia do współcze­ śnie kształtujących się f o r m c y w i l i z a c y j n y c h . 81 N a działalność M u z e u m i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , na osiągnięcia naukowe t y c h placówek w okresie 'poprzedzającym w y b u c h I I w o j n y światowej można również dobrze spojrzeć także od s t r o n y gromadzenia m a t e r i a ­ łów i i c h opracowania, j a k i efektów poznawczych współdziałania trzech d y s c y p l i n zajmujących się z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i . W t y m zakresie chyba najbardziej zdecydowane i konsekwentne stanowisko zajmował A . W . S z m i d t twierdząc, że pełne historyczne spojrzenie na przebieg procesów k u l t u r o w y c h może się ukształtować dopiero po w y k o r z y s t a ­ n i u w s z y s t k i c h źródeł, na których pracują poszczególne d y s c y p l i n y . 2 2 2 1 w s. N. A. Muzieje K o n d a u row, Antropologii i Rieekspozicja Etnograjii, oddiela Pieriedniej „Sowietskaja i Etnografii j a " , Sriedniej nr Azji 4: 1934, 123—124. 2 2 A. W. S z m i d t , matierialnoj Ob po istorii E. K r i c z e w s k i j , Pamiati ispolzowanii kultury, etnograficzeskich Soobszczemja A. W. Szmidta, I.M.K. matierialow nr 1—2: „Etnografija", w robotach 1932, s . 1 2 — 1 7 ; P o r . n r 3 : 1935, s. 1 2 5 — 1 2 7 . �WITOLD 218 DYNOWSKI Działalność M u z e u m w e wspólnej s t r u k t u r z e organizacyjnej z I n s t y t u ­ t e m E t n o g r a f i i może być także oceniona na podstawie własnych p u b l i ­ k a c j i , które się ukazały do w y b u c h u w o j n y . Wreszcie, za dobrze za­ służonym a u t o r y t e t e m n a u k o w y m zespołu, który pracował w M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i , p r z e m a w i a również okoliczność włączenia się do prac nad scenariuszem i ekpozycją szczególnie ważnej w y s t a w y „Uzbekistan", o t w a r t e j w Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i i z o k a z j i j u b l i l e u s z u 10-lecia p r a c n a d w y t y c z e n i e m granic r e p u b l i k Środkowej A z j i (1924—1934) . W y b u c h w o j n y , a zwłaszcza oblężenie L e n i n g r a d u w h i s t o r i i M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i zapisane są w zupełnie specjalnym rozdziale. 0 t r u d n y c h dniach i o rozmiarach poniesionych o f i a r najcięższych, bo opłaconych życiem l u d z k i m , i n f o r m u j e krótka t a b l i c a pamiątkowa w m u r o w a n a w Sali K o n f e r e n c y j n e j I n s t y t u t u . Wstrząs wywołany wojną i odbudowa n a u k i w Z S R R w w a r u n k a c h życia powojennego nie wniosły istotniejszych z m i a n do f u n k c j o n o w a n i a I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i . Toteż nawią­ zanie do k i e r u n k u p r a c prowadzonych w tej samej s t r u k t u r z e o r g a n i ­ zacyjnej przed wojną było t y l k o kwestią czasu i uzupełnienia czy też w y c h o w a n i a n o w y c h k a d r pracowników p r z y g o t o w a n y c h do realizacji zadań, które wysuwała sytuacja powojenna. D l a scharakteryzowania potrzeb społecznych, które ksztalłtowały linię działalności M u z e u m , d u ­ żą pomocą służą wystąpienia t e j placówki na zewnątrz. Listę w y s t a w obliczonych na szeroki odbiór o t w i e r a ekspozycja z okazji j u b i l e u s z u 2204ecia działalności A k a d e m i i N a u k (1945 г.). Scenariusz t e j w y s t a w y (rozbitej na t r z y działy) posiadał bardzo mocną wymowę. Informował b o w i e m bardzo licznie zebranych uczonych k r a j o w y c h i zagranicznych przede w s z y s t k i m o t y m , że bezcenne zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i 1 E t n o g r a f i i przetrwały zawieruchę wojenną i że n a d a l będą służyły za bardzo szeroką bazę źródłową, zawsze dostępną i niezastąpioną dla prac badawczych, które — rzecz prosta — mogą być prowadzone w różnych k i e r u n k a c h . W w y s t a w i e pokazano z b i o r y pochodzące z X V I I I i X I X s t u ­ lecia. W p i e r w s z y m rzędzie wymienić t u należy kolekcję Pallasa, K u k a , Bułdakowa, Lisiańskiego, L i t k e , Gołowina, Wozniesieńskiego, MikłuchoMakłaja, J u n k e r a i i n n y c h . Natomiast spośród zbiorów archeologicz­ n y c h pokazano materiały w y d o b y t e w okresie po R e w o l u c j i ze stano2 S 24 2 S 2 3 zeum Bibliografia Antropologii prac i Ł. P. P o t a pow, grafía", nr 2: 2 4 gradskich wyd. przez Etnografii 1936, s. Instytut im. Piotra Gosudarstwiennyj 126—128; S. Etnograficzeskich M. Muziejach, Antropologii Muzie A b r a S t a n i u k o w i с z, op. Etnografii j Etnografii, m z o n , Sriedniaja „Sowietskaja S.136—139. 2 5 i AN i Mu­ Wielkiego. cit., s. 127—133. „Sowietskaja Azja Etnografija", w rur Etno­ Lenin- 6: 1935, �250-LECIE MUZEUM 219 wiak badanych przez Z a m i a t i n a , Okładnikowa, Boncz-Osmołowskiego, Jefimienkę, Bi'bikowa, Rawdonikasa, Gierasimowa i i n n y c h . W y s t a w y późniejsze realizowano w stosunkowo krótkich odstępach czasu. T a k więc w 1946 r . o t w a r t o czasową wystawę poświęconą sztuce ludów S y b e r i i . W t y m s a m y m r o k u zrealizowano w w y s t a w i e scena­ riusz na temat „Ludy A z j i Przedniej i Środkowej". N i e m a l jednocze­ śnie zrealizowano także scenariusz w y s t a w y n a temat „Ludy I n d o n e ­ z j i " . Nieco inaczej w y p a d n i e naświetlić sprawę koncepcji scenariuszy w y s t a w stałych poświęconych odwracającej się k a r c i e dziejowej ludów k o l o n i a l n y c h j a k o j e d n e m u z naczelnych zjawisk w e współczesnej h i s t o r i i zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Przed M u z e u m stanęła b o w i e m paląca k w e s t i a u j a w n i e n i a zagadnień, które w r a z z emancypa­ cją polityczną t y c h ludów wymagały odpowiedniego rozwiązania. W k o n c e p c j i scenariusza, w myśl w y p r a c o w a n y c h jeszcze przed wojną zasad ekspozycji, obok d o k u m e n t a c j i odnoszącej się do t r a d y c y j n y c h f o r m b y t o w a n i a musiała być także uwzględniona i n f o r m a c j a o a k t u a l ­ n y m stanie rzeczy w k u l t u r z e . Chodziło więc przede w s z y s t k i m o za­ poznanie szerokiego ogółu z k i e r u n k a m i wysiłków poszczególnych spo­ łeczeństw wkładanych w odnalezienie f o r m sprzężenia specyfiki t r a ­ d y c j i przeszłości z w y m o g a m i życia współczesnego. N a t y c h zasadach została zorganizowana stała w y s t a w a poświęcona l u d o m A f r y k i (1946). Z odpowiednią modyfikacją sytuacyjną w 1948 r . o t w a r t o wystawę poświęconą k u l t u r o m rdzennej ludności A m e r y k i Północnej zapoznając jednocześnie ze współczesnym stanem rzeczy. W r o k u 1949 została o t w a r ­ ta w y s t a w a poświęcona I n d i o m i I n d o n e z j i . W r o k później (1950) wystą­ piono z wystawą poświęconą l u d o m Wschodniej, Środkowej i Przedniej A z j i . W r o k u 1952 wyeksponowano odpowiednio opracowane zbiory z A m e ­ r y k i Południowej, w 1953 r. zaś kolekcje australijskie i z Oceanii. W krótkim a r t y k u l e , rzecz jasna, nie sposób jest wyliczyć i omówić w pełni powojennego d o r o b k u M u z e u m w zakresie w y s t a w . N a zakoń­ czenie wspomnieć należy o czasowych w y s t a w a c h poświęconych E t i o p i i (1959) i sztuce ludów A f r y k i (1961). D l a stworzenia pełnego obrazu n a ­ leżałoby także poświęcić osobne miejsce w y s t a w o m a r c h e o l o g i c z n y m i antropologicznym . 26 27 28 26 Ibidem, zícjonnaja nr 4: 2 7 k i n, Muzieja Antropologii i B. L i p s z i c , Etnografii, N. S z p i n c i n , „Sowietskaja Efcspo- Etnografija", 1 9 4 8 , s. 1 9 8 — 2 0 1 . L. G. N i e c z a j e w a , Ar.chieołogiczeskoje Wielikogo, Muzieja 2 8 s. 133—134; E . В ł o m к w i s t , rabota W. „Sbornik [wyd. Antropol. W. jubileuszowe:] i Etnogr.", G i n s b e r g , Muzieja T. A. sobranije Antrop. P o p o w a , Muzieja 250-liet Muzieja W. F i e d o r ó w , i Antropol. Etnogr.", sobranije i t. 12: 1949; B . Muzieja W. E. E. Etnografii t. 2 2 : 1 9 6 4 , s . 1 5 1 — 1 6 8 ¡i c y t . t a m Kraniologićzeskoje i W. Antropologii F r a d - im. Etnogr., Pietra „Sborník źródła. Antrop. F d r s z t e j n , i Etnogr., Kraniolo- �WITOLD 220 DYNOWSKI Obecne w y s t a w y M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zajmują t r z y piętra w o b y d w u b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . Większość t e j przestrzeni za­ jęta jest pod następujące ekspozycje etnograficzne: 1. Rdzenna ludność A m e r y k i Północnej, 2. Indianie A m e r y k i Południowej, 3. L u d y A f r y k i , 4. L u d y I n d i i , 5. L u d y Indonezji, 6. L u d y krajów Bliskiego i Środko­ wego Wschodu, 7. K u l t u r a ludów zamieszkujących C h i n y , Mongolię, W i e t n a m i Koreę. W y s t a w y te 'poprzedza dział wprowadzający, gdzie na materiałach archeologicznych i antropologicznych przedstawiony jest temat: Pochodzenie człowieka i rozwój wczesnych stadiów spo­ łeczeństwa ludzkiego. Niezależnie o d tego w o p r a w i e osobnej w y s t a w y pokazano anatomiczne kolekcje K u n s t k a m e r y oraz zamieszczono m a t e ­ riały zebrane przez specjalną ekspedycję I n s t y t u t u Etnograficznego i w y s t a w i o n o pod hasłem „Starożytny H o r e z m " . Szeroko pomyślany a k t u a l n y p r o g r a m w y s t a w stałych i czasowych można było podjąć t y l k o w o p a r c i u o zasobną i dobrze z i n w e n t a r y z o w a ­ ną bazę źródłową. Złożył się na to ponad p a r u s e t l e t n i okres i wkład pracy l i c z n y c h pokoleń najlepszych przedstawicieli n a u k i rosyjskiej i radzieckiej. Toteż pozwoliło to etnografom r a d z i e c k i m w 1964 r. z dużą satysfakcją uczcić 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i w L e n i n ­ gradzie i połączyć t e n jubileusz jako dorobek n a r o d o w y z V I I Między­ n a r o d o w y m Kongresem N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnograficznych,, który odbywał się w M o s k w i e . 29 giczeskije tamże, 2 9 likogo, koliekcji Muzie ja Antrop. i Etnogr. [nabytki pomiędzy 1947—1962], t. 2 2 : i s . 1 6 9 — 1 9 0 . T . W. S t a n i u k o w i c z , 1714—1964, Leningrad 1964. Muziej Instytut Etnografii Antropologii im. N. N. i Etnografii Mikłucho-Makłaja im. Pietra AN, Wie- Moskwa— � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59686d247c29e61cee454e331e109212.pdf 632cc2f13e1ebe5d3bb29fc7614a7a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1596 Title A name given to the resource 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.5-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa 50 LAT ZAKŁADU ETNOLOGII INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN Omówienie działalności placówki naukowej, z którą jestem związana prawie od początku jej istnienia, pozornie może wydawać się łatwe z racji bezpośred­ niego uczestnictwa w pracach tej instytucji i możliwości obserwacji (w pewnym stopniu) jej rozwoju od wewnątrz. Wiedza ta obarczona jest jednakże pewnym osobistym stosunkiem, wynikającym z zaangażowania w losy macierzystej placówki, której rozwój (podobnie jak całej nauki polskiej) - szczególnie w prze­ szłości - przebiegał w zmiennych i trudnych warunkach. Ponadto, analiza dorobku naukowego Zakładu na przestrzeni tak wielu lat wymagałaby, dla obiek­ tywnej jego oceny, stałej konfrontacji z istniejącymi w poszczególnych okresach warunkami politycznymi i społecznymi, które miały ogromny wpływ na rozwój nauki. Nie podejmując więc w przedstawionym opracowaniu merytorycznej oceny osiągnięć Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, pragnę zbilansować dotychczasowe wyniki prowadzonych prac, a sięgając do tych, które powstawały w najstarszym okresie działalności Insty­ tutu - przypomnieć, że zostały one w większości zainicjowane przez twórców powojennej etnologii i późniejszych wieloletnich kierowników placówek Pol­ skiej Akademii Nauk, katedr uniwersyteckich i muzeów etnograficznych. Na potrzebę dokonania takiego przeglądu złożyło się kilka powodów. Jednym z nich jest fakt, że w roku 2003 upływa 50 lat od powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), którego integralną część stanowi Zakład Etnologii. Drugim, ważnym elementem, skła­ niającym do takich podsumowań jest sprawa, która w najbliższym czasie doty­ czyć będzie wielu z nas. Posługując się eufemizmem możemy mówić o zmianie warty, a bardziej bezpośrednio - o zmianie pokoleniowej i odejściu na emery­ turę wielu etnologów zatrudnionych w Instytucie, pierwszych absolwentów powstałego po wojnie Studium Historii Kultury Materialnej. W odniesieniu do współczesnej działalności Zakładu natomiast taki przegląd ma duże znaczenie ze względu na ciągle niedostateczny przepływ informacji naukowej pomiędzy poszczególnymi ośrodkami, brak bieżącej bibliografii oraz integrujących środo­ wisko wspólnych akcji badawczych i wydawniczych placówek etnograficznych. Etnografowie, którzy po I I wojnie światowej podjęli trud odbudowy nauki polskiej byli, jak już wspomniałam, twórcami i organizatorami wielu placówek �6 W A N D A PAPROCKA naukowych. Niewątpliwie z ich inicjatywy i pod ich kierownictwem rozpoczęto szereg badań, często zespołowych, integrujących środowisko etnograficzne w tak znacznym stopniu, z jakim nie mieliśmy do czynienia w latach następnych. Inicjowano wspólne badania terenowe poszczególnych regionów kraju oraz nawiązywano kontakty międzynarodowe, organizując wspólne akcje badawcze m.in. w Karpatach, a w okresie późniejszym w Mongolii i Bułgarii. Powołano również w tym czasie nowe wydawnictwa, które ukazują się do chwili obecnej. W 1958 r. wydany został 1 tom Etnografii Polskiej, pół roku później rozpoczęto drukowanie prac w serii „Biblioteki Etnografii Polskiej". Nie można więc, pisząc o współczesnych pracach etnograficznych, rozwijających się zgodnie z wymogami nauki światowej i w bezpośrednim z nią kontakcie, nie dostrzegać jak wiele problemów badawczych zostało zainicjowanych przez naszych poprzedników lub wskazanych nam przez nich jako pole przyszłych badań w sprzyjających ku temu warunkach. Czas, jaki upłynął od chwili powstania Zakładu jest dostatecznie długi, aby dokonać pewnego uporządkowania naszej wiedzy dotyczącej historii etnografii w dobie powojennej, pamiętając o tym, że znaczny jej fragment łączył się z działalnością Zakładu. Równocześnie należy wziąć pod uwagę fakt, że doko­ nany bilans będzie poszerzeniem wiedzy z zakresu historii polskiej etnografii, która od dawna nie była przedmiotem badań i głębszych analiz. Już od samego początku działalności Instytutu Historii Kultury Materialnej, tj. od 1953 г., i powstania w nim Działu Etnografii (obok Działu Archeologii Polski, Archeologii Śródziemnomorskiej i Historii Kultury Materialnej) przy­ stąpiono do konstruowania planów naukowych na najbliższe lata. Problematykę badawczą, którą podjęto w powołanych placówkach Instytutu w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Łodzi i Toruniu, można zjednej strony uznać za konty­ nuację badań rozpoczętych w okresie międzywojennym, z drugiej natomiast za badania nowe, podejmowane ze względu na potrzebę chwili, zgodnie, jak twierdziła prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, z cechą „polskiej szkoły etnograficz­ nej" {Etnografia Polski, 1976, t. 1, s. 15). Nowe, podjęte przez etnografów tematy dotyczyły m.in. ludności przesiedla­ nej z dawnych Kresów Wschodnich na obszary północnej i zachodniej Polski, migracji do miast, zmian w strukturze gospodarczej wsi i zmian w samych gospodarstwach wiejskich, poziomu konsumpcji itp. Prace poświęcone analizie zmiany kulturowej dokonującej się na wsi miały prowadzić (i prowadziły) do próby konstruowania jej współczesnego modelu, co znalazło wyraz w publika­ cjach ukazujących się w latach 60-tych i 70-tych. Praca naukowa w Dziale Etnografii Instytutu zorganizowana była w Zakła­ dach, Pracowniach i Zespołach Etnograficznych, które powstawały w miastach uniwersyteckich. Sprzyjało to prowadzeniu prac badawczych wraz z katedrami etnografii i tworzeniu zespołów pod wspólnym kierownictwem niezbyt licznej w tym okresie kadry samodzielnych pracowników naukowych. Komisja Etnograficzna, która współtworzyła ramy organizacyjne Instytutu i kreśliła plany naukowe Działu Etnografii (przewodniczył jej prof. Kazimierz �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 7 Moszyński, a w jej skład wchodzili najwybitniejsi etnografowie: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska i doc. Adolf Nasz), stanęła przed trudnym zadaniem. Rozbicie instytucjonalne działalności naukowej etnografów, m.in. w zakresie sztuki ludowej i folkloru, w wyniku wcześniejszego utworzenia Pań­ stwowego Instytutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, niezależna od innych placówek działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podlegająca organizacyjnie i administracyjnie Ministerstwu Kultury i Sztuki działalność muzeów, wymagały stworzenia takiego planu naukowo-badawczego, w którym obok problematyki naukowej byłaby mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Za tę wspólną płaszczyznę uzna­ no Polski Atlas Etnograficzny. Miał on stworzyć wielostronną bazę źródłową nie tylko uzupełniającą luki w istniejącym materiale etnograficznym, ale ułatwiającą wytyczanie kierunków nowej tematyki badawczej. Na decyzje dotyczące priorytetu prac atlasowych miały niewątpliwie wpływ zarówno dotychczasowe zainteresowania badaniami atlasowymi, zapoczątko­ wane przed wojną przez prof. К. Moszyńskiego (w ich wyniku ukazały się trzy zeszyty Atlasu w latach 1934-1937), jak i prace podejmowane po wojnie w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Lubelskiego i Poznańskiego. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym prowadzone w ramach Instytutu koncentrowały się w Zakładzie (przemianowanym następnie na Pracownię) we Wrocławiu, kierowanym w tym okresie przez prof. J. Gajka, przy doraźnej współpracy w pracach terenowych etnografów z wielu innych ośrodków PAN, katedr i muzeów. Atlasowe prace dokumentacyjne nie wyczerpywały jednak pro­ gramu badawczego całego Zakładu. Równolegle podejmowano problematykę formowania się zjawisk kulturowych w układzie regionalnym. Prowadzone zespołowo studia monograficzne wybranych terenów zdominowały w latach następnych plany naukowe placówek etnograficznych Instytutu. Monografie regionalne, jak i tematyczne, dotyczące wybranych dziedzin kultury ludowej oparte były na zakrojonych na szeroką skalę pracach terenowych. Zarówno studia atlasowe, jak i monograficzne były w wielu przypadkach kontynuacją prac rozpoczętych przed I I wojną światową i prowadzonych bez­ pośrednio po niej przez katedry uniwersyteckie, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, Instytut Śląski i inne. Powstanie Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pozwoliło stworzyć organizacyjną i finansową bazę dla badań rozproszo­ nych po różnych ośrodkach, integrując równocześnie, nieliczną jeszcze w tym okresie, kadrę naukową uniwersytetów i placówek Instytutu dla realizacji wspól­ nych celów badawczych. Obiektami badań monograficznych były środowiska wiejskie Mazowsza, Pod­ lasia, Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. W wyniku kilkuletnich studiów powstało szereg opracowań monograficznych. Dla obszaru Górnego Śląska wymienić należy dwutomową monografię Stare i Nowe Siołkowice, wydaną w latach 1963-1966, pod redakcją prof. Mieczysława Gładysza, oraz szereg uzupełniających monografii tematycznych, dotyczących m.in. budownictwa, �8 W A N D A PAPROCKA struktury społeczno-zawodowej ludności wsi, rzemiosła, współdziałania gospo­ darczego na wsi, pożywienia. Jak w wielu innych przypadkach studiów regionalnych, badania na Górnym Śląsku nawiązywały do rozpoczętych w 1939 r. prac badawczych obejmujących Śląsk w granicach I I Rzeczypospolitej, organizowanych m.in. przez Polską Aka­ demię Umiejętności w Krakowie oraz kontynuowanych bezpośrednio po wojnie przez M . Gładysza w Instytucie Śląskim w Katowicach. Od 1954 r. prace te sta­ nowiły podstawę planów Zakładu Etnografii w Krakowie przy szerokim udziale w badaniach terenowych pracowników naukowych i studentów z różnych pla­ cówek badawczych i katedr. Przyczyniało się to do wspomnianej przeze mnie integracji środowiska etnograficznego w tym okresie. Na terenie Mazowsza pierwsze badania monograficzne podjęto nad kulturą ludową jednego z bardziej zachowawczych regionów - Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wyniki prac, zainicjowanych przez prof. W. Dynowskiego, a następnie kierowanych przez prof. A. Kutrzebę-Pojnarową, opublikowane zostały w trzech tomach monografii Kurpie Puszcza Zielona w latach 1962-1965. Ponadto wy­ dano pięć monografii tematycznych poświęconych sztuce, rzemiosłu, budow­ nictwu, przemianom społecznym i kulturowym oraz monografii Myszyńca - głównego centrum regionu (patrz: Bibliografia). Badania kurpiowskie nie były kontynuacją wcześniej prowadzonych prac. Inspiracją dla nich były na­ tomiast prace z końca X I X i 1 pol. X X wieku: Karola Potkańskiego, Ludwika Krzywickiego, Adama Chętnika, Franciszka Piaścika i innych. Monografia Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest najpełniejszym opracowaniem tego regionu w literaturze etnograficznej. Celem monografii poświęconych wsi śląskiej, podobnie jak kurpiowskiej, była rekonstrukcja najbardziej istotnych elementów tradycyjnej kultury regionu oraz przedstawienie współczesnego obrazu wsi z jej różnorodnością form, uwarun­ kowań, zmian i przeobrażeń. Takie ujęcie najczęściej pociągało za sobą odejście od stosowanego w dawnych opracowaniach klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy kilku wybranych dziedzin kul­ tury, najbardziej charakterystycznych dla danej społeczności, przedstawionych w kontekście innych zjawisk kulturowych. Kontynuacją prac ośrodka warszawskiego były badania prowadzone w okrę­ gu ostrołęckim oraz w tzw. regionie kołbielskim. Ich przedmiotem były prze­ obrażenia społeczno-gospodarcze i kulturowe wsi, dokonujące się pod wpływem uprzemysłowienia i zmian struktury społeczno-zawodowej, tradycje historyczne i współczesność wsi drobnoszlacheckich na Mazowszu oraz rodzina chłopska na Mazowszu i Podlasiu. Badania monograficzne na obszarze Karpat, szczególnie w pierwszym okre­ sie działalności Instytutu, stały się przykładem współpracy ośrodków etnogra­ ficznych I H K M w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Wkład ośrodka krakowskiego w badania Karpat przed powołaniem do życia Zakładu Etnografii związany był przede wszystkim ze studiami prowadzonymi przez prof К. Dobrowolskiego, które dotyczyły polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 9 oraz kształtowania się i rozpadu związków rodowych na Podhalu. Znaczną gru­ pę stanowiły, przygotowane pod kierunkiem prof. M . Gładysza, opracowania mo­ nograficzne poświęcone wybranym tematom szczegółowym, m.in. budownictwu, rzemiosłu, hodowli i pasterstwu, pożywieniu, zdobywaniu i użytkowaniu wody. Prace te były realizowane zarówno przez Zakład Etnografii I H K M PAN, jak i Katedrę Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studia nad kulturą ludową Karpat, prowadzone w Zespole Etnograficznym Instytutu w Łodzi, pod kierunkiem prof. К. Zawistowicz-Adamskiej, obejmo­ wały zagadnienia związane z pasterstwem, hodowlą, gospodarką mleczną oraz migracjami zarobkowymi na Podhalu. Zakończono je opracowaniami monogra­ ficznymi tych tematów. Badania ośrodka warszawskiego natomiast obejmowały dawne i obecne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, powojenne prze­ obrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe wsi bieszczadzkich oraz powsta­ nie współczesnej społeczności wiejskiej na tych terenach. Zainteresowanie kulturą ludową Karpat, nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach, w których granicach znajdował się ten obszar górski, przyczyniło się do powołania jednej z pierwszych po wojnie organizacji międzynarodowych dla wspólnych badań etnograficznych. W 1959 г., z inicjatywy Polski i Czecho­ słowacji, w ramach Polskiej Akademii Nauk, powstała Międzynarodowa Ko­ misja do Badania Kultury Ludowej Karpat, pod kierunkiem prof. M . Gładysza, w skład której wchodziły - poza wymienionymi krajami: Węgry, Rumunia, ZSRR (Ukraina), a po poszerzeniu w 1976 r. Komisji o kraje bałkańskie - także Bułgaria i Jugosławia. Działalność Komisji była znakomitym przykładem pierwszego po I I wojnie tak szerokiego pod względem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. W ramach działalności Komisji przystąpiono do opracowania ujęć syntetycznych trzech wybranych tematów. Ich koncepcje zostały opracowane przez sekcje krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, folklor zbójnicki - Sło­ wacja i Ukraina. W zespole Zakładu Etnografii w Krakowie, kierowanym przez prof. К. Do­ browolskiego, współpracującym z Zakładem Etnografii Ogólnej UJ, prowa­ dzone były prace na temat kształtowania się kultury robotniczej w Małopolsce w latach 1880-1939 i procesu formowania się nowej kultury mas pracujących w Polsce Ludowej. Z tego zakresu przygotowano prace poświęcone kulturze górników solin wielickich, ośrodkowi górniczemu Siersza X I X i X X w. i wcza­ som robotniczym w Polsce. Należy jeszcze wspomnieć o działalności Pracowni Etnograficznej w Pozna­ niu, w której do 1962 г., tj. do chwili zmiany profilu badań z etnografii Polski na etnografię powszechną, prowadzone były prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski. Do momentu ich przerwania wydano materiały dotyczące budow­ nictwa ludowego w Wielkopolsce. W krótkim okresie istnienia Zespołu Etnograficznego Instytutu w Toruniu, kierowanego przez prof. Marię Prufferową, podjęto prace z zakresu historii �10 W A N D A PAPROCKA kultury ludowej terenu Kujaw, opracowując wybrane zagadnienia z zakresu bu­ downictwa ludowego. Badania o charakterze monograficznym, ukierunkowane początkowo wyłącz­ nie na problematykę etnograficzną ziem polskich, zostały w latach 60-tych roz­ szerzone na inne kraje i narody, co doprowadziło w 1962 r. do wyodrębnienia się kierunku etnografii powszechnej. Zainteresowania problematyką kulturową lu­ dów świata, realizowane w I H K M pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i prof. Marii Frankowskiej, koncentrowały się w tym okresie na kulturze ludów Azji Środkowej, kulturze Indian obu Ameryk, dziejach Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej oraz - w ramach współpracy z Instytutem Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk (w latach 1966-1970) - na kulturze wsi bułgarskiej. W 1965 r. na terenie Mongolii rozpoczęty został jeden z największych reali­ zowanych w historii polskiej etnografii program systematycznych badań tereno­ wych poza granicami kraju. W badaniach prowadzonych w ramach ekspedycji aż do 1980 r. obok pracowników I H K M PAN uczestniczyli etnografowie z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Po raz pierwszy przedmiotem studiów mongolistycznych stał się proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczowniczej gospodarki pasterskiej do form gospodarki spółdzielczej z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Badaniami objęto zmiany w strukturze społecznej, w stosunkach etnicznych, w funkcjono­ waniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu co­ dziennym i obrzędowym, zachowaniach ludycznych Przedmiotem studiów stał się także proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Badania prowadzono we wszystkich ważniejszych regionach Mongolii, wśród wielu mongolskich grup etnicznych. Po raz pierwszy w światowej mongolistyce objęto nimi Torgutów ałtajskich. Wynikiem prac ekspedycji było sześć książek (jedna w jęz. angielskim), dwa wydawnictwa zbiorowe i kilkadziesiąt artykułów. Studia amerykanistyczne prowadzone w Pracowni w Poznaniu koncentrowa­ ły się na współczesnych przeobrażeniach kulturowych w Ameryce Łacińskiej, ruchach społeczno-religijnych w Ameryce Środkowej i Południowej oraz pro­ cesach kształtowania się i rozwoju struktur społeczno-kulturowych tych obsza­ rów. Przedmiotem studiów były również zagadnienia związane z funkcjonowa­ niem wiejskich struktur w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Prowadzone przy szerokiej współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego studia amerykanistyczne zapoczątkowały rozwój tej dziedziny w innych placówkach naukowych, kształ­ cąc pierwszych w Polsce specjalistów w tym zakresie, m.in. w ramach ogólno­ polskich seminariów amerykanistycznych. Osobną grupę zagadnień związanych z problematyką amerykanistyczną sta­ nowiły badania nad miejscem i rolą Polaków w krajach Ameryki Łacińskiej i ich szeroko pojętym wkładem w rozwój cywilizacyjny i kulturowy tych państw w X I X i X X w. oraz udziałem Polaków w poznawaniu tej części kontynentu amerykańskiego. Kilkanaście prac z tego zakresu wypełniło lukę w historii ba­ dań etnograficznych dotyczących tego terenu. �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 11 Trzecim znaczącym zespołem tematycznym były studia nad procesami etnicz­ nymi w Ameryce Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów mniej­ szości narodowych, jak również nad współczesnymi dziejami Polonii i analizą jej roli w strukturze etnicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. No­ watorskie i odpowiadające na wiele pytań badawczych prace poświęcone tym zagadnieniom znalazły się w szerokim obiegu naukowym w kraju i za granicą. Wyniki wszystkich studiów z zakresu amerykanistyki, opartych zarówno na własnych badaniach terenowych, jak i na reinterpretacji publikowanych materia­ łów źródłowych, umożliwiły nie tylko weryfikację wielu przyjętych w nauce światowej stwierdzeń, ale także na ich uzupełnienie. Mimo ograniczonych sytuacją polityczną możliwości realizowania badań w zakresie etnografii powszechnej nawiązano współpracę międzynarodową, która umożliwiła badania porównawcze. Pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i zaproszonej do współpracy prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, w la­ tach 1966-1970 prowadzone były wspólne polsko-bułgarskie badania nad współ­ czesnymi przemianami lokalnej społeczności wiejskiej i rodziny. W pracach eks­ pedycji, poza pracownikami Zakładu, brali udział pracownicy Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w Warszawie i Katedry Etnografii Słowian UJ w Kra­ kowie. Badania te, prowadzone w okręgu Widin w płn.-zach. części Bułgarii, dostarczyły materiału porównawczego do studiów nad prawidłowością przemian społeczno-kulturowych wsi w krajach o różnych drogach rozwoju historycznego, a znajdujących się (w okresie prowadzonych prac) w podobnych warunkach ustrojowych i ekonomicznych. Pomimo trudności w realizacji badań nad nie­ którymi tematami, wobec znacznego upolitycznienia etnografii bułgarskiej, zgro­ madzony materiał pozwolił na uzyskanie szerokiej perspektywy porównawczej dla studiów nad kulturą wsi polskiej. Opracowana monografia bułgarskiej wsi Widin, wysoko oceniona przez wybitnego etnologa bułgarskiego prof. Christo Wakarelskiego, ze względów politycznych (brak podejścia marksistowskiego) ukazała się wyłącznie w języku polskim. Duże znaczenie w upowszechnieniu na forum międzynarodowym prac pol­ skich etnografów, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i powszechnej, miało powołanie do życia w 1975 r. obcojęzycznego wydawnictwa Zakładu Ethnologia Polona. Omówione powyżej prace prowadzone były w Zakładzie Etnografii I H K M PAN od okresu jego powstania do lat 70-tych. W tym czasie zaczyna narastać potrzeba podsumowania ponad 25-letnich dokonań badawczych w zakresie etnografii. W różnych środowiskach etnograficznych dyskutowana była koniecz­ ność podjęcia zbiorowego opracowania zarysu etnografii Polski, odpowiada­ jącego nowym założeniom teoretycznym i wymaganiom metodycznym okresu gwałtownych przemian politycznych, społeczno-gospodarczych i kulturowych kraju. Zainicjowane w Zakładzie Etnografii I H K M PAN prace nad syntezą etnografii Polski oparte były na ścisłej współpracy etnografów tej placówki z pracownikami katedr i muzeów. Głównym celem tego zbiorowego opracowa­ nia było przedstawienie procesów przemian kulturowych na wsi, poczynając od �12 W A N D A PAPROCKA tradycyjnego modelu kultury, jaki pozostawiła po sobie epoka pańszczyźniana po wieś współczesną i przewidywane kierunki jej dalszego rozwoju. Dorobek okresu powojennego stanowił bazę obszerną i wystarczającą do przedstawie­ nia w podstawowym zrębie kierunków przemian kultury wsi polskiej X X w. {Etnografia Polski, 1976, s. 48). Nie wszystkie jednak dziedziny kultury wsi i nie wszystkie regiony zostały opracowane w syntezie w sposób dostatecznie szczegółowy. Wynikało to z ist­ niejących jeszcze „białych plam" na mapie etnograficznych badań w Polsce, jak i luk w problematyce badawczej dyscypliny. Pomimo tych braków dwutomowa synteza etnografii Polski jest pierwszą tego rodzaju pracą w okresie powojen­ nym i do chwili obecnej, wobec braku podręcznika z zakresu etnografii Polski, spełnia również i tę rolę. Okres od ukazania się w 1980 г. I I tomu syntezy aż do lat 90-tych zaznaczył się w pracach Zakładu powrotem do tematów indywidualnych, wstrzymanych realizacją priorytetowego, zbiorowego zadania wydawniczego. W zakresie etnografii Polski zakończono szereg prac stanowiących podsumo­ wanie, często wieloletnich badań. Należały do nich prace monograficzne, które były realizowane w Zakładzie warszawskim, dotyczące roli tradycji ludowej w społeczeństwie polskim X I X i X X w., społecznych funkcji sztuki ludowej i miejsca, jakie zajmowała w myśli społecznej, polityce kulturalnej oraz praktyce działania w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej i Polsce Ludowej, oświaty i jej roli w społeczno-kulturowych przeobrażeniach wsi w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej, w latach wojny (1939-1945) i w Polsce Ludowej. Z zakresu etnografii historycznej powstała praca poświęcona kulturze mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I i pocz. X I X w., omawiająca organizację tej wsi, proble­ my osadnictwa wiejskiego, rodziny, funkcjonowania gospodarstwa chłopskiego. W tym czasie w Zakładzie podjęte zostają prace nad nową w polskich badaniach dziedziną - etnografią miasta (na przykładzie Żyrardowa). Temat etnografii miasta będzie w następnych latach integrował etnografów zajmujących się tą problematyką w innych ośrodkach, przede wszystkim w Łodzi, i doprowadzi do powstania Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Nowym tematem podjętym w Zakładzie w tym okresie są również zagad­ nienia z zakresu antropologii tańca, w ramach studiów nad niewerbalnym komu­ nikowaniem się w kulturze, które w latach następnych objęły zagadnienia do­ tyczące kinetycznego aspektu obrzędów. Wyniki tych badań w latach 90-tych opublikowano w pracy poświęconej analizie ruchu oraz tańca w mitach i obrzę­ dach, wydanej w języku polskim i angielskim. Bardzo dużym dorobkiem wydawniczym w tym okresie może się poszczycić Pracownia Etnograficzna w Krakowie, realizująca badania na terenie Karpat Pol­ skich. Są to zarówno opracowania zbiorowe, stanowiące monografie regionalne kultury ludowej poszczególnych regionów Karpat: Beskidu Śląskiego, Beskidu Sądeckiego i nieco później Beskidu Żywieckiego, jak i monografie tematyczne dotyczące medycyny ludowej, pożywienia, stroju, obrzędowości oraz liczne artykuły poświęcone innym dziedzinom kultury. �50 LAT Z A K L A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 13 W latach 80-tych ukończono prace nad kolejnymi zeszytami Atlasu Etnogra­ ficznego. Mimo dużych trudności finansowych i kadrowych, w Pracowni РАЕ we Wrocławiu przygotowano IX, przedostatni zeszyt Atlasu. Szanse na druk V I I , V I I I i I X zeszytu, wobec ogromnych kosztów wydawnictw kartograficznych, były jednak znikome. W tej sytuacji podjęto decyzję o przystąpieniu do opra­ cowywania komentarzy, które miałyby charakter ujęć problemowych. Pozwoliła ona na ocalenie wieloletniego dorobku Pracowni Atlasu, uzupełniając wydane w sześciu zeszytach mapy - komentarzami. W Pracowni poznańskiej Zakładu Etnografii ukazują się w tym czasie liczne opracowania książkowe i artykuły poświęcone dziejom Polaków oraz skupisk polonijnych na terenie Ameryki Południowej, Środkowej i Meksyku i ich udzia­ łowi w rozwoju cywilizacyjno-kulturalnym tych ziem. Inne prace przedstawiają obraz Indian zamieszkujących te tereny w społeczeństwie polskim. Znaczącą pozycję stanowi wydana w 1983 r. praca o Polonii Amerykańskiej, oparta na bogatym materiale terenowym zgromadzonym przez autora w czasie kilkakrotnych pobytów w Stanach Zjednoczonych, stanowiąca pierwsze w etno­ logii tak szerokie kompendium wiedzy o życiu i działalności tej grupy. Rozwój badań amerykanistycznych, zapoczątkowanych przez prof. M . Fran­ kowską i przez nią konsekwentnie rozwijanych oraz nawiązanie kontaktów na­ ukowych z Meksykiem stworzyły możliwości podejmowania badań terenowych. W organizowanych przez środowisko amerykanistów (głównie z Uniwersytetu Poznańskiego) ekspedycjach, m.in. do Peru i Meksyku, brali udział pracownicy Zakładu. Równocześnie rozwijane były studia etnohistoryczne oparte na boga­ tych materiałach źródłowych, znajdujących się w archiwach Hiszpanii i Meksyku oraz unikalnej literaturze przedmiotu. W wyniku tych badań ukazują się prace dotyczące współczesnej kultury Indian Peru i kultury Indian Meksyku w okresie konkwisty, jak i historii samej konkwisty. Bogaty jest również dorobek zakończonej w 1980 r. ekspedycji mongolskiej. W ramach Zakładu powstają znaczące w międzynarodowym środowisku mon­ golistów prace poświęcone rodzinie pasterskiej w Mongolii, mongolskim gru­ pom etnicznym, zachowaniom ludycznym w kulturach pasterskich, ich symbolice i związkom z magią (praca wydana w języku angielskim). Wiele prac, które ukazały się w latach 80-tych stało się podstawą uzyskania przez pracowników Zakładu stopnia naukowego doktora habilitowanego oraz tytułów profesora. Ponad dziesięć lat istnienia I I I Rzeczypospolitej daje dostateczną perspekty­ wę pozwalającą na podsumowanie działalności Zakładu w tym okresie. Zmiany dokonane w organizacji nauki oraz likwidacja pozamerytorycznych ograniczeń (szczególnie w naukach humanistycznych) stosowanych m. in. przy wyborze pro­ blematyki badawczej znacząco wpłynęły na zakres i sposoby realizacji zadań badawczych Zakładu. Zmiany organizacji nauki (szczególnie w sposobach jej finansowania) miały swoje źródło przede wszystkim w pewnym ograniczeniu paternalistycznej roli państwa w badaniach naukowych. Zmuszało to naukę do konfrontacji z zasadami �14 W A N D A PAPROCKA wolnego rynku i konkurencyjności. Konieczność przystosowania się do nowych warunków budziła pewien niepokój. Rekompensowała go jednak możliwość realizowania problematyki badawczej w warunkach tak długo oczekiwanej swo­ body rozwoju nauki, nieograniczonej żadnymi względami politycznymi czy koniunkturalnymi. W zakresie organizacji największe zmiany dotyczyły wydaw­ nictw. Zakład Narodowy im. Ossolińskich przestał pełnić rolę centralnego wy­ dawnictwa Polskiej Akademii Nauk. Prace związane z redagowaniem, przygoto­ waniem do druku, organizacją druku i dystrybucją wydawnictw przejęte zostały przez Instytut. Dla Zakładu wydającego roczniki Etnografii Polskiej, Ethnologii Polona oraz prace z serii „Biblioteki Etnografii Polskiej" zadanie to było trudne, wymagające pogłębienia wiedzy redakcyjnej i znacznie obciążające pracowni­ ków pełniących funkcje redaktorów i sekretarzy tych wydawnictw. Demokratyczne zasady kierowania Instytutem pozwoliły na wyłonienie dro­ gą wyboru nowych władz. Dyrektor i jego zastępcy reprezentowali wszystkie dyscypliny wchodzące w skład Instytutu. Również Rada Naukowa wyłoniona została drogą wyboru, a nie - jak dotąd - na zasadzie nominacji jej członków. Osiągnięcia naukowe Zakładu i jego udział w dorobku Instytutu uzasadniły dokonanie w 1992 r. zmiany nazwy Instytutu Historii Kultury Materialnej na Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Procesy transformacji, obejmujące wszystkie dziedziny życia w Polsce, otwo­ rzyły również przed nauką nowe perspektywy badawcze. Pozwoliły one na two­ rzenie nowych planów naukowych, których, jak już wspominałam, nie ogra­ niczały względy pozamerytoryczne a jedyną trudnością w ich realizacji były zbyt ograniczone środki finansowe. W działalności naukowej Zakładu przejście do problematyki badawczej odpowiadającej aktualnym potrzebom etnologii nie musiało dokonywać się w sposób radykalny. Wiele tematów podjętych przez pracowników Zakładu w latach 80-tych dotyczyło bowiem problemów badaw­ czych, które stały się priorytetowe w nowej rzeczywistości. Należały do nich m.in. prowadzone w Zakładzie badania nad pluralizmem kulturowym społeczeń­ stwa Stanów Zjednoczonych, jak i badania dziejów Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej. Ciągle jednak poza możliwościami realizacji pozostawały tematy ściśle zwią­ zane z zagadnieniami mniejszości narodowych, świadomości etnicznej, czy na­ rodowej, tożsamości kulturowej i próbami określenia jej głównych wyznaczni­ ków na terenach poddanych silnej i bezwzględnie prowadzonej polityce unifikacji i asymilacji kulturowej, jak to miało miejsce na obszarze Związku Radzieckiego. Pewne próby badań niektórych z tych zagadnień podejmowane były w czasie wyjazdów badawczych do Gruzji, w latach 80-tych, w ramach oficjalnie akcep­ towanych studiów nad historią Polonii gruzińskiej w X I X wieku. Również pierwsze kontakty z Akademią Nauk Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej dawały możliwości pewnych, wprawdzie bardzo skrom­ nych, badań źródłowych dotyczących X I X i pocz. X X w. Rozpad Związku Radzieckiego zmienił radykalnie istniejącą sytuację. Powstałe Republiki, szczególnie w pierwszym okresie swego istnienia, umożliwiały reali- �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN 15 zację współpracy naukowej w zakresie tematów obalających mit o etnicznej homogeniczności obszarów Europy Środkowo-Wschodniej. Pozwoliło to na po­ djęcie tematów nurtujących środowisko etnograficzne w Polsce, od wielu lat niemożliwych do realizacji. Zawarta w 1991 r. trzyletnia umowa między Instytutem Archeologii i Etno­ logii PAN, a Instytutem Sztuki Etnografii i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej Republiki rozpoczęła trwające do dziś badania terenowe w zachodnich i central­ nych rejonach Białorusi. Materiały zgromadzone przez pracowników Zakładu, uzupełnione unikalnymi źródłami odnalezionymi w archiwach białoruskich, po­ zwoliły na znaczne uzupełnienie stanu wiedzy o stosunkach etnicznych w BSRR, na dawnych Kresach Wschodnich I I Rzeczypospolitej oraz niepodległej Repu­ blice Białorusi. Po raz pierwszy przedmiotem szczegółowych studiów stał się proces kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej ludności polskiej na ba­ danym obszarze, w zmieniającej się sytuacji historycznej, przede wszystkim X X w. Jednym z osiągnięć badawczych było ukazanie fenomenu przetrwania enklaw katolickich (polskich) na terenach zamieszkałych przez ludność prawo­ sławną, jak też opis i analiza tego zjawiska na przykładzie Puszczy Nalibockiej. Dotychczasowym efektem badań jest ponad 30 artykułów oraz książka poświę­ cona wyznacznikom tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi. Nawiązując do prowadzonych poprzednio badań rozszerzano studia nad Po­ lonią gruzińską, obejmując nimi okres po rewolucji radzieckiej, a także po po­ wstaniu Republiki Gruzińskiej. Podobnie jak w studiach białoruskich skoncen­ trowano się na zagadnieniu tożsamości etnicznej badanych zbiorowości, mechanizmie przekazywania dziedzictwa kulturowego, a także kontaktach międzyetnicznych. Dalszymi badaniami objęto także diasporę gruzińską w Polsce i jej rolę w kulturze polskiej okresu międzywojennego. Prowadzone w Zakładzie badania, licznie ukazujące się artykuły, udział w utworzeniu (w 1990 r.) i reda­ gowaniu pisma Pro Georgia, jedynego w Polsce wydawnictwa poświęconego historii i życiu mniejszości gruzińskiej, poszerzyło krąg osób podejmujących badania w tym zakresie. Zagadnieniom etnicznym poświęcone są także pierwsze w Polsce badania nad współczesnymi problemami narodowościowymi w Chinach, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji mniejszości etnicznych i narodowych. Wieloletnie ba­ dania terenowe, trwające od 1997 г., zostały wsparte umową zawartą z Instytu­ tem Narodowości Akademii Nauk w Pekinie. Koncentrują się one na zachodnich i południowo-zachodnich prowincjach Chin (Junnan, Xinjiang, Guangxi). Głów­ nym ich celem jest ukazanie sytuacji społeczno-etnicznej, zwłaszcza na peryfe­ riach kraju. Jednym z efektów prac badawczych jest wyjaśnienie mało znanych i nieobecnych dotychczas w polskich publikacjach tematów, w tym także do­ tyczących najnowszej historii pogranicza chińsko-tybetańskiego. Wśród kilku publikacji, będących wynikiem badań, na szczególną uwagę zasługuje artykuł poświęcony zróżnicowaniu etnicznemu Chin. Do problematyki etnicznej należy również zaliczyć badania terenowe pro­ wadzone w latach 1991-1993 w Kazachstanie i obwodzie Irkuckim Rosji nad �16 W A N D A PAPROCKA tamtejszą kolonią polską. W ich wyniku powstało kilka artykułów oraz zgroma­ dzono znaczny materiał terenowy złożony w archiwum Zakładu. W Zakładzie warszawskim wzrasta zainteresowanie szczególną kategorią kon­ fliktów, jaką stanowią konflikty etniczne. Kwestii tej poświęcone zostały opra­ cowania teoretyczne. Była ona również omawiana na przykładzie różnych grup i krajów. Konfliktom etnicznym poświęcona jest praca zbiorowa, redagowana przez pracowników Zakładu. Problemy mniejszości narodowych dominują w pracach Pracowni Etnologicznej w Poznaniu. Badania dotyczą niemieckiej ludności przybyłej w X V I I I w. z Bamberga, osiedlonej w okolicach Poznania (tereny te znajdują się obecnie w granicach miasta). Prowadzone od lat studia poświęcone były głównie historii tej grupy i jej kulturze. Dopiero po 1990 r. mogły zostać rozszerzone o badania nad współczesną historią rodzin bamberskich, o analizę procesu ich asymilacji i adaptacji, o wkład przybyszów w kulturę polską. Liczne artykuły i cztery wydania monografii poświęconych В ambrom (również w języku niemieckim), powołanie do życia (w 1996 r.) Towarzystwa Bambrów Poznańskich, starania 0 otwarcie w Poznaniu Muzeum Bamberskiego, zaowocowały zawartą w 2000 r. umową IAiE z Uniwersytetem w Bambergu, której celem jest prowadzenie wspólnych badań w Polsce i Niemczech. Badania nad grupą Bambrów wzbu­ dziły duże zainteresowanie ze względu na bezkonfliktowy proces asymilacji 1 integracji kulturowej, bliski idei Unii Europejskiej. Problematyka Bamberska weszła w 2001 r. do programu „Born in Europe", realizowanego przez Komisję Kultury Unii Europejskiej w Brukseli. Równocześnie prowadzone są badania nad rodzinami pochodzenia niemiec­ kiego mieszkającymi na terenie Wielkopolski, w tym głównie w Poznaniu. Pod­ stawowe problemy badawcze dotyczą procesów asymilacji, wzajemnych wpły­ wów i relacji między ludnością polską i niemiecką oraz wkładu tej ostatniej w kulturę Polską. Równolegle do prowadzonych, wymienionych powyżej prac, które likwido­ wały częściowo wspomniane „białe plamy" i dziedziny deficytowe w etnologii, kontynuowano długofalowe badania w zakresie etnografii Polski. Prowadzone od wielu lat w Pracowni Krakowskiej i konsekwentnie realizo­ wane są prace w zakresie monografii Karpat Polskich. Po ukazaniu się w latach 80-tych monografii Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego, w 1992 r. ukazała się monografia Beskidu Żywieckiego, a w 2001 r. praca poświęcona Podhalu, jedyna w powojennej etnografii, oparta na bogatych materiałach terenowych i archiwalnych, zawierająca niepublikowane dotąd ilustracje i bogatą, wyczerpu­ jącą literaturę przedmiotu. Książka wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko etnologów, ale została znakomicie przyjęta przez środowisko Podhalan. Szybkie rozejście się znacznego nakładu i liczne przesyłane do Redakcji pozytywne opinie świadczą o słuszności opracowania tego tematu. Region karpacki pozostaje w dalszym ciągu terenem badań i opracowań ca­ łego Zespołu Pracowni Krakowskiej. Zgromadzone materiały pozwalają podjąć tematy dotyczące współczesnej wsi karpackiej - elementów wspólnych i róż- �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 17 niących kulturę tego regionu w nowych warunkach społeczno-gospodarczych. Podjęto nowe tematy, ważne we współczesnym obrazie wsi, jak starość w rodzi­ nie i społeczności lokalnej, kobieta - jej pozycja w rodzinie i zawodzie, pomoc wzajemna i współdziałanie gospodarcze, ze szczególnym uwzględnieniem wa­ runków ekstremalnych (m.in. takich jak powódź). Dużą zasługą ośrodka krakowskiego jest doprowadzenie do reaktywowania (w 1993 r.) prac Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów, przerwanej zmianami politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach wchodzących w skład Komisji. Wobec braku zgłoszenia ze strony Bułgarii i Jugosławii odnowiono działalność Komisji tylko w zakresie Karpat. Przy dużym wkładzie organizacyjnym i merytorycznym Pracowni Krakow­ skiej opracowano syntezę karpackiego folkloru zbójnickiego, która została wydana w Budapeszcie (w jęz. rosyjskim) oraz przygotowano do druku I tom architektury ludowej poświęcony budownictwu mieszkalnemu, który ukaże się w Pradze (w jęz. angielskim). Prowadzone w Zakładzie warszawskim prace nad stosunkiem ludności chłop­ skiej do ziemi oraz jej miejscem w systemie wartości i świadomości społecznej Polaków, zakończone monografią wydaną w 1991 г., stanowiły punkt wyjścia dla nowego tematu, podjętego w związku z dokonującymi się obecnie zmianami, dotyczącego społeczności wiejskiej w warunkach transformacji. Przedmiotem analiz są m.in. zmiany stosunku do pracy, rola przywódców charyzmatycznych, sprawa trwałości sposobów myślenia i działania określanych jako „postkomu­ nistyczne". Zjawiska te, rejestrowane i poddawane analizie w momencie ich za­ istnienia, stanowią bardzo ważne dla przyszłych badaczy źródło wiedzy o współ­ czesnych zmianach na wsi i należy żałować, że temat ten rzadko stanowi przedmiot zainteresowań etnologów. Dokonywana w późniejszym okresie analiza tych zja­ wisk będzie tylko rekonstrukcją tego ważnego okresu w rozwoju wsi. Studia z zakresu etnografii historycznej, dotyczące przeduwłaszczeniowej wsi mazowieckiej, były w latach 90-tych kontynuowane w zakresie badań nad życiem religijnym społeczności wiejskiej, kultem świętych, instytucjami para­ fialnymi, organizacjami i stowarzyszeniami społecznymi. Z tego zakresu opubli­ kowano wiele artykułów. W Zakładzie realizowane były również w tym okresie prace historyczne dotyczące europejskiego ubioru zawodowego ( X I V - X V I I I w.) oraz historii euroazjatyckiego filcownictwa od czasów średniowiecza do współczesności. Obie prace zostały wydane w jęz. angielskim. Do prac z zakresu historii najnowszej, poświęconych etnologii miasta, za­ liczyć należy prowadzone w tym czasie badania nad historią przedmieścia warszawskiego - Grochowa i kulturą jego mieszkańców, przedstawione szeroko w opublikowanym artykule. W ramach studiów nad niewerbalnym komunikowaniem się w kulturze kon­ tynuowano prace w zakresie obrzędów przejścia w rzeczywistości X X w. i ich aspektu kinetycznego. Podjęto też badania nad kodami i formami obyczajowości współczesnej. Z tego zakresu ukazało się szereg artykułów. �18 W A N D A PAPROCKA Ze studiami nad kultem świętych związane były, kierowane przez Pracownię poznańską, badania nad kultem Św. Wojciecha, stanowiące część dużego progra­ mu interdyscyplinarnego, poświęconego analizie znaczenia działalności Św. Woj­ ciecha dla kultury europejskiej. W wyniku tych badań powstało wiele artykułów i książka poświęcona roli Św. Wojciecha w kulturze i tradycji ludowej. Rozwi­ nięciem tej problematyki są podjęte ostatnio badania z zakresu etnologii religii na temat kultu miejsca w kulturze chrześcijańskiej i tybetańskiej. W latach 90-tych nastąpiło bardzo ważne dla prac wydawniczych Zakładu zakończenie opracowań komentarzy do wydrukowanych sześciu Zeszytów РАЕ. Dzięki współpracy z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i energii Kierownika Pracowni Atlasu uzyskano środki na wydanie pięciu tomów Komen­ tarzy poświęconych rolnictwu, hodowli, budownictwu, pożywieniu, transpor­ towi i komunikacji oraz zwyczajom, obrzędom i wierzeniom. Ostatni tom, który ukazał się po śmierci jego redaktora, zawiera wybrane mapy z niedrukowanych i nie mających szans (ze względów finansowych) na druk zeszytów Atlasu wraz z komentarzami. Obecnie archiwum РАЕ znajduje się w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. W zakresie badań amerykanistycznych w latach 90-tych powstają prace, bę­ dące wynikiem realizowanych od lat badań dotyczących etnohistorii Mezoameryki, ukazujące podbój Meksyku przez pryzmat zderzenia kultur. Prace, oparte na bogatym materiale źródłowym pochodzącym z archiwów hiszpańskich i mek­ sykańskich, ukazały się w Polsce i w Hiszpanii. Wydana została też pierwsza polska edycja listów H. Cortesa o zdobyciu Meksyku, opatrzona licznymi komentarzami, oraz studia o J. Dantyszku i Nowym Świecie, oparte na unika­ towych źródłach archiwalnych. Prace te, wydane również za granicą, weszły do obiegu międzynarodowego. Charakter etnohistoryczny mają trwające obecnie badania nad kulturą elit politycznych środkowego Meksyku w okresie przedhiszpańskim i wczesnokolonialnym. Prowadzono ponadto prace dotyczące współczesnej Ameryki Łacińskiej. W ich ramach przygotowano wstępną redakcję słownika encyklopedycznego „Ludy i narody obu Ameryk" oraz realizowano badania nad wielokulturowością w krajach Ameryki Andyjskiej. W zakresie kontynuowanych od lat badań nad Polonią dokonano analizy sytuacji Polonii amerykańskiej po upadku komu­ nizmu w Starym Kraju. Należy jeszcze wspomnieć o badaniach terenowych prowadzonych od 1990 r. w płn.-zach. części Indii i Pakistanie. Były one finansowane przez UNESCO i Ministerstwo Kultury, realizowane w większości poza planem Instytutu. Ich tematem był proces adaptacji pasterzy grupy Rabari, żyjącej na pograniczu hinduistyczno-islamskim, do kręgu tradycji radżpuckiej środowiska kastowego i związane z tym procesem zmiany form obrzędowości, kultu i religijności. Nowoś­ cią jest omawianie problemu na szerszym tle, uwzględniającym nie tylko system kastowy, ale także formy współpracy i dystansu między grupami obecnymi w cywi­ lizacji indyjskiej, co umożliwia wyjście poza stereotypowe wyobrażenia na temat hinduizmu. Zebrane materiały stały się podstawą studiów nad hinduizmem, �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 19 widzianym od wewnątrz, z perspektywy różnych warstw społeczeństwa - brami­ nów, radżputów, kupców, siudrów (pasterze Rabari), niedotykalnych i plemion. Na tym chciałabym zamknąć prezentowanie prac, które były i są prowadzone w Zakładzie i których wyniki weszły już do obiegu naukowego. Myślę, że w następnym takim podsumowaniu (przedstawionym za parę lat) będzie moż­ na mówić o pracach naszych młodszych kolegów, którzy niedawno rozpoczęli swoje badania. Na zakończenie przedstawiam informację o wydawnictwach Zakładu, w więk­ szości ukazujących się od pierwszych lat powstania Instytutu. Do roku 2003 uka­ zało się 46 tomów Etnografii Polskiej, która - obok Ludu - jest pismem ogólno­ polskim, udostępniającym swe łamy również autorom zagranicznym. Wydano 55 tytułów „Biblioteki Etnografii Polskiej" (7 w języku angielskim). „Biblioteka" jest serią wydawniczą ukazującą się najdłużej po 1945 r. Większość tytułów stanowią prace pracowników Zakładu (jedynie 12 autorów nie było związanych z Instytutem). 13 prac otrzymało nagrody wydawnicze. Ukazały się 23 tomy Ethnologii Polony, drukowanej w językach kongresowych, prezentującej doro­ bek naukowy polskich etnologów na forum międzynarodowym. W „Bibliotece Etnografii Polskiej" i poza nią pracownicy Zakładu opublikowali ponad 100 ksią­ żek (nie licząc prac atlasowych). Stopień naukowy profesora uzyskało 6 osób (były one pracownikami Zakła­ du od doktoratu do profesury). Stopień doktora habilitowanego i tytuł docenta otrzymało 7 osób, doktora - 5. W 2003 r. Zakład Etnologii zatrudnia 18 osób: 3 profesorów, 5 docentów, 4 doktorów i 6 magistrów. Podsumowując 50-lecie pracy Zakładu Etnologii IAE PAN pragnę, tak jak zaznaczyłam na wstępie, uniknąć subiektywnych ocen wynikających z osobis­ tego zaangażowania w prace placówki, której byłam pracownikiem i wieloletnim kierownikiem. Dokonany przeze mnie bilans działalności Zakładu upoważnia mnie jednak do zwrócenia uwagi na pewne znaczące formy działania tej pla­ cówki i osiągnięte przez nią wyniki. Znalazły one odbicie w liczbie publikacji pracowników Zakładu, w wydawanych przez Zakład czasopismach i seriach wydawniczych oraz pracach zbiorowych. Na uwagę zasługuje fakt, że plany naukowe Zakładu realizował zespół pra­ cowników, których liczba nie przekraczała wielkości zatrudnienia w poszczegól­ nych uniwersyteckich placówkach etnograficznych. W pierwszym dwudziesto­ leciu istnienia Zakładu zatrudnienie wynosiło 30 osób, w późniejszych latach zostało zmniejszone i nie przekraczało 20 osób. Nastąpiło to w związku z likwi­ dacją Pracowni w Łodzi i Toruniu oraz ograniczeniem liczby pracowników РАЕ. Cechą charakterystyczną działalności naukowej Zakładu, tak dawniej, jak i obecnie, jest szeroki zakres realizowanej problematyki badawczej, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i etnografii powszechnej. Podejmowane przez pracowników tematy były z jednej strony odpowiedzią na stawiane etnologii pol­ skiej, zgodnie z potrzebą chwili, pytania badawcze, z drugiej nawiązywały do problemów wiodących w etnologii światowej (do okresu I I I Rzeczypospolitej w takim stopniu, na jaki pozwalały warunki polityczne kraju). �20 W A N D A PAPROCKA Dużą zasługą w utrzymywaniu kontaktów międzynarodowych, w zaznaczeniu naszej obecności w etnologii światowej, było wydawanie tomów prac zbioro­ wych z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz powołanie do życia wydawnictwa obcojęzycznego Etimología Polona. Kontakty międzynarodowe pogłębiały także organizowane przez Zakład ekspedycje etnograficzne do Mongolii i Bułgarii oraz zorganizowanie Między­ narodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. W stosunku do innych placówek etnograficznych Zakład posiada największą liczbę wydawnictw ukazujących się nieprzerwanie od pierwszych lat istnienia Instytutu. Zarówno czasopismo Etnografia Polska, jak i wydawnictwa seryjne oraz licznie ukazujące się prace zbiorowe pełniły rolę integrującą środowisko etnograficzne kraju. Zakrojona na szeroką skalę działalność wydawnicza Zakła­ du Etnologii wniosła duży wkład w rozwój tej dyscypliny w minionym 50-leciu. Znaczna liczba samodzielnych pracowników naukowych Zakładu pozwoliła tej placówce odegrać ważną rolę w procesie kształtowania i nadawania stopni naukowych pracownikom wielu ośrodków etnograficznych. Podsumowując omawiany okres można stwierdzić, że dużą zasługą pracow­ ników Zakładu i jego kolejnych kierowników było utrzymanie profilu naukowe­ go tej placówki i konsekwentne realizowanie wspólnych celów badawczych, z których wiele zainicjowanych było przez twórców Zakładu. Zadanie to nie było łatwe wobec znacznej różnorodności zainteresowań naukowych poszczególnych pracowników reprezentujących różne podejścia teoretyczne i metodologiczne. Zaryzykowałabym jednak twierdzenie, że ten często trudny proces konfrontacji indywidualnych koncepcji badawczych z wspólnymi dla całego Zakładu zada­ niami ogólnymi przyczynił się do konstruowania i realizowania trwałych planów naukowych Zakładu w ciągu całego omawianego okresu i zapewnił stabilizację oraz ciągłość działania w warunkach nowej rzeczywistości III Rzeczypospolitej. BIBLIOGRAFIA* B a n i o w s k a E. 2000a [ w s p ó ł a u t o r s t w o z K . J a g i e ł ł ą ] , A r c h i t e k t u r a ludowa, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 171-217. - 2000b, B i b l i o g r a f i a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. turze wsi, K r a k ó w , s. 4 3 9 - 4 5 3 . Beszterda R. 1999a, Rodzina H o l z e r ó w , Etnografia Polska, Tradycja we współczesnej kul­ t. X L I I I , z. 1-2, s. 121-129. - 1999b, K u l t u r a pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu H i m a c h a l Pradesh, Lud, t. L X X X I I I , s. 155-176. - 2000, Rodzina S z u l c ó w , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 125-138. B r a k miejsca u n i e m o ż l i w i a zamieszczenie p e ł n e j b i b l i o g r a f i i prac s k ł a d a j ą c y c h s i ę na bo­ gaty dorobek Z a k ł a d u E t n o l o g i i I A E P A N . Z d e c y d o w a l i ś m y s i ę na ograniczenie l i c z b y publikacji k a ż d e g o z p r a c o w n i k ó w do p i ę c i u - w y b r a n y c h p r z y k ł a d o w o - p o z y c j i , z d a j ą c sobie s p r a w ę , ż e pozwala to na p r e z e n t a c j ę znikomej c z ę ś c i o s i ą g n i ę ć naszego O ś r o d k a , j a k t e ż p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b t w o r z ą c y c h j e g o h i s t o r i ę . A u t o r k a a r t y k u ł u pragnie serdecznie p o d z i ę k o w a ć w s z y s t k i m , k t ó r z y p o m o g l i jej w opracowaniu i p r z y g o t o w a n i u tej B i b l i o g r a f i i do druku [Red.]. �21 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 2 0 0 1 , D z i a ł a l n o ś ć Braci M o r a w s k i c h w p ó ł n o c n y c h Indiach, Lud, t. L X X X V , s. 119-141. 2002, K i n a u r o w i e . Obraz w s p ó ł c z e s n y c h zmian s p o ł e c z n o ś c i plemiennej z d y s t r y k t u Kinnaur, H i m a ć a l P r a d e ś , Indie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 147-155. Biernacka M . 1962, Potakówka. Wieś powiatu jasielskiego na Mazowszu 1890 - 1910, 1966, Wsie drobnoszlacheckie czesne przemiany, Wrocław. - 1971, Rodzina na tle s p o ł e c z n o ś c i lokalnej b u ł g a r s k i e j w s i Gramada, Etnografia t. X V , z. 1, s. 4 1 - 8 9 . - 1974, Kształtowanie się nowej społeczności i Podlasiu. wiejskiej Tradycje Warszawa. - historyczne w Bieszczadach, a współ­ Polska, Wrocław. - 1984, Oświata w rozwoju kulturalnym polskiej wsi, Warszawa. B o h d a n o w i c z J. 1974, H l a v n é o t á z k y P o l ' s k é h o e t n o g r a f i c k é h o atlasu a technika ich kartografowania, Slovenský - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 3 8 9 - 3 9 8 . 1980 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z W. S o k o ł ó w n ą ] , Etnograficzne prace atlasowe w Europie, grafia Polska, t. X X I V , z. 2, s. 139-158. Etno­ - 1987a, Les Greniers, Objets et Mondes. Revue du Musée de ГНотте-Musěum National d'Histoire Naturelle, t. 24, z. 3-4, s. 143-156. - 1987b, Regiony etnograficzne Polski w ś w i e t l e w y n i k ó w b a d a ń Р А Е , Etnografia Polska, t. X X X I , z.2, s. 1 6 1 - 1 9 1 . - 1996, P o ż y w i e n i e , [ w : ] t e g o ż (red.), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie i sprzęty z nim związane, W r o c ł a w , s. 7 - 7 1 . D e m s k i D . 1992, N i e k t ó r e p r o b l e m y pogranicza k u l t u r o w e g o na p r z y k ł a d z i e s p o ł e c z n o ś c i pasterskich z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I n d i i , Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 9 9 - 1 1 8 . - 1997, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach n a l i b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000, „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ r o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2002, M i ę d z y k u l t u r ą c h ł o p s k ą a p l e m i e n n ą . W a r l i z Maharasztry w procesie przemian, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubyl­ czości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 6 9 - 8 6 . - 2003, N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . D e r l i c k i J. 2002, Jukagirzy. Psi ludzie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 2 4 7 - 2 5 5 . - 2003a, The N e w People. The Yukaghir i n the Process o f Transformation, [ w : ] L . M r ó z , Z. S o k o l e w i c z (red.), Between Tradition and Postmodernity. Polish Etnography at the Turn of Millenium, Warszawa, s. 121-136. - 2003b, N a r o d z i n y czy odrodzenie? Polska t o ż s a m o ś ć w M o ł d a w i i , Etnografia t. X L V I I , z. 1-2, s. 171-184. D r o z d - P i a s e c k a M . 1992, K o n f l i k t p o z y t y w n y L e v i s a A . C o s e r á , Etnografia t. X X X V I , z. 1, s. 2 5 - 3 3 . - 1998, S p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a w okresie p r z e ł o m u systemowego, Etnografia t. X L I I , z. 1-2, s. 5-40. - Polska, Polska, Polska, 2 0 0 1 , A n d r z e j Lepper - c h ł o p s k i p r z y w ó d c a charyzmatyczny? (Wizerunek m e d i a l n y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " ) , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 4 7 - 8 4 . 2002, P o s t k o m u n i z m . Ideowe i s p o ł e c z n e p ł a s z c z y z n y d i a l o g u , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 5-28. 2003, „ W i e j s k a droga" do U n i i Europejskiej: Retrospektywna wiwisekcja, [ w : ] J. K o w a l ­ ska, S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 3 3 5 - 3 5 3 . �22 W A N D A PAPROCKA D y n o w s к i W. 1958, D z i a ł I V Instytutu H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , Etnografia Polska, t. I , s. 3 7 0 - 3 8 0 . - 1967, Etnografia w aktualnych tendencjach r o z w o j o w y c h nauk s p o ł e c z n y c h , Polska, Etnografia t. X I , s. 17-29. - 1968, Współczesna - 1971, Z a ł o ż e n i a metodologiczne b a d a ń , Etnografia Mongolia, - 1973, Modernizacja M o n g o l i i w d w ó c h ustrojach s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h [ w : ] Z nad społeczeństwem Frankowska Inków - i kulturą M . 1967, Podstawy i w pierwszym Wrocław. stuleciu Mongolii. Studia gospodarki Polska, Mongolskie, wiejskiej po konkwiście. t. X V , z. 1, s. 15-32. w Peru w ostatnim Wiek XVI i pierwsza 1972, Z p r o b l e m a t y k i s y n k r e t y z m u religijnego badań W r o c ł a w , s. 11-33. okresie połowa panowania XVII, Poznań. Indian M e k s y k u , Etnografia Polska, t. X V I , z. 2, s. 11-29. - 1973, Etnografia polska po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j ( 1 9 4 5 - 1 9 7 0 ) , [ w : ] M . T e r l e c k a (red.), Historia - etnografii polskiej, W r o c ł a w , s. 193-270. 1976, De los estudios sobre la funcions de los elementos sacrales y profanes en la forma­ c i ó n de los centros urbanos en Mesoamerica, Ethnologia - 1987, Mitologia Fryczowa G aj e к Azteków, M . 1961, Tradycyjne Polona, v o l . 2, s. 7 - 2 8 . Warszawa. budownictwo ludowe Kujaw, Toruń. J. 1958, Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w ś w i e t l e prac nad p o l s k i m atlasem etnograficznym, [ w : ] Z polskich i etnogenetyczne na IV Międzynarodowy studiów slawistycznych. Kongres Slawistów Prace w Moskwie językoznawcze 1958, Warszawa, s. 2 1 7 - 2 3 2 . - 1959, Zadania i metody Polskiego atlasu etnograficznego, Lud, t. X L I V , s. 153-204 1973, The Significance o f the Polish Ethnographic Atlas for the E t h n o l o g y o f Poland, [ w : ] Poland at the 9"' International Congress of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, W r o c ł a w , s. 4 3 - 6 8 . - 1974, Z historie etnokartografie v Pol'sku, Slovenský - 1976, Etnograficzne z r ó ż n i c o w a n i e obszaru Polski, [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 361-373. -Jaworska, A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia kultury ludowej, Gładysz Polska, t. I I , s. 109-138. 1962, Zarys planu d z i a ł a l n o ś c i i organizacji M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do Badania K u l ­ tury L u d o w e j w Karpatach, Etnografia - c z . l , W r o c ł a w , s. 3 4 - 5 8 . podhalańskie, t. 2, K r a k ó w , s. 4 0 3 - 4 4 2 . 1972b, Z z a g a d n i e ń p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h pogranicza etnicznego, Zeszyty UJ, nr 305, Prace Gładyszowa - t. V I , s. 15-40. 1972a, Dorobek p i ś m i e n n i c z y i d z i a ł a l n o ś ć bibliograficzna Juliusza Z b o r o w s k i e g o , [ w : ] J. Z b o r o w s k i , Pisma - Polska, 1963, K u l t u r a ludowa p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j Opolszczyzny, [ w . ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, - Przemiany M . 1959, D z i a ł a l n o ś ć naukowa etnograficznych p l a c ó w e k muzealnych w okresie p o w o j e n n y m , Etnografia - Polski. t. 1, W r o c ł a w , s. 143-177. Etnograficzne, M . 1960, Wiedza ludowa 1963, B u d o w n i c t w o , Naukowe z. 6, s. 7 - 4 1 . o gwiazdach, Wrocław. [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 4 9 - 5 0 8 . - 1976, B u d o w n i c t w o , [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojna­ r o w a , W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 2 7 9 - 3 2 7 . - 1978, Górnośląskie - 1984, B u d o w n i c t w o i struktura osadnicza, Etnografia Herma nowicz-Nowak budownictwo K. ludowe, Wrocław. Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 3 5 - 7 1 . 1976, O d z i e ż , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany t. 1, W r o c ł a w , s. 3 7 9 - 4 0 5 . - 1984, Strój ludowy, Etnografia Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 7 3 - 1 0 3 . kultury ludowej, �23 50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1992, S t r ó j ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, Kraków, s. 7 1 - 9 6 . - 1997, Strój - 2000, Strój ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno-kułturowe, Tradycja Warszawa. we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 2 4 5 - 3 0 3 . Jagiełłą - K . 1973, F o r m y s t ę p w Polsce i ich w y s t ę p o w a n i e , Lud, t. L I I , s. 2 1 3 - 2 4 3 . 1992, B u d o w n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, K r a k ó w , s. 4 9 - 7 2 . - 1994, N a r z ę d z i a do p r z e r ó b k i ziarna z b ó ż na w s i polskiej, Acta viensis, - N o 1553, Ethnologica, Universitatis Wratisla- z. 2, s. 163-235. 1995, D o m y z podcieniem s z c z y t o w y m , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze skiego Atlasu - Etnograficznego, t. 2: Budownictwo, 1996, S t ę p y , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze nego, t. 3: Pożywienie Kabzińska - i sprzęty z nim związane, I . 1991, Games of Mongolian 1999, Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Pol­ do Polskiego Atlasu Etnograficz­ W r o c ł a w , s. 9 0 - 1 3 5 . Shepherds, Polaków". do W r o c ł a w , s. 4 1 - 6 2 . Warszawa. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Warszawa. - 2000, Between Ethnic Group and N a t i o n , Etimología - 2 0 0 1 , U t o p i j n a idea s ł o w i a ń s k i e j j e d n o ś c i w ś w i e t l e p o d z i a ł ó w w ł o n i e Polona, v o l . 2 1 , s. 7-18. katolicyzmu i p r a w o s ł a w i a oraz k o n f l i k t ó w m i ę d z y „ s i o s t r z a n y m i K o ś c i o ł a m i " ( p r z y k ł a d S ł o w i a n w s c h o d n i c h i zachodnich), Etnografia - Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 99-116. 2002, „ B y ć m o ż e m o g l i b y ś m y ż y ć r a z e m . . . " D i a l o g m i ę d z y j u d a i z m e m a c h r z e ś c i j a ń ­ stwem i zmiana modelu s ą s i e d z t w a , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 0 . К ł o d n i с к i Z . 1980, D i e Termine der Jahresfeuer i n Europa. E r l á u t e r u n g e n zur Verbreitungskarte, [ w : ] M . Zender (red.), Forschungen Nachbarlander, - zum Etnologischen Atlas Europas und seiner t. 1, Gottingen, s. 5 5 - 5 9 . 1988, D i e D y n a m i k des Wandels der traditionellen Sachkultur i n Polen, [ w : ] N . - A . B r i n geus (red.), Wandel der Volkskultur 60. Geburstag, - in Europa. Festschrift fiir Gunter Wiegelmann zum t. 1, Munster, s. 3 2 5 - 3 4 7 . 1992, Tradycyjne r y b o ł ó w s t w o ś r ó d l ą d o w e w Polsce. Zarys historii s p o s o b ó w , n a r z ę d z i i u r z ą d z e ń rybackich w ś w i e t l e metody retrogresywnej,y4c/a Universitatis Wratislaviensis, no 1318, W r o c ł a w , W r o c ł a w , s. 4 0 8 + 8 . - 1997, K u l t u r s t r ó m u n g e n zwischen E l b - und Weichselstromgebiete i n den letzten Jahrhunderten, [ w : ] J. V a ř e k a , M . H o l u b o v á , L . P e t r á ň o v á (red.), Evropský -jednota 1966), - v rozmanitosti. Sborník z 10. etnokartografického prostor25-29.111. Praha, s. 8 6 - 9 7 . [ w : ] I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a (red.), Studia Kopacz M. Kowalska symboliczne, Etnołogiczne i Antropologiczne, t. 5: Beskidu K r a k ó w , s. 2 7 - 4 8 . J. 1991, Taniec 1995, Koło Miejsca K a t o w i c e , s. 153-166. 1992, Gospodarka r o l n o - h o d o w l a n a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Żywieckiego, - kulturní {Tresť 2 0 0 1 , M e t o d y geograficzna i retrogresywna w badaniach nad g e n e z ą tradycyjnej kultury, i wartości - sympozia bogów. drzewa życia. Ruch Uniwersalia kulturowe i taniec w mitach i obrzędach, w tańcu, Warszawa. Warszawa. 1999, R u c h o w e desygnaty transformacji osoby inicjowanej w c y k l u o b r z ę d ó w ludu M u r n g i n z Z i e m i A r n h e m a , Lud, t. L X X X V I I I , s. 133-154. - 2 0 0 1 , I n the B e g i n n i n g was the M o t i o n , Ethnologia - 2003, C z y potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , Polona, v o l . 22, s. 18-44. R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia Etnołogiczne, Kowalska-Lewicka i X X w. U p r a w a krzycy, Etnografia - Warszawa, s. 3 8 1 - 3 9 0 . A . 1961, Gospodarka i t r z e b i e ż ż a r o w a w Karpatach Polskich X I X Polska, t. V, s. 101-116. 1967, M ł o d z i e ż wiejska na Podhalu w pierwszej p o ł o w i e X I X w. ( w ś w i e t l e anonimowej relacji), Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X , s. 2 2 5 - 2 4 1 . �24 W A N D A PAPROCKA - 1971, D i e Volksnahrung der Bauern i n Polen, Acta Ethnographica ricas, Academiae - 1980, Hodowla - 1985, Wierzenia i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , [ w : ] t e j ż e ( r e d j , Studia ludowej i pasterstwo Beskidu w Beskidzie Sądeckiego, Kutrzeba-Pojnarowa Wrocław. z kultur)? A . 1959, Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje Polska, t. I I , s. 19-58. 1961, Atlas k u l t u r y ludowej Polski j a k o jedna z f o r m pracy etnograficznej, Polska, - Sądeckim, K r a k ó w , s. 5 3 - 8 9 . i w y d a w n i c t w a naukowe, Etnografia - Hunga- t. X X ( 1 - 2 ) , Budapest, s. 4 5 - 8 4 . Etnografia t. I V , s. 1 5 3 - 1 7 1 . 1962, Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnograficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza, [ w : ] tejże (red.), Kurpie. cza Zielona, - 1965, Z z a g a d n i e ń m e t o d y k i p o l s k i c h prac etnograficznych: czas i p r z e s t r z e ń w bada­ niach k u l t u r y l u d o w e j , Etnografia - Pusz­ t. 1, W r o c ł a w , s. 2 1 - 3 7 . 1968, Tradycyjna Mnichów społeczność powiatu Kwaśniewicz Polska, t. I X , s. 2 5 - 4 0 . wiejska w procesie krakowskiego, przemian współczesnych. Studium wsi Wrocław. K . 1974, Teoretyczne i metodologiczne aspekty b a d a ń nad z w y c z a j a m i ludo­ w y m i . Przyczynek do dyskusji nad „ S y n t e z ą etnografii P o l s k i " , Etnografia Polska, t. X V I I I , z. 2, s. 2 3 - 5 3 . - 1979, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle w s p ó ł c z e s n y c h p r z e o b r a ż e ń w s i p o d k r a k o w ­ skiej. Studium w s i Niegoszowice w w o j . k r a k o w s k i m , Prace Komisji Socjologicznej PAN, nr 44, K r a k ó w . - 1981, Z w y c z a j e i o b r z ę d y rodzinne, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany - 1996, Zwyczaje doroczne górali - 1998, Zwyczaje doroczne polskich kultury ludowej, podhalańskich górali t. 2, W r o c ł a w , s. 8 9 - 1 2 6 . wczoraj karpackich, i dziś, N o w y S ą c z . Bielsko-Biała. L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. L X V I , s. 113-149. - 1984, Psychologie and Socio-Religious Aspects o f Beliefs i n Supernatural Beings o f the Inhabitants o f the Carpathian Villages, Ethnologia - i m a g i i , [ w : ] A . Paluch (red.), Etnobotanika. Seminarium - Etnobotanicznego, v o l . 10, s. 9 1 - 1 0 7 . Materiały pierwszego Ogólnopolskiego K o l b u s z o w a 19-20 V I I 1980, W r o c ł a w , s. 5 7 - 8 2 . 2000, O b r z ę d o w o ś ć rodzinna, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. nej kulturze - Polona, 1985, R o ś l i n y j a k o magiczne ś r o d k i apotropeiczne w polskiej d e m o n o l o g i i l u d o w e j Tradycja we współczes­ wsi, K r a k ó w , s. 3 0 5 - 3 4 3 . 2 0 0 1 , P a m i ę ć p o k o l e ń . Z b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t a r o ś c i we wsiach karpackich, Lud, t. L X X X V , s. 4 5 - 5 7 . M а к u 1 s к i J. K . 1963, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie b a d a ń archeologicznych i etnogra­ ficznych, - Etnografia Polska, t. V I I , s. 192-298. 1964, Przemiany struktury s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j t e r e n ó w Puszczy Zielonej w okresie od X V w i e k u do u w ł a s z c z e n i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zie­ lona, t. 2, W r o c ł a w , s. 19-37. - 1965, H i s t o r i a b a d a ń etnograficznych Sahary na tle historii o g ó l n e j penetracji tej p u s t y n i , Etnografia - Polska, turze i sztuce. - t. I X , s. 3 4 7 - 3 8 7 . 1967a, P o j ę c i e „ p r o c e s u historycznego" w etnografii, [ w : ] Proces (Materiały z konferencji naukowej, historyczny w litera­ 1965), Warszawa, s. 3 0 8 - 3 3 2 . 1967b, Wprowadzenie historyczne do z a g a d n i e ń w s p ó ł c z e s n e j Sahary, Etnografia Polska, t. I X . s. 2 8 5 - 3 0 9 . Małkowska К . 1966a, Problemy akulturacji w e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j , Etnografia Polska, t. X , s. 6 1 - 7 2 . - 1966b, Potlach. Jego rola w kulturze Indian p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o w y b r z e ż a Kanady, Etnografia Polska, t. X , s. 3 3 9 - 3 7 4 . �25 50 LAT Z A K L A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1969, U w a g i o m o d e l u , Etnografia Markowska terenie B u ł g a r i i , Etnografia Polska, - 1964, Rodzina w środowisku - 1970, Rodzina wiejska - t. X I I I , z. 1, s. 1 1 - 2 1 . t. V I , s. 2 2 6 - 2 3 9 . wiejskim. na Podlasiu Studium wsi podkrakowskiej, 1864-1964, Wrocław. Wrocław. 1972a, M a ł ż e ń s t w o w tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j kulturze wiejskiej, [ w : ] Studia z zakresu socjologii, - Polska, D . 1962, K i l k a u w a g o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, Kraków. 1972b [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , Podstawowe z a j ę c i a l u d n o ś c i w s i Gramada. R o l n i c t w o i h o d o w l a , Etnografia Matuszewska-Kohut nicka Polska, t. X V I , z. 1, s. 11-54. В . 1959, Z b a d a ń nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą l u d n o ś c i wiejskiej o k o l i c I n o w r o c ł a w i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Z badań ludowym w Wielkopolsce (1954-1957), nad budownictwem Warszawa, s. 5 7 - 6 5 . - 1966, E k o n o m i c z n e podstawy k u l t u r y Indian Prerii, Etnografia - 1967, Z d z i e j ó w r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i P ó ł n o c n e j . N a m i o t „ t i p i " , Etnografia Polska, M i s i ń s к a M . 1958a, Tkactwo - Warszawa. Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Prace Seria Etnograficzna, nr 6, Ł ó d ź . 1966, Tradycyjny s p ł a w drewna g ó r n ą O d r ą w drugiej p o ł o w i e X I X i w X X w., [ w : ] i Nowe Siolkowice, t. 2, W r o c ł a w , s. 2 6 1 - 2 8 0 . 1967, D a w n e i w s p ó ł c z e s n e formy w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y wzajemnej we w s i Waks­ mundzie na Podhalu, Łódzkie - t. X I , s. 3 6 6 - 3 8 4 . w Rzeczycy, M . G ł a d y s z (red.), Stare - t. X , s. 2 8 1 - 3 0 0 . 1962, T r a d y c y j n y s p ł a w drewna w Polsce (druga p o ł o w a X I X w. i w i e k X X ) , i Materiały - Polska, Studia Etnograficzne, t. I I , Ł ó d ź , s. 139-155. 1971, Podhale dawne i w s p ó ł c z e s n e (wybrane zagadnienia), Prace Archeologicznego Nizińska i Etnograficznego w Łodzi, i Materiały Muzeum Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź . I . 1957, Badania nad l u d o w ą k u l t u r ą Podhala w latach 1 9 5 1 - 1 9 5 6 , Lud, t. X L I V , s. 5 0 0 - 5 1 1 . - 1958, Z b a d a ń nad r z e m i o s ł e m w S i o ł k o w i c a c h Starych, Etnografia Polska, t. I , s. 1 6 2 - 1 8 7 . - 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . Z a m b r z y c k ą - K u n a c h o w i c z ] , R z e m i o s ł o , [w:] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. - 1966, Budownictwo wiejskie - 1968, Regularities and Parallels i n Cultural Processes Study o f the Village o f Gramada we wsi Ciche, in North-West Bulgaria, [ w : ] Poland gical Olędzki and Ethnological J. Sciences, pow. Nowy Targ, W r o c ł a w . at the 8th International Congress of Anthropolo­ W r o c ł a w , s. 156-170. 1962, R y b o ł ó w s t w o na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I , W r o c ł a w , s. 139-274. - 1964, Pasiecznictwo na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do po­ ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I I , W r o c ł a w , s. 1 7 5 - 2 1 1 . - 1965, Przemiany funkcji mieszkania w ż y c i u l u d n o ś c i K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Puszcza Zielona, - 1970, Sztuka Kurpiów, - 1971, Kultura Paprocka ludności W. 1975, Współczesne 1986, Kultura - 1993, Myszyniec. - Wrocław. artystyczna - i tradycja kurpiowskiej, przemiany Studium z dziejów Wrocław. wsi kurpiowskiej, ludowa w polskiej miasta, Wrocław. myśli humanistycznej XIX i XX w., W r o c ł a w . Warszawa. 1998, S z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e na kresach W s c h o d n i c h w ś w i e t l e p o l i t y k i m n i e j s z o ś c i o ­ wej I I Rzeczypospolitej, Etnografia - Kurpie. t. I I I , W r o c ł a w , s. 2 2 5 - 2 6 4 . Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 5 1 - 7 2 . 2 0 0 1 , B i a ł o r u s k i e organizacje s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e na Kresach W s c h o d n i c h w I I Rze­ czypospolitej, Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 6-20. �26 W A N D A PAPROCKA P a r a d o w s k a M . 1992, Wkład skiej, Warszawa. Polaków w rozwój cywiłizacyjno-kulturowy Ameryki Łaciń­ - 1998a, Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, P o z n a ń . - 1998b, Wszystko dla Boga i Polonii. Życie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań. - 2000, Święty Wojciech w tradycji ludowej, P o z n a ń . - 2 0 0 1 , Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . 1972, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Połu­ dniowej, W r o c ł a w . - 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. - 1985, W krainie - 1995, Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 r. U w a r u n k o w a n i a , konteksty i nurty, Lud,\. L X X V I I I , s. 2 9 3 - 3 1 6 . Inkarri. Szkice etnołogiczne o Peru, Wrocław. - 1999, L a fiesta del yamor. Etnicidad, t r a d i c i ó n y conflictos é t n i c o s en Otavalo, Ecuador, [ w : ] K . K o o n i n g s , P. Silva (red.), Construcciones étnicas y dinámica sociocultural en America Latina, Quito, s. 107-124. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. - 1977 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . P o s e m - Z i e l i ń s k i m ] , Indiańskie wierzenia i rytuały, W r o c ł a w . - 1979, N a t i v e Religions and E t h n i c i t y o f A m e r i c a n Indians i n the U S A , Ethnologia Polona, v o l . 5, s. 7 5 - 9 8 . - 1982, The A m e r i c a n I n d i a n Culture and the A m e r i c a n C i v i l i z a t i o n i n the Ideologies o f N a t i v e Socio-Religious M o v e m e n t s , Ethnologia Polona, v o l . 8, s. 199-210. - 1988, R e f o r m y religijne D e l a w a r ó w j a k o p r ó b a reintegracji s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j (2 p o ł . X V I I I - p o c z . X I X w . ) , Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1, s. 3 1 - 4 7 . S z c z e p a n i a k - K r o l l A . 2 0 0 1 , Sabat w kulturze ludowej Pomorza, Nasze Pomorze, nr 3, s. 7-15. - 2 0 0 1 , The K o l l e r F a m i l y o f P o z n a ń , Ethnologia Polona. v o l . 22, s. 1 1 7 - 1 3 1 . - 2002a, Bamberska rodzina B a j e r l e i n ó w - jej w k ł a d w h i s t o r i ą i k u l t u r ę Poznania, Etno­ grafia Polska, t. X L V I , z. 1-2. s. 163-180. - 2002b, Las miejscem d z i a ł a ń czarownic, [ w : ] W. Ł y s i a k (red.), Las w kulturze polskiej, P o z n a ń , s. 6 2 3 - 6 2 9 . - 2002c, The Problem o f E m i g r a t i o n f r o m Bamberg to Poland, Russia, and H u n g a r y i n the 18 Century, Ethnologia Polona, v o l . 23, s. 85-112. S t a w a r z A . 1989, Przemiany k u l t u r y ludowej okolic Grodziska M a z o w i e c k i e g o w X I X - X X w i e k u , [ w : ] J. Kazimierski (red.), Dzieje Grodziska Mazowieckiego, Warszawa, s. 2 9 7 - 3 1 9 . - 1989, 10-lecie b a d a ń nad k u l t u r ą ś r o d o w i s k a robotniczego Ż y r a r d o w a . Stan obecny, potrzeby i perspektywy r o z w o j u prac badawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X I X , s. 7-15. th - 1989, Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i p o c z ą t k a c h X X w i e k u , Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 1, s. 1 3 1 - 1 6 1 . - 1989, Zwyczaje rodzinne r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i na p o c z ą t k u X X w i e k u , Zaranie Śląskie, R. L I I , z. 3/4, s. 4 8 1 - 5 2 0 - 1993, H a l t u n g e n der Dorfbewohner zur Gegenwarstkultur i n Polen. Dargenstellt aus Forschungen i n der R e g i o n Mazowsze, [ w : ] S. N e u m a n n (Hrsg.), Volksleben und Volkskultur in Vergangenheit und Gegenwart, Bern, s. 183-193. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1969, Proletariat rolny w społeczności wiejskiej {na przykładzie wsi Dzierżysławice w powiecie Prudnik), Opole. - 1976 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą ] , P o ż y w i e n i e , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t . l , W r o c ł a w , s. 3 5 5 - 3 7 8 . - 1978, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w . 1981, Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i o k o l i c z n o ś c i o w e , [ w : ] M . Biernacka, M . Fran­ kowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 155-180. �27 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN - 1988, Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi karpackiej, S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. - 1984, Herosi - 1992, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa. 1993 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z T. P o t k a ń s k i m ] , The Social Context Mongolian Pastoral Economy, Brighton. tajgi. Mity legendy, obyczaje Jakutów, Wrocław. Warszawa. of Liberalisation of the - 1997, Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne C h i n , Sprawy Narodowościowe, t. V I , z. 1 (10), s. 4 3 - 1 1 4 . T o m i c k i R. 1975 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z J. T o m i c k ą ] Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Warszawa. - - Turnau 1984, Tenochtitlan 1521, Warszawa. 1990, Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, W r o c ł a w . 1995, Wczesne ź r ó d ł a w i e d z y o A m e r y c e w Polsce: Jan Dantyszek i „ D e k a d y N o w e g o Ś w i a t a " (1516) Pietra M a r t i r e ' a d ' A n g h i e r y , Etnografia Polska, t. X X X I X , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 7 1998, M i ę d z y S c y l l ą p o g a ń s t w a a C h a r y b d ą c h r z e ś c i j a ń s t w a : i n d i a ń s c y arystokraci z Tetzcoco ( N o w a Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 107-140. I . 1991 a, History of Knitting of Dress Before in Central Mass Production, and Eastern Warszawa. Europe from th - 1991b, History Warszawa. 16 to 18"' Cen tit iy, - 1991c, Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. 1994, European Occupational Dress from 14"' to 18"' Century, Warszawa - 1997, Hand-felting in Europe and Asia from the Middle Ages to the 20"' century, Warszawa. Tylkowa D . 1976, W y p o s a ż e n i e m i e s z k a ń , [ w : ] M . Biernacka, В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 2 9 - 3 5 2 . - 1978, Zdobywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Kraków. - 1981, W i e d z a ludowa, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 7 1 - 8 8 . - 1989, Medycyna Wrocław. ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. - 2000, L e c z n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. kulturze wsi, K r a k ó w , s. 3 8 5 - 4 1 9 . U r b a ń s k a A . 1997, Koncepcja mimesis R e n é Girarda, Etnografia s. 2 1 - 4 5 . Tradycja Tradycja Polska, i współczesność, we współczesnej t. X L I , z. 1-2, - 2000, K u l t bohatera religijnego na p r z y k ł a d z i e św. Wojciecha, Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 139-154. - 2 0 0 1 , The Centres o f St. Wojciech Cult i n Poland, Etimología Polona, v o l . 22, s. 4 0 - 6 5 . - 2002a, Etnologiczne spojrzenie na k u l t św. Wojciecha w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m k o ń c a X X w i e k u , [ w : ] J. Baniak (red.), Katolicyzm polski na przełomie wieków. Teologiczny, instytucjonalny i wspólnotowy wymiar Kościoła, P o z n a ń , s. 2 4 1 - 2 5 0 . - 2002b, Osiedla u c h o d ź s t w a t y b e t a ń s k i e g o w indyjskich Himalajach: funkcjonowanie i organizacja, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 157-166. W o ź n i a k A . 1983, Dittrichowie a kultura robotnicza - 1987, Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej zagadnienia), Wrocław. - Żyrardowa, Żyrardów. XVIII i początku XIX wieku (Wybrane 1992, Z d z i e j ó w diaspory g r u z i ń s k i e j w Polsce, Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 8 1 - 9 8 . - 1996, Z b a d a ń nad P o l o n i ą g r u z i ń s k ą drugiej p o ł o w y X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u , Etno­ grafia Polska, t. X I , z. 1-2, s. 2 5 5 - 2 7 5 . �28 W A N D A PAPROCKA - 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Historii Z a m b r z у с к а А . 1958, Przegląd Kultury bibliografii Zambrzycka-Kunachowicz Materialnej, etnograficznych, t. L , nr 2, s. 155-182. Warszawa. A . 1961, W s p ó ł c z e s n e sposoby nabywania u m i e j ę t n o ś c i w r z e m i o ś l e w i e j s k i m na Podhalu w latach 1945-1960, Etnografia - Siołkowice, - t. V, s. 117-134. i Nowe t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. 1967, Odrobki Owsiszcze, - Polska, 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , R z e m i o s ł o , [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare jako powiat 1971, Rzemiosło raciborskim, forma współdziałania Racibórz), Opole. gospodarczego we wsi robotniczo-rolniczej. na wsi (na przykładzie Na przykładzie wsi Owsiszcze w wsi powiecie Opole. PRACE ZBIOROWE: 1962, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza 1963, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, 1964, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. 1964, K . D o b r o w o l s k i (red.), La Pologne logiąues et Ethnologiąues, 1965, A . Kutrzeba-Pojnarowa Puszcza t. 2, W r o c ł a w . International des Sciences Antropo- Wrocław. (red), Kurpie. 1968, W. D y n o w s k i (red.), Poland Sciences, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, au VII Congres Puszcza 1966, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, Ethnological Zielona, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, t. 3, W r o c ł a w . t. 2, W r o c ł a w . at the 8"' International Congress of Anthropological and Wrocław. 1969, W. D y n o w s k i (red.), Studia mongolskie, 1973, M . Frankowska (red.), Z badań Wroclaw. nad społeczeństwem i kulturą Mongolii. Studia mongol­ skie, W r o c ł a w . 1976, M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etno­ grafia Polski. Przemiany 1978, J. Burszta (red.), Poland logical Sciences, kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w . at the 10"' International Congress of Anthropological 1981, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia ludowej, Ethno­ Polski. Przemiany kirftwy t. 2, W r o c ł a w . 1985, A . K o w a l s k a - L e w i c k a (red.), Studia z kultury 1991, D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, ludowej rozstrzygania, Beskidu Sądeckiego, Wrocław. Kraków. 1996, I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby Warszawa. 2000, D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze 2003, J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany łogiczne, and Wrocław. wsi, K r a k ó w . czas trwania. Warszawa. POLSKI ATLAS ETNOGRAFICZNY: 1958, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt p r ó b n y , Warszawa. 1964, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 1, Warszawa. 1965, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 2, Warszawa. 1968, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 3, Warszawa. 1971, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 4, Warszawa. 1974, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 5, Warszawa. 1981, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 6, Warszawa. Studia etno­ �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 29 KOMENTARZE DO POLSKIEGO A T L A S U ETNOGRAFICZNEGO: 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i hodowla, do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 1: Rolnictwo do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 2: Budownic­ do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie cz. 1-2, W r o c ł a w . 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze two, W r o c ł a w . 1996, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i sprzęty z nim związane, Wrocław. 1997, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i komunikacja, 1999, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze obrzędy do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 4: Transport do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 5: Zwyczaje, Wrocław. i wierzenia pogrzebowe, Wrocław. W A N D A PAPROCKA F I F T Y Y E A R S OF T H E E T H N O L O G Y D E P A R T M E N T A T T H E I N S T I T U T E OF E T H N O L O G Y A N D A R C H A E O L O G Y O F T H E P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S Summary I n 2003 i t is fifty years since the Institute o f H i s t o r y o f M a t e r i a l Culture was established whose integral part has been the Department o f Ethnology. The article is the presentation o f the history o f its scholarly activities w i t h i n that period, results o f researches and studies, achieve­ ments in p u b l i s h i n g , international contacts and the development o f its staff. There have been several directions and orientations that can be distinguished i n scholarly activities o f the Department. I n the first period regional ethnographic monographies were pre­ pared, some o f them referring to research projects initiated before the W W I I . Other research subjects were new and concerned social and cultural processes peculiar to p o l i t i c a l and economic changes o f the 50ties and 60ties: displacements and migrations o f the Polish population f r o m the eastern territories (annexed by the Soviet state after 1945) to western and northern parts o f Poland, migrations o f the rural population to towns, changing social structure o f the peasant class, changes i n agriculture. To the achievements o f that first period belonged a number o f ethnographic monographies o f particular regions o f die country: Masovia, Upper Silesia, the Carpathian region, W i e l k o p o l s k a (western Poland) and K u j a w y . I n the sixties, after the section o f general ethnography had been established the research w o r k as extended to other countries and nations. The field research was carried out i n B a l k a n countries, namely B u l g a r i a and Yugoslavia, i n M o n g o l i a , i n India, i n N o r t h and Central A m e r i c a . The re­ sults o f a l l those studies have been published i n the Department's periodicals "Etnografia Polska", " B i b l i o t e k a Etnografii P o l s k i e j " and "Ethnologia Polona". Twenty five years after the beginning o f the Department big, t w o volume, collective synthetic w o r k was published entitled: Etnografia Poland. Changes of Folk Culturo), Polski. Przemiany Kultury Ludowej {Ethnography of v o l . 1 - 1976, v o l . 2 - 1980. The w o r k meets the demands o f new theoretical approaches and scientific standards i n anthropology. I n the 80ties most o f i n d i ­ vidual works o f scholars w o r k i n g for the Department appeared (see: bibliography o f selected w o r k s ) . I n the T h i r d Republic, (i.e. after the political and economic system i n Poland had been changed) it became possible to extend the range o f research topics. They included first o f all those concerning ethnic and national minorities, ethnic and national consciousness, cultural identity, ethnic conflicts �30 W A N D A PAPROCKA etc. Researches were undertaken on the areas o f former Soviet U n i o n and especially those w h i c h , before the W W I I had belonged to Polish state. Problems o f ethnicity were also studied, (for the first time i n Polish ethnology) i n China. I n Kazakhstan and i n the Irkutsk district, people o f Polish o r i g i n were the subject o f interesting studies. Research was carried out on groups o f people o f German descent w h o had settled near P o z n a ń (western Poland) i n the 18th century. W i t h i n the period o f fifty years 46 volumes o f "Etnografia Polska" have been published, 55 v o l ­ umes o f " B i b l i o t e k a Etnografii Polskiej", 23 volumes o f "Ethnologia Polona", 5 issues o f "Polski Atlas Etnograficzny" (Polish Ethnographic Atlas) and 6 volumes o f "Commentaries to the Atlas". Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzyрек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbe1a4f438987656666a2887b4d067cf.pdf 190872b0d7417932f505df0070a4277c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5230 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4854 Title A name given to the resource 50-lecie "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Powstanie nowego czasopisma, związanego z istniejącym od 1953 roku In­ stytutem Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, było ważnym wydarzeniem w dziejach dyscypliny . Od samego początku pismo ukazuje się z niezwykłą regularnością, mimo róż­ nych, często burzliwych, zmian zachodzących w kraju, i utrwaliło swoją pozycję w dorobku polskiej humanistyki. Powołanie do życia „Etnografii Polskiej" było wspólnym dziełem badaczy, którzy po wojnie podjęli trud odbudowy nauki polskiej. O udziale wielu wybit¬ nych naukowców w pracach wydawniczych świadczy skład Komitetu Redakcyjnego , a także powierzenie redagowania kolejnych tomów poszczególnym członkom tego Gremium. Teksty publikowane w „Etnografii Polskiej" są ważnym źródłem wiedzy o osiągnięciach powojennej etnografii (późniejszej etnologii/antropologii kultu¬ rowej), kierunkach prac badawczych, specyfice różnych ośrodków naukowych, rozwoju dyscypliny i jej historii. Ukazanie się pięćdziesiątego tomu czasopisma jest okazją do przypomnienia podstawowych zadań stawianych mu od chwili powstania, omówienia prezento¬ wanej na jego łamach problematyki i prześledzenia zmian. Jest to również okazja do refleksji nad rolą i miejscem pisma w polskiej etnografii/etnologii i osiąg¬ nięciami dyscypliny, widzianymi przez pryzmat publikowanych na jego łamach artykułów. Historia czasopisma jest częścią historii polskiej etnografii/etnologii/antropo¬ logii kulturowej i powinna być rozpatrywana w ścisłym związku z nią. Takie pogłębione ujęcie nie jest jednak możliwe w krótkim, z konieczności, tekście. Możemy jedynie zasygnalizować pewne problemy. Trudno nam również oceniać czasopismo, z którym jesteśmy związane od dawna. We „Wstępie" do pierwszego tomu „Etnografii Polskiej", zatytułowanym „Od Redakcji", tak m.in. sformułowano jej zadania: „[...] czasopismo to jako odbicie 1 2 1 Etnografia reprezentowana w Instytucie Historii Kultury Materialnej związana była z Dzia­ łem I V PAN. „Zakres tematyczny tego Działu [jak napisano w I tomie pisma, w artykule „Od Redakcji"] nie ogranicza się [...] do zagadnień kultury materialnej, obejmuje bowiem zarówno zagadnienie rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych stosunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości spo­ łecznej" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 15). Redaktorem naczelnym „Etnografii Polskiej" był prof. dr hab. Witold Dynowski. W skład Komitetu Redakcyjnego wchodzili: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Stelmachowska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 2 �8 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" polskiej współczesnej myśli badawczej musi oprócz problematyki własnego kra¬ j u uwzględnić również etnografię innych narodów słowiańskich oraz pozosta¬ łych krajów europejskich i pozaeuropejskich. [... ] czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia związane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne. [... ] Nieobca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 16). W tym samym tomie zamieszczony został artykuł nestora polskiej etnografii, prof. Kazimierza Dobrowolskiego, będący pierwszą po wojnie próbą teoretycz¬ nego zarysu tradycyjnej kultury chłopskiej na ziemiach południowej Małopolski w X I X - X X wieku. Autor przedstawił wyniki badań przeprowadzonych przed I I wojną światową i w pierwszych latach powojennych, łącząc teoretyczne i meto¬ dologiczne założenia badawcze obu okresów. Tekst Dobrowolskiego był bardzo ważnym głosem w dyskusji nad teorią kultury ludowej oraz znaczeniem podłoża historycznego i dziedzictwa kulturowego. Polscy badacze od początku doceniali potrzebę międzynarodowej współpra¬ cy, szerokiego udziału w życiu naukowym, prowadzenia badań terenowych na różnych obszarach i podejmowania nowych projektów badawczych (dyskutowa¬ no o nich m.in. podczas Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych). W „Etnografii Polskiej" publikowano wyniki badań obej¬ mujących wybrane regiony Polski i realizowanych poza jej granicami, m.in. w Czechosłowacji, Bułgarii, Jugosławii, NRD, Rumunii, na Węgrzech. Zwracano również uwagę na konieczność likwidacji tzw. kierunków deficytowych, m.in. takich jak studia nad teorią kultury „społeczeństw pierwotnych" (Dynowski 1963, s. 25) i etnografia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Z perspektywy lat można powiedzieć, że cel ten został osiągnięty. Znakomitą okazją do refleksji nad zadaniami dyscypliny był jubileusz dwu¬ dziestolecia powojennej etnografii i dziesięciolecia powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W artykule wstępnym do I X tomu czasopisma, zatytu¬ łowanym „Od Redakcji", czytamy m.in.: „Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad współczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego [... ] W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi naukami społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą czasów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki. [... ] Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju powojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zainteresowania krajami pozaeuropejskimi. [... ] Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kultury. Oba te aspekty działania naszej dyscypliny budzić muszą, i budzą, wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. [... ] Tym zagad¬ nieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca, zarówno w następnych tomach ^Etnografii Polskiej», jak i w innych wydawnictwach etnograficznych" (Etnografia Polska, t. IX: 1965, s. 22-23). �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 9 Zadania uznane za programowe dla rodzimej etnografii znalazły odbicie w arty­ kułach zamieszczanych w kolejnych tomach. Poruszano w nich m.in. kwestie teoretyczne i metodologiczne, podejmowano próby interdyscyplinarnych studiów nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej, zastanawiano się nad rolą etnografii w rozwoju nauk społecznych. Prezentowano również wyniki reali¬ zowanych na szeroką skalę programów badawczych, dotyczących np. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, monografii wybranych środowisk wiejskich Mazowsza, Podlasia, Górnego Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. Podejmo¬ wano próby rekonstrukcji tradycyjnej kultury ludowej poszczególnych regionów, a także ukazania współczesnego obrazu badanych wsi. Zauważalne było odejś¬ cie od klasycznego podziału kultury na materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy wybranych dziedzin kultury, najbardziej charakterystycznych dla danej spo¬ łeczności, rozpatrywanych w kontekście innych zjawisk kulturowych, z uwzględ¬ nieniem perspektywy historycznej. W 1962 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, powstał Zakład Etnografii Powszechnej. Było to związane z rosnącym zainteresowaniem polskich badaczy problematyką pozaeuropejską. Rosła również liczba tekstów zamieszcza¬ nych w „Etnografii Polskiej", w których ukazywano wyniki badań prowadzonych na różnych kontynentach. Największym przedsięwzięciem badawczym w historii polskiej etnografii/etno¬ logii, realizowanym poza granicami kraju, była ekspedycja, której członkowie (w latach 1965-1980) prowadzili badania terenowe w Mongolii. Inicjatorem prac, ich kierownikiem i koordynatorem, był prof. dr hab. Witold Dynowski, zarazem długoletni redaktor „Etnografii Polskiej". Na łamach pisma systematycznie pu¬ blikowano wyniki badań terenowych prowadzonych przez członków ekspedycji. W artykułach omawiano m.in. proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczow¬ niczej gospodarki pasterskiej do gospodarki spółdzielczej, z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Przedmiotem studiów stał się też proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego, zmieniającego się pod wpły¬ wem urbanizacji i industrializacji. Analizowano zmiany struktury społecznej, przeobrażenia zachodzące w sferze stosunków etnicznych, w funkcjonowaniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu codziennym i obrzędowości. Przedstawiono także efekty unikalnych w skali światowej badań przeprowadzonych przez członków ekspedycji wśród mongolskich mniejszości etnicznych (patrz np. Etnografia Polska, t. X I I : 1968; t. X X I : 1972, z. 1; szerzej 0 pracach ekspedycji mongolskiej patrz też: Kabzińska 2000). Polscy mongoliści utrzymywali ścisłe kontakty z wieloma liczącymi się zagra¬ nicznymi ośrodkami naukowymi, a ich prace cieszyły się dużym zainteresowa¬ niem środowiska naukowego. 24-25 października 1978 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, odbyło się międzynarodowe sympozjum, którego tema¬ tem była „Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej". Wzięli w nim udział mongoliści z Austrii, Finlandii, Francji, Japonii, NRD 1 RFN, Węgier, USA, ZSRR, Mongolii i Polski. Teksty referatów ukazały się drukiem w X X I V tomie czasopisma (rok 1980, z. 1). �10 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Z dużym zainteresowaniem środowiska spotkały się m.in. opublikowane w „Etnografii Polskiej" pionierskie w światowej mongolistyce artykuły wskazu¬ jące na możliwości zastosowania analizy semiotycznej do badań nad różnymi rodzajami ruchu, waloryzacją przestrzeni, obrzędowością oraz zachowaniami ludycznymi. Autorzy tych tekstów prezentowali wyniki badań przeprowadzonych w Mongolii, odwoływali się również do materiałów porównawczych, dotyczą¬ cych różnych kultur, często znacznie oddalonych od siebie terytorialnie. Obok badań nad kulturą mongolską znakomicie rozwijały się w Polsce (i roz¬ wijają do dziś) badania amerykanistyczne. W artykułach publikowanych na ła¬ mach czasopisma analizowano m.in. współczesne przeobrażenia kulturowe (na przykładach wybranych grup etnicznych obu Ameryk, zwłaszcza społeczności indiańskich). Tematem artykułów było również funkcjonowanie struktur społecz¬ nych w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Oma¬ wiano też zjawisko religii synkretycznych i ruchów społeczno-religijnych okreś¬ lanych jako natywistyczne, millenarystyczne, bądź mesjanistyczne, analizowano mity, wierzenia i obrzędy badanych grup. Wiele uwagi poświęcono udziałowi Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturowym państw Ameryki Łacińskiej w X I X i X X wieku i odkrywaniu tego obszaru (patrz np. Etnografia Polska, t. X X V I I : 1983, z. 1; Etnografia Polska, t. X X X I I : 1988, z. 1). W badaniach pozaeuropejskich uczestniczyli przedstawiciele różnych placówek etnograficznych. Publikując ich prace „Etnografia Polska" pełniła funkcję łącz­ nika między różnymi ośrodkami, była też znakomitym forum dyskusyjnym. Na łamach czasopisma publikowano również wyniki badań prowadzonych w Afryce i na Bliskim Wschodzie. Ukazywały się także teksty będące efektem współpracy międzynarodowej obejmującej kraje europejskie. Jej przykładem mogą być wspólne badania polsko-bułgarskie, realizowane w latach 1966-1970. Dotyczyły one m.in. rodziny oraz przemian zachodzących w wybranych wiejs¬ kich społecznościach lokalnych po I I wojnie światowej (patrz np. Etnografia Pol­ ska, t. XV: 1971, z. 1). W 1959 r. powstała Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat. W realizacji projektów opracowanych przez członków Komisji uczestni¬ czyli badacze polscy, czescy, słowaccy, węgierscy, rumuńscy i ukraińscy, a po po¬ szerzeniu Komisji o kraje bałkańskie (w 1976 r.) - także bułgarscy i jugosłowiańscy. W tym samym czasie Komisja zmieniła nazwę na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Najwięcej uwagi poświęcono pasterstwu, architekturze i folklorowi zbójnickiemu. Działalność Komisji była zna¬ komitym przykładem pierwszego po I I wojnie światowej, szerokiego pod wzglę¬ dem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej (patrz np. Etnografia Polska, t. V: 1961; t. V I : 1962; t. XXV: 1981, z. 2; o pracach Komisji patrz też: Godyń-Wrzesień 2005). Od początku lat siedemdziesiątych w „Etnografii Polskiej" można śledzić dys¬ kusję, mającą na celu podsumowanie dwudziestopięcioletnich dokonań badaw¬ czych. Wskazywano też na konieczność wydania pracy zbiorowej, która byłaby syntetycznym ujęciem etnografii Polski. W artykułach poświęconych progra- �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 11 mowi prac nad „Syntezą" przedstawiano m. in. teoretyczne i metodologiczne założenia projektu, odpowiadające nowym wymogom dyscypliny (KutrzebaPojnarowa 1971). Publikowano również cząstkowe wyniki badań nad poszcze­ gólnymi zagadnieniami. W 1970 roku ukazał się artykuł poświęcony Łemkom, przemianom w sferze kultury tej grupy i jej związkom z kulturą polską. Trzy lata później opubliko­ wano artykuł poświęcony uchodźcom greckim w Bieszczadach. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ukazały się też w „Etnografii Polskiej" teksty dotyczące Cyganów w Polsce oraz ludności tatarskiej. Podjęto również rozważania nad pojęciem grupy etnograficznej i etnicznej. Publikacja tekstów dotyczących różnych grup etnicznych mieszkających na terenie Polski miała ogromne znaczenie. Oznaczała zdecydowane wyjście poza obowiązujący w PRL oficjalny obraz społeczeństwa polskiego jako homogenicznego pod względem etnicznym/narodowościowym. Złamanie tabu milczenia na ten temat. Przez długie lata wydawcą „Etnografii Polskiej" był wrocławski Zakład Wy­ dawniczy im. Ossolińskich. Od 1992 roku pismo wydawane jest przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN (składem i drukiem zajmuje się Zakład Wydawni¬ czy Letter Quality). „Etnografia" ukazuje się w nowej szacie graficznej. Najważ¬ niejsze zmiany dotyczą jednak prezentowanej w piśmie problematyki. Transformacja systemowa, której początek wyznacza umownie rok 1989, po¬ zwoliła polskim etnologom, podobnie jak badaczom w innych krajach Europy Srodkowo-Wschodniej, na podjęcie wielu tematów, których realizacja nie była wcześniej możliwa, głównie ze względów polityczno-ideologicznych. Do dziś prowadzone są zainicjowane wówczas badania nad konfliktami etnicznymi, pograniczem kulturowym, religijnością, charakterem relacji między różnymi grupami etnicznymi a grupą dominująca. Przedmiotem szczególnej uwagi stała się tożsamość (etniczna, narodowa, kulturowa) oraz jej wyznaczniki. Dużym za¬ interesowaniem cieszy się tematyka polonijna. Przez wiele lat tego typu badania były ograniczone do krajów zachodnich. Od 1989 roku polscy badacze mają także możliwość prowadzenia badań terenowych na obszarach byłego Związku Radzieckiego, m.in. wśród mieszkających tam Polaków. Prace badawcze dotyczą m.in. historii tej grupy, tożsamości i jej wyznaczników oraz warunków mających wpływ na kształt tej tożsamości. Przedmiotem badań jest kultura wybranych grup, religia, relacje etniczne. Wyniki badań terenowych przeprowadzonych m.in. na Białorusi, Litwie, Ukrainie, w Kazachstanie, Mołdawii, w Gruzji, w Rosji (a także poza granicami byłego ZSRR - w Rumunii) były prezentowane na łamach „Etnografii Polskiej". Najwięcej tekstów poświęcono Białorusi. Pisano m.in. o wyznacznikach tożsamości etnicznej (narodowej) różnych grup (nie tylko Polaków), stosunkach etnicznych, w tym np. rosyjsko-białoruskich, anali¬ zowanych z perspektywy „swój" - „obcy". Badaczy interesowały stereotypy etniczne, stosunki społeczne i religijne, małżeństwa mieszane, działania podej¬ mowane dla zachowania kultury i języka poszczególnych grup, świadomość historyczna, postawy wobec zmian, zachodzących na Białorusi po rozpadzie ZSRR i in. Wskazywano na zróżnicowanie badanych społeczności, podziały na �12 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" „swoich" i „obcych", występujące także wewnątrz tej samej grupy etnicznej czy narodowej, różne typy tożsamości, jej wyznaczniki oraz zmiany ich roli w kształ¬ towaniu identyfikacji poszczególnych osób. Na łamach pisma, po raz pierwszy w polskiej etnologii, pisano o Turkach meschetyńskich, Asyryjczykach, Czeczenach i Chewsurach, ukazując wybrane aspekty ich historii i kultury, a także stereotypowy najczęściej sposób prezen¬ towania tych grup w różnego typu publikacjach. Ukazały się również artykuły o problemach imigrantów w Szwajcarii, staroobrzędowcach w różnych krajach Europy, a także o Niemcach nadwołżańskich, którzy zdecydowali się opuścić ZSRR i obecną Rosję, by osiąść w niemieckiej ojczyźnie. Wiele uwagi poświęcono mniejszościom etnicznym i narodowym w Polsce. Opublikowana została m. in. seria artykułów na temat Górnoślązaków. Pierwszy tekst z tego cyklu ukazał się 1993 roku, a więc na długo przedtem, zanim grupa ta stała się przedmiotem powszechnej uwagi i gorących dyskusji. Opublikowano również teksty dotyczące młodych Żydów, Karaimów, Romów i Wietnamczy¬ ków, procesu ich integracji ze społeczeństwem polskim, relacji z grupą domi¬ nującą, wyznaczników tożsamości, możliwości zachowania własnej kultury. Odrębny cykl artykułów poświęcono potomkom rodzin niemieckich mieszkają¬ cym na terenie Wielkopolski, w szczególności tych, które w X V I I I wieku przy¬ były na ziemie polskie z Bambergu i osiadły w okolicach Poznania. W artyku¬ łach ukazano m.in. historię i współczesność badanej grupy i jej przedstawicieli, proces integracji, związki z kulturą polską oraz przykłady stosunków polskoniemieckich w różnych okresach, widziane przez pryzmat losów jednostek. W „Etnografii Polskiej" ukazała się także seria artykułów na temat mniej¬ szości białoruskiej w Polsce w okresie międzywojennym. Przedmiotem uwagi było m.in. szkolnictwo białoruskie, instytucje i organizacje społeczne, działal¬ ność polityczna. Sytuacja Białorusinów została przedstawiona na tle polityki narodowościowej ówczesnych władz polskich i różnych obozów politycznych. W badaniach wykorzystano specjalistyczną literaturę, materiały prasowe, doku¬ menty statystyczne oraz niepublikowane wcześniej źródła archiwalne, pocho¬ dzące z archiwów polskich, litewskich i białoruskich. Analiza wybranych tytu¬ łów prasowych pozwoliła również na przedstawienie wizerunku mniejszości żydowskiej w międzywojennej Polsce. W kolejnym tekście, na podstawie tego typu materiałów, ukazane zostały stereotypy mieszkańców Włoch. Badania nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi stały się znakomitą okazją do przypomnienia przedwojennego dorobku polskich badaczy i pokazania możliwości wykorzystania go we współczesnych pracach badawczych. Na nowo odkryto, odczytano i doceniono m.in. dorobek Józefa Obrębskiego i Eugeniusza Frankowskiego. W artykułach poświęconych mniejszościom obecna jest refleksja nad pro¬ blemem kontaktu kulturowego i relacją: „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Do roz¬ ważań tych warto wrócić we współczesnych badaniach nad nasilającymi się ruchami migracyjnymi, problemami uchodźców, różnymi przejawami „swojskości" i „obcości". �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 13 Dobrą okazją do rozważań nad relacją „swój" - „obcy" była 500 rocznica odkrycia Ameryki. Włączając się w obchody tego wydarzenia wydano tom „Etno¬ grafii Polskiej" (t. X X X V I : 1992, zeszyt 2), w którym zaprezentowano m.in. wyniki analizy niepublikowanych wcześniej źródeł archiwalnych oraz rezultaty kwerendy materiałów prasowych, dotyczących Indian w XIX-wiecznym Chicago i w Warszawie (w 1884 roku). Ukazano stereotypowe wyobrażenia na temat Indian, podejmując próbę demitologizacji ich obrazu. Bardzo ważne było spojrze¬ nie na rolę, jaką odegrali Europejczycy w odkrywaniu Ameryki, a także związana z tym refleksja nad zjawiskiem kontaktu kulturowego i jego efektami. Ze zrozumiałych względów w czasopiśmie można było zaprezentować jedy¬ nie niewielką część bogatego dorobku naszej dyscypliny. Zawsze jednak pisano o sprawach ważnych dla środowiska. Podejmowano dyskusję nad nazwą dyscy¬ pliny, jej specyfiką, możliwościami badawczymi (jak również - ograniczeniami), a także nad związkami rodzimej etnografii/etnologii z nauką światową. Prezen¬ towano teksty z zakresu historii etnografii/etnologii. Korzystając z nieznanych szerzej źródeł przypominano sylwetki wybitnych badaczy i nieznane fakty z ich życia naukowego. W ostatnich latach ukazały się m.in. artykuły poświęcone Bronisławowi Malinowskiemu, Eugeniuszowi Frankowskiemu, Adamowi Fische¬ rowi, Oskarowi Kolbergowi, Józefowi Obrębskiemu, a także rosyjskiemu etno¬ grafowi - Dmitrijowi Konstantynowiczowi Zieleninowi. Wykorzystano w nich źródła odnalezione w archiwach, materiały prasowe i unikalne publikacje. Po 1989 roku nowym, szczególnie ważnym, problemem badawczym stała się analiza „realnego socjalizmu" w Polsce i innych krajach tego systemu, z jej mitologią, propagandą, metodami socjotechniki, sferą życia codziennego. Anali¬ zowano również (m.in. na przykładzie społeczności wiejskich) mechanizmy transformacji (przełomu systemowego) i ich skutki społeczno-kulturowe. Zapre¬ zentowano też wyniki badań inspirowanych koncepcją „teatru życia publicznego" ukazujących, na wybranych przykładach, lokalny wizerunek sceny politycznej. Pisano również o dialogu międzyreligijnym i sytuacji wyznaniowej w róż¬ nych krajach (m.in. Rosja, Białoruś, Ukraina, USA), o specyficznej religijności kobiecej. Podawano przykłady funkcjonowania parafii katolickich i prawo¬ sławnych z terenów byłego ZSRR, obu Ameryk i Polski. Na łamach „Etnografii Polskiej" omawiano ważne społecznie problemy udziału kobiet w walkach par¬ tyzanckich w Ameryce Łacińskiej, sytuacji ludzi starych w różnych kulturach, związków między współczesną turystyką i neokolonializmem, wyborów alterna¬ tywnych sposobów życia, „fali" w wojsku i nasilającego się obecnie w wielu krajach świata zjawiska samobójstw. Podjęty został również problem wpływu prasy na nastroje społeczne i jej roli w kreowaniu współczesnych stereotypów polskiego społeczeństwa. Autorzy publikujący na łamach „Etnografii Polskiej" przedstawiali również wyniki swoich badań nad rolą i funkcjonowaniem kultu świętych we współczes¬ nej kulturze ludowej, obrazem kultury ludowej w filmie polskim w czasach socja¬ listycznych, fenomenem disco polo i jego miejscem w polskiej kulturze masowej, symboliką wybranych zachowań i zjawisk (m.in. pustki, ciemności i milczenia), �14 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" ofiarami z człowieka, różnymi aspektami wierzeń ludowych, sposobami spędza­ nia czasu wolnego. Od końca lat osiemdziesiątych, przez wiele lat, w „Etnografii Polskiej" uka­ zywały się nowatorskie artykuły reprezentujące nurt określany mianem antropo­ logii tańca. Wskazywano w nich różne możliwości interpretacji tańców wystę¬ pujących w kulturach świata, podejmując próbę wyjaśnienia ich znaczenia. W innych tekstach przedstawiono oryginalne propozycje interpretacji rozmaitych zachowań ruchowych występujących w kontekście obrzędów przejścia, cyklu kalendarzowego, w obrzędach rodzinnych. Odrębna seria artykułów poświęcona została współzawodnictwom w kulturach ludów Azji. Po raz pierwszy w litera¬ turze ukazane zostały funkcje obrzędowe wielu zachowań tego typu, ich związki z magią oraz znaczenie symboliczno-komunikacyjne. W piśmie prezentowano nowe możliwości prowadzenia badań etno-historycznych. Publikujący tu autorzy włączyli się również do dyskusji nad nowymi kie¬ runkami badań (np. etnicznością postmodernizmem, socjologią wiedzy, semio­ tyką i symboliką różnych zachowań, antropologią sportu i tańca). Omawiano też dokonania etnologii narodowych (np. rumuńskiej, francuskiej) i regionalnych (buriackiej). Analizowano ponadto wybrane koncepcje naukowe (m.in. koncep¬ cję mimesis sformułowaną przez René Girarda oraz „kozła ofiarnego", przedsta­ wioną również przez tego badacza). Zastanawiano się nad przydatnością pojęcia dyskurs we współczesnej antropologii, jak też nad terminologią, która pozwoliłaby na opis współczesnych zmian, dotyczących np. kwestii etnicznych. Przegląd tekstów składających się na dorobek „Etnografii Polskiej" wskazuje na bogactwo poruszanej na jej łamach problematyki. Można też np. mówić o wielości i różnorodności źródeł, z jakich korzystają etnologowie w swoich pracach. Są wśród nich nie tylko charakterystyczne dla dyscypliny badania tere¬ nowe, ale także źródła archiwalne, księgi parafialne, napisy nagrobne, materiały biograficzne, listy, dzienniki z badań terenowych, informacje z Internetu oraz materiały prasowe, pochodzące z różnych okresów. Stałymi działami pisma są „Recenzje i omówienia" oraz „Kronika". Z braku miejsca możemy w nich przedstawić jedynie nieliczne publikacje i wydarzenia składające się na ogromny dorobek dyscypliny. Bardzo ważny jest natomiast stały udział czasopisma w obiegu informacji naukowej. Zamieszczone tu teksty pobudzają do refleksji, dyskusji i krytycznej analizy, inspirują też do dalszych prac badawczych. Mimo daleko idących zmian, jakie dokonały się w powojennej etnografii, etno¬ logii/antropologii kulturowej, czasopismo od początku ukazuje się pod tym samym tytułem. Być może należałoby go zmienić, nie uczyniliśmy jednak tego, szanując tradycję i przyzwyczajenia Czytelników. Wzięliśmy także pod uwagę wysoką pozycję pisma i fakt, że jest ono rozpoznawalne właśnie jako „Etnografia Polska". Stały wzrost kosztów wydawniczych, przy skromnych możliwościach finan¬ sowania publikacji naukowych, wpłynął na zmniejszenie objętości pisma. Do historii przeszły roczniki o objętości 40 arkuszy (przez długi czas wydawano rocznie dwa zeszyty, z których każdy liczył ok. 20 arkuszy). W 1994 roku, po �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 15 kilkudziesięciu latach, „Etnografia Polska" znów stała się rocznikiem. Ograni¬ czone są możliwości publikowania materiałów ilustracyjnych, przede wszystkim fotografii; nawet nie próbujemy sięgać po barwne ilustracje. Na szczęście, jak wynika z ocen czasopisma, jego poziom merytoryczny jest niezmiennie wysoki, a wiele prezentowanych tu tekstów znajduje się w naukowym obiegu (sięgają do nich nie tylko etnologowie/antropolodzy). Rozwiązaniem, które pozwoliłoby na publikację większej ilości materiałów byłaby z pewnością elektroniczna wersja „Etnografii Polskiej", dostępna w Inter¬ necie. Jest to zapewne kwestia niedalekiej przyszłości. Obecnie angielskojęzyczne streszczenia publikowanych w czasopiśmie artykułów ukazują się w międzyna¬ rodowym piśmie internetowym „The Central European Journal of Social Sciences and Humanities" (CEJSH). Powodem do szczególnej radości jest rosnące zainteresowanie młodych auto¬ rów publikowaniem na łamach „Etnografii Polskiej" wyników prowadzonych przez nich badań. Za jakiś czas przejmą oni pałeczkę w sztafecie pokoleń i będą tworzyć następne numery pisma. Miejmy też nadzieję, że będą świętować kolejne, piękne jubileusze wydawnictwa ukazującego się pod tytułem „Etnografia Polska". LITERATURA CYTOWANA D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1961, Studia nad teorią kultury ludowej. Zagadnienie reliktu kulturowego w świetle materiałów źródłowych z południowej Małopolski, Etnografia Pol­ ska, t. IV, s. 15-92. - 1964, Trzy studia z teorii kultury ludowej, Etnografia Polska, t. V I I I , s. 11-74. D y n o w s k i W i t o l d 1963, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, Etnografia Polska, t. V I I , s. 15-30. G o d y ń - W r z e s i e ń M a r i a 2005, Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kul­ tury Ludowej Karpat, Lud, t. 89, s. 237-252. K a b z i ń s k a I w o n a 1996, Od Redakcji, Etnografia Polska, t. X L , z. 1-2, s. 5-9. - 2000, W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon¬ golii, [w:] Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicz­ nych, Antoni Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro¬ cław, s. 233-249. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A n n a 1971, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski, Etnografia Polska, t. XV, z. 2, s. 11-16. P a p r o c k a W a n d a 2003, 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 5-30. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1970, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, Etnografia Polska, t. XIV, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc4549675ce6c9857bacee4221bbf3c8.pdf cfc5557ce56e649026c018bc8136030c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1166 Title A name given to the resource Adam Pranda (1924-1984) / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.175-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J K A R T Y „Etnografia Polska", t. 30: 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ADAM PRANDA (1924-1984) W dniu 28 sierpnia zmarł w Bratysławie słowacki etnograf P h Dr Adam P r a n da, wybitny naukowiec, pracownik Národopisného Ústavu Slovenskiej Akademii Vied. Śmierć Adama Prandy jest nie tylko niepowetowaną, wielką stratą dla etno­ grafii słowackiej. Również Jego polskim kolegom trudno pogodzić się z myślą o J e ­ go odejściu. Dzięki Adamowi Prandzie bliskie związki nauki słowackiej i polskiej nacechowane były serdeczną ludzką przyjaźnią, wzajemnym zrozumieniem i sza­ cunkiem. Dom Adama i Heleny Prandów zawsze otwarty dla polskich k o l e g ó w był nie tylko miejscem przyjacielskich spotkań, ale również gorących naukowych dyskusji inicjowanych przez głęboko zaangażowanych w swej pracy Gospodarzy. Życiowa energia, pasja i inicjatywa badawcza, pracowitość, optymizm — cechy tak charakterystyczne dla osobowości Adama Prandy —- nie pozwalają nam pogodzić się z myślą o śmierci Człowieka, który znajdował się w pełni sił twórczych. Adam Pranda urodził się 24 kwietnia 1924 r. w Vysuckiej, gminie Snežnica w pow. Čadca. Trudne warunki egzystencji ludności tych terenów były udziałem także rodziny Prandów. Jego życie, charakter i n a u k o w ą drogę kształtowało ś r o ­ dowisko, w którym się urodził i w y c h o w a ł . Do swych rodzinnych stron powracał często i im poświęcił część swoich prac naukowych. Pomimo ciężkich w a r u n k ó w materialnych ukończył gimnazjum i rozpoczął studia na Uniwersytecie w Braty­ sławie na wydziale filozoficznym, studiując filozofię i język słowacki. W 1949 r. uzyskał tytuł doktora filozofii. Jeszcze przed otrzymaniem dyplomu, w 1948 r. rozpoczął pracę w wydziale kultury miasta Bratysławy. W 1953 r. przeszedł do Zarządu Głównej Centrali Przemysłu Artystycznego obejmując w tej instytucji sta­ nowisko kierownika działu badań terenowych. Praca ta na trwałe związała Jego zainteresowania naukowe z ludową twórczością artystyczną, poczynając od pierw­ szej jego pracy o ludowym artyście •— garncarzu Ferdišu Kostky (1958), aż do wydanego w 1983 r. albumu poświęconego Ignacemu Bizmayer — twórcy artystycz­ nej glinianej rzeźby figuralnej. Duże znaczenie dla rozwoju zainteresowań naukowo-badawczych Adama Pran­ dy miało przejście w 1961 r. do pracy w Národopisném Ustavie S A V . W roku 1966 uzyskał stopień kandydata nauk historycznych na podstawie pracy o przyczynach powstania i rozwoju zatrudnienia pozarolniczego na Kysućach. W latach sześćdziesiątych zainteresowania naukowe Adama Prandy skierowa­ ne zostały na zagadnienia współczesności i związane z tym problemy teoretyczne i metodologiczne. Nie rezygnował jednak w tym czasie ze studiów nad w y t w ó r c z o ­ ścią wiejską poświęcając szczególną u w a g ę ceramice, tkactwu, wycinance, jak r ó w ­ nież — w zakresie kultury materialnej — obróbce kamieni, produkcji kamiennych nagrobków, kół młynarskich i in. W tym okresie zapoczątkowane zostały bliskie związki Adama Prandy z ską, w czasie Jego kilkumiesięcznego stypendium naukowego w roku 1967. Z ściwą sobie pasją badawczą zapoznawał się z dorobkiem polskiej etnografii, w i ą z y w a ł liczne kontakty naukowe, uczestniczył w badaniach terenowych. Pol­ wła­ na­ Jak �176 Z ŻAŁOBNEJ KARTY sam często powtarzał, były to studia bardzo inspirujące Go do dalszej pracy ba­ dawczej. Pod koniec lat sześćdziesiątych publikuje prace poświęcone periodyzacji k u l ­ tury ludowej na Słowacji (1966, 1969), bierze udział w opracowywaniu części p o ś w i ę ­ conej Słowacji, w pracy zbiorowej Lidová kultura československa vlastivěda (1968). Na szczególną u w a g ę zasługują Jego studia poświęcone rozważaniom teoretycz­ nym nad kulturą współczesną, drukowane w „Sovietskoj Etnografii" (1969, 1975) i „Slovenskom Národopisie" (1970, 1975). W 1970 r. Adam Pranda przebywa przez rok w Instytucie Etnografii Akade­ mii Nauk Z S R R w Moskwie, opracowując zagadnienie w p ł y w u bilingwizmu na niektóre dziedziny kultury ludowej. Z tego zakresu publikuje szereg prac w j ę ­ zyku rosyjskim i słowackim. W latach siedemdziesiątych podejmuje problematykę badawczą dotyczącą me­ chanizmu transmisji etnokulturowej we współczesnej kulturze wsi oraz podsta­ wowych czynników w p ł y w a j ą c y c h na proces zmian kulturowych po I I wojnie ś w i a ­ towej (1977). W następnych latach poszerza swe zainteresowania naukowe o zagadnienie for­ mowania się nowego systemu wartości w społeczności wiejskiej, drukując z tego zakresu artykuły w latach 1980-1983. Jest również Adam Pranda inicjatorem ba­ dań prowadzonych we wsi Sebechleby i współautorem monografii, która ukazała się w 1983 r. Zajmował się także badaniami procesów etnicznych. Przełożył na j ę ­ zyk słowacki studium I . V. Bromleja Etnos a etnografia (1980). Doskonała znajomość terenu całej Słowacji jest wyraźnie widoczna w Jego studiach regionalistycznych o Gemeru (1970) i Kysučach (1982), w przewodnikach turystycznych i innych pracach. Trudno w y m i e n i ć wszystkie dziedziny zainteresowań badawczych Adama Prandy. O osiągnięciach naukowych może świadczyć ogromna bibliografia Jego prac obejmująca około 280 pozycji. Na u w a g ę zasługuje również Jego działalność po­ pularyzatorska i informacyjna. Opracowywał recenzje z wielu prac krajowych i za­ granicznych, z wystaw i akcji naukowych, brał udział w audycjach radiowych i te­ lewizyjnych, imprezach folklorystycznych. Duże osiągnięcia miał w dziedzinie filmu etnograficznego. Za film „Kraslice" otrzymał brązową harfę na festiwalu w D u ­ blinie (1975), a za film telewizyjny „Słowacka ludová majolika" uznanie w Mos­ kwie (1974). Dużo miejsca w Jego działalności naukowej zajmowały prace redakcyjne i or­ ganizatorskie. Szereg lat redagował wydawnictwo „Klenotnica slovenskej ludovej kultury". Był redaktorem dwóch prac zbiorowych Premeny 1'udowych tradicii v súčasnosti (1977, 1978), i kilku t o m ó w Gemer — Národopisné Studie. Uczestniczył w zespołach rad redakcyjnych m. in. „Slovenského Národopisu" i „Národopisných Aktualit". Bezpośredni stosunek do ludzi, wielka życzliwość, z jaką odnosił się do m ł o ­ dego pokolenia etnografów, zyskały Mu głęboki szacunek jako pedagogowi, który potrafił przekazać nowej generacji nie tylko s w ą wiedzę, ale i pasję badawczą. Wyrazem uznania dla Jego wszechstronnej twórczości były liczne odznaczenia, m. in. złota odznaka L . Štura, którą otrzymał za swój udział w rozwoju nauk spo­ łecznych. Był aktywnym członkiem Slovenskej Národopisnéj Společnosti SA V, G e merskéj Vlastivědnéj Společnosti, członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Przedwczesna śmierć przerwała czynne życie tego twórczego pracownika nau­ kowego. W osobie Adama Prandy nauka straciła wybitnego badacza, który p o ś w i ę ­ cił całe swoje życie rozwojowi słowackiej etnografii. Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0884536f80cf85f9b13872f77d83183e.pdf 78a6ccd167f75488b8be7b0733d405ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:908 Title A name given to the resource Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.255-306 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 IWONA z. 2 KABZIŃSKA-STAWARZ « ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ DO ŚRODOWISKA PASTERSKIEGO WSTĘPNE I N F O R M A C J E O B A D A N I A C H Badania nad adaptacją młodzieży mongolskiej do środowiska paster­ skiego przez parę lat koncentrowały na sobie uwagę etnografów, two­ rzących ekspedycję etnograficzną Polskiej Akademii Nauk do Mongolii. Zainteresowanie młodym pokoleniem było n a t u r a l n ą konsekwencją i kontynuacją wcześniejszych badań członków ekspedycji, w wyniku których określono zasadnicze kierunki zmian społecznych i kulturowych, jakie zaszły i zachodzą nadal we współczesnej, porewolucyjnej Mongolii, t j . od 1921 r. Badania nad młodym pokoleniem pasterzy zostały zapo­ czątkowane w 1971 r. z inicjatywy kierownika ekspedycji prof. dr. W i ­ tolda Dynowskiego. Potwierdziły one zaobserwowane wcześniej zjawis­ ka, pozwalając jednocześnie na rozszerzenie i uzupełnienie dokonanych uprzednio spostrzeżeń, a także na orientację w tendencjach rozwojo­ wych Mongolii, m i n . w kierunkach potrzeb i aspiracji społeczeństwa . 1 1 Bibliografia prac członków ekspedycji obejmuje dziś 55 pozycji. O procesach zmian społeczno-kulturowych najszerzej traktują: W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; t e n ż e Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach spo­ łeczno-politycznych, [w:] Badania nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, Wro­ claw 1973, s. 11-33; t e n ż e , Ardyn szine nen szinechen sojol, [w:] Ołon ułsya Mongołcz Erdemtnij, II Churał, Ułan Bator 1973, t. 1, s. 192-194; t e n ż e , Polish Ethnological Research in Mongolia, „Ethnologia Polona", vol. 1: 1975, s. 113-134; D. M a r k o w s k a , Urbanization of the Steppe, [w.] Poland at the 8th Internatio­ nal Congress of Anthropological and Ethnographical Sciences, Wrocław 1968, s. 171-194; t e n ż e, Process urbanizacii w sowriemiennoj Mongolii, [w:] Ołon ułsyn..., t. 1, s. 285-290 oraz artykuł napisany wspólnie z J . O l ę d z k i m i Z. S o ­ k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 199-252 i z S. S z y n k i e w i ­ e ź e m, Spółdzielnia pasterska. Tradycja i modernizacja, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1968, s. 55-78; J . O l ę d z k i , Chün bajna. Wybrane wskaźniki przeobra­ żeń światopoglądowych, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 81-143: Z. S o k o ­ l e w i c z , On the Applicability of the Concept „local community" to the Study of Culture Change in present-day Mongolia, [w:] Poland at the 8th s. 211-223; �250 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Tematyka badań została ujęta przez Danutę Markowską w lapidarne określenie „adaptacja młodzieży do środowiska pasterskiego". D. Markow­ ska była też autorką ankiety-kwestionariusza, na podstawie której pro­ wadzone były badania terenowe. W trakcie badań ankieta ta została zwe­ ryfikowana i częściowo zmieniona. Przy opracowywaniu drugiej wersji ankiety brali udział wszyscy pozostali członkowie ekspedycji, t j . S. Szynkiewicz, J. S. Wasilewski i L . Mróz. Dla badaczy szczególnie interesujące było odtworzenie mechanizmu kształtowania się współczesnych nam zachowań młodego pokolenia pa­ sterzy. Zwrócono przy t y m uwagę na charakter podłoża historyczno-kulturowego oraz na kanały informacji, dzięki którym kształtują się takie, a nie inne zachowania. Chodziło m i n . o ustalenie wpływów, jakie wywierają na młodzież instytucje od wieków kształtujące jej zachowa­ nia, takie jak rodzina, grupa rówieśnicza i agrupa osób współpracujących ze sobą oraz instytucje będące elementem nowego społeczeństwa, nie znane kulturze tradycyjnej, a więc różne formy kształcenia ogólnego i zawodowego, środki masowego przekazu i i n . Przystępując do badań zakładano, że w y n i k i procesu adaptacji do środowiska pasterskiego są w znacznym stopniu uzależnione od stosunku młodzieży do pasterstwa i tegoż środowiska. Odtwarzając mechanizm kształtowania się tych stosunków zwrócono uwagę na zakres i możliwości zdobywania doświadczeń zawodowych, okoliczności wyboru i czynniki sprzyjające realizacji planów zawodowych, znajomość warunków życia i rodzajów pracy wykonywanej w różnych środowiskach, charakter po­ trzeb i aspiracji zawodowych, kulturalnych i i n . oraz oceny możliwości ich zaspokajania w środowisku pasterskim. Za wyznaczniki adaptacji przyjęto plany zawodowe młodzieży, jej stosunek do pasterstwa jako zawodu, poziom wiedzy zawodowej, charakter kontaktów społecznych, zakres realizacji potrzeb zawodowych, materialnych, kulturalnych i in. Mówienie o adaptacji młodzieży pochodzącej z rodzin pasterskich do środowiska pasterskiego może się wydawać paradoksalne. W naukach społecznych przyjęło się bowiem oznaczać t y m terminem proces lub wynik procesu przystosowywania się jednostek i grup do zupełnie no­ wych dla nich warunków społeczno-kulturowych, ekonomicznych, biolot e j ż e , Grupa Chalcha w zespole kulturowym Azji Środkowowschodniej, [w:] Studia mongolskie, s. 13-28; t e j ż e , Izbrannyje woprosy etnograficzeskich issledowunij po kulturie roboczego klassa MNR, [w:] Olon ulsyn z. 2, s. 121-125; S. S z y n k i e w i c z , The Role of the Herdsmen's Co-operatives in Modernizing the Country Life in Mongolia, [w:] Poland at the 8th..., s. 171-194: t e n ż e , Family Expenditures in Mongolia. Some Changes over 50 years, fw:] Olon ulsyn..., z. 2, s. 307-310. Informacje o poszczególnych etapach badań nad młodym pokoleniem pasterzy i ich wstępne wyniki zawierają m. in. sprawozdania autorstwa J . S. W a ­ silewskiego i S. Szynkiewicza zamieszczane corocznie w latach 1972-1976 w „Etno­ grafii Polskiej". �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 257 gicznych i in., kojarząc go na ogół ze zmianą przestrzeni lub układów społeczno-zawodowych. O konieczności adaptowania się młodych paste­ rzy do ich własnego środowiska (społecznego) decyduje zasadniczo fakt okresowej, mniej lub bardziej trwałej, zmiany miejsca zamieszkania tych osób, związany z nauką w szkołach podstawowych (siedmioklaso­ wych w okresie, w k t ó r y m przeprowadzono badania, a obecnie już ośmioklasowych) i średnich. Szkoły te znajdują się w centrach somonowych lub ajmacznych oddalonych od miejsca zamieszkania rodzin pasterskich i pastwisk należących do poszczególnych spółdzielni. W okre­ sie nauki młodzież mieszka przeważnie w internatach, a jej kontakty z najbliższą rodziną uzależnione są od odległości między szkołą a miej­ scem pobytu rodziny. Jeśli jest to rodzina koczująca, odległości te zmie­ niają się kilkakrotnie w ciągu roku. Znaczna część młodzieży uczącej się styka się z rodzicami (a za ich pośrednictwem — z pracą pasterzy) tylko i wyłącznie w czasie ferii wiosennych lub letnich wakacji. W mo­ mencie ukończenia szkoły, powrotu do chudonu i podjęcia pracy w pa­ sterstwie, młodzież przechodzi więc okres adaptowania się do nowej dla niej struktury i sposobu funkcjonowania spółdzielni, pracy z jednym rodzajem zwierząt, metod oceniania tej pracy, wykonywania planów produkcyjnych itd. Musi ona także nauczyć się nie znanych jej form współpracy z kolektywem złożonym niejednokrotnie z osób niespokrewnionych ze sobą, w którym występują różne rodzaje autorytetów. Wcześniejsze, sporadyczne kontakty ze spółdzielnią pasterską, jakie dokonywały się zasadniczo za pośrednictwem rodziców, niewątpliwie kształtowały jakieś wyobrażenia młodzieży o pracy pasterza, nie umoż­ liwiały jej jednak zdobywania nawyków produkcyjnych ułatwiających adaptację do pracy w skolektywizowanym pasterstwie. Nie można r ó w ­ nież zapomnieć o tym, że powrót do środowiska pasterskiego po ukoń­ czeniu nauki wiąże się nierozerwalnie z konfrontacją wzorów obowiązu­ jących i możliwych do zrealizowania w t y m środowisku, i tych zacho­ wań, do których przyzwyczaja się uczeń szkoły. Migracja osób już za2 3 2 Ajmak i somon są jednostkami podziału administracyjnego Mongolii i odpo­ wiadają zasadniczo naszym w o j e w ó d z t w o m i dawnym powiatom. Dla nadania ram przestrzennych procesom i zjawiskom omawianym w tym tekście i związanych bezpośrednio z pasterstwem u ż y w a m często słowa chudon. Nazwa ta, z braku polskiego odpowiednika mongolskiego słowa, jest u nas uży­ wana w znaczeniu wieś, step, prowincja, niemiasto (patrz np. J . S. W a s i l e w ­ s k i , Mongolia 1971 — nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej, „Etno­ grafia Polska", t. 16: 1972, z. 1, s. 278). W przedstawionym tu opracowaniu desygnatem słowa chudon jest dla mnie obszar zamieszkany przez pasterzy wraz z wy­ korzystywanymi przez nich pastwiskami i innymi zasobami środowiska natural­ nego, znajdujący się poza ośrodkami miejskimi i centrami somonowymi (w któ­ rych, z uwagi na osiadły tryb życia części mieszkańców i pełnione funkcje odnaj­ dujemy w zminiaturyzowanej postaci niemało w z o r ó w zachowań charakterystycz­ nych dla ośrodków miejskich). 3 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �25 S IWONA KABZIKSKA-STAWÁRZ trudnionych w pasterstwie dowodzi, że rezultaty tej konfrontacji nie zawsze^ są pomyślne. Migracja zaś, jak wspomniałam, została uznana przez badaczy za główne świadectwo słabej adaptacji lub jej braku. Proces adaptacji badany był jak gdyby na dwóch poziomach rzeczy­ wistości: 1 — zachowań obserwowanych przez badaczy i faktów, które dokonały się w przeszłości (informacji o nich dostarczyły biografie i n ­ formatorów) oraz 2 — świadomości (gdzie badano przede wszystkim plany życiowe dotyczące rodzaju pracy, zakupów itp., będące świadec­ twem przejmowania przez pasterzy wzorów charakterystycznych dla nowego modelu społeczeństwa, jaki zaczął się kształtować po rewolucji, ich akceptacji i realizacji). Badania nad adaptacją młodzieży mongolskiej do środowiska paster­ skiego przeprowadzono wśród mieszkańców ajmaku archangajskiego, bułgańskiego, chubsugulskiego, centralnego, kobdoskiego i środkowogobijskiego; nie tylko wśród Chałchasów, ale także wśród mniejszości na­ rodowych, takich jak Derbeci, Miangaci, Chotgojci. Zróżnicowanie i n ­ formatorów pod względem pochodzenia narodowościowego i terytorial­ nego pozwala mówić o uzyskaniu próby reprezentatywnej dla całej Mon­ golii. Członkowie ekspedycji przeprowadzili w sumie 111 wywiadów na podstawie wspomnianej już ankiety oraz kilkadziesiąt wywiadów uzu­ pełniających, dotyczących znajomości tradycji, sposobów spędzania czasu wolnego i potrzeb kulturalnych. Informatorami były osoby w wieku od 15 do 30 lat. Wśród nich wyodrębniono dwie grupy do 22 lat i powyżej. W grupie do 22 lat znalazło się 81 osób, w grupie drugiej 30. Łącznie przeprowadzono wywiady z 82 kobietami i 29 mężczyznami. Najliczniej reprezentowane więc były kobiety w wieku do 22 lat. Dysproporcje, które mogą uderzać w tej próbie, nie są przypadkowe. Przewaga osób do 22 roku życia wynika z założenia, że młodzi pasterze są bardziej mo­ bilni, łatwiej podejmują decyzje migracyjne, mając przy t y m większe możliwości ich realizowania (choćby z uwagi na częściej spotykany w t y m wieku stan wolny i brak dzieci). Dużą liczbę kobiet w próbie można wytłumaczyć tym, że na ogół z większymi oporami niż mężczyźni podejmują one decyzje o opuszczeniu chudonu. Dysproporcja płci po­ wstała tu także na skutek specyficznych warunków, w jakich prowadzo­ no badania. Wyjazdy ekspedycji organizowane były latem. W t y m okre­ sie część mężczyzn przebywała z dala od rodzin, oddelegowana do pracy przy sianokosach i członkowie ekspedycji, nie zawsze dysponujący włas­ nym środkiem transportu, nie mieli żadnych możliwości dotarcia do nich. Brak własnego środka lokomocji ograniczał też znacznie możli­ wości dotarcia do pasterzy rozproszonych w t y m czasie ze swoimi sta­ dami i oddalonych od centrum somonowego, w k t ó r y m mieszkali człon­ kowie ekspedycji. Opracowanie zebranych materiałów, którego podjęła się autorka tego �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 259 sprawozdania, było żmudne i czasochłonne. Zamierzano bowiem m.in. udokumentować szczegółowo hipotezy i obserwacje poczynione w toku badań, wykorzystując do tego celu odpowiednie metody analizy statys­ tycznej. Przy statystycznym opracowaniu materiałów posłużono się tes­ tem X oraz, porównawczo, współczynnikiem Pearsona. W przedstawio­ nym t u tekście odwołuję się tylko do niektórych wyników obliczeń. Szczegółowe dane, zawarte w sumie w ponad 800 tabelach (z prezenta­ cji których rezygnuję ze zrozumiałych względów) znajdują się w Archi­ wum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Materiał, jakim dysponowałam, ani też cel pracy określony w po­ rozumieniu z partnerami mongolskimi nie uprawniały mnie do gene­ ralnego ujęcia procesu zmian społeczno-kulturowych, jakie objęły Mon­ golię w okresie porewolucyjnym i ukazania na t y m tle sytuacji młodego pokolenia. Z uwagi na to zrezygnowałam też z powszechnie stosowanego u nas sposobu przedstawiania zmian zachodzących w środowisku wiej­ skim poprzez ukazywanie wzoru/modelu kultury tradycyjnej i współ­ czesnej. Z przyjętej w naszej nauce uniwersalnej koncepcji opisu i w y ­ jaśniania zmian kultury chłopskiej (wiejskiej) wykorzystałam przede wszystkim założenia o zmianie autorytetów uznawanych przez społecz­ ność wiejską i roli, jaką odgrywają one w kształtowaniu jej zachowań w nowych warunkach społeczno-politycznych, kulturalnych i ekono­ micznych. Mimo zasadniczych zmian, jakie zaszły w Mongolii w okresie po­ rewolucyjnym, przede wszystkim w sferze stosunków produkcji, form własności, podziału pracy, światopoglądu, mimo stałej modernizacji środowiska pasterskiego, np. w sferze materialno-bytowej, występują t u jeszcze niektóre elementy dawnych, tradycyjnych układów społeczno-kulturowych. Na baczniejszą uwagę zasługują te powiązania zachowa­ nych do dziś elementów dawnej kultury z elementami, które zaczęły stopniowo przenikać do życia pasterzy w okresie porewolucyjnym. Nie­ które z nich omawiam w prezentowanym tekście. Przebieg i w y n i k i procesu adaptacji młodzieży, stanowiące m.in. rezultat stosunku tej części społeczeństwa do pasterstwa i — szerzej — chudonu, mają dziś istotne znaczenie gospodarcze i społeczno-kulturowe. Pasterstwo stanowi bowiem podstawę utrzymania znacznej części lud­ ności Mongolii, jest głównym źródłem żywności i surowców, odgrywa 2 4 4 Jest to koncepcja badawcza sformułowana przez K . D o b r o w o l s k i e g o m.in. w jego Studiach nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966. Odnośnie do zagadnień autorytetów posługiwałam się także ustaleniami J . S. B y s t r o n i a (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Po, I I wojnie światowej powstało u nas wiele prac dotyczących przeobrażeń zachodzących w kulturze wsi polskiej. Obszerną bi­ bliografię rozumowaną tego typu prac — za lata 1945-1978 — zestawił i opraco­ w a ł A. S t a w a r z na zamówienie Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa w Warsza­ wie (maszynopis). �260 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ też niebagatelną rolę w eksporcie tego kraju. Ze względu na to, zja­ wisko nadmiernej ucieczki z chudonu, jakie daje się zauważyć w nie­ których rejonach kraju, może się okazać szczególnie niebezpieczne nie tylko dla funkcjonowania tej gałęzi gospodarki, lecz gospodarki mongol­ skiej w całości. W rozwiązaniu problemu migracji i określaniu czynni­ ków wpływających na przebieg procesu adaptacji miały pomóc m.in. polskie badania etnograficzne. Zanim przystąpię do prezentacji niektó­ rych wyników tych badań chciałabym gorąco podziękować prof. W. Dynowskiemu, dr. S. Szynkiewiczowi oraz doc. doc. M . Biernackiej i W. Pap­ rockiej za pomoc i niezwykle cenne dla mnie uwagi krytyczne. ADAPTACJA NA SPOŁECZNO-ZAWODOWA WPŁYW AUTORYTETÓW OSOBOWYCH I INSTYTUCJONALNYCH KSZTAŁTOWANIE ZAINTERESOWAŃ MŁODZIEŻY Z A W O D E M P A S T E R Z A Współczesny mechanizm kształtowania stosunku młodego pokolenia do pasterstwa wydaje się o wiele bardziej złożony od mechanizmów, które we wcześniejszych okresach decydowały o podejmowaniu przez młodzież tego rodzaju pracy. Stwierdzenie to opieram na ogólnej znajo­ mości charakteru gospodarki Mongolii i warunków, które mogłyby sprzyjać negatywnym ocenom pasterstwa i rodzeniu się pragnień uciecz­ k i z chudonu na różnych etapach rozwoju kraju. Nie dysponuję bowiem materiałami, które umożliwiłyby m i bezpośrednie porównanie planów zawodowych młodzieży w różnych okresach. W czasach monokulturowej gospodarki pasterskiej, stosunkowo słabo zasilanej przez rolnictwo czy rzemiosło skupione na ogół w rękach przedstawicieli innych narodo­ wości — głównie Chińczyków (wyraźniejsze ślady rolnictwa i rzemiosła u ludów mongolskich znajdujemy właściwie tylko u D e r b e t ó w ) z nie­ istniejącym niemal przemysłem, podstawową możliwością wyjścia poza pasterstwo było wstępowanie do "klasztorów. Umieszczenie jednego czy dwóch synów w klasztorze stanowiło punkt honoru dla rodzin paster­ skich. Można przypuszczać, że pełnienie roli duchownego dawało jed­ nostce poczucie ważności i wartości, wynikające z posiadania wyższego statusu społecznego, oderwania się od części społeczeństwa określanej mianem char (хар), czyli czarny w przeciwieństwie do łamów zwanych szar (шар), t j . żółty. Wybór takiej drogi życiowej nie łączył się jednak zapewne, jak to obserwujemy dzisiaj, z negatywną oceną pasterstwa jako zajęcia. Klasztory stwarzały również pewne szanse zatrudnienia poza paster­ stwem przede wszystkim przy rozmaitych pracach pomocniczych i po5 s Patrz пр. I. M. M a j š k i j , (wyd. 2), s. 32. Mongolia nakanunie riewolucji, Moskwa 1960 �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 261 sługach. Takie możliwości stwarzały również miasta, będące silnymi ośrodkami administracyjno-ekonomicznymi i religijno-kulturalnymi (Urga, Kobdo, Uliasutaj i in.). Należy jednak podkreślić, że pasterze szuka­ jący pracy w miastach lub ośrodkach klasztornych z rzadka decydowali się na to zupełnie dobrowolnie. B y l i oni do tego na ogół zmuszani przez trudne warunki ekonomiczne, w jakich mogli się znaleźć przede wszyst­ k i m po stracie stad, spowodowanej chorobą zwierząt, suszą, niezwykle śnieżną zimą itp. O tym, że i ten sposób ułożenia sobie życia nie łączył się z negatywną oceną pasterstwa świadczy najlepiej fakt, że część osób, które zgromadziły odpowiednie środki na zakup stada (czy choćby jego zaczątków) wracała po pewnym czasie do swego poprzedniego zajęcia. Wielokierunkowy rozwój gospodarki, jaki nastąpił w Mongolii po 1921 г., stworzył mieszkańcom chudonu większe niż kiedykolwiek wcześ­ niej możliwości swobodnego wyboru zawodu. Możliwości takie były nie tylko wynikiem rozwoju i wzrostu liczby miast, czy też budowy prze­ mysłu, z czasem stworzyło je również samo pasterstwo, które poczęto kolekty wizować w latach czterdziestych, nadając mu nową s t r u k t u r ę i tworząc nowe miejsca pracy dla różnego rodzaju specjalistów. Tak jak na całym świecie, zmiany te pociągnęły za sobą przeobrażenia w stylu życia ludności pasterskiej. Zmiany porewolucyjne objęły swym zasię­ giem postawy ludności wobec całego środowiska pasterskiego, wobec pracy, stosunków międzyludzkich, stylu życia (przede wszystkim rekre­ acji) i możliwości zaspokojenia różnorodnych potrzeb. Szczególną i ogro­ mnie ważną rolę w kształtowaniu zachowań pasterzy odegrały także rozwijające się ekonomicznie i kulturalnie centra somonowe. Ta jednostka administracyjna, powiązana ściśle, przede wszystkim organizacyjnie, ze spółdzielnią, stała się dla pasterzy miniaturą życia miejskiego i obowiązującego tam podziału pracy, specjalizacji, mierze­ nia efektywności tej pracy, wreszcie nowego sposobu życia, osiadłego, nie podlegającego surowym prawom i wymogom koczowniczej egzys­ tencji. Spółdzielnia i centrum somonowe stały się pośrednikami na dro­ dze chudon-miasto, do którego nie zawsze mógł dotrzeć pasterz koczu­ jący ze swymi stadami na rozległych stepach czy w górach Mongolii, oddalonych czasem od miast o setki kilometrów, które dziś przebywa się głównie samolotami. Wzory życia obowiązujące w centrum somonow y m stają się więc pierwszym etapem doświadczeń i informacji o t y m , co znajduje się poza chudonem . Kontakt pasterzy z t y m i ośrodkami jest więc znacznie ważniejszy dla zmiany zachowań pasterzy niż ich sporadyczne jeszcze styczności z miastem. Z braku wcześniejszych badań nie znamy dokładnie charakteru po6 6 O roli centrów somonowych pisali np. D y n o w s k i , Polish Ethnological Re­ search s. 108-110; M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 228-233; M a r ­ k o w s k a , S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska..., s. 73-78. �262 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ trzeb młodych pasterzy nie tylko w przedrewolucyjnej Mongolii, lecz także i kilkadziesiąt lat później. W tej sytuacji za cenną informację uznałam fragment rozmowy I . M . Majskiego z jednym z łamów, w k t ó ­ rej oceniona została młodzież okresu przedrewolucyjnego (pierwszych lat naszego stulecia). Ów lama ocenił młodzież jako nazbyt zmateria­ lizowaną, uganiającą się za modą, lubiącą się stroić np. w wysokie czap­ k i , buty z niezbyt mocno zagiętymi noskami, płaszcze obszywane bro­ katem itp. Lama mówił też o upadku dawnego obyczaju, piciu wódki, braku szacunku dla starszych i oznak należytej pokory. Swą wypowiedź zakończył on pytaniem: „Co będzie dalej? Do czego to wszystko dopro­ wadzi?" Jak widzimy, wypowiedź ta dotyczy przede wszystkim potrze­ by zmian w stylu życia (jej źródła Majski niestety nie podaje), nie ma w niej natomiast zupełnie mowy o ucieczce młodzieży z chudonu, o jej stosunku do pasterstwa. Możemy też zauważyć, że zaspokojenie wymie­ nionych t u potrzeb było możliwe w warunkach chudonu i nie wymagało zmiany miejsca zamieszkania. W y n i k i badań terenowych prowadzą do wniosku, że generalny me­ chanizm adaptacji społeczno-zawodowej młodych pasterzy nie wykazuje istotniejszych różnic w porównaniu np. z europejskimi krajami socjalis­ tycznymi. O przebiegu i rezultatach tego procesu decydują bowiem za­ zwyczaj możliwości zatrudnienia i tradycje zawodowe na danym terenie, rodzaje kontaktów ze środowiskiem poza wiejskim i siła oddziaływania autorytetów, charakter środowiska rodzinnego (a tu: zawód i wykształ­ cenie członków rodziny) i rodzaje więzi łączących poszczególne osoby. W poszczególnych elementach tego mechanizmu znajdujemy jednak rysy świadczące o swoistym splocie cech charakterystycznych dla gospodarki indywidualnej, które wplotły się w gospodarkę pasterską w okresie ko­ lektywizacji i porewolucyjnej modernizacji życia. Swoiste efekty modernizacji życia w Mongolii dostrzegamy już na pierwszym etapie zdobywania doświadczeń pasterskich przez młode po­ kolenie. Dzieci urodzone, w chudonie lub mieszkające tam od najwcześ­ niejszych lat stykają się z pasterstwem mniej więcej w 3-4 roku życia. W t y m czasie, pod kierunkiem rodziców, wykonują one zasadniczo prace pomocnicze, np. pilnowanie młodych sztuk, noszenie wody, zbieranie suchego nawozu (argału) na opał i i n . Pewna grupa osób styka się jed­ nak z pasterstwem w okresie późniejszym (na ogół po ukończeniu szko­ ły) na skutek bezpośredniego skierowania przez komisję szkolną, z braku innych możliwości pracy, czy też różnych losów rodzinnych, czasem — z wyboru. Są to przede wszystkim dzieci rodziców zatrudnionych poza pasterstwem lub wykonujących zajęcia usługowe w stosunku do tego zawodu. W takiej sytuacji wprowadzeniem tych osób w pasterstwo zaj­ mują się najczęściej, niejako w zastępstwie rodziców, członkowie spół7 7 Majskij, op. cit., s. 263. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 263 dzielni nie związani z nimi pokrewieństwem. Zjawiskiem charakterys­ tycznym dla współczesnej Mongolii jest więc zmiana (poszerzenie się) kręgu osób, dzięki k t ó r y m młodzież zdobywa swe pierwsze doświadcze­ nia pasterskie, a także —• częściowe przejęcie funkcji edukacyjnych przez spółdzielnie. Różnicuje się też wiek osób kontaktujących się z pa­ sterstwem po raz pierwszy . Co prawda, w badanej próbie liczba osób, których pierwszy kontakt z pasterstwem przypadł na okres późniejszy w stosunku do rówieśników, była stosunkowo niewielka (wynosiła ona 8, t j . 7,2% informatorów), możemy jednak założyć, że liczba tych osób — w skali całego kraju —• będzie wykazywała tendencje rosnące wraz ze wzrostem społecznego podziału pracy. Późniejszy w stosunku do rówieśników okres pierwszych kontaktów młodego człowieka z pasterstwem nie ma istotnego znaczenia dla jego późniejszego poziomu wiedzy fachowej, ma on jednak decydujący wpływ na stosunek do zawodu i środowiska pasterskiego. Dłuższy pobyt dziecka w środowisku pozapasterskim sprzyja bowiem, podobnie jak okres szkol­ ny, kształtowaniu się zainteresowań życiem w innych warunkach i zdo­ bywaniu informacji o różnych rodzajach pracy. Wzorem najbliższym, a przez to najłatwiejszym do naśladowania, jest zazwyczaj rodzaj pracy wykonywanej przez członków najbliższej ro­ dziny. Środowisko rodzinne determinuje zarówno wybór zawodu, jak i jego oceny, przy czym okazuje się, że na plany zawodowe młodego pokolenia znacznie bardziej wpływa rodzaj zawodu wykonywanego przez rodzeństwo niż zawód rodziców. Zaobserwowane zjawisko mniej lub bardziej świadomego naśladowania zachowań tych właśnie osób pły­ nie zapewne z bliskości wzoru realizowanego przez osoby w podobnym wieku i silnej więzi istniejącej w obrębie jednego pokolenia. Charakter pracy wykonywanej przez członków rodziny łączy się ści­ śle z poziomem ich wykształcenia. O istniejącym związku między pozio­ mem wykształcenia członków rodziny a stosunkiem młodzieży do paster­ stwa świadczy to, że osoby pochodzące z rodzin, w których rodzice (lub rodzeństwo) mieli wykształcenie co najmniej podstawowe, wykazywały silniejsze tendencje migracyjne, natomiast w rodzinach, których człon­ kowie nie mieli żadnego wykształcenia, częściej występowały tendencje do stabilizacji w zawodzie pasterza, a nawet niechęć do zmian w obrę­ bie samego zajęcia, np. do zmiany rodzaju pracy, kolektywu czy też rodzaju zwierząt (np. z pracy pasterzą owiec na pasterza koni itp.). 8 8 M a j в к i j , op. cit., s. 72-Í73, pisze, że wiek, w którym dzieci rozpoczynały pracę w pasterstwie, w y n o s i ł 3-4 lata, niezależnie od płci dziecka. J a k widać r ó w n i e ż współcześnie, zdecydowana większość dzieci urodzonych w chudonie rozpoczyna pracę w pasterstwie w tym w ł a ś n i e okresie. Innego zdania jest Z. S o k o l e w i c z , która w artykule Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 2, s. 79-80, pisze, że dzieci (niezależnie od płci) rozpoczy­ nały pracę w pasterstwie w wieku łat 5-6. �264 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Z naszych badań wynika, że zarówno młode, jak i średnie pokolenie pasterzy podejmuje dziś (lub pragnie podjąć) pracę w zawodach należą­ cych do sfery nieprodukcyjnej, usługowej, np. w zawodzie nauczyciela, urzędnika, weterynarza, zootechnika, kierowcy, łącznościowca i i n . Znacz­ ną obecność zawodów usługowych w planach młodzieży można oczy­ wiście uznać za wynik kierowania się najbardziej realnymi możliwoś­ ciami realizacji tych planów, jakie stwarza chudon lub najblższe cen­ trum somonowe. Zawody te są też niewątpliwie bardzo atrakcyjne dla młodego pokolenia, jak większość tego, co stanowi novum kulturowe. Można by się jednak zastanawiać, czy wybór zawodów należących do sfery usług, w tak dużej skali, jak to obserwujemy obecnie, nie jest wyraźnym świadectwem obecności cech charakterystycznych dla gospo­ darki mongolskiej okresu przedrewolucyjnego we współczesnej kulturze tego kraju i swoistą kontynuacją tradycyjnego wzoru kulturowo-ekonomicznego. Przed 1921 r. ten dział gospodarki, jakim są usługi, był sto­ sunkowo dobrze rozwinięty. Działalność istniejących w t y m czasie insty­ tucji usługowych, takich jak sklepy, pracownie rzemieślnicze, poczta, teatr, urzędy i organizacje handlowe itp., nie była zapewne ukierunko­ wana przede wszystkim na zaspokajanie potrzeb pasterzy (głównie obsłu­ giwały one administrację, wojsko, klasztory i in.), stanowiły one jednak przykład rozwiązania ekonomicznego odmiennego od pasterstwa. Wraz z generalnym rozwojem gospodarki mongolskiej i samego pas­ terstwa zawody należące do działu usług stają się coraz bardziej po­ wszechne w chudonie. Rozwinął się tam ponadto cały system brygad pomocniczo-usługowych dla pasterstwa. Ze względu na możliwości bez­ pośredniego kontaktu zajęcia tego typu stają się wzorem bliskim mło­ dzieży i jako takie mogą być częściej przedmiotem wyboru niż inne ro­ dzaje pracy. Prawdopodobnie też ze względu na ową bliskość zawody te są również wyżej oceniane przez młode pokolenie pasterzy od analo­ gicznych zajęć wykonywanych w miastach. Wydaje m i się jednak, że oceny te nie zawsze świadczą o faktycznych preferencjach; są one ra­ czej dowodem skłonności do niższego oceniania zjawisk nieznanych. Każdy z informatorów otrzymał listę 16 zawodów (sporządzoną przez badaczy), które należało ocenić pod kątem dochodów oraz indywidual­ nych i społecznych (w odczuciu informatora) preferencji według na­ stępującej skali: 3 — ocena stosunkowo niska, 2 — ocena średnia, 1 — najwyższa i 0, które oznaczało odpowiedź: „nie wiem, nie mam zdania". Zastanawiająca jest t u przede wszystkim znaczna liczba odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania" dotycząca również preferencji samego pa­ sterstwa. Wskazywałaby ona na to, że młodzież dokonująca wyboru za­ wodu nie kieruje się na ogół sprecyzowanymi zainteresowaniami. Słab­ szą znajomość zawodów i brak umiejętności ich oceniania wykazywały przede wszystkim osoby pochodzące z rodzin pasterskich o stosunkowo niskim poziomie wykształcenia. Osoby te jednocześnie wyżej oceniały �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 265 samo pasterstwo. Niektóre w y n i k i tej części badań ankietowych oma­ wiam w dalszej części opracowania. Ciekawa wydaje m i się zbieżność, jaka występuje między motywa­ cjami decyzji młodzieży pragnącej pozostać w chudonie i wypowiedziami starszych pasterzy, ilustrującymi ich własny stosunek do środowiska pasterskiego. W obu tych przypadkach na pozytywne oceny chudonu wpływają warunki naturalne środowiska, w którym żyje pasterz, a to przede wszystkim świeże powietrze i woda, obecność zwierząt, dosta­ teczna ilość produktów mlecznych i piękno przyrody. Zbieżność wyżej wymienionych cech świadczy, jak sądzę, o wpływie autorytetu starszych pasterzy na sposób myślenia młodzieży. W jeszcze większym stopniu wskazuje na to uświadamiany przez wielu młodych pasterzy związek między wyborem pasterstwa a przyzwyczajeniem do pracy, miejsca i l u ­ dzi. Przyzwyczajenie do czegoś, hamujące chęć do dokonywania zmian, jest bowiem powszechnie uznawane za cechę ludzi starych. Występowało ono także dość często jako motywacja pozytywnej oceny pasterstwa (po­ dały ją 42 osoby, t j . 38% informatorów; w t y m 12 osób stanowili ci, którzy pierwotnie — w momencie ukończenia nauki — zamierzali pod­ jąć pracę poza pasterstwem). Przyzwyczajenie jako czynnik zatrzymują­ cy młodzież w pasterstwie podało 20 osób, t j . 18% informatorów. Stabilizacji w pasterstwie sprzyja też taka cecha środowiska rodzin­ nego, jak liczebność grupy rodzinnej zamieszkującej wspólną jurtę. Osoby pochodzące z rodzin wielodzietnych (powyżej czworga dzieci) o wiele rzadziej planowały podjęcie zawodu innego niż pasterstwo. Moż­ na mieć jednak wątpliwości, czy plany tego rodzaju były w każdym wypadku wynikiem świadomego wyboru. W związku z tym, że część młodzieży wraca do chudonu po ukończeniu nauki — kierując się po­ czuciem obowiązku pomocy rodzicom obarczonym licznym potomstwem, a nie rzeczywistym pragnieniem wykonywania zawodu pasterza — mo­ żemy t u raczej mówić o ś w i a d o m e j r e z y g n a c j i z innego za­ wodu, niż o świadomym i swobodnym wyborze pasterstwa. Obserwowane związki między wyborem zawodu przez młode pokole­ nie, jego przygotowaniem do pracy i emocjonalnymi więziami ze środo­ wiskiem pasterskim a charakterem rodziny, pozwalają nam mówić o znacznym wpływie rodziny na zachowania tej grupy społeczeństwa. A jaki jest udział autorytetów instytucjonalnych, takich jak szkoła, wojsko, kursy pasterskie, prasa i in. w kształtowaniu zainteresowań młodzieży zawodem pasterza? W powszechnym i trwałym oddziaływa­ niu przede wszystkim szkoły i wojska na zachowania młodego pokolenia Mongolii zawarte są zarówno znaczne możliwości, jak i źródła dokonu­ jących się przeobrażeń. Wspomniałam już o fakcie oderwania młodzieży od środowiska pasterskiego na okres nauki w szkole i wpływie tegoż na konieczność adaptowania się tych osób do życia w chudonie. Okres służ­ by wojskowej sprzyja także kontaktom młodzieży z innymi wzorami �266 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ życia, wpływając jednocześnie na osłabienie i czasowe zerwanie jej kontaktów z pasterstwem. Wydaje się przy tym, że okres służby woj­ skowej może silniej decydować o planach zawodowych młodzieży niż jej pobyt w szkole. Do wojska idą bowiem osoby bardziej dojrzałe, ich de­ cyzje mogą więc być bardziej świadome w porównaniu z wyborem, jakiego dokonuje uczeń szkoły. Wielu młodych chłopców zdobywa w wojsku jakiś zawód (np. kierowcy, ślusarza, łącznościowca), którego wykonywanie nie wymaga co prawda opuszczenia chudonu, nie daje się jednak pogodzić z zajęciami zwykłego pasterza. Badania ankietowe w minimalnym stopniu objęły młodzież, która odbyła służbę wojskową. Było to zapewne wynikiem planowego skoncentrowania się badaczy na grupie młodzieży najmłodszej, jak i warunków, o których wspomniałam w części wstępnej. Z uwagi na brak odpowiednich informatorów trudno przeprowadzić porównanie planów 'zawodowych młodzieży przed i po wojsku. Można jednak stwierdzić, że perspektywa służby wojskowej wpływa demobilizująco na młodych pasterzy, osłabiając ich zaintereso­ wanie pasterstwem i hamując realizację większości planów życiowych. Nasze badania dowodzą, że choć wiedza i wyobrażenia o różnych zawodach kształtuje się zarówno dzięki bezpośrednim kontaktom z wzo­ rami reprezentowanymi przez rodzinę, jak i dzięki informacjom prze­ kazywanym przez instytucje, takie jak szkoła i wojsko, funkcjonujące w nowym układzie społeczno-politycznym i na innych zasadach niż w okresie przedrewolucyjnym, to tylko w p ł y w r o d z i n y ma decy­ dujące znaczenie dla powstania pozytywnych postaw w stosunku do pasterstwa, kształtowania zainteresowań t y m zawodem i dla stabilizacji młodzieży w chudonie. Co leży u podstaw takiej sytuacji? Co powoduje, że instytucje te nie spełniają praktycznie takiej roli społecznej, jaką w obecnych warunkach spełniać by mogły i powinny? Jedną z przyczyn słabego udziału wyżej wymienionych instytucji w procesie kształtowania zainteresowań młodzieży zawodem pasterza jest zapewne nadmierne propagowanie przez nie modelu gospodarki zindustrializowanej i zurba­ nizowanej, wespół z towarzyszącymi jej wzorami zachowań stricte k u l ­ turalnych, przy jednoczesnym niemal pomijaniu zagadnienia gospodar­ czej i społeczno-kulturowej roli pasterstwa oraz dorobku poprzednich pokoleń. O rosnącym wpływie szkoły na zainteresowania zawodami nie związanymi z pasterstwem (pomijam t u sferę usług dla pasterstwa) świadczy fakt, że tendencję do ucieczki od pracy pasterza wykazują przede wszystkim te osoby, które stosunkowo niedawno ukończyły szko­ łę, które mają wykształcenie ponadpodstawowe (a więc pozostawały dłużej pod wpływem tej instytucji) i pracują w zawodzie pasterza mniej niż trzy lata. Nadmierne propagowanie modelu gospodarki zindustria­ lizowanej, przy jednoczesnym pomijaniu gospodarczej i kulturowej roli pasterstwa, jest zapewne tak samo ważne dla późniejszego stosunku młodzieży do chudonu, jak i fakt oderwania jej od tegoż środowiska na okres nauki. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 267 Stosunkowo s^aby wpływ na kształtowanie pozytywnych postaw mło­ dzieży wobec pasterstwa mają także kursy pasterskie i prasa. Nikła rola kursów pasterskich w rozbudzaniu zainteresowań zawodem pasterza jest tu pewnym zaskoczeniem. Stosunkowo częste występowanie tendencji migracyjnych u osób, które ukończyły takie kursy, wskazuje jednak niezbicie, że także i ten sposób zinstytucjonalizowanego i sformalizo­ wanego przekazu wiedzy i wzorów, wykraczających nierzadko poza ra­ my informacji o zawodzie, nie spełnia oczekiwanej roli. Istnieje kilka przyczyn słabego oddziaływania kursów pasterskich na kształtowanie się pozytywnego stosunku młodzieży do pasterstwa. J e d n ą z nich jest nie­ wielka jeszcze popularność tej instrukcji, wynikająca m.in. z braku tradycji korzystania z tego rodzaju form przekazu wiedzy. Instruktorzy prowadzący kursy mają też ograniczone możliwości pozytywnego od­ działywania ze względu na to, że ich zachowania nie zawsze odpowia­ dają wyobrażeniom młodzieży o nowoczesnym pasterzu i człowieku w ogóle. I wreszcie, rozbieżności między modelem nowoczesnej gospo­ darki, jaki prezentują niektórzy wykładowcy, a niewielkimi jeszcze na ogół możliwościami realizowania go w warunkach poszczególnych spół­ dzielni sprzyjają rodzeniu się sceptyzmu w stosunku do tej instytucji. Nieznaczny udział prasy w kształtowaniu zainteresowań młodzieży zawodem pasterza można wytłumaczyć przede wszystkim jej wciąż jesz­ cze wąskim zasięgiem. Kontakt pasterzy z prasą codzienną jest zja­ wiskiem nowym dla Mongolii, nic Więc dziwnego, że u wielu z nich nie zdążyła się jeszcze wykształcić potrzeba korzystania z tego rodzaju źródła informacji. Obserwujemy, co prawda, rosnące zainteresowanie problematyką pasterską (porady, portrety pasterzy, opowiadania, k t ó ­ rych akcja toczy się w cłuidonie) poruszaną przez prasę, jest to jednak­ że jeszcze dalekie od autorytetu i od możliwości jej oddziaływania na zachowania i zainteresowania młodzieży. Możliwość wyboru zawodu, którą stwarza gospodarka krajów rozwija­ jących się, staje się jednak nierzadko przyczyną konfliktów, jakich nie notujemy w okresie poprzedzającym ów szybki rozwój ekonomiczno-kulturalny. Można przypuszczać, że przedrewolucyjna Mongolia wolna była od konfliktów między młodym i starszym pokoleniem, przyczyną k t ó ­ rych byłby (jak to się dzieje współcześnie) np. wybór zawodu nieak­ ceptowanego przez rodzinę, czy też niemożność wykonania zawodu w y ­ branego przez jednostkę w związku z jej sytuacją rodzinną, słabymi wynikami w nauce, brakiem kwalifikacji i in. W sytuacji, w której brak było właściwie konkurencyjnych zawodów, jak i tradycji pracy poza pa­ sterstwem, istniała po prostu jedna, naturalna droga kontynuacji za­ jęcia rodziców przez młodzież. Ewentualne decyzje migracyjne były zaś podejmowane przez głowę rodziny i obejmowały wszystkich człon­ ków tejże rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo. Podjęcie pracy w pasterstwie wbrew własnym marzeniom i planom, w w y n i k u przymusu sytuacyjnego, jest jednym z czynników wybitnie �268 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ nie sprzyjających adaptacji młodzieży do tego zawodu. Co prawda, nie­ które osoby z czasem rezygnują ze swych pierwotnych planów migra­ cyjnych przyzwyczajając się do życia i pracy w chudonie, są jednak osoby zdecydowane na opuszczenie pasterstwa w każdej sprzyjającej sytuacji, które wykonują powierzoną i m pracę czekając aż upłynie trzy­ letni termin obowiązkowego zatrudnienia w pasterstwie po ukończeniu szkoły (obowiązek ten dotyczy uczniów pochodzących z rodzin paster­ skich). Przymusowa sytuacja, w jakiej znalazły się takie osoby, nie sprzyja zdecydowanie rodzeniu się pozytywnych ocen tego zawodu ani też adaptacji do środowiska pasterskiego. OCENY PASTERSTWA Ze względu na charakter wykonywanych czynności Oceny czynności wykonywanych przez pasterzy są nie tylko świa­ dectwem stosunku młodzieży do zawodu. Można na nie także spojrzeć jak na rezultat oddziaływania różnych autorytetów i możliwości ich oddziaływania na wzrost liczby pozytywnych ocen pasterstwa lub po­ szczególnych czynności wchodzących w jego skład. Prośbę o oceny pasterstwa skierowano do osób pracujących w t y m zawodzie, mających bezpośredni kontakt z pasterstwem. Wypowiedzi tych osób, oparte na osobistych doświadczeniach, dostarczają nam wielu i n ­ formacji o niektórych cechach wykonywanego przez nie zawodu. Być może, pytanie o oceny można było także skierować do uczniów, doko­ nujących wyboru swej przyszłej pracy. Moglibyśmy wówczas przeko­ nać się, jak w t y m momencie sposób oceny pasterstwa rzutuje na ich plany zawodowe. Zdając sobie sprawę ze znacznego wpływu środowiska rodzinnego na zachowania młodego pokolenia i wiedząc o jego okreso­ wych kontaktach z pasterstwem możemy chyba hipotetycznie założyć, że opinie o pasterstwie nie odbiegałyby t u zasadniczo od ocen osób pra­ cujących. Czynności wykonywane przez pasterzy były najczęściej oceniane pod k ą t e m pracochłonności i nakładu sił potrzebnych do ich wykonania. Do najcięższych i najbardziej pracochłonnych zaliczono dojenie, karmie­ nie i pojenie dużych i silnych zwierząt (koni i wielbłądów), czyszczenie zagród, sporządzanie większej ilości produktów mlecznych, przyjmowanie młodniaka, strzyżenie owiec, zbieranie argalu i i n . Pracochłonność jako zasadnicza cecha pasterstwa była wymieniana i przez starszych, i przez młodszych pasterzy. Szczególnie ciekawe wydały m i się opinie osób starszych, dobrze pamiętających okres gospodarki indywidualnej. We­ dług opinii tych osób, gospodarka spółdzielcza przyczyniła się wyraź­ nie do wzrostu pracochłonności pasterstwa, w wyniku podporządkowa­ nia go zasadom gospodarki planowania i .wprowadzenia doń norm �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 269 produkcyjnych, stawiających przed pasterkami-coraz to nowe zadania, zgodnie z rosnącymi potrzebami (wewnętrznymi i eksportowymi) kraju. Świadectwem wzrostu pracochłonności tego zajęcia jest dla tych osób zanik tradycyjnego związku między ilością pracy a porami roku. Osoby te podkreślały niejednokrotnie, że w czasach gospodarki indywidualnej można było wyraźnie wyodrębnić okresy natężenia prac (wiosna i lato) i okres względnego wypoczynku (jesień i zima), podczas gdy współczesna gospodarka pasterska jest pracochłonna stale, niezależnie od sezonu . Przedstawione t u opinie są rezultatem szczególnego splotu spojrzeń współczesnych pasterzy na kwestię wykonywanej przez nich pracy. Z jednej strony występuje t u tradycyjne, rzec by można, naturalne w i ­ dzenie związków między pracą a rytmem życia przyrody i świata zwie­ rzęcego, z drugiej — nawarstwiający się na to spojrzenie nowy typ my­ ślenia, łączący efekty pracy z nakładem sił podporządkowanych w y ­ raźnie sprecyzowanemu i wymiernemu celowi gospodarczemu. D. Markowska i S. Szynkiewicz, badając zagadnienie wzrostu pra­ cochłonności pasterstwa w okresie kolektywizacji ujmuje je bardziej całościowo, wychodząc poza subiektywne odczucia poszczególnych jed­ nostek, związane zapewne z tym, co dla nich najbardziej istotne i w y ­ mierne. Zjawisko to łączą oni z poszerzeniem się zakresu czynności w y ­ konywanych przez pasterzy (w porównaniu z okresem gospodarki indy­ widualnej). Z jednej strony są to czynności stricte hodowlane, takie jak różnorodne zabiegi zootechniczne, związane np. z wprowadzeniem sztucznego zapładniania, rozwojem opieki weterynaryjnej i opieki nad młodniakiem, koniecznością izolowania chorych sztuk itp. Z drugiej, są to rozmaite zajęcia uzupełniające, związane z hodowlą, takie jak np, sianokosy, budowa schronisk zimowych dla zwierząt, budowa studni i in. i» Potwierdzenie przypisywania pasterstwu tej cechy, jaką jest praco­ chłonność składających się nań czynności, znajdujemy także w ocenach środowiska miejskiego i chudonu w wymienionym t u aspekcie. Znaczna, jak się wydaje, liczba informatorów (38 osób, t j . 34,2% ankietowanych) oceniła zajęcia pasterskie jako bardziej pracochłonne i wymagające większego wysiłku niż zawody wykonywane w miastach. Wrażenie, iż pasterstwo jest zawodem pracochłonnym, może być jeszcze potęgowane przez ciążący m i n . na młodzieży obowiązek opie­ kowania się indywidualnymi stadami, należącymi do poszczególnych rodzin. Stado takie liczy średnio od 30 do 60-70 sztuk zwierząt różnego rodzaju, a więc wymagających zróżnicowanych zabiegów. Są to zasad­ niczo wszystkie podstawowe dla Mongolii rodzaje, t j . owce, kozy, konie, wielbłądy i bydło rogate. Stado takie traktowane jest jako ekonomiczne 9 » Materiały autorki. A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 74-97. Markowska, S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska..., s. 63. 1 0 �270 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zabezpieczenie rodziny. Pragnienie posiadania takiego stada jest zapewne rezultatem przyzwyczajenia do zachowań charakterystycznych dla gos­ podarki indywidualnej. Opinie młodego pokolenia o pracochłonności pasterstwa i trudnoś­ ciach związanych z wykonywaniem powierzonych mu czynności były dla mnie bardzo interesujące. Spodziewałam się bowiem, iż mogą one rzutować na stosunek młodych pasterzy do zawodu i na ich plany m i ­ gracyjne. Badania wykazały jednak, że negatywna ocena jednego czy dwóch rodzajów pracy nie rzutowała na ogół na generalny stosunek do pasterstwa. Związek ten nie był nawet silnie uświadamiany. Do ta­ kiego wniosku prowadzić może m.in. to, że w odpowiedzi na pytanie o ocenę wykonywanych czynności zaledwie 15 osób (13,5% informato­ rów) wymieniło trudności związane z ich wykonywaniem jako podsta­ wowy motyw negatywnej oceny. Związek pozytywnej oceny wykony­ wanych zajęć z ich łatwością i mniejszą pracochłonnością zanotowano tylko w 13 przypadkach (11,7% informatorów). Tak więc bezpośrednie pytania o oceny nie dostarczyły nam wyczerpujących informacji o ge­ neralnym stosunku młodzieży do pasterstwa i przyczynach migracji z chudonu. Interesujące wyjaśnienia przyniosły natomiast odpowiedzi na innego rodzaju pytania i inne (pośrednie) informacje. Analiza tych informacji nasuwa np. przypuszczenie, iż u podstaw decyzji o opusz­ czeniu chudonu może leżeć ocena pasterstwa jako zawodu nieatrakcyj­ nego czy nienowoczesnego. Zauważamy пр., że młodzież zatrudniona w pasterstwie przywiązuje dużą wagę do warunków pracy. Świadczy 0 t y m m.in. to, że poprawę tych w a r u n k ó w uznała ona za najbardziej odczuwalną zmianę w stosunku do okresu gospodarki indywidualnej. Do najcenniejszych osiągnięć młodzi pasterze zaliczyli budowę studni 1 trwałych zagród (z kamienia zamiast z drewna lub suchego nawozu) dla zwierząt, stworzenie systemu opieki lekarskiej i weterynaryjnej oraz mechanizację niektórych czynności. Na pytanie o zmiany, jakie mają się dokonać w pasterstwie w niedalekiej przyszłości (to pytanie wzbudziło znacznie większe zainteresowanie informatorów niż pytanie o zmiany, które się już dokonały), niemal bez namysłu wymieniano mechanizację prac, elektryfikację, rozwój wiedzy medycznej oraz podnoszenie pozio­ mu wiedzy ogólnej (powszechna szkoła siedmioklasowa) i zawodowej pasterzy. Trzeba t u jednak podkreślić, że wypowiedziom t y m nie zaw­ sze towarzyszył optymizm, szczególnie zaś tam, gdzie brano pod uwagę możliwości realizacji tego rodzaju posunięć na terenie danej spółdziel­ ni. Taki ton niektórych wypowiedzi wynika także z rozbieżności między propagowanym modelem a wzorem realizowanym przez poszczególne spółdzielnie. W wielu spółdzielniach sprzęt, który ułatwiłby wykony­ wanie niektórych czynności i którego zastosowanie wpłynęłoby zapew­ ne na zmianę ocen zajęć pasterskich, jest jeszcze stosunkowo słabo roz­ powszechniony. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 271 Dla niektórych osób pasterstwo jest zawodem nie tylko pracochłon­ nym, lecz także monotonnym. Przyczynia się do tego specjalizacja czyn­ ności, będąca jednocześnie rysem współczesnego społeczeństwa o da­ leko posuniętym podziale pracy i charakter spółdzielni, które odeszły od tradycyjnego systemu rodzinnego hodowania pięciu rodzajów zwierząt. Daleko idąca specjalizacja w obrębie samego pasterstwa jest w Mongolii zjawiskiem nowym. W okresie gospodarki indywidualnej ekstensywne pasterstwo stwarzało stosunkowo niewielkie możliwości społecznego po­ działu pracy. Ze względów praktycznych wymagano też, by każdy pasterz w zależności od przynależności do grupy płci i wieku znał wszystkie podstawowe prace i mógł wykazać się umiejętnością ich wykonania. Zdo­ bywaniu takich uogólnionych doświadczeń sprzyjał naturalny i t r w a ł y kontakt z pasterstwem. Możliwości specjalizacji dotyczyły wówczas prze­ ważnie prac pozapasterskich, uzupełniających, takich jak myślistwo, leczenie zwierząt, rzemiosło i in. i były w zasadzie dostępne tylko dla mężczyzn . Specjalizacja jako element nowego modelu gospodarki jest dziś apro­ bowana przez większość młodego pokolenia. W postawie tej odbija się wyraźnie wpływ szkoły i innych instytucji państwowych; specjalizację aprobują bowiem przede wszystkim osoby najmłodsze (poniżej 22 lat), a więc te, które stosunkowo niedawno ukończyły szkołę i zdobyły naj­ wyższe wykształcenie, pozostając najdłużej pod wpływem instytucji pro­ pagującej m.in. to nowe rozwiązanie gospodarcze. Według Markowskiej, możliwość specjalizacji w obrębie pasterstwa jest w stanie przyciągnąć młodzież do zawodu. Wyspecjalizowanie się w obsłudze niektórych urządzeń i aparatów mogłoby dać jednostkom poczucie własnej ważności i p r z y d a t n o ś c i . Wydaje m i się jednak, że nawet tego rodzaju specjalizacja prowadzi po pewnym czasie do znu­ żenia i wywołuje uczucie monotonii. Tradycyjna organizacja pasterstwa, dając pasterzom szansę bardziej całościowego spojrzenia na gospodarkę i różnorodność czynności wchodzących w jej zakres, nie stwarzała wa­ runków, które sprzyjałyby narastaniu uczucia monotonii. Jednym z rezultatów daleko posuniętej specjalizacji jest dziś nie­ zbyt wysoki poziom ogólnej wiedzy zawodowej młodych pasterzy, nie 11 12 1 1 S o k o l e w i c z , Tradycyjny wzór kulturowy s. 80-81. Ten i inne postulaty mające na celu ograniczenie procesu migracji w Mon­ golii zostały opracowane przez członków ekspedycji i przekazane w ł a d z o m Mongol­ skiej Akademii Nauk w sprawozdaniu zatytułowanym Otcziot issledowanija mołodych skotowodow w 1974 godu, sostawiennyj polskoj czastiej ekspedycji. Rękopis sprawozdania znajduje się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w War­ szawie pod numerem 202. Wstępne wyniki badań przekazano również M A N w spra­ wozdaniu pt. Issledowanija molodych skotowodow. Odbitka tego sprawozdania znajduje się również w A Z E I H K M P A N , nr 202. Autorami tych sprawozdań byli: D. Markowska, S. Szynkiewicz, J . S. Wasilewski i I. Kabzińska-Stawarz. 12 �272 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wykraczającej na ogół poza informacje o postępowaniu z jednym rodza­ jem zwierząt (przeważnie tym, którym zajmuje się młody człowiek). Niepokój budzi przede wszystkim fakt, że nieznajomość zasad postępo­ wania dotyczyła, jak stwierdzono, takich podstawowych czynności, jak częstotliwość pojenia owiec i wielbłądów (pytanie o wielbłądy zadawano w strefie gobijskiej) i podawania i m soli w zależności od pory roku, oznaczania terminu zbliżającego się porodu wielbłądzicy na podstawie towarzyszących temu objawów i postępowania w tych przypadkach oraz znajomości przyczyn żółknięcia wełny owczej i powodów, które składają się na to, że owce kuleją. W związku z tym, że poprawne odpowiedzi na poszczególne pytania uzyskano przeciętnie od 44°/o informatorów, poziom ogólnej wiedzy zawodowej tej grupy pasterzy określiłabym jako średni. Można doszukiwać się związków między poziomem wiedzy a planami zawodowymi poszczególnych osób. Nasuwa się tu przede wszystkim przypuszczenie, że osoby pragnące opuścić chudon cechuje niższy poziom tej wiedzy. Przeprowadzone obliczenia nie wykazały jednak w t y m przypadku istotnych korelacji. Stosunkowo wysokim poziomem wiedzy odznaczały się natomiast osoby pragnące pełnej stabilizacji w paster­ stwie. Tak więc, stabilizacja w zawodzie pasterza sprzyja podnoszeniu poziomu wiedzy zawodowej (choć oczywiście występują wyjątki od tej reguły), zamiar zmiany zawodu zaś nie wpływa w sposób istotny na obniżenie się tego poziomu. Oceny zajęć pasterskich były na ogół uzależniane od indywidualnych predyspozycji pasterzy, takich jak warunki fizyczne, stan zdrowia, od­ porność na wysokie temperatury, zdolność orientacji i in. Z tego wzglę­ du ta sama praca mogła być różnie oceniana przez poszczególne osoby. To co dla jednych było trudne i nieprzyjemne, innym dostarczało po­ wodów do radości i dumy. Inny rodzaj kryterium, pozytywnych na ogół ocen pasterstwa, stano­ wią emocje związane z wykonywaniem pracy. Źródłem tych emocji może być zarówno rodzaj czynności, jak i sam kontakt ze zwierzętami. Szczególnym powodem do dumy i radości może być np. pokonywanie trudności, które z kolei daje możliwość sprawdzenia własnych umiejęt­ ności i zaprezentowania ich innym pasterzom. Sprawność fizyczna, od­ waga i zręczność, jakich wymaga wykonanie pewnych prac, to cechy, które były zawsze wysoko cenione przez pasterzy. Nie ma chyba zresztą społeczeństwa, dla którego nie byłyby one przynajmniej godne podziwu i uznania. Gospodarka pasterska przez całe wieki była uzależniona od indywidualnych umiejętności pasterzy. Posiadanie wyżej wymienionych cech ułatwiało wykonywanie poszczególnych prac. Dla tych, którzy nie odznaczali się sprawnością, siłą, odwagą, wykonanie niektórych czyn­ ności pasterskich (np. ujeżdżanie koni lub łowienie ich na arkan) było wręcz niemożliwe. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 273 Prace tego typu włączone są i dzisiaj do zespołu czynności paster­ skich. Ze względu na swój charakter wykonywane są one przede wszyst­ k i m przez mężczyzn. I m też dostarczają najwięcej emocji, ciesząc się jednocześnie dużym uznaniem tychże. Doznania płynące z wykonywania tych czynności graniczą niejedno­ krotnie z przyjemnością, jaką niesie zabawa. Wielu informatorów w y ­ mieniało zresztą wyżej wymienione czynności jako swoje ulubione roz­ r y w k i . To przejście (na poziomie indywidualnych odczuć!) niektórych rodzajów pracy w zabawę wydaje się łatwe, zważywszy na tożsamość zasadniczych cech, takich jak walka i współzawodnictwo, pokonywanie własnej słabości itp., niektórych popularnych w Mongolii gier, zabaw i dyscyplin sportu i przytoczonych t u przykładowo czynności (ujeżdżanie koni, łowienie ich na arkan, pojenie i karmienie koni, wielbłądów i inne). Specyficzne emocje wywołuje zazwyczaj praca przy koniach. Z ko­ niem, odwiecznym towarzyszem Mongoła, łączą na ogół' pasterzy więzy uczuciowe. Praca przy tych zwierzętach jest też nierzadko oceniana właśnie w kategoriach emocjonalnych, pozaekonomicznych, takich jak uznanie środowiska i wysokie miejsce tego zajęcia w hierarchii czyn­ ności pasterskich, czy specyfika doznań. Wszystko to sprawia, że właś­ nie ten rodzaj pracy staje się często przedmiotem marzeń młodych chłopców. Ci, którzy zajmują się owcami lub bydłem, nierzadko pragną zamienić je na konie. Zamiana taka jest jednak na ogół niemożliwa, chociażby z^uwagi na s t r u k t u r ę stad w spółdzielniach, obowiązujący w nich podział zajęć oraz planowane korzyści ekonomiczne. Z tego też względu za utopijne należałoby uznać postulaty niektórych spośród i n ­ formatorów, dotyczące możliwości ograniczenia ^migracji młodzieży do miast przez powierzenie jej takiego rodzaju zwierząt, jakim zajmowa­ łaby się ona n a j c h ę t n i e j . Emocjonalny stosunek do zwierząt był też wymieniany przez znaczną liczbę osób (35, t j . 31,5% informatorów) jako jeden z czynników stabilizu­ jących młodzież w chudonie i sprzyjających jej adaptacji. Podobne wa­ lory przypisywano także charakterowi niektórych czynności pasterskich. Związek między rodzajem wykonywanej pracy a stabilizacją w chudonie dostrzegły 33 osoby, t j . 29,7% informatorów. Z emocjonalnych więzi ze zwierzętami i takiegoż stosunku do pasterstwa rodzi się m i n . opinia o pasterstwie jako interesującym zawodzie. Zainteresowanie uznano tak­ że za jeden z czynników stabilizacyjnych (35 osób, t j . 31,5% informa­ torów). Oczywiście, zainteresowanie to słabnie wraz z nasilaniem się de­ cyzji o zmianie pracy. Z pewnością takie kryteria ocen czynności pasterskich jak praco­ chłonność, wymagany znaczny wysiłek fizyczny i emocje związane z w y ­ konywaniem niektórych prac występowały również w ocenach paster13 1 3 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 90. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �274 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ stwa we wcześniejszych okresach. Utrzymywanie się tych ocen związane jest zapewne ze stosunkowo niewielką zmianą charakteru podstawo­ wych zajęć pasterskich w nowych formach gospodarki i stosunkowo nie­ wielką jeszcze możliwością zastąpienia ich przez specjalne urządzenia. Możemy jednak zauważyć, że część tych ocen wyrasta dziś z zupełnie nowego podłoża. Przykładem może t u być chociażby łączenie praco­ chłonności pasterstwa z gospodarką planową i wzrostem zadań produk­ cyjnych stawianych przez państwo. Podobnie, jeśli nawet uczucie mo­ notonii nie było obce pasterzom żyjącym we wcześniejszych okresach niż współczesne młode pokolenie, to możemy być pewni, że u podstaw tego uczucia nie leżała wąska specjalizacja w obrębie pasterstwa. Uświa­ damianie sobie przez młode pokolenie tych cech pasterstwa, które wpły­ wają na jego ocenę, jest dziś ponadto nierzadko wywołane konfrontacją własnej pracy z innymi zawodami lub też z modelem nowoczesnej go­ spodarki pasterskiej przekazywanym przez instytucje państwowe. Czas wolny. Dochód. Prestiż Tę część szkicu, w k t ó r y m prezentuję w y n i k i badań nad adaptacją młodego pokolenia Mongolii do środowiska pasterskiego, należałoby wła­ ściwie zacząć od stwierdzenia, iż w ocenach pasterstwa wyżej wymie­ nione kryteria rysowały się nader słabo i jako takie nie mogły wpływać na procesy migracyjne i adaptacyjne. Twierdzenie o stosunkowo słabo uświadamianej potrzebie czasu wol­ nego opieram częściowo na materiałach ankietowych, częściowo zaś na wynikach badań, jakie przeprowadziłam w somonie Bajan w ramach prac ekspedycji. Niemal wszystkie osoby pytane przeze mnie o oceny w a r u n k ó w pracy, możliwości kontaktów społecznych (przede wszystkim świątecznych) i wypoczynku uzależniały je świadomie od ilości pracy, na którą wpływają z kolei warunki atmosferyczno-przyrodnicze. K r y ­ terium czasu wolnego występowało t u sporadycznie i było wymieniane jedynie przez osoby, które zetknęły się bliżej z organizacją pracy w i n ­ nych zawodach . Czas wolny jako kryterium oceny zawodu nie był nawet wymieniany bezpośrednio przez potencjalnych migrantów, co po­ zwala в а т sądzić, że kryterium to nie było brane pod uwagę przy w y ­ borze profesji. Czas wolny był też jednym z elementów oceny w a r u n k ó w życia w środowisku pasterskim i w miastach. Odpowiedzi na to pytanie nie przyniosły wyraźnych różnic w ocenach poszczególnych środowisk, wska­ zują one jednak niezbicie na znamienny fakt łączenia w a r u n k ó w życia w mieście z większą ilością czasu wolnego przez osoby dążące do porzu­ cenia pasterstwa. Ci, którzy wykazują tendencje do stabilizacji w pa14 1 4 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 78. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 275 sterstwie, przypisywali natomiast chudonowi większe ilości czasu w o l ­ nego. Widzimy więc, że choć potencjalni migranci zdawali sobie sprawę z istnienia takiej kategorii pojęciowej, jak „czas wolny", to jednak nie brali jej pod uwagę przy wyborze zawodu. Znaczna liczba odpowiedzi „nie wiem, nie mam zdania", jaką uzyskaliśmy w odpowiedzi na pyta­ nie o oceny ilości czasu wolnego w chudonie i w miastach wskazuje również na niewielki stopień zobiektywizowania czasu wolnego w świa­ domości młodych pasterzy. Przyczyna wyżej wymienionych zjawisk t k w i m.in. zapewne w stosunkowo niewielkiej ilości bezpośrednich kontaktów młodzieży pasterskiej z zawodami o odmiennej organizacji. Przyczyny stosunkowo rzadkich jeszcze przypadków kierowania się większą ilością czasu wolnego przy wyborze zawodu możemy także szukać wśród cech tradycyjnej, ekstensywnej gospodarki pasterskiej, niewielkiej wartości, jaką nadawała ona czasowi, braku wyraźnie wyodrębnionych (na pozio­ mie świadomości!) codziennych podziałów czasu globalnego między czas pracy i wypoczynek, znacznych możliwości zaspokajania potrzeby rekre­ acji w chudonie za pomocą bardzo prostych, naturalnych rekwizytów (np. gry w kości, palce, kamienie i in.) i w każdych niemal warunkach. Wśród motywów, jakimi kierują się młodzi pasterze wybierając za­ wód, nie wystąpił także dochód. Brak tego kryterium wynika także z ograniczonych kontaktów pasterzy z innymi rodzajami pracy i z nie­ wielkiego zainteresowania młodzieży dochodem mierzonym w pieniądzu (niektórzy spośród informatorów nie znali nawet wysokości swoich za­ robków). Zainteresowanie to jest niejednokrotnie osłabiane przez panu­ jący w niektórych rodzinach zwyczaj oddawania zarobków do dyspozycji rodziców. Taka praktyka opóźnia też znacznie zdobywanie doświadczeń w operowaniu pieniędzmi. Korzenie sytuacji, jaką obserwujemy obecnie, sięgają także okresu indywidualnej gospodarki pasterskiej, w której przez całe wieki rolę pieniądza pełniły skóry, materiały, kawałki sre­ bra, chadaki itp. Należałoby t u jeszcze dodać, że w początkowym okresie pracy spółdzielni pasterze otrzymywali wynagrodzenie w naturaliach. Stopniowo proporcje udziału pieniędzy i produktów naturalnych w za­ płacie zmieniały się . Pieniądz nie wyeliminował jednakże całkowicie naturaliów. Jeszcze obecnie, na życzenie pasterzy, część ich wynagro­ dzenia w pieniądzu może być zamieniona na produkty uzyskane z ho­ dowli zwierząt. W świadomości pasterzy nie ukształtowało się też jeszcze powszech­ nie wyobrażenie o wysokości dochodów, jakie uzyskują przedstawiciele 15 1S Zmiany średniej dziennych zarobków pasterza-spółdzielcy w latach 1956-1965 (dla somonu Manchan w ajmaku kobdoskim) podaje D. M a r k o w s k a , Urba­ nizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, s. 46. Dane te ukazują w y r a ź n y spadek zapłaty w produktach naturalnych z 31,7°/o w 1956 r. do 7,7% w 1965 r. Nie dysponuję aktualnymi danymi w odniesieniu do całej Mongolii. Można jednak przypuszczać, że powyższa tendencja jest powszechna. �276 IWONA KABZINSKA-STAWABZ różnych zawodów. Wśród ocen dochodów (jako wysokie, średnie lub nis­ kie) w zawodach znajdujących się na wspomnianej liście, znajdujemy wiele odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania". Formuła ta padała także często w odpowiedzi na pytanie o ocenę dochodów w pasterstwie. Taki charakter odpowiedzi może wynikać zarówno ze słabego zaintereso­ wania kwestią dochodu, jak i z braku realnych możliwości porównania płac pasterza z zarobkami w innych zawodach. Stosunkowo słabe zo­ biektywizowanie dochodów w świadomości pasterzy powoduje, że nie może on być zasadniczym kryterium pracy. O ekonomicznych aspektach pracy pasterza mówiło zaledwie 6 osób (5,4% informatorów), przy czym odpowiedzi były t u związane bezpośrednio z pytaniem o ocenę paster­ stwa, a nie — o przyczyny opuszczania chudonu. Pewne różnice, jakie wystąpiły w ocenie poszczególnych zawodów między grupą potencjalnych migrantów a osobami pragnącymi pozostać w chudonie wskazują, jak sądzę, nie tylko na kierowanie się wysokością dochodów przy wyborze zawodu, co raczej na lepszą (w grupie migran­ tów) znajomość zjawisk charakterystycznych dla współczesnego społe­ czeństwa. Obie wymienione t u grupy oceniły co prawda wysoko zawód zwykłego pasterza, jednakże w przypadku migrantów różnica ocen tego zawodu w stosunku do pozostałych była dużo mniejsza niż w drugiej grupie, gdzie wysoka ocena dochodów w pasterstwie wyraźnie domino­ wała nad innymi rodzajami zajęć. Należałoby t u jeszcze zaznaczyć, że decyzje o zmianie zawodu, łączą­ ce się niejednokrotnie z opuszczeniem chudonu, podejmowane są obecnie przez młodzież niezależnie od statusu materialnego rodziny. Mongolia nigdy nie musiała rozwiązywać problemu przeludnionej wsi, samo pa­ sterstwo zaś było na ogół w stanie zapewnić poszczególnym rodzinom środki niezbędne do ich utrzymania. Nie obserwujemy więc w Mongolii ani teraz, ani we wcześniejszych okresach zjawiska m a s o w e j m i ­ g r a c j i z a r o b k o w e j , wynikającej z przeludnienia, rozdrobnienia własności rodziny, nędzy itp., jak to działo się choćby w wielu krajach europejskich. W świadomości młodych pasterzy nie ukształtował się też jeszcze obraz społeczeństwa zhierarchizowanego zawodowo, w którym poszcze­ gólne zawody cieszą się mniejszym lub większym szacunkiem i presti­ żem społecznym. W indywidualnych i społecznych (w odczuciu informa­ torów) ocenach poszczególnych zawodów powtarzały się często słowa „nie wiem, nie mam zdania". W ocenach tych zauważamy też zależności podobne do tych, jakie wystąpiły w przypadku oceny dochodów. Tak więc i t u grupa potencjalnych migrantów i osób zdecydowanych na po­ zostanie w chudonie oceniła wysoko prestiż zawodu pasterza, jednakże osoby, które w y b r a ł y pasterstwo, oceniały je znacznie wyżej w porów­ naniu z innymi zawodami. Czy jednak osoby te kierowały się przy wyborze zawodu kryterium społecznego szacunku? Zważywszy na ogól- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 277 nie słabą znajomość tego aspektu pracy byłabym skłonna twierdzić, że nie. Prawdopodobnie wysoka ocena tego zawodu w aspekcie jego sza­ cunku wynikała ze skłonności młodzieży do wyższego oceniania tego, co bliskie i znane (porównaj np. oceny tych samych zawodów wykonywa­ nych w mieście i w chudonie). Jednostka i grupa Młodzież oceniająca zawód pasterza brała także pod uwagę charakter stosunków między współpracownikami i możliwości zaspokojenia niektó­ rych potrzeb społecznych. Były to przede wszystkim potrzeby współ­ działania, przyjaźni, aprobaty, partnerstwa itp., które rodzą się z faktu przebywania jakiejś grupy osób w jednym zespole, połączonym na ogół wspólnym celem. Istnienie tego zespołu stanowi z kolei warunek ko­ nieczny dla zaspokojenia tych potrzeb. Wymienione t u potrzeby nie są czymś szczególnym dla Mongolii. Mówienie o t y m nie byłoby też może konieczne, gdyby nie ich wyraźna obecność w wypowiedziach młodych pasterzy. Wydaje się też, że z uwagi na niewielką liczbę mieszkańców i olbrzymie w stosunku do niej terytorium (gęstość zaludnienia Mongolii nie przekracza 1 osoby na km ) oraz na specyfikę gospodarki pasterskiej (przede wszystkim obowiązek przekoczowywania), dużych niejednokrot­ nie i zmieniających się odległości między poszczególnymi grupami ko­ czowników, z której wynika konieczność życia w ciasnym kręgu rodziny i niewielkiej grupy sąsiedzkiej, w stałym uzależnieniu od przyrody, po­ trzeba bliskich kontaktów i współdziałania jest w t y m kraju wyjątkowo silna. Pomoc jest t u często obowiązkiem, gość zaś to niemalże upersonifikowane szczęście i pomyślność. Wypowiedzi młodych pasterzy pozwalają nam sądzić, że zaspokojenie wyżej wymienionych potrzeb zależy w znacznym stopniu od sposobu, w jaki zachowują się starsi pasterze — członkowie kolektywu. Działania starszych pasterzy i cechy ich charakterów oceniane przez młodzież, złożyły się na obraz, który można by określić mianem wzoru pasterza. Informatorzy udzielający odpowiedzi na pytanie o cechy, którymi powi­ nien wyróżniać się pasterz nierzadko nie ograniczali się do prostego wyliczenia jego walorów. Niektóre wypowiedzi pozwoliły nam właśnie wnioskować o charakterze potrzeb związanych z warunkami współpracy w zespole pasterzy. Zacznijmy jednak od wzoru przodującego pasterza. Według opinii młodych mieszkańców chudonu, powinien on cechować się przede wszystkim osiągnięciami produkcyjnymi (cechę tę wymieniło aż 61,2% informatorów), wiedzą i doświadczeniem (35,1%), życzliwym sto­ sunkiem do ludzi i odpowiednim podejściem do zwierząt (23,4%) oraz umiejętnością organizowania i metodami pracy zapewniającymi osiąg­ nięcia produkcyjne (15,3%). Ciekawe, że spośród wymienionych tu cech tylko stosunek do ludzi i zwierząt był szerzej komentowany przez infor2 �278 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ matorów. Na tej podstawie możemy domyślać się, że właśnie w tej ^sfe­ rze zachowań istnieją najczęściej potrzeby zmian i największe oczeki­ wania. Dla stosunków w grupie bardzo ważny jest charakter współpracy. Potrzeba współpracy sygnalizowana była często przez młodych pasterzy. U jej podłoża leży zapewne to, że młodzież przystępuje dziś do pracy bez żadnego przygotowania, po dość długim okresie braku kontaktów z pasterstwem. Nic więc dziwnego, że w tej sytuacji oczekuje ona po­ mocy, rady i tolerancji ze strony starszego pokolenia pasterzy. Informa­ torzy podkreślali niejednokrotnie, że „należy uczyć pasterzy korzystania z doświadczeń starszych, aktywizować młodzież" (kobieta do lat 22), że „trzeba doradzać i pomagać m ł o d y m " (kobieta powyżej 22 lat), „oddawać młodzież starszym pasterzom" (kobieta do lat 22). Konieczne jest także stopniowanie w y m a g a ń w zależności od doświadczeń gromadzonych w y ­ trwałe w toku pracy: „Trzeba dać młodym bydło i niech zdobywają do­ świadczenia poprzez p r a c ę " (kobieta do lat 22). Charakterystyczne i wielce znamienne jest też następujące stwierdzenie: „Jak już się nau­ czyć, to pasterstwo jest bardzo ciekawe" (kobieta do lat 22). Symptomatyczne jest też akcentowanie w owym wzorze pasterza tradycyjnie cenionych cech, ułatwiających kontakty międzyludzkie i nie­ jednokrotne stawianie ich wyżej w hierarchii motywów decydujących 0 pozytywnej ocenie zachowań pasterzy od mierników pracy pasterza wprowadzonych przez współczesną gospodarkę, takich jak realizowanie 1 przekraczanie planów produkcyjnych, wypełnianie norm, posiadanie tytułów i odznaczeń za dobrą pracę itp. Przykładem niech t u będzie wypowiedź jednego z pasterzy (mężczyzna do lat 22): „Bardzo często bywa tak, że uważa się za przodujących pasterzy egoistów, karierowi­ czów myślących tylko o wyróżnieniu się, a nie o pomocy innym". We współczesnej gospodarce pasterskiej spotykamy się, co prawda, z nowymi dla niej ocenami efektów pracy, nie nastąpiła jednak jeszcze zmiana dróg prowadzących do osiągnięcia tych efektów. Co więcej, do­ świadczenia ułatwiające wykonanie zadań produkcyjnych powierzonych przez spółdzielnię, pracowitość i inicjatywa, umiejętności organizacyjne, emocjonalny stosunek do zwierząt i wykonywanej pracy, znajomość po­ trzeb zwierząt, rodzajów pastwisk itp. są dziś tak samo wysoko ocenia­ ne, jak w pasterstwie tradycyjnym i zaliczane do pozytywnego wzoru pasterza. Wiedza i doświadczenia starszych pasterzy spełniają dziś po­ nadto nadal najważniejszą rolę w procesie przekazywania informacji nie­ zbędnych młodemu pokoleniu do wykonywania zawodu, mimo organiza­ cji pasterstwa na nowych zasadach, specjalizacji czynności, jakie wchodzą w jego skład, pojawienia się nowych (potencjalnych i faktycz­ nych) autorytetów zawodowych i t d . Na tradycyjne cechy wzoru pasterza zwraca też uwagę prasa, która zamieszcza portrety ludzi pracujących w t y m zawodzie (zarówno star- �ADAPTACJA 279 MŁODZIEŻY M O N G O L S K I E J szych, jak i młodszych pasterzy), ukazując ich doświadczenia zawodowe, oceny i motywacje wyboru pasterstwa, przekazuje ich obserwacje do­ tyczące chudonu, opinie pracowników o nich samych i i n . Ludzie ci sta­ ją się ponadto bliżsi czytelnikom dzięki temu, że ukazywani są nie tylko w procesie pracy, ale także w życiu prywatnym (rodzinnym) . Obok tradycyjnych autorytetów zawodowych, jakimi są członkowie rodziny i — generalnie — starsi pasterze (spokrewnieni lub nie z jed­ nostką, która ten autorytet uznaje), pojawiają się dziś coraz częściej autorytety nowe, współczesne, wyrastające ze struktury działania spół­ dzielni i mające wyraźnie sprecyzowane funkcje lub specjalizacje. Poja­ wienie się takich autorytetów, jak kierownictwo brygady, fermy czy spółdzielni oraz (w szczególnych przypadkach) lekarz weterynarii jest naturalną konsekwencją organizacji pracy na nowych zasadach gospo­ darki kolektywnej i powstania nowych, w stosunku do kultury tradycyj­ nej, sposobów przekazywania wiedzy, mających bardziej zorganizowane i zinstytucjonalizowane formy, wychodzących poza obserwacje i żmudne kumulowanie doświadczeń w ciągu całego życia. Symptomatyczne jest to, że autorytety tego rodzaju uznały przede wszystkim te osoby, które zdołały lepiej zaadaptować się do nowych w a r u n k ó w i zorientować w strukturze i " zasadach działania spółdzielni, które przyswoiły sobie elementy nowego modelu życia. Przejawem uznania wyżej wymienio­ nych autorytetów jest m i n . korzystanie z pomocy tych osób w przy­ padkach, które tego wymagają. Pozostałe osoby zwracają się częściej z prośbą o pomoc do swoich rodziców i krewnych. Ci, którzy najsłabiej zaadaptowali się do w a r u n k ó w pracy w spółdzielniach, korzystają z po­ mocy rodziców, nawet w tych przypadkach, gdy nie są oni pracownika­ m i tego samego kolektywu. Osoby, z którymi współpracują młodzi pasterze stają się dla nich nierzadko wzorem godnym naśladowania. Zauważamy przy t y m , że od niedawna bohaterami młodego pokolenia stają się coraz częściej paste­ rze wyróżniani z uwagi na swe osiągnięcia zawodowe i specjalizację. Zaliczenie takich osób, na podstawie wyżej wymienionych cech, do bo­ haterów młodzieży wskazuje na sygnalizowane już wcześniej kształto­ wanie się nowych ocen działań człowieka i pracy pasterza we współ­ czesnym społeczeństwie mongolskim. Niektórzy spośród informatorów wybierali swoich bohaterów nie 16 " Dla przykładu podaję tytuły niektórych artykułów dostępnych w Polsce, które dobrze oddają charakter informacji przekazywanych przez prasę lokalną pasterzom mongolskim: G . B o ł o r m a , Goworit czaban, „Mongolija", nr 9: 1974. s.. 24-25; D. D a m d i n d o r d ż , Zizń — bolszaja szkoła, „Mongolija", nr 7: 1971, s. 16-18; C h . D a s z d o n o w , Socjalno-ekonomiczieskije razwitije MNR, „Mon­ golija", nr 9: 1978, s. 10-13; C . D z o ł d ż a r g a ł , Swierszienija starogo czabana, „Mongolija", nr 8: 1978, s. 10-11, C h . P u r e w s ü r e n , Czaban, „Mongolija", nr 3: 1975, s. 12-13 B. S z a r a w n j a m b u , Wstriecza s czabanom, „Mongolija", nr 10: 1973, s. 18-19 i i n . �280 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ bacząc na ich osiągnięcia, czyny lub cechy charakteru, lecz powołując się na podobieństwo wykonywanej pracy, to samo pochodzenie tery­ torialne i narodowościowe. Tego rodzaju motywacje wskazują wyraźnie na występowanie silnych więzi, które stają się ważniejsze dla pozytyw­ nej oceny człowieka niż jego działania. Prawdopodobnie w takich przypadkach, zachowania wybranych osób uświadamiane były słabiej od cech świadczących o wspólnocie i pozwalających na identyfikację z bo­ haterem. Wybór bohatera na zasadzie podobieństwa zawodu wydaje się wska­ zywać na kształtowanie się w Mongolii swego rodzaju wspólnoty zawo­ dowej, poczucia solidarności z ludźmi wykonującymi t ę samą pracę, zatrudnionych właśnie w pasterstwie. Odnosimy ponadto wrażenie, że pqczucie przynależności do grupy ludzi, których łączy charakter wyko­ nywanej pracy jest w powyższch przypadkach powodem do szczególnej dumy. Podobieństwo wykonywanego zawodu decyduje też często o w y ­ borze pasterza spośród postaci literackich i filmowych i uznaniu go za swego ulubionego bohatera. Kształtowanie się wspólnoty zawodowej pasterzy w społeczeństwie o coraz dalej idącym podziale pracy, w któ­ r y m proces profesjonalizacji pasterstwa nie został jeszcze zakończony, jest jednym z wielu przykładów modernizacji życia tradycyjnych ko­ czowników. Motywowanie wyboru osoby uznanej za ulubionego bohatera jej po­ chodzeniem z tej samej co informator brygady czy somonu dowodzi występowania silnego poczucia więzi terytorialnej z grupą. Podobnie, wybór bohatera tylko i wyłącznie na podstawie przynależności do tej samej grupy etnicznej świadczy o występowaniu poczucia wspólnoty na­ rodowościowej. Silne utożsamianie się jednostki z grupą na podstawie przynależności etnicznej czy terytorialnej do jednego zespołu ludzkiego jest w t y m przypadku kontynuacją tradycyjnego poczucia wspólnoty i więzi wyznaczanej na podstawie tych kryteriów. Świadomość istnienia związków tego rodzaju wypływa, jak można przypuszczać, ze stosunku młodzieży do pasterstwa, jest pochodną tego stosunku i potwierdzeniem pozytywnej postawy wobec zawodu pasterza i osób zatrudnionych w chudonie. Wybór osób zatrudnionych w paster­ stwie na bohaterów młodego pokolenia był bowiem dokonywany przede wszystkim przez osoby ustabilizowane w środowisku pasterskim, nie pragnące żadnych zmian w zakresie rodzaju pracy czy kolektywu. Możliwości wpływu współcześnie występujących autorytetów osobowych i instytucjonalnych na zmianę negatywnych postaw młodzieży w stosunku do pasterstwa Członkowie polskiej ekspedycji etnograficznej podjęli się opracowa­ nia generalnego programu, który "wskazywałby odpowiednim władzom mongolskim drogi i sposoby ograniczenia migracji młodzieży z chudonu. �A D A P T A C J A MŁODZIEŻY M O N G O L S K I E J 281 Część ustaleń została już przekazana Mongolskiej Akademii Nauk we wspomnianym Otcziotie. Niektóre plany zostały też przestawione p o l ­ skim czytelnikom w cytowanych w t y m tekście artykułach D. Markow­ skiej. Prezentacja takiego całościowego programu działań nie byłaby w t y m miejscu wskazana, chociażby z uwagi na przyjętą przeze mnie koncepcję opracowania materiałów ankietowych; nie czuję się zresztą uprawniona do tego. Omówienie ewentualnych działań, które mogłyby wpłynąć na charakter postaw młodzieży w stosunku do pasterstwa i u ł a ­ twić jej adaptację do' chudonu, ograniczam więc do rozważań nad moż­ liwościami wpływów poszczególnych autorytetów instytucjonalnych i osobowych. Za podstawę analizy posłużyły m i wypowiedzi młodych pasterzy dotyczące przede wszystkim ocen wykonywanych czynności, ich charakteru, ram czasowych, emocji związanych z ich wykonywaniem i in. oraz stosunków w kolektywie. Niektóre z tych wypowiedzi wskazy­ wały wyraźnie kierunki pożądanych zmian i łączyły je z działaniem k o n ­ kretnych grup osób lub instytucji. Omawiając niektóre cechy wzorowego pasterza wspomniałam o ist­ niejącej potrzebie poprawy stosunków międzyludzkich w kolektywie. Zmiana ta zależy w znacznym stopniu od zachowań starszego pokolenia. Kilka wypowiedzi pozwala sądzić, że władze spółdzielni wyszłyby na­ przeciw postulatom młodego pokolenia, a t y m samym wpłynęły na spo­ sób, w jaki ocenia ono stosunki w grupie, zwracając większą niż dotych­ czas uwagę na osiągnięcia wyróżnianych pracownków w procesie eduka­ cji zawodowej młodzieży, na opinie młodych pracowników o swych nauczycielach i na stosunki panujące w kolektywie. Wiele zmian istotnych dla stosunku młodego pokolenia do paster­ stwa leży jednak poza zasięgiem oddziaływania samych pracowników. Dotyczy to przede wszystkim zakresu i charakteru wykonywanych czynności, gdzie notujemy wiele, negatywnie na ogół ocenianych, po­ zostałości dawnej gospodarki pasterskiej {np. w zakresie metod pracy). Zastosowanie (w szerszym niż dotychczas wymiarze) urządzeń np. do strzyży owiec, dojenia, transportu, czyszczenia zagród, rozszerzenie prze­ twórstwa produktów hodowlanych itp. wpłynęłoby na pewno na zmianę stosunku młodzieży do pasterstwa, czyniąc z niego zawód bardziej no­ woczesny i mniej pracochłonny. Przeprowadzenie tego rodzaju działań leży w granicach możliwości spółdzielni. Niektóre wypowiedzi wskazy­ wały spółdzielniom jeszcze inny kierunek zabiegów. Jest nim miano­ wicie udzielanie pomocy materialnej młodzieży przystępującej do pracy. Pomoc ta polegałaby np. na zaopatrzeniu młodego człowieka w jurtę i przydzieleniu mu pewnej sumy na zagospodarowanie. Suma ta mogła­ by być zwracana częściowo lub w całości systemem ratalnym. O roli, jaką odgrywają zabezpieczenia socjalne w kształtowaniu pozytywnych postaw wobec pasterstwa, mówiło 12 osób (10,8°/o informatorów). Po­ stulat taki zgłaszali również polscy badacze sądząc, że ten rodzaj porno- �282 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ су dla młodych pasterzy nie tylko wpłynąłby korzystnie na przyspiesze­ nie procesu adaptacji do chudonu, lecz także byłby doskonałą okazją do zapoznania młodzieży z nowym modelem gospodarki i rozwijania bodź­ ców materialnych w społeczeństwie . Z uwagi na niewielką rolę, jaką odgrywa wysokość dochodów w oce­ nach pracy, można przypuszczać, że próby zmiany stosunku młodzieży do pasterstwa np. przez podniesienie wysokości wynagrodzeń odniosłyby dziś jeszcze niewielki skutek. Nasze badania pokazały, jak znaczny jest obecnie wpływ bliskich wzorów osobowych na zachowania młodego pokolenia pasterzy. Wpływ ten zauważalny jest chociażby w mechanizmie kształtowania się zainte­ resowań pasterstwem i w funkcjonowaniu tradycyjnych autorytetów zawodowych. Posługiwanie się wyłącznym niemal przykładem jednostek dla kształ­ towania społecznie pożądanych zachowań ogółu było zjawiskiem charak­ terystycznym dla zamkniętych społeczności wiejskich, silnie wkompono­ wanym w obraz ich kultury. Jak widać, przykład ten wykorzystywany jest i dzisiaj, choć zmieniły się nieco formy transmisji. Bezpośredni przykład starszego pokolenia jest też dziś jeszcze, obok długotrwałej praktyki, najważniejszym sposobem zdobywania wiedzy zawodowej przez młodych pasterzy. Żadna z nowych form przekazu tej wiedzy nie ma takiego udziału w kształtowaniu doświadczeń zawodo­ wych młodzieży, jak działania i bezpośredni przykład rodziny i — gene­ ralnie — starszych pasterzy. Żadna z tych form nie jest nawet w stanie, przynajmniej na obecnym etapie ich rozwoju, w sposób zadowalający uzupełnić wiedzy przekazywanej za pośrednictwem starszego pokolenia mieszkańców chudonu, drogą u s t n ą lub bezpośrednim przykładem. Po­ twierdzeniem niewielkiej roli, jaką odgrywają instytucje pozarodzinne w zawodowym kształceniu młodzieży, jest raczej przeciętny poziom wiedzy fachowej, jaki wykazują osoby, które ukończyły kursy paster­ skie. Ponad 60% spośród tych osób udzieliło błędnych odpowiedzi na pytania, za pomocą których sprawdzano poziom ich wiedzy zawodowej (globalnej), lub też nie udzieliło jej w ogóle. Kursy pasterskie nie zdo­ były sobie jeszcze popularności wśród młodzieży, kończą je nieliczni, a zdecydowana większość osób pragnących podnosić swe kwalifikacje nie zamierza korzystać z tej zinstytucjonalizowanej formy przekazu do­ świadczeń, opowiadając się za systemem długoletniej praktyki, bezpo­ średniej styczności ze zwierzętami pod kontrolą i przy współudziale jednego lub k i l k u zmieniających się pasterzy, a więc za sposobem tra­ dycyjnym. Przeciętny poziom globalnej wiedzy zawodowej młodzieży i silna w tej sytuacji potrzeba korzystania z pomocy starszych jest, jak już zaznaczyłam, wynikiem zerwania trwałych kontaktów młodych miesz17 1 7 Markowska, Urbanizacja stepu, s. 41, oraz Otcziot issliedowanija... �ADAPTACJA MŁODZIEŻY 283 MONGOLSKIEJ kańców chudonu z pasterstwem na okres nauki w szkole. W tej sytuacji można by zastanowić się, nad wprowadzeniem takiego systemu szkolnic­ twa, który umożliwiłby pasterzom zdobywanie wiedzy ogólnej bez prze­ rywania ciągłości owych kontaktów. Jednym z wyjść, na które wskazy­ wali sami pasterze, byłoby zapewne zorganizowanie nauczania systemem zaocznym. Aby zbliżyć młodzież do pasterstwa i zapobiec trudnościom towarzy­ szącym adaptacji zawodowej organizuje się od paru lat na terenie ca­ łego kraju letnie obozy pionierów. Akcją t ą objęci zostali uczniowie od klasy szóstej do ósmej włącznie. Uczestniczą oni w dwutygodniowych turnusach. Dzięki t y m obozom młodzież oswaja się z pracami pasterzy, np. dojeniem, pasieniem i in., poznaje organizację spółdzielni i ich s t r u k t u r ę . Spółdzielnie pasterskie patronujące t y m akcjom dostarczają także potrzebny sprzęt, zwierzęta oraz służą pomocą i radą doświadczo­ nych pasterzy. Sporo czasu pozostawia się młodzieży na wypoczynek, naukę zabaw, wierszy i piosenek, na działania zgodne z własnymi za­ interesowaniami. W ten sposób młodzież uczy się jednocześnie efektyw­ nego gospodarowania czasem, a więc przyswaja sobie niektóre elementy nowego modelu życia. Obozy pionierskie są wysoko oceniane zarówno przez nauczycieli, jak i przez młodzież . Wspomniałam już o próbie budzenia refleksji i •kształtowania za­ interesowań pasterstwem, jaką podjęła prasa. W t y m miejscu pozwolę sobie na oderwanie się od materiałów ankietowych i przedstawienie propozycji, by na łamach prasy pokazywać także sylwetki tych, którzy odeszli z chudonu i próbowali adaptować się do nowych dla nich warun­ ków życia poza chudonem i do nowego zawodu. Tego rodzaju działania są jak najbardziej uzasadnione. Wiadomo bowiem, że pracownicy po­ chodzący ze środowiska pasterskiego z trudem przyzwyczajają się do zasad pracy obowiązujących w różnych zawodach, do współdziałania, jakiego wymaga cykl produkcyjny, przestrzegania czasu pracy, regula­ minu i t p . Nierzadko też odczuwają oni silną nostalgię za chudonem, jego walorami naturalnymi, zwierzętami, świeżym powietrzem... Roz­ terki te trafnie charakteryzuje fragment wspomnień dziennikarza: „Opowiadano m i w Ułan Bator o pewnym Mongole, który miał t r u d ­ ności z przystosowaniem się do pracy w biurze i zakładzie produkcyj­ nym. Kiedy nadeszła wiosna, ów Muralista stawał codziennie przy oknie, patrzył długo w błękitne niebo i oślepiające słońce, wzdychał, kręcił się po pokoju aż wreszcie nie wytrzymał i wyszedł, by wrócić dopiero na jesieni. Poszedł w step między pasterzy, stada koni i baranów, gdzie nie krępują go surowe rygory współczesnej cywilizacji" . 1S 1 9 20 w Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan, 1975, nr 98. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, s. 44. J . K o p r o w s k i , Nad Orchonem, „Życie Warszawy" z dnia 31. 08. 1976, l ł M s. 7. �284 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Być może przykłady takich osób ułatwiłyby młodzieży dokonanie bar­ dziej świadomego wyboru zawodu i podejmowania decyzji migracyjnych. Ocena pracy pasterza jest tylko jednym z czynników wpływających na adaptację młodzieży do środowiska wiejskiego i na jej stosunek do chudonu. Wybór zawodu innego niż pasterstwo nierzadko łączy się z pragnieniem zmiany środowiska na takie, które w stopniu większym niż chudon pozwoli młodzieży na zaspokojenie potrzeb intelektualnych czy kulturalnych. Młodzież coraz częściej zdaje sobie sprawę z tego, że ani przyrod­ nicze walory chudonu, ani silne więzy rodzinne, ani nawet interesująca praca nie mogą zrównoważyć braku możliwości zaspokojenia rozbudo­ wanych potrzeb tego rodzaju. W takiej sytuacji nawet możliwości od­ działywania rodziny są mocno ograniczone, toteż niejednokrotnie nie sprzeciwiają się planom migracyjnym swych dzieci, a nawet jawnie je popierają. O niektórych potrzebach materialno-bytowych i kulturalnych, me­ chanizmie ich kształtowania i możliwościach zaspokojenia w chudonie oraz ich wpływie na stosunek młodego pokolenia do środowiska paster­ skiego mówię w 3 części tego opracowania. POTRZEBY MATERIALNO-BYTOWE I KULTURALNE Badania nad potrzebami materialno-bytowymi objęły sferę wyposa­ żenia wnętrza mieszkalnego, odzieży i pożywienia. Badacze spojrzeli na ten rodzaj potrzeb młodych mieszkańców chudonu przede wszystkim pod kątem adaptacji tej grupy społeczeństwa do wytworów, które okre­ ślano jako wskaźniki modernizacji środowiska pasterskiego. Za dowód tej adaptacji uznano obecność tych wytworów tak w jurtach paster­ skich, jak i w planach zakupów. Plany te były zarówno świadectwem posiadania przez poszczególne osoby nowej dla pasterzy umiejętności gospodarowania pieniędzmi, jak i przystosowania się tych osób do nie­ których elementów gospodarki towarowo-pieniężnej. Potrzeby kulturalne badano głównie na przykładzie sposobów i moż­ liwości rekreacji w chudonie, zwracając przy t y m uwagę na rodzaj t r e ­ ści dostarczanych przez różne współczesne formy rozrywki (będącej jednym z elementów rekreacji) i na charakter ich odbioru. Na podstawie wypowiedzi pasterzy można przede wszystkim określić charakter ich potrzeb. Odwołanie się do literatury oraz zastosowanie metod analizy statystycznej do opracowania wyników, pozwoliło nam ponadto scharakteryzować mechanizm kształtowania się tych potrzeb i spojrzeć na nie, jak na wynik wpływu tradycji i oddziaływania współ­ cześnie występujących autorytetów. Przeprowadzone obliczenia i obserwa­ cje pozwoliły nam także określić, w jakim stopniu charakter owych po- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 285 trzeb i świadomość możliwości ich zaspokojenia w warunkach chudonu mogą wpływać na decyzje migracyjne młodych pasterzy. POTRZEBY MATERIALNO-BYTOWE Charakterystyczną cechą społeczeństwa koczowniczego (nie tylko mongolskiego) jest ograniczenie wytworów materialnych do niezbędnego w warunkach gospodarki pasterskiej minimum. Ciągłe przekoczowywanie nie sprzyja bowiem, jak wiadomo, powiększaniu tzw. inwentarza martwego, t j . przede wszytkim wyposażenia mieszkań (jurt, namiotów itp.), odzieży, rozmaitych przedmiotów użytku osobistego i sprzętów związanych z pracą pasterza. Obok ograniczonych ilości wytworów materialnych zwraca też naszą uwagę wieloletnia niezmienność i trwałość wzorów większości tych wytworów. Trwałość ta jest przede wszystkim wynikiem doskonałości tych wytworów. W większości kultur pasterskich przed­ mioty należące do tzw. inwentarza martwego umożliwiają bowiem mak­ symalną adaptację do środowiska naturalnego. Tak doskonała funkcjo­ nalność wytworów wpływa jednak na stabilizację potrzeb materialnych na pewnym stałym poziomie; brak bowiem w tej sytuacji bodźców dla dokonania zmian. Wszechstronny rozwój gospodarki mongolskiej po 1921 г., jej utowarowienie, stopniowy wzrost udziału pieniądza w wynagrodzeniach pa­ sterzy przy jednoczesnym procentowym spadku zapłaty w produktach naturalnych (zamiana wynagrodzenia w pieniądzu na produkty natural­ ne występuje dziś stosunkowo rzadko i tylko na zasadzie dobrowolnego porozumienia). Rozwój produkcji przemysłowej i rzemiosła, zwiększone możliwości kupna różnych artykułów, a także konieczność nabywania tych towarów, których produkcję przejęło państwo (np. wojłok) wpły­ nęły na obniżenie tradycyjnej samowystarczalności pasterstwa, sprzyja­ jąc też rozwojowi gospodarki towarowo-pieniężnej. i zmianom w sferze dotychczasowych potrzeb matęrialno-bytowych. W warunkach gospodar­ k i opartej na koczowniczym lub półkoczowniczym trybie życia pasterzy, możliwości wprowadzania innowacji i modernizacji wzorów są jeszcze ograniczone. Toteż obserwujemy dziś pewne różnice w potrzebach pasterzy-koczowników i tych, którzy osiedli w centrach somonowych lub pracują w brygadach pomocniczych, usługach i t p . W zachowaniach pasterzy-koczowników odnajdujemy dziś jeszcze wiele śladów tradycyj­ nego modelu konsumpcji. Za świadectwo modernizacji w sferze wyposażenia j u r t przyjęto w y ­ stępowanie w nich takich przedmiotów, jak metalowe łóżka, szafy, półki, biurka i pulpity do odrabiania lekcji, biblioteczki, zegarki, zasłony na łóżka i in. Funkcja modernizacyjna tych przedmiotów nie została tylko 2 1 2 1 Patrz np. M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 220-241. �286 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ 1 wyłącznie założona przez badaczy. Jest ona nierzadko uświadamiana przez samych pasterzy. Przeprowadzone badania pozwalają też przypu­ szczać, że nowoczesność tego rodzaju sprzętów jest o wiele częściej bra­ na pod uwagę przy planowaniu zakupów niż ich walory praktyczne. Odpowiedzi o przewidywane zmiany wyposażenia j u r t odzwiercie­ dlają ogólne tendencje przeobrażeń, dokonujących się w społeczeństwie mongolskim w tej sferze kultury. Przewidywane zmiany dotyczyły za­ równo samego wnętrza, jak i j u r t y (jako swoistego typu mieszkania). Jednakże tylko w pierwszym przypadku możemy mówić o pragnieniu odejścia od tradycyjnych wzorów, wyrażającym się we wzbogaceniu zestawu przedmiotów znajdujących się w jurtach o łóżka, szafki, stołki, maszyny do szycia, radio i in. Zmiany w obrębie j u r t y zmierzały do nadania jej estetyczniejszego wyglądu, zastąpienia zużytych części no­ w y m i elementami, nie przynosiły jednak niczego nowego w zakresie konstrukcji czy materiałów. Potrzeba zmiany nie obejmowała również samego rodzaju mieszkania. Chęć mieszkania w domu wyraziły zaledwie 2 spośród 111 osób (1,80% informatorów). Jak można się domyślać, powszechna akceptacja j u r t y jest przede wszystkim wynikiem braku możliwości zastąpienia jej innym rodzajem mieszkania w warunkach koczowniczej gospodarki pasterskiej. Można ją także uznać za rezultat przyzwyczajenia i braku doświadczeń, w wyniku których mogłaby na­ stąpić zmiana dotychczasowych wzorów. Świadomość możliwości dokonania zmian w wyposażeniu wnętrza nie jest jeszcze powszechna, podobnie jak realizacja planów. W okresie, w k t ó r y m przeprowadzono badania, przedmioty uznane za nowoczesne posiadało średnio 50-60% rodzin. Realizację potrzeby modernizacji w n ę ­ trza uzależniano przede wszystkim od posiadania odpowiedniej ilości pieniędzy. Zasadnicze znaczenie miało t u także zaopatrzenie sklepów ajmacznych i somonowych w poszukiwane towary. Zaopatrzenie skle­ pów oceniano często jako niewystarczające. Te negatywne oceny pogłę­ biane były jeszcze przez fakt, że braki obejmowały towary podstawowe niezbędne do wyposażenia j u r t , takie jak wojłok i brezent, niektóre meble czy dywany. Niedobór tych towarów nie tylko hamuje moderni­ zację wnętrz, ale także kształtuje ujemne oceny w a r u n k ó w życia w chu­ donie i niekorzystny, z punktu widzenia gospodarki, stosunek pasterzy do środowiska. Realizację tego rodzaju potrzeb uzależniano też niejednokrotnie od charakteru aktualnych w a r u n k ó w mieszkaniowych, które oceniano pod k ą t e m wielkości j u r t y i ilości mieszkających w niej osób oraz od sytu­ acji rodzinnej poszczególnych jednostek. Za moment sprzyjający tego rodzaju poczynaniom uznano natomiast zawarcie małżeństwa i założenie własnego gospodarstwa. Osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie z rodzicami, podporządkowane woli i autorytetowi starszego pokolenia, miały o wiele mniejsze możliwości wprowadzania zmian. O potrzebie i sposobach modernizacji wnętrz mieszkalnych wniosku- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 287 jemy nie tylko na podstawie odpowiedzi na bezpośrednie pytanie o oce­ nę j u r t y , w której mieszkał informator, i przewidywane zmiany. Istot­ nych informacji odnośnie do rodzajów potrzeb i miejsca, jakie zajmują wśród nich sprawy urządzenia mieszkania, dostarczyła nam także wspo­ mniana już analiza planów wydatków. Młodym pasterzom zadano pyta­ nie o cel, na jaki przeznaczyliby nieoczekiwanie otrzymane sumy 500 i 2000 tugrików. Pytanie to sprawiało informatorom wiele trudności. Kłopoty z odpowiedzią miały przede wszystkim osoby słabiej zaadapto­ wane do nowych dla Mongolii zasad gospodarki towarowo-pieniężnej. Niektórzy z informatorów (niezależnie od wysokości dochodów) nie po­ trafili sobie w ogóle wyobrazić siły nabywczej tych sum (przede wszyst­ k i m 2000 tugrików), choć nie przekraczają one na ogół wysokości rocz­ nych dochodów pasterzy. Wysokość zarobków nie była też czynnikiem, który wpływałby na charakter planowanych wydatków i rodzaj potrzeb, związki zaś między dochodami i wydatkami były najczęściej nieuświadamiane. Przykład ten wskazuje na to, że zmiany w sferze świadomości społeczeństwa są wyprzedzane przez zmiany, jakie dokonały się w cha­ rakterze gospodarki kraju. Nieumiejętność przeznaczenia sumy 500 lub 2000 tugrików mogła wynikać z braku konkretnych potrzeb, co z kolei wiąże się z różnym u poszczególnych osób zakresem doświadczeń, np. w prowadzeniu gospodarstwa domowego i dysponowaniu budżetem tak rodzinnym, jak indywidualnym. Młodzi pasterze pragnęli na ogół przeznaczyć wyżej wymienione su­ my na zakup jednego lub dwóch rodzajów artykułów. Podanie większej ilości albo też drobiazgowe wyliczenie przedmiotów należało do rzad­ kości. Szczegółowa odpowiedź nie była jednak w t y m przypadku naj­ bardziej istotna. Chodziło bowiem przede wszystkim o ogólną orientację w występujących tendencjach, zakresie i kierunkach zmian. Plany wydatków 500 i 2000 tugrików można ogólnie podzielić na­ stępująco: przedmioty użytku osobistego, jurta i jej wyposażenie, arty­ kuły spożywcze i utrzymanie domu, inne. Szczegółowe w y n i k i badań przedstawiono w tabeli I. Ze względu na to, że badania nad aspiracjami i potrzebami młodego pokolenia pasterzy mongolskich były prowadzone po raz pierwszy, brak danych, k t ó r e umożliwiłyby porównanie otrzymanych wyników z jakim­ kolwiek okresem wcześniejszym. W charakterze zmian częściowo zorien­ tować nas może konfrontacja powyższych wyników z zestawieniem spo­ rządzonym przez Majskiego, a dotyczącym udziału wydatków na różne cele w budżecie przeciętnej rodziny pasterskiej w okresie przedrewolu­ cyjnym. Według tego zestawienia udział żywności w budżecie wynosił 69,3°/o, odzieży — 11,5%, mieszkania i urządzenia wnętrza — 3,1%, drobnych sprzętów i przedmiotów oraz opału — 3,8%, narzędzi pracy — 3,6% przedmiotów kultowych i rozrywki — 2,1%, podatków — 6,6% . 22 ** M a j s к i i, op. cit., s. 141. �•288 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Tabela l. Planowane przeznaczenie sumy 500 i 2000 tugrików Charakter wydatków I. Przedmioty użytku osobistego: 1. odzież 2. rozrywka, rekreacja 3. komunikacja 4. ozdoby, biżuteria II. Jurta mieszkalna i jej wyposażenie: 1. jurta 2. sprzęty domowe, dywany III. Zwierzęta i przedmioty pasterskie 1. zwierzęta 2. jurta gospodarcza, namiot 3. p r z e d n i i 3 t y pasterskie 4. pasza dla zwierząt IV. Artykuły spożywcze i utrzymanie domu: 1. artykuły spożywcze 2. utrzymanie domu V. Inne przeznaczenie: 1. przekaz osobom prywatnym 2. złożenie do banku VI. Brak określonego celu Ilość odpowiedzi 500 tugrików I 2000 tugrików 58 7 2 1 15 1 1 0 0 35 3 36 4 2 1 0 13 1 0 1 21 7 6 7 6 26 18 Informacji o zmianach w charakterze potrzeb konsumpcyjnych pa­ sterzy dostarczają nam także współczesne badania przeprowadzone przez S. Szynkiewicza w latach sześćdziesiątych na terenie somonu Bajan. Materiały zebrane przez niego dotyczą rozchodów budżetów rodzinnych, nie obejmują one jednakże wszystkich kategorii wydatków, brak np. m.in. wydatków na jurtą i przedmioty służące do jej wyposażenia. Uka­ zują one ponadto wydatki realne a nie planowane, potrzeby zrealizowa­ ne, a nie aspiracje, co uniemożliwia przeprowadzenie dokładnego po­ równania wobec braku jednorodnych jednostek. Materiały zebrane przez Szynkiewicza obejmują teren jednego somonu, podczas gdy ankiety do­ tyczą różnych terenów kraju. Pamiętając o tych ograniczeniach i o zna­ cznym stopniu unifikacji wzorów tradycyjnej kultury mongolskiej możemy jednakże z całym przekonaniem stwierdzić, że badania tego autora orientują nas w charakterze wydatków i potrzeb konsumpcyj­ nych społeczeństwa oraz tendencji rozwojowych w tej dziedzinie życia pasterzy. Dostarczają one także informacji na temat kulturowych uwa­ runkowań współczesnych preferencji w sferze konsumpcji. Dzięki t y m badaniom niektóre zachowania młodzieży stają się bardziej zrozumiałe, łatwiejsze do wytłumaczenia . 2 3 2 3 S. S z y n k i e w i c z , rodzinnych jednego somonu, Konsumpcja mieszkańców stepu. [w:] Badania nad społeczeństwem..., Analizy budżetów s. 79-116. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY 289 MONGOLSKIEJ Wyniki zamieszczone w tabeli I wskazują na wyraźną potrzebę zmian wyposażenia jurty, wprowadzenia do niej przedmiotów zalicza­ nych do nowoczesnych. Na szczególną uwagę w tej części planowanych zakupów zasługuje zamiar kupna biblioteczki i książek oraz radia (p. I , 2 i częściowo I I , 2). Wskazuje on bowiem na zmiany, jakie doko­ nują się obecnie w sferze potrzeb kulturalnych i rekreacji. Znaczna liczba osób planujących zakup drewnianych części j u r t y i materiałów °-o J J pokrycia świadczy też o przywiązywaniu dużej wagi do jakości samego pomieszczenia mieszkalnego i jego estetyki. Należy przypusz­ czać, że tego rodzaju dążenia wpływają w sposób istotny na zmianę tradycyjnej struktury wydatków, wyrażającą się wzrostem udziału ar­ tykułów przemysłowych w budżetach rodzinnych. W każdej z jurt, w której przeprowadzono badania, sporządzano ta­ belę jej wyposażenia, zwracając uwagę na występowanie przedmiotów zaliczanych do nowoczesnych. Pozwoliło to badaczom na zorientowanie się, gdzie zachodzi jeszcze konieczność czy też możliwość przeobrażeń. Zestawienie tabel sporządzonych przez badaczy z planami zakupów po­ szczególnych przedmiotów wskazuje wyraźnie na niewielką jeszcze po­ trzebę zmian. e Tabela U. Stan wyposażenia jurt w poszczególne przedmioty, a odczuwana potrzeba zmian Rodzaj przedmiotu lub urządzenia łóżka zasłony na łóżka kącik higieniczny szafka na książki apteczka aparat radiowy zegarek 111 48 73 48 43 52 61 Ilość osób deklarujących kupno w ramach tg bezpośrednia odpowiedź 500 2000 nt. wyposa­ żenia jurt Ilość jurt, w których brak tego przedmiotu (urządzenia) Ilość jurt, w których występuje ten przedmiot (urządzenie) o 1 1 ¡ 56 36 54 60 51 42 ! 2 2 0 1 ! 0 0 8 0 4 0 0 1 0 4 0 17 2 0 7 0 13 2 Podana t u liczba łóżek, podobnie jak pozostałe dane w rubryce 3 i 4, oznacza ogólną liczbę rodzin posiadających ten przedmiot (urządzenie) bez wskazania ich użytkownika. W przeciwieństwie jednak do innychwymienionych t u wytworów, gdzie zasada wspólnego korzystania jest zrozumiała, łóżka (według nowych wzorów) zaliczane są do przedmiotów użytku osobistego i dlatego też warto zwrócić uwagę tak na ich ilość, jak i na stosunek tejże do liczby mieszkańców poszczególnych j u r t . Posiadanie własnego łóżka staje się coraz bardziej powszechną po­ trzebą młodego pokolenia. Nie bez znaczenia dla wykrystalizowania się 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �290 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ tej potrzeby jest mieszkanie w przyszkolnym internacie z wyraźnie wydzielonymi miejscami do spania dla każdego z uczniów i przydzielo­ nymi i m łóżkami. Realizacja tego wzoru, t j . przeznaczenie oddzielnego łóżka dla każdego z członków rodziny, nie zawsze jest jednak możliwa. Zasadniczą przeszkodą jest stosunkowo niewielka powierzchnia j u r t y z centralnie położonym paleniskiem i tradycyjnym rozstawieniem mebli oraz wielofunkcyjność tego pomieszczenia. Mniej ważna wydaje się być w t y m przypadku konieczność dostosowania wyposażenia j u r t y do wa­ r u n k ó w koczowniczej gospodarki pasterskiej. Wielu pasterzy korzysta już bowiem z transportu samochodowego spółdzielni, przy którym prze­ wiezienie składanych, metalowych łóżek (stanowiących przede wszystkim przedmiot aspiracji mieszkańców chudonu) nie sprawia trudności. W okresie, w którym przeprowadzono badania^ liczba łóżek stosunkowo rzadko odpowiadała ilości osób mieszkających we wspólnej jurcie. Licz­ by te były sobie równe tylko w 24,2% przypadków i dotyczyły prze­ ważnie najmniejszych rodzin (2-3 osobowych). W rodzinach o większej liczbie członków tradycyjny sposób spania na wojłoku rozesłanym na podłodze lub wprost na ziemi w jurcie był po prostu koniecznością. Ten sposób spania występował jednak również w przypadku małych rodzin, tam gdzie przyzwyczajenie jest silniejsze od nowych wzorów przenika­ jących do chudonu z ośrodków o osiadłym trybie życia mieszkańców. Jeżeli w jurcie znajdowały się łóżka, to ich użytkownikiem było najczę­ ściej starsze pokolenie, głównie mężczyźni. Dzieci, młodzież oraz kobiety w różnym wieku spały najczęściej na podłodze. Zdarzały się jednak przypadki przeznaczania łóżka dla dziecka (z pokolenia młodzieży 15-20-letniej) niezależnie od jego płci, wieku i kolejności wśród rodzeń­ stwa, podczas gdy pozostali członkowie rodziny nie dysponowali włas­ nymi łóżkami (jedno łóżko dzieliło ze sobą kilka osób) lub też spali po prostu na podłodze wysłanej wojłokiem. Można przypuszczać, że własne łóżko otrzymywało to z dzieci, które najsilniej odczuwało i objawiało potrzebę posiadania tego sprzętu dla indywidualnego użytku. Dane dotyczące planów kupna niektórych przedmiotów stanowiących wyposażenie jurty, wskazują na to, że potrzeba dokonania tych zmian nie była jeszcze ani silna, ani powszechna (tab. I I , rubryki 5-7). Zapre­ zentowane t u wyniki są jednak znacznie zubożone wobec stosunkowo dużej liczby 'odpowiedzi nieprecyzyjnych, wskazujących co prawda na dążenie do zmian, lecz uniemożliwiających uściślenie danych liczbowych dotyczących zamiaru kupna poszczególnych przedmiotów i urządzeń. Odpowiedzi te określały bowiem tylko kategorię planowanego zakupu (np. „sprzęty domowe"), a nie konkretny przedmiot. Takich odpowiedzi było 23 (20,7% informatorów), co przy próbie 111 osób jest jednak dość dużą niedokładnością. Współcześni nam młodzi pasterze przywiązują dużą wagę do swego wyglądu zewnętrznego. Przejawem tego jest m.in. dążenie do powiększę- �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 291 nia ilości posiadanej odzieży, szycia jej z materiałów zróżnicowanych kolorystycznie, w lepszym gatunku. Informatorzy mieli na ogół po 2-3 sztuki deli (odzież wierzchnia) na każdą okazję (odzież robocza, codzien­ na i świąteczna). Wobec potrzeby powiększenia tych zasobów — ilości posiadanej odzieży należałoby uznać za niewystarczające. Na wysokie miejsce odzieży w hierarchii potrzeb wskazywały zarów­ no wypowiedzi młodych (patrz: plany zakupów, tab. I , p. I , 1), jak i.starszych pasterzy. Starsi pasterze zwracali ponadto uwagę na więk­ sze niż dawniej możliwości nabywania odzieży gotowej, zróżnicowanej jakościowo i kolorystycznie. Ocena tych zmian była zdecydowanie pozytywna. Tylko jedna osoba krytycznie oceniła dążenia młodzieży np. do posiadania nowego deli na każde święto. Według informatora, któ­ remu jedno deli starczało na 3-5 lat, współczesne dążenia młodzieży są objawem rozrzutności (mężczyzna lat 75) *. Potrzeba zmian w dziedzinie odzieży dotyczy dziś przede wszystkim zwiększenia jej ilości i poprawy jakości. Wśród młodych mieszkańców chudonu nie obserwujemy natomiast (tak typowej np. dla młodzieży wiejskiej krajów europejskich) pogoni za modą, za tym, co nowe w for­ mie, fasonie, kolorystyce, dodatkach itp. Plany zakupów w większości przypadków dotyczyły odzieży tradycyjnej, a więc deli lub materiału na jego uszycie, butów do jazdy konnej i do chodzenia na co dzień. Rzadziej były to dodatki w rodzaju kapelusza czy chustki ha głowę oraz biżuterii. Rzadko przedmiotem planowanego zakupu była też koszula czy spodnie należące do upowszechniającego się w Mongolii (szczególnie w miastach i wśród urzędników spółdzielni, somonu itp.) stroju europej­ skiego. O utrzymywaniu się do dziś tradycyjnego wzoru odzieży zadecy­ dowała, podobnie jak w przypadku jurty, jej ogromna funkcjonalność w warunkach pasterskich, dostosowanie jej do charakteru przyrody, k l i ­ matu i gospodarki. Zmiany, jakie możemy obserwować w kroju deli czy dodatkach (np. krótkie rękawy, wąski pasek nylonowy w talii), nie wpłynęły na funkcję tego rodzaju ubioru i nie zmniejszyły jego prze­ wagi nad odzieżą europejską . Porównując charakter potrzeb współczesnej młodzieży w zakresie ubioru z wypowiedzią lamy, przytoczoną przez Majskiego, odnosimy wrażenie, że te wcześniejsze zachowania pasterzy, dawniej zanotowane potrzeby zmian w formach odzieży, były bardziej „rewolucyjne" od obecnych. Pozostałością tradycyjnego modelu konsumpcji jest również stosun­ kowo słaby przejaw troski o odzież dziecięcą, jaki obserwujemy w ro­ dzinach pasterzy zamieszkujących chudon. W badanej grupie pasterzy 2 25 2 4 A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 86. M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 226-227 i 239-240. Patrz także L . L . W i k t o r o w a , Roi' stierieotipa kultury w etnogenezie Mongołów, [w:] Archeołogija i etnografija Mongolii, Nowosybirsk 1978, s. 10-14. 2 5 �292 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ przeważały co prawda osoby bezdzietne, jednakże z faktu, że tylko jedna spośród 29 osób posiadających dzieci (3,4% tej grupy informatorów) deklarowała zamiar kupienia „czegoś dla nich" w ramach wydatkowania 500 tugrików, uprawnia nas chyba do sformułowania wniosku o utrzy­ mywaniu się tradycyjnego wzoru . Być może pozostałe osoby posiada­ jące dzieci i planujące kupno odzieży uwzględniały w t y m potrzeby dzieci, zebrany materiał nie odpowiada jednak na to pytanie, wobec znacznej ogólnikowości odpowiedzi. Zwiększone możliwości kupna wielu towarów przemysłowych i zwią­ zane z t y m zmiany, jakie zachodzą w sferze potrzeb materialnych, są zapewne istotną przyczyną, dla której stosunkowo niewielka liczba osób pragnęła przeznaczyć sumę 500 i 2000 tugrików na zakup żywności. Na­ leżałoby t u podkreślić, że plany tego rodzaju zakupów nie występowały na ogół samodzielnie (jako priorytet), lecz towarzyszyły najczęściej za­ miarom zakupu artykułów przemysłowych. Były one ponadto niezależne od wysokości dochodów informatora. Przedmiotem planowanych zaku­ pów były na ogół artykuły stosunkowo drogie, nie pochodzące z gospo­ darki pasterskiej, takie jak ryż, kasza, mąka, cukier i herbata. Tego typu artykuły, stanowiące uzupełnienie podstawowych dla pasterza po­ traw mlecznych i mięsnych, występowały także w tradycyjnym modelu spożycia. Ich obecność we współczesnych nam planach zakupów wska­ zuje więc na utrzymywanie się tego modelu. Mimo to obserwujemy jednak pewne zmiany w strukturze spożycia. J e d n ą z najważniejszych jest t u spadek spożycia mleka i jego przetworów na rzecz mięsa oraz złagodzenie występującej do niedawna wyraźnej sezonowości spożycia . Obecnie mięso znajduje się w spożyciu niemal codziennie przez cały rok jako danie samodzielne i dodatek do zup, ryżu czy pierogów. Posiłki mięsne spożywa się przeważnie w porze obiadowej lub na kolację. W sezonie letnim, co prawda, podstawę jadłospisu stanowią nadal świe­ że produkty mleczne, nie jest to już jednak jedyny rodzaj pożywienia. Nieregularne spożywanie mięsa w t y m okresie zanotowano tylko w 6,3% przypadków. Pasterz mongolski posila się przeważnie trzy razy dziennie. Między posiłkami pija on herbatę z mlekiem i solą, jada produkty mleczne w niedużych ilościach. Posiłek gotowany spożywa najczęściej wieczorem, po zakończeniu zasadniczych prac. Jak można przypuszczać, obserwowa­ ny dziś system odżywiania się, będący kontynuacją tradycyjnego wzoru konsumpcji, jest także wynikiem konieczności dostosowania się do cha­ rakteru czynności gospodarskich. 26 27 2 6 Por. M a j š k i j , op. cit., s. 59; tamże na s. 45 znajdują się uwagi o stanie higieny w przedrewolucyjnej Mongolii. " M a r k o w s k a i in., Niektóre zmiany..., s. 231, 239, oraz S z y n k i e w i c z , Konsumpcja mieszkańców stepu, s. 83-89. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 293 Istotną zmianą w owym wzorze, uznaną za najważniejszy objaw jego modernizacji, jest natomiast poszerzenie tradycyjnego zestawu pożywie­ nia pasterzy o konserwy rybne i mięsne, warzywa i chleb kupowany w sklepach lub wypiekany w jurtach. Spożycie wyżej wymienionych artykułów nie jest jednak powszechne. I tak np. w okresie, w którym przeprowadzono badania, chleb spożywało około 58% rodzin informa­ torów, konserwy — 34,2%, a warzywa, te, które stosunkowo niedawno pojawiły się w chudonie (ziemniaki, marchew, kapusta, ogórki) i trady­ cyjne (dziki czosnek i cebula) — 46,8%. Wąski zakres upowszechnienia tych produktów można wytłumaczyć przyzwyczajeniem do tradycyjnego wzoru konsumpcji. Nie jest to jednakże jedyna przyczyna. O utrzymy­ waniu się tego wzoru decyduje też niejednokrotnie niedostateczne za­ opatrzenie sklepów somonowych w wymienione artykuły. Nie bez zna­ czenia są t u także odległości dzielące pasterzy-koczowników od najbliż­ szego sklepu. Niewielka jest także potrzeba wprowadzania nowych potraw do jadłospisu pasterzy. Wskazują na to nie tylko bezpośrednie odpowiedzi na pytanie o konsumpcję codzienną, ale także plany wydatków 50Ü i 2000 tugirków, wśród których nie zanotowano w ogóle zarńiaru kupna konserw czy warzyw. W badaniach ankietowych ograniczono się do notowania faktów, k t ó ­ re ukazałyby badaczom współczesny stan spożycia. Z tego względu nie znajdziemy w nich odpowiedzi na pytanie, czy i jak dotkliwie odczu­ wany jest brak niektórych artykułów i konieczność ograniczenia się do pożywienia tradycyjnego. Czy dostrzegana jest różnica między wzorami spożycia, przekazywanymi pasterzom np. przez szkołę, a możliwościami ich realizowania w warunkach chudonu? Myślę, że ustalenia te pozwo­ liłyby nam zorientować się w sile potrzeb zmiany tradycyjnej konsump­ cji i określić, jaki etap osiągnął obecnie proces modernizacji i adaptacji pasterzy do wzorów charakterystycznych dla nowego modelu spożycia. Plany wydatków 500 i 2000 tugrików koncentrowały się wokół tzw. stylu życia, do którego zalicza się odzież, mieszkanie i rekreację (tu porównaj informacje dotyczące niektórych zmian w wyposażeniu jurty). Niewielka liczba osób, które zaplanowały wydatki pod kątem potrzeb związanych z pasterstwem, zapewne z zamiarem ustabilizowania się w chudonie, pragnąc np. usamodzielnić się gospodarczo lub poprawić swą sytuację ekonomiczno-społecżną przez kupno jurty, zwierząt i przedmiotów potrzebnych pasterzowi w pracy (np. siodła), wskazywa­ łaby na stosunkowo słabe zainteresowanie tego typu inwestycjami i sa­ mym pasterstwem (jeśli przyjmiemy, że charakter wydatków świadczy o zainteresowaniach poszczególnych osób). Jest to też jeden z sympto­ mów i rezultatów zmian w stosunku młodzieży do pasterstwa. W y n i k i badań zawarte w tabeli I (poz. V, 1-2 i VI) wskazują na to, że nie wszystkie spośród ankietowanych osób miały sprecyzowane plany �294 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wydatków. Mówiąc o sposobie uzyskania informacji na temat potrzeb młodego pokolenia przez analizę planów wydatków wyżej wymienionych sum, wspomniałam o trudnościach, jakie miała część osób z udzieleniem odpowiedzi na to pytanie. Jak widać (tab. I , p. V I ) , znaczna liczba osób (21,7% informatorów) nie umiała w ogóle sprecyzować celu wydatków, wykazując t y m samym brak bliżej określonych potrzeb materialnych i nieznajomość niektórych elementów nowego systemu gospodarki towarowo-pieniężnej, takich jak np. planowanie wydatków na podstawie posiadanych sum połączone ze znajomością cen, nasycenia rynku w to­ wary i in. Liczba ta obejmuje jednak tylko odpowiedzi typu „nie wiem, nie mam zdania". Należałoby ją chyba powiększyć o część odpowiedzi, które co prawda nie wskazywały bezpośrednio na brak konkretnego celu przeznaczenia danej sumy, czy też brak określonych potrzeb, lecz nie pozwalały także wnioskować z całą pewnością o istnieniu takich zamie­ rzeń. Myślę t u o dwóch rodzajach planów: 1 — oddania pieniędzy ro­ dzicom i krewnym oraz 2 — złożenia otrzymanych sum w banku. Można przypuszczać, że zamiar przekazania pieniędzy rodzicom deklarowały przede wszystkim osoby uzależniające swe zachowania od decyzji star­ szego pokolenia i a'kceptujace jednocześnie te zależności, nie traktujące jednocześnie swych potrzeb indywidualnych (o ile były one uświada­ miane) jako najważniejsze. Można też założyć, że część tych osób np. silniej podporządkowanych rodzinie nie sformułowała tych potrzeb, nie wierząc w możliwości ich realizacji. Decyzja złożenia otrzymanych sum lub ich części w banku wskazuje na znajomość niektórych zachowań charakterystycznych dla społe­ czeństw o nowym typie gospodarki. Samo zjawisko tezauryzacji dóbr nie jest żadnym novum dla Mongolii. Nowa jest tam natomiast forma oszczędzania, jak i sam charakter gromadzonych przedmiotów (pienią­ dze). Jednakże celowe odkładanie pieniędzy na książeczkę oszczędnościo­ wą jest dziś jeszcze zjawiskiem nader mało popularnym wśród pasterzy. Książeczka oszczędnościowa (na nazwisko ojca) znajdowała się zaledwie w rodzinach k i l k u informatorów. W okresie badań, siła potrzeb materialnych młodego pokolenia pa­ sterzy nie była jeszcze tak znaczna, by mogła w istotny sposób decydo­ wać o zachowaniach, których wyrazem są planý migracyjne. Jednakże z uwagi na to, że opinia o warunkach życia w miastach jest na ogół korzystniejsza od opinii o życiu w chudonie, jak również zważywszy na objawy niezadowolenia z występowania przeszkód w zaspokajaniu istnie­ jących już potrzeb materialno-bytowych, możemy się spodziewać, że po­ trzeby te będą rosły. POTRZEBY KULTURALNE W badaniach ankietowych tematowi temu poświęcono stosunkowo mało miejsca. Z konieczności traktuję go więc raczej skrótowo. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 295 Zebrane materiały pozwalają nam przede wszystkim określić naj­ popularniejsze, najczęściej występujące w chudonie formy rozrywki mło­ dzieży. Formy te zaliczyłam do następujących grup: 1) sport i gry o charakterze współzawodnictwa; 2) formy charakterystyczne dla tzw. rozrywki masowej — kino, za­ bawy taneczne, słuchanie muzyki, teatr, koncerty i różnego typu wido­ wiska estradowe, śpiew, czytanie książek, słuchanie radia i in.; 3) niektóre prace domowe i pasterskie; 4) spontaniczne i zorganizowane zebrania towarzyskie (poza wyżej wymienionymi okazjami). Za kryterium tego podziału przyjęłam charakter uczestnictwa' i ro­ dzaj zachowań osób biorących udział w poszczególnych formach. Spośród wyżej wymienionych kategorii form rozrywki największą popularnością cieszą się dziś gry o charakterze współzawodnictwa (sza­ chy, warcaby, karty, domino, kości) oraz sport (lekkoatletyka, siatków­ ka, koszykówka, zapasy, wyścigi konne i in.). Niektóre z tych form mają wielowiekowe tradycje. Ich obecność na terenach dzisiejszej Mongolii jest potwierdzona przez źródła chińskie i mongolskie. Tradycyjne gry i dyscypliny sportu cieszą się dziś znaczną popularnością w chudonie, nie tylko wśród starszego pokolenia, ale i wśród młodzieży. Trudno jed­ nak określić, w jakim stopniu popularność ta jest rezultatem świado­ mego wyboru, a w jakim jest to wynik łatwiejszego dostępu i niewiel­ kich ograniczeń w korzystaniu z nich w czasie wolnym od pracy lub nawet podczas wykonywania niektórych czynności pasterskich, np. w y ­ pasu bydła. Udział w tzw. formach rozrywki masowej wymaga już na­ tomiast pewnych zabiegów, inwestycji, wydzielonych pomieszczeń (nie­ rzadko poza jurtą) i większej liczby uczestników. Stąd też płynie m.in. słabo zaznaczona obecność tych form wśród wymienianych przez mło­ dzież ulubionych rodzajów rozrywki. Przeszkodą w rozpowszechnieniu rozrywki masowej w chudonie jest też, podobnie jak w wielu innych przypadkach, sam charakter gospo­ darki oraz stosunkowo słaby rozwój instytucji kulturalnych na niektó­ rych terenach. Spójrzmy np. na możliwości korzystania z kina. Są one wyraźnie uzależnione od zakresu prac pasterza, związanych ściśle z po­ rami roku. Projekcje filmów organizowane są najczęściej przez kluby w centrach somonowych. Kino objazdowe przybywa tam parę razy do roku, przede wszystkim w dniach ważniejszych świąt państwowych i lo­ kalnych. Z uwagi na warunki komunikacyjne (istotne dla tego typu kina) najlepszym sezonem dla organizowania seansów jest lato. W t y m czasie jednak część pasterzy przebywa ze swymi stadami z dala od cen­ trum somonowego. Jest to ponadto okres intensywnych prac pasterskich (strzyża owiec, wyrób produktów mlecznych, sianokosy), toteż możli­ wości obejrzenia filmu mają tylko nieliczni. W sezonie zimowym, który sprzyjałby pasterzom ze względów czasowych, warunki klimatyczne i komunikacyjne nie zawsze pozwalają na zorganizowanie pokazu. Film �296 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ dotarł do chudonu niedawno. Obecnie obserwujemy wyraźny wzrost za­ interesowania t y m rodzajem ruzrywki u pasterzy obu płci i w różnym wieku, przede wszystkim jednak u młodego pokolenia. Obserwujemy nie tylko potrzebę zwiększenia ilości projekcji i urozmaicenia tematyki, ale także poprawy ich j a k o ś c i . Przy znacznym niedoborze filmów w chudonie i sporadycznych kontaktach z kinem może nieco dziwić fakt, że niektórzy pasterze już na drugi dzień po projekcji zapominali nie tylko tytuł filmu, lecz i jego treść. O t y m , że kontakt pasterzy z f i l ­ mem nie jest jeszcze powszechny i że nie ukształtowała się jeszcze pewna umiejętność jego odbioru świadczy chociażby to, że 17,1% infor­ matorów nie było ani razu w kinie lub nie pamiętało tytułów obejrza­ nych filmów. Na adaptację młodzieży do nowych dla pasterzy form tzw. rozrywki masowej spojrzano przede wszystkim pod kątem procesu kształtowania się zainteresowań tymi formami i umiejętności korzystania z nich, spo­ sobu odbioru i ocen. Z uwagi na wysokie miejsce kina wśród potrzeb kulturalnych młodzieży, prezentację tej części wyników badań rozpoczy­ nam od odbioru filmów. O sposobie odbioru informuje nas przede wszystkim motywacja towarzysząca ocenom obejrzanych pozycji. Filmy oceniane były na ogół w aspekcie treści i języka. Dokonanie głębszej analizy wymagałoby odpowiedniego przygotowania, a w końcu nawet w społeczeństwach mających znacznie większe tradycje kinowe niż Mongolia u przeważającej części widzów o zainteresowaniu filmem i je­ go ocenach decyduje zasadniczo treść. Pasterze mongolscy nie potrafili na ogół spojrzeć na film, jak na pewną całość. Przemawiały do nich obrazy i pojedyncze sytuacje. O pozytywnej ocenie filmu decydowało więc np. pojawienie się na ekranie stad bydła, pejzaży chudonu, za­ chowań znanych pasterzom z życia codziennego. Motywem ocen stawały się też ciekawsze fragmenty akcji lub jej krótkie streszczenie. Ze wzglę­ du na interesującą akcję wyróżniano głównie filmy, których tematyka związana byla z wydarzeniami ze współczesnej historii Mongolii oraz filmy dokumentalne i fabularne, ukazujące życie w chudonie. Treść nie­ zrozumiała dla widza i nie znany mu język bohaterów (np. rosyjski) były natomiast nierzadko wystarczającym powodem dla negatywnej oceny całej projekcji. O wciąż jeszcze sporadycznych kontaktach paste­ rzy z kinem i kształtującej się dopiero umiejętności percepcji dzieła filmowego świadczy to, że. duża część informatorów nie umiała umoty­ wować oceny obejrzanych pozycji. Bardzo rzadkie były też próby samo28 2 8 O współczesnej rozrywce pasterzy mongolskich patrz także I. K a b z i ń ­ ska-Stawarz, Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1, s. 154-173; t e j ż e , Some Remarks on the Modern Form of Recreation among Mongolian Shephards, [w:] Poland at the 10th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wro­ claw 1978, S. 27-34. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 297 dzielnego oceniania postaci. Jednym z nielicznych przykładów takiej oceny może być wypowiedź o filmie „Zięć". Autor tej oceny skrytyko­ wał takie cechy charakteru głównego bohatera filmu, jak zarozumiałość i nieprzyjemny, arogancki, stosunek do innych osób. Wypowiedź ta jest jeszcze jednym, obok cech wymienianych w odpowiedzi na pytanie 0 wzór przodującego pasterza, dowodem na to, jak duże znaczenie na­ daje młode pokolenie charakterowi stosunków międzyludzkich. Informa­ tor ten dodał jeszcze, że człowiek nie powinien błądzić i że z tego wzglę­ du nie podziela on postawy głównej postaci „Zięcia". Inna ocena jest przykładem typowego dla Mongołów poczucia humo­ ru. Dotyczy ona filmu „Chłopiec ze stolicy". Bohater tego filmu, po­ chodzący z miasta, nie potrafił dostosować się do niektórych sytuacji charakterystycznych dla życia w chudonie, co stało się powodem wielu zabawnych wydarzeń. Za szczególnie śmieszne informator uznał np. ucieczkę'bohatera podczas przyjmowania młodniaka oraz to, że ów mie­ szczuch (sformułowanie to pochodzi od autorki — I.K.S.,) wchodził po drabinie na grzbiet wielbłąda. Gdyby udało się uzyskać więcej ocen tego rodzaju, dysponowalibyśmy doskonałym materiałem ilustrującym nie­ które postawy społeczne, wzory osobowe i ich oceny. Postacie z filmów stają się dziś nierzadko czołowymi bohaterami mło­ dego pokolenia. Obok nich do bohaterów, czy w ogóle osób cieszących się dużą popularnością, zaliczano niektórych pisarzy, aktorów i sportow­ ców. Mówiąc o bohaterach młodzieży należałoby przede wszystkim zwrócić uwagę na powiększenie się (w stosunku do okresu kultury tra­ dycyjnej) kręgu osób, którym nadaje się to miano. Jest to rezultat szer­ szych niż kiedykolwiek możliwości wyboru, większych doświadczeń 1 kontaktów z różnymi dziedzinami życia. O popularności i uznaniu dla postaci filmowych czy literackich de­ cydują np. takie cechy charakteru, jak odwaga i umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach, uczciwość i serdeczność, humanitaryzm oraz wiedza i doświadczenie, a więc te przymioty, które były zawsze wysoko oceniane przez społeczeństwo mongolskie i którym można by nadać walor ogólnoludzki, ponadczasowy. Obok nich pojawiają się też zupełnie nowe dla Mongolii kategorie akceptowanych zachowań. Wysoko oceniana była np. droga dochodzenia do wiedzy przy wykorzystaniu szans, jakie stwarza powszechna oświata oraz szkolnictwo zawodowe, jak również osiąganie dobrych efektów w pracy pasterza mierzonych np. wykonaniem planu czy przekraczaniem norm produkcyjnych. Bez zmian pozostał natomiast tradycyjny szacunek Mongołów dla ludzkiego umysłu, mądrości i doświadczenia. Wśród bohaterów młodzieży pojawiały się też postacie z najnowszej historii Mongolii. Były to przede wszystkim osoby, które w szczególny sposób zasłużyły się dla Państwa w okresie Rewolucji i później, takie jak np. Suche Bator, Czojbałsan, Cedenbał, Tuudengijn Bor, Ajusz i in. �298 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Wybór takich bohaterów nie pozostaje bez związku z wpływami szkoły, która kształtuje świadomość losów kraju i dokonujących się przemian. W motywacjach wyboru tych osób, oprócz takich tradycyjnie cenionych cech jak odwaga, szlachetność i mądrość, wymieniano najczęściej udział w walkach, których celem było, jak to określali informatorzy, „szczęście i wolność ludu". Występowanie tej cechy wśród motywacji pozytyw­ nych ocen czynów człowieka, zdaje się świadczyć o kształtowaniu się nowego stosunku do dziejów własnego państwa. Zupełnie nową kategorię bohaterów stanowią też pasterze-bohaterowie pracy i specjaliści, o których wspomniałam już mówiąc o relacjach między człowiekiem a grupą i ich związkach ze stosunkiem młodzieży do pasterstwa. Możemy przypuszczać, że wybór bohatera nie zawsze był rezultatem świadomej selekcji, osobistych przemyśleń i upodobań. W niektórych przypadkach mamy na pewno do czynienia z bezkrytycznym poddaniem się ogólnym tendencjom, np. podziwu i uznania, jakimi darzy się osoby zasłużone w budowie socjalistycznego państwa. Badacze nie byli w sta­ nie sprawdzić, czy wybór bohatera wiązał się z chęcią naśladownictwa, czy raczej poprzestawano na szacunku, albo też powtarzaniu informacji, co do której istniała pewność, że należy ją przekazać, by wypaść ko­ rzystnie w oczach prowadzącego badania. Nowym zjawiskiem w sferze kultury jest kontakt pasterzy z książką i prasą. Najwięcej czytelników mają utwory współczesnych pisarzy mon­ golskich, takich jak Cz. Lodojdamba, D. Gombodżaw, C. Damdinsuren, S. Erdene, L . Tudew i in.-Popularność utworów tych pisarzy, podobnie jak to obserwowaliśmy w przypadku filmów, płynie z faktu poruszania tematyki bliskiej pasterzom, zrozumiałej, tak jak sam język tych dzieł. Kontakt pasterzy z prasą jest jeszcze dość rzadki. Cechuje go zaś przede wszystkim niewielka umiejętność odbioru informacji. Przejawia się to m.in. w przyswajaniu treści czasopism bez uprzedniej selekcji, tak samych tytułów zakupionych gazet (jeżeli jest ich kilka), jak i artyku­ łów zawartych w każdej z nich, chociażby na podstawie tematyki intere­ sującej poszczególne osoby. Niewiele też osób zapamiętywało treść prze­ czytanych artykułów. Zdarzało się ponadto, że czytelnik pamiętał treść, nie umiał jednakże wskazać źródła informacji. W wielu przypadkach zapewnienia o stałym czytaniu p r a s y - m i a ł y charakter deklaracji. Ich autorzy nie potrafili bowiem podać ani treści przeczytanych artykułów, ani też sprecyzować swych zainteresowań. Jest to kolejny przykład wyprzedzania faktycznej realizacji wzorów nowych dla społeczeństwa mongolskiego przez świadomość ich istnienia. Spośród różnych artykułów, jakie zamieszcza prasa, młodzież wybie­ rała przede wszystkim te, które dotyczyły najbliższej jej tematyki, naj­ bardziej znanych i zrozumiałych spraw związanych z zawodem. Wybie­ rano więc artykuły zawierające informacje fachowe dotyczące chowu �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 299 bydła czy też porady medyczne, wypowiedzi pasterzy przekazujących czytelnikom swe doświadczenia i in. Dużą popularnością cieszyły się także opowiadania, których fabuła była związana z pasterstwem. Swą popularność zawdzięczają one temu, że sprawy ich bohaterów są zrozu­ miałe dla czytelnika, prawdziwe. Bohaterowie tych opowiadań są też bliscy pasterzom chociażby z uwagi na podobieństwo wykonywanego zawodu. Bardziej odległe, a przez to trudniejsze do zrozumienia i mniej popu­ larne są informacje dotyczące ogólnie gospodarki, polityki, najnowszej historii państwa, zadań społecznych i in. Nie ukształtowała się też jesz­ cze umiejętność odbioru tego rodzaju informacji. Na bazie nowych form rozrywki, odmiennej w swym charakterze od rozrywki tradycyjnej, powstaje dziś nowy typ uczestnictwa w kulturze. Obok kształtujących się dopiero umiejętności odbioru treści, obserwuje­ my tu narodziny nowych rodzajów stosunków międzyludzkich; zarówno między osobami uczestniczącymi w poszczególnych formach rozrywki, jak i w relacji między ową formą a człowiekiem. Nowe formy rozrywki (poza współczesnymi dyscyplinami sportu) pozbawione są m.in. tak cha­ rakterystycznego dla tradycyjnych gier i zabaw elementu walki i współ­ zawodnictwa, a co za t y m idzie, dostarczają one odmiennych treści i w y ­ wołują innego rodzaju wrażenia. Są one ponadto tworzone poza uczest­ nikiem (widzem), choć bezsprzecznie dla niego i pod kątem jego zainteresowań. O ile jednak uczestnik wielu tradycyjnych gier i zabaw • mógł zmieniać role w grze, jak również z aktora przeistoczyć się w w i ­ dza i odwrotnie, o tyle obecnie znajduje się on bardziej w sytuacji bior­ cy niż dawcy, konsumenta, a nie twórcy (i odtwórcy) bez względu na stopień, w jakim utożsamia się np. z bohaterem filmu czy książki. Udział w formach rozrywki masowej kształtuje więc także nowe rodzaje więzi między uczestnikami i nowy sposób komunikowania się. W sferze komunikacji zauważamy ponadto interesujący przypadek wkomponowywania się tradycyjnej potrzeby przebywania w towarzyst­ wie innych osób w nowe układy urbanizacyjne. Coraz częściej obserwu­ jemy przenoszenie się części życia towarzyskiego młodzieży poza trady­ cyjny krąg j u r t y czy obszar pastwiska. Młodzież mieszkająca w niewiel­ kiej odległości od centrów somonowych gromadzi się chętnie w pobliżu sklepów, klubów itp. instytucji. Takie zbieranie się w miejscach nie związanych bezpośrednio z życiem rodziny i obowiązkami zawodowymi można, jak sądzę, uznać za przejaw dążenia do wyrwania się spod kon­ troli rodziny i chociażby chwilowej ucieczki od pracy. Na podstawie ze­ branych materiałów trudno byłoby właściwie odpowiedzieć, w jakim stopniu młodzi pasterze mongolscy odczuwają taką potrzebę wyzwolenia się spod kontroli otoczenia i jakie widzą możliwości jej realizacji (poza wyżej wspomnianą). Co mówią oni np. o życiu towarzyskim młodzieży miejskiej, które może dla nich stanowić (i nierzadko stanowi) wzór do �300 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ naśladowania. W ocenach miasta przedstawionych przez młodzież rysuje się właściwie tylko akceptacja zewnętrznych przejawów życia, poddają­ cych się powierzchownej obserwacji (zaopatrzenie sklepów, możliwości korzystania z różnych instytucji kulturalnych, wyposażenie domów i in.). Za świadectwo dążeń młodzieży do poszerzenia sfery swobody w grupie współpracowników i w rodzinie można przyjąć stwierdzenia 0 nadmiernym obciążeniu jej pracą zawodową i obowiązkami domo­ wymi. Siadem dążeń do oderwania się od grupy społecznej natomiast mogą być plany zawodowe nie związane z pracą w pasterstwie. Jest to jednak tylko założenie. Wśród podawanych przez młodych pasterzy przyczyn migracji i decyzji o zmianie zawodu nie spotykamy bowiem motywu, jakim jest nadzieja na większą swobodę, związana ze zmianą środowiska. Dobrze udokumentowane są natomiast plany odejścia z chudonu, mo­ tywowane brakiem instytucji kulturalnych, takich jak stałe kino, teatr, sprawnie działający klub. Na podstawie ocen ilości rozrywek w mieście 1 w chudonie, które są zdecydowanie niższe dla tego ostatniego, możemy przypuszczać, że potrzeba regularnego i nieograniczonego dostępu do instytucji tego typu będzie rosła w przyszłości, rzutując t y m samym na stosunek młodzieży do środowiska pasterskiego. MECHANIZM KSZTAŁTOWANIA POTRZEB MATERIALNO-BYTOWYCH I KULTURALNYCH Niektóre z potrzeb materialno-bytowych i kulturalnych są dziś ściśle związane z mniej lub bardziej świadomym dążeniem młodych pasterzy do uczestniczenia w tym, co większość społeczeństwa uznała za atrak­ cyjne. Z uwagi na to, iż najważniejszą rolę w kształtowaniu tych po­ trzeb odgrywają bezpośrednie kontakty z nowymi wzorami, szczególny udział w procesie przeobrażeń, jakim podlega chudon, przypada ośrod­ kom miejskim i centrom somonowym. Dla zmiany tradycyjnych zacho­ wań najważniejsze znaczenie mają przede wszystkim styczności bezpo­ średnie, w miarę trwałe (tj. dłuższe od kilkudniowego pobytu) oraz ogól­ ne oceny tych ośrodków pod kątem warunków życia mieszkańców, moż­ liwości zaspokajania potrzeb itp. Źródłem nowych wzorów jest także szkoła. Kontakty z nią wpływają, jak się -wydaje, przede wszystkim na szybką zmianę w sferze potrzeb kulturalnych. Nieco wolniej zmieniają się przyzwyczajenia w dziedzinie materialnych podstaw życia. Duże zainteresowanie nowymi możliwościa­ mi rozrywki można uznać za typowe dla młodego pokolenia. Niemniej jednak widziałabym w t y m również reminiscencje tradycyjnego stosun­ ku pasterzy mongolskich do zachowań ludycznych, nadawania i m więk­ szej rangi (choćby z uwagi na związane z nimi możliwości kontaktów �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 301 społecznych, tak cenionych przez pasterzy) od tej, jaką przypisywano materialnej oprawie życia. Osoby, które uzyskały wykształcenie stosunkowo wyższe od pozo­ stałych, a więc znajdowały się dłużej pod wpływem szkoły, nie miały też na ogół trudności ze sprecyzowaniem swych potrzeb materialnych i kulturalnych. Potrafiły one np. lepiej od innych zaplanować wydatki w ramach 2000 tugrików. Nie zanotowano natomiast żadnego związku między tendencjami do modernizacji niektórych zachowań a faktem ukończenia kursu paster­ skiego. • Istnieją za to ścisłe zależności między uświadamianiem potrzeb raaterialno-bytowych i kulturalnych a akceptacją nowych wzorów w . i n ­ nych dziedzinach życia, obejmujących m i n . sferę doświadczeń zawodo­ wych, stosunek do pracy pasterza i oceny innych zawodów, wiedzę 0 przemianach dokonujących się w środowisku pasterskim, w kraju i in. Ogólnie rzecz biorąc, osoby lepiej zaadaptowane do nowych warunków życia i pracy w chudonie wykazują też silniejsze tendencje do moder­ nizacji zachowań w sferze kultury. Adaptacja kulturalna pasterzy do nowych w a r u n k ó w życia jest więc ściśle związana z ich adaptacją spo­ łeczno-zawodową. I tak, potrzeby materialno-bytowe były silniej uświa­ damiane przez osoby aprobujące takie zjawiska charakterystyczne dla współczesnego modelu życia, jak np. daleko posunięty społeczny podział pracy, powstanie nowych autorytetów pozarodzinnych, konieczność pod­ noszenia kwalifikacji zawodowych i specjalizacji. Osoby te cechowała ponadto aktywna postawa wobec środowiska pasterskiego, wyrażająca się z jednej strony dostrzeganiem zmian, jakim ono podlega, z drugiej zaś niechęcią do stabilizacji w obrębie wykenywanego zawodu oraz za­ miarem zmiany zwierząt i kolektywu. Brak natomiast zależności między rodzajem potrzeb materialno-bytowych a charakterem środowiska rodzinnego. W tej sytuacji należałoby zastanowić się, jak to się dzieje, że to samo środowisko, które wywiera tak znaczny i cenny wpływ na przebieg procesu adaptacji społeczno-za­ wodowej młodzieży, nie decyduje o charakterze potrzeb i zachowań nie związanych bezpośrednio z zawodem, zaliczanych do stylu życia? W y ­ daje m i się, że wytłumaczenia tego zjawiska należałoby szukać w od­ miennym charakterze adaptacji zawodowej i kulturalnej starszych 1 młodszych pasterzy oraz w możliwościach oddziaływania autorytetów rodzinnych na zachowania młodzieży. Jak już wspomniałam, znaczny dziś jeszcze autorytet rodziców w sprawach zawodowych jest m i n . w y ­ nikiem słabego rozwoju instytucji, które mogłyby przejąć na siebie cał­ kowicie funkcje edukacyjne i przygotowawcze do zawodu, Doświadcze­ nia pasterzy, ich osobisty przykład są też dziś najlepszym, dającym największe efekty źródłem informacji o zawodzie pasterza mimo poja- �302 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ wienia się nowych autorytetów profesjonalnych. Rozległa sfera wiedzy fachowej i doświadczeń pozwoliła też starszym pasterzom na łagodniej­ szą adaptację do nowych dla nich warunków pracy, jakie powstały w wyniku skolektywizowania pasterstwa. Brak tego rodzaju doświad­ czeń okazał się natomiast czynnikiem zdecydowanie niesprzyjającym adaptacji młodzieży do pasterstwa (po ukończeniu nauki w szkole i po­ wrocie do chudonu). Inaczej wygląda natomiast adaptacja do nowych zjawisk w sferze stricte kulturalnej. W tej dziedzinie życia starsze i średnie pokolenie pasterzy dysponuje na ogół mniejszym zakresem doświadczeń (wynika­ jącym z'rzadkich kontaktów z innymi wzorami), nie może więc kształ­ tować nowych aspiracji i potrzeb młodzieży. Nie tworzy też ono wzorów pożądanych dziś przez młode pokolenie. Co więcej, tak samo jak mło­ dzież, adaptuje się ono do nowych zjawisk w sferze kultury, czyniąc to w dodatku z pewnym opóźnieniem w stosunku do młodego pokolenia. Nowe wzory w tej dziedzinie, stające się z czasem podstawą rodzących się potrzeb zmian, kształtowane są więc poza obrębem rodziny i osób mieszkających w chudonie. Wszystko to osłabia nieco prestiż rodziny i jej autorytet w tej sferze zachowań. Brak znaczniejszego wpływu śro­ dowiska rodzinnego na przejmowanie wzorów i kształtowanie potrzeb materialno-bytowych i kulturalnych młodzieży wynika też zapewne z odmiennych priorytetów nadawanych poszczególnym zjawiskom przez różne pokolenia pasterzy. U W A G I KOŃCOWE . Kiedy porównujemy sytuację współczesnego młodego pokolenia pa­ sterzy z informacjami dotyczącymi charakteru społeczeństwa mongol­ skiego we wcześniejszych okresach, zauważamy istotną zmianę w poło­ żeniu młodzieży i wzrost jej rangi w stosunku do innych grup ludności. Wysoka pozycja młodzieży we współczesnej Mongolii ma swe korzenie w rozwoju gospodarki kraju i rosnącym zapotrzebowaniu na pracowni­ ków, których rdzeń stanowi właśnie młodzież. Problemy młodych mieszkońców chudonu są dziś sprawą całego kraju, zwracają one także uwagę władz. Świadectwem i rezultatem tego są m.in. badania polskiej ekspedycji etnograficznej, która we współpracy z Mongolską Akademią Nauk realizowała zadanie postawione jej przez władze, zainteresowane w rozwiązaniu problemu nadmiernej migracji do miast i ucieczki z chu­ donu . Na zmianę pozycji młodzieży wpływa m.in. fakt, że ma ona większe niż dawniej możliwości wyboru zawodu, a co za tym idzie, bardziej 29 2 9 S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakładu Etnografii nad kulturą i społeczeń­ stwem Mongolii w 1972 roku, „Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1, s. 235-238. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ 303 świadomego decydowania o swej przyszłości. W społeczeństwie tradycyj­ nym zajęcie dziedziczyło się najczęściej w sposób naturalny wraz z do­ brami materialnymi. Obecnie tworzy, się właściwie nowa koncepcja ży­ cia, której celem jest zdobycie zawodu. Część młodego pokolenia chu­ donu łączy wykonywanie zawodu innego niż pasterstwo z potrzebą zmian w tzw. stylu życia. Podjęcie pracy poza środowiskiem pasterskim, zamieszkanie w mieście czy w centrum somonowym uznawane jest za klucz do tego wszystkiego, czego pozbawiony jest chudon. Umożliwia ono bowiem realizację różnych potrzeb, niemożliwą lub bardzo t r u d n ą w warunkach chudonu. Tak więc, zawód staje się punktem ogniskują­ cym aspiracje i dążenia młodych do życia w swoistym sensie nowoczes­ nego, barwnego, ciekawego i wygodnego. Pragnienie wykonywania okre­ ślonego zawodu jest jednocześnie, jak założyłam, jednym z przejawów rosnącej tendencji do samookreślenia się, poszerzenia sfery prywatności jednostek, wyzwalania się aspiracji i dążeń osobistych. Mimo że kultura tradycyjna stwarzała jednostce -możliwości indy­ widualnej ekspresji (chociażby z uwagi na pełnione przez nią role i funkcje społeczne) , człowiek liczył się tam jednak przede wszystkim jako członek rodziny i gospodarstwa, przez ich pryzmat był oceniany i umiejscawiany w społeczności. Współcześnie, m.in. z uwagi na większe możliwości wyboru wzorów zachowań, których rezultatem jest m.in. decyzja o rodzaju pracy, człowiek liczy się coraz bardziej jako jednost­ ka, indywiduum. Potwierdzeniem poszerzania się sfery prywatności jednostek i wzro­ stu ich indywidualnych potrzeb są też zmiany w stylu życia, dotyczące przede wszystkim odzieży, posiadania własnego środka lokomocji (mo­ tocykla) i udziału w nowych formach rozrywki. Ta ostatnia potrzeba bywa tak silna, że odczuwające ją osoby próbują podporządkować roz­ rywce wszelkie inne działania. Zachowania tego typu są jednak nega­ tywnie oceniane przez większą część społeczeństwa jako odbiegające od propagowanych dziś wzorów, elementem których jest zdobywanie w y ­ kształcenia i zawodu. Ilustracją tych opinii niechaj będzie następująca wypowiedź: „Dzieci więcej dziś się bawią niż dawniej, nie chcą się uczyć, interesuje je zabawa. Część młodzieży także woli zabawę niż pracę, nie pomagają rodzicom, wolą np. jazdę na motorze, wałęsanie się czy po prostu bezczynne siedzenie w centrum somonowym niż pracę" (mężczyzna, lat 71) . Przytoczę tu jeszcze słowa innego informatora: „Obecnie młodzież dużo więcej czasu poświęca rozrywce niż dawniej, dużo też pije, pali papierosy, przeklina, nie chce pracować. Ludzie [...] 30 31 8 0 Z. S o k o l e w i c z , The Possibility of Indyvidualy Cultural Expression and the Values in Traditional Mongolian Pastoral Culture, „Etnologia Polona", vol. 3: 1977, s. 47-59. 'i Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 92. �304 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ dużo się uczą, dużo pracują, ale nie w pasterstwie, którego nie lubią. Pasterstwo odpowiada im o tyle, że dostarcza produkty mleczne, kumys, ale nikt nie chce zostawać w pasterstwie, ludzie zdobywają inne zawody. Wielu młodych ludzi idzie do miasta, bowiem ma tam większe możli­ wości nauki, lepszą pracę, więcej rozrywek" (mężczyzna, lat 79) . Opinie te różnią się znacznie od cytowanych tu przeze mnie słów starego lamy — rozmówcy Majskiego. Odnoszą się one przede wszyst­ k i m do o wiele szerszego obszaru działań: pracy, nauki, wypoczynku, stosunków rodzinnych, postawy wobec środowiska pasterskiego i miasta, sfery potrzeb i wartości społecznych. Wypowiedzi te dotyczą co prawda tylko części zjawisk społecznych, jakie obserwujemy dziś w Mongolii (i nie tylko w t y m kraju), można je jednak potraktować jako jedną z odpowiedzi na pytanie starego lamy, postawione przed niemal sześć­ dziesięciu laty. Myślę, że pozostałe, bardziej optymistyczne wyniki ba­ dań, jakie przeprowadzili polscy etnografowie, dostarczyłyby mu wy czerpujących informacji dotyczących również tych procesów, których nie był w stanie przewidzieć. 32 1 Ивона Кабзиньска-Ставаж ПРИСПОСОБЛЕНИЕ МОНГОЛЬСКОЙ МОЛОДЕЖИ К СТОТОВОДЧЕСКОЙ СРЕДЕ Резюме Предлагаемый текст является попыткой подведения итогов результатам анкетных исследований польской этнографической экспедиции ПАН в 1971-1974 гг. Текст состоит из следующих разделов (разбитых на подразделы, число которых указано в скобках): 1. Ин­ формация и предварительные пояснения (3); 2. Социально-профессиональное приспособле­ ние (4); 3. Материально-бытовые и культурные потребности (3); 4. Заключительные заме­ чания. Исследованиями был охвачен процесс приспособления молодежи, происходящей из скотоводческой среды, к условиям жизни в худоне. Необходимость в приспособлении явля­ ется здесь результатом отрыва на некоторое время лиц, родившихся в худоне, от той же среды в связи с обучением в школах и одновременным проживанием в общежитии. В качес­ тве определителей приспособления было принято осознание скотоводческой молодежью образцов характерных для той новой модели общества, какая начала создаваться в Монголии после революци и 1921 г., их одобрение и осуществление. Исследованиями охвачена сфера приспособления к профессии скотовода, рассматриваемая с точки зрения совокупности дей­ ствия и отношений между людьми, и сфера преображений материально-бытовых я культур­ ных потребностей. Наблюденые поведения указаны здесь как результат воздействия выступающих сегодня авторитетов персональных (семья, группа одного возраста, сотрудники одного кооператыва, другие лица) и авторитетов, носящих характер института (школа, армия, кооператив, скотоводческие курсы, средства массовой информации). 05ьяснение наблюдаемых пове­ дений искали м.пр. в образцах характерных для традиционной (дореволюционной) культуры, в признававшихся в то время ценностях-и в характере потребностей. 8 2 Materiały autorki, A Z E I H K M P A N , somon Bajan 1975, nr 93. �ADAPTACJA MŁODZIEŻY MONGOLSKIEJ" 305 Примеры сохранившихся поныне явлений, характерных для традиционной культуры, показаны м.пр. на примере выбора профессии и способов ее оценки, приобретения ското­ водческого опыта, оценок условий труда в скотоводстве, пределов воздействия отдельных авторитетов, материально-бытовых (жилище, одежда, питание, бюджет) и культурных за­ просов (отдых, умение воспринимать передаваемое формами массового развлечения). Представлена также связь между приспособлением к профессии и порядку функциони­ рования кооператива и состоянием бытовых и культурных потребностей. Влияния отдельных авторитетов были прослежены м.пр. в сфере приобретения опыта и выбора профессии, отношения к ней (измеряемого напр. планами относительно профессии, оценками выполняемых действий и характером общественных контактов), а также форми­ рования материально-бытовых и культурных запросов. Многократно отмечалось здесь значительное влияние семьи на положительное отношение молодежи к стотоводческой среде. Школа, армия, печать и пр. по представляемой ими модели современного, профе­ ссионально дифференцированного хозяйства не играют здесь такой роли. Самый же коо­ ператив, вследствие диспропорции между создаваемыми им условиями труда и пропаган­ дируемой моделью скотоводства, вызывает у пастухов чувство разочарования и пришиблен­ ности. Неоднократно также обращается здесь внимание на сохранение авторитета старых скотоводов и их роль при подготовке молодых кадров, какую в достаточной мере не испол­ няет еще ни один из формальных государственных институтов. В противоположность профессиональному авторитету семьи и ее значительному вли­ янию на отношение молодежи к скотоводству не наблюдаются заметные связи между ха­ рактером родной среды и материально-бытовыми и культурными запросами. Это расхож­ дение вытекает из различного для отдельных поколений процесса приспособления к про­ фессии и новым образцам культуры а также из различного предпочтения отдельных явлений. Учитывая практические цели исследований, автор размышляет о возможностях влияния институтов и персональных авторитетов на рост положительного отношения к скотоводству. Основой для этих рассуждений послужили высказывания молодых скотоводов. В заключительной части представлен тезис о росте ранга и смене места молодежи по отношению к остальным группам в сравнении с образцом традиционного общества и от­ мечена его связь с развитием хозяйства и далеко идущим распределением труда. Это обес­ печило молодежи выбор профессии и осуществление нового образа жизни и привело к рас­ ширению в ней сферы личного. 20 — E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I I , z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0242b88fdf635958a7e7a9eb82f6c75c.pdf 97ec0537bd4d896b1e11f77d4c9e82d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1307 Title A name given to the resource Akta majątku ziemskiego Wola Pękoszewska i ich przydatność do badań etnograficzno-historycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.165-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J STAWARZ (Warszawa) A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA I I C H PRZYDATNOŚĆ DO BADAŃ ETNOC-RAF1CZNO-IIISTORYCZNYCII W dotychczasowych badaniach nad kulturą c h ł o p s k ą Mazowsza etnografo­ wie w stosunkowo m a ł y m stopniu korzystali ze ź r ó d e ł archiwalnych, t y p o w y c h dla warsztatu historyka. W ł a ś c i w i e poza pracami monograficznymi d o t y c z ą c y ­ m i K u r p i ó w czy też studiami Andrzeja Woźniaka, trudno jest w s k a z a ć opraco­ wania d o g ł ę b n i e i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e rozmaite rodzaje ź r ó d e ł p i ­ sanych. Tymczasem, j e ż e l i chodzi o Mazowsze, dysponujemy o g r o m n ą ilością m a t e r i a ł ó w archiwalnych, s z c z e g ó l n i e w odniesieniu do X I X i p o c z ą t k ó w X X w. S ą to bogate w r ó ż n o r o d n e informacje akta stanu cywilnego, akta gmin, akta hipoteczne i notarialne, s ą d o w e , także zbiory i kolekcje m a t e r i a ł ó w rękopi­ ś m i e n n y c h , kartograficznych, ikonograficznych. Materiały te znajdują się prze­ de wszystkim w archiwach p a ń s t w o w y c h oraz k o ś c i e l n y c h (diecezjalnych i pa­ rafialnych), niekiedy w zbiorach m u z e ó w i bibliotek. Pewna c z ę ś ć tego rodzaju ź r ó d e ł została j u ż s p o ż y t k o w a n a przez historyków, g ł ó w n i e z a j m u j ą c y c h s i ę dziejami gospodarczymi, niemniej nadal czekają one na odkrycie przez etno­ grafów. N i e w ą t p l i w i e s i ę g n i ę c i e do m a t e r i a ł ó w archiwalnych daje o g r o m n ą s z a n s ę dalszego rozwoju b a d a ń nad kulturą c h ł o p s k ą , s z c z e g ó l n i e w zakresie kultury materialnej, zmian cywilizacyjnych na w s i , p r z e o b r a ż e ń struktury i ż y ­ cia rodziny wiejskiej, a t a k ż e uchwycenia niektórych przynajmniej zmian w i e j ­ skiej o b y c z a j o w o ś c i . J e d n ą z bardziej interesujących kategorii ź r ó d e ł archiwalnych s ą akta doty­ c z ą c e m a j ą t k ó w ziemskich. Nie wdając się w bliższe omawianie stanu zacho­ wania tego rodzaju m a t e r i a ł ó w w archiwach polskich, p o p r z e s t a n ę na prezen­ tacji jednego wybranego z e s p o ł u , t j . akt majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a z p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e g o Mazowsza. Jest to, j a k dotąd, jedyny z e s p ó ł akt podworskich znajdujący się w zasobie A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w Ż y r a r d o ­ w i e . M i m o stosunkowo niedużej objętości z e s p ó ł ten - w m o i m przekonaniu - m o ż e b y ć traktowany jako charakterystyczny dla średniej w i e l k o ś c i w ł a s n o ś c i ziemskiej regionu w X I X w i e k u . Jego p r z y d a t n o ś ć do b a d a ń , przynajmniej nad n i e k t ó r y m i zagadnieniami historii i kultury w s i , postaram się natomiast w y k a ­ zać poniżej. 1 Warto m o ż e p o d a ć nieco informacji o dziejach interesującego nas obszaru, w c h o d z ą c e g o w skład wspomnianych dóbr. Pierwsza wzmianka historyczna 0 w s i Wola P ę k o s z e w s k a pochodzi z końca X V I w." Dokument z tego czasu zawiera j e d n a k ż e nikłe informacje, m ó w i ą c e g ł ó w n i e o w i e l k o ś c i wsi (9 ł a n ó w ) 1 liczbie r z e m i e ś l n i k ó w (1 osoba). Starsze i zarazem nieco szersze s ą natomiast dane o wsi Zawady, która w X I X w. należała do tych samych dóbr. W i e ś �166 ANDRZEJ STAWARZ Zawady wymieniona została w tzw. Kodeksie Wielkim w lalach 1339 i 1380, jako n a l e ż ą c a do parafii Mszczonów"^. W e d ł u g danych z 1579 r. Zawady z a ś były w s i ą m n i e j s z ą od W o l i P ę k o s z e w s k i e j (3 i 1/2 ł a n a ) . Dzieje w y m i e n i o n y c h w s i , lak jak i całych d ó b r ziemskich o b e j m u j ą c y c h te wsie, nie zostały d o t ą d bliżej opisane. Na podstawie zachowanego w omawia­ nych aktach majątku zbioru d o k u m e n t ó w m o ż n a stosunkowo d o k ł a d n i e prze­ ś l e d z i ć k s z t a ł t o w a n i e s i ę tytułów w ł a s n o ś c i oraz zmian w i e l k o ś c i i granic d ó b r Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X V I I do końca X V I I I w i e k u . Innego rodzaju danych z okresu staropolskiego akta z e s p o ł u nic z a w i e r a j ą . P r z e w a ż a j ą c ą c z ę ś ć s t a n o w i ą materiały r ę k o p i ś m i e n n e d o t y c z ą c e u b i e g ł e g o stulecia, kiedy to dobra Wola P ę k o s z e w s k a (z p r z y l e g ł o ś c i a m i ) były s i e d z i b ą znanego rodu szlachec­ kiego G ó r s k i c h , herbu Boża Wola. R ó d ten w y w o d z i swe początki genealogi­ czne od p o ł o w y X V I wieku, a nazwisko swoje z a c z e r p n ą ł od rodzinnego „ g n i a z d a " we wsi G ó r k i , w Ziemi G o s t y n i ń s k i e j . Wielu c z ł o n k ó w rodu G ó r ­ skich p e ł n i ł o w dawnej Rzeczypospolitej z n a c z ą c e funkcje i g o d n o ś c i u r z ę d o ­ we, lak p a ń s t w o w e , j a k i k o ś c i e l n e . Do p o c z ą t k ó w X I X w. G ó r s c y herbu Boża Wola, nie mieli ż a d n y c h posiadłości w o b r ę b i e Mazowsza połuclniowo-zachodniego. Wola P ę k o s z e w s k a wraz z kilkoma pobliskimi i raczej niewielkimi wsia­ mi oraz folwarkami stała się ich w ł a s n o ś c i ą , i zarazem g ł ó w n ą siedzibą, w roku 1826, kiedy to Franciszek Górski z a k u p i ł b y ł ó w majątek od hr Józefa Krasiń­ skiego (tzw. linia o b o ź n i c k a ) . Franciszek G ó r s k i , w ó w c z a s g e n e r a ł brygady, s ł a w n y w czasach K s i ę s t w a Warszawskiego i mający u g r u n t o w a n ą pozycję w K o n g r e s ó w c e , w latach p o p r z e d z a j ą c y c h Powstanie Listopadowe z a p r a g n ą ł z m i e n i ć tryb życia i osiedlić s i ę na wsi . Do śmierci (1838 r.) w ł a d a ł dobrami Wola P ę k o s z e w s k a razem z ż o n ą T e o d o z j ą z K r ę p s k i c h oraz czterema synami. Po n i m administrowanie dobrami przejął najstarszy syn, L u d w i k . J e d n a k ż e ten stan rzeczy nie trwał d ł u g o , g d y ż L u d w i k Górski w 1849 r. dzięki m a ł ż e ń s t w u z Paulina K r a s i ń s k ą przejął dobra Sterdyń w powiecie s o k o ł o w s k i m . W ó w c z a s Wolę P ę k o s z e w s k a objął we w ł a d a n i e następny z braci, Jan. Ten w n i e d ł u g i m czasie o ż e n i ł s i ę z M a r i ą Ł u b i e ń s k ą . Na okres administrowania dobrami przez Jana G ó r s k i e g o p r z y p a d ł o u w ł a s z c z e n i e c h ł o p ó w , które w p ł y n ę ł o o ż y w i a j ą c o na dalszy r o z w ó j gospodarki folwarcznej oraz chłopskiej lego terenu. W końcu X I X w. dziedzicem dóbr z o s t a ł syn Jana G ó r s k i e g o , A n t o n i . Pozostali trzej synowie Jana zdecydowali się podjąć działalność na innym polu, o d n o s z ą c później w a r t o ś c i o w e sukcesy w kilku dziedzinach nauki i życia spo­ ł e c z n e g o . Dla przykładu warto p o d a ć , iż Konstanty Marian G ó r s k i (1862-1909) po odbyciu s t u d i ó w uniwersyteckich z o s l a ł cenionym historykiem sztuki i kry­ tykiem, L u d w i k Górski (ur. ok. 1860 - zm. 193 1) z a ś w latach pierwszej wojny światowej z a c z ą ł robić karierę polityczną. Trzeba zatem p a m i ę t a ć , ż e ród G ó r s k i c h w X I X wieku to nie tylko doskonali d o w ó d c y w o j s k o w i ' i światli w ł a ś c i c i e l e ziemscy z a m i ł o w a n i w ulepszaniu gospodarki rolnej. B y l i to rów­ nież d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i i polityczni, niekiedy publicyści. Poprzez swoje z w i ą z ­ ki personalne i zawodowe z Towarzystwem Kredytowym Ziemskim, Bankiem H a n d l o w y m czy też Towarzystwem Rolniczym w Warszawie, mogli skutecznie z a b i e g a ć o środki finansowe na rozwój produkcji stymulującej o ż y w i e n i e go4 5 6 8 �167 A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O WOI J \ PĘKOSZEWSKA spodarcze w s i . N i e rozszerzając tego zagadnienia p o d k r e ś l i ć warto, ż e zna­ j o m o ś ć d z i e j ó w rodu G ó r s k i c h m o ż e w istotny s p o s ó b p o m ó c w zrozumieniu p r z e o b r a ż e ń , j a k i e d o k o n y w a ł y s i ę na wsi na interesującym tu nas terenie. B y ł y to dobra, j a k na warunki mazowieckie, stosunkowo rozległe. W pierwszej p o ł o w i e X I X w. na majątek ten o łącznej powierzchni blisko 6000 m ó r g skła­ dały s i ę : w i e ś i folwark Wola P ę k o s z e w s k a , wieś i folwark Pękoszew, w i e ś i folwark Zawady, folwark N o w i n y oraz nieduże wsie - Huta Zawadzka, Wólka Jeruzalska, Borszyce i Budy pod Z a t o r e m . Terytorialnie dobra te były usy­ tuowane w p ó ł n o c n e j części powiatu rawskiego, po reformie podziału admini­ stracyjnego z 1867 r. znalazły s i ę natomiast w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części powiatu skierniewickiego, w gminie Wola P ę k o s z e w s k a , na styku parafii Chojnata i Jeruzal. Po realizacji ukazu carskiego o u w ł a s z c z e n i u z 1864 r. w i e l k o ś ć d ó b r uległa p o w a ż n e m u zmniejszeniu i wynosiła w ó w c z a s niewiele ponad 4000 m ó r g (w t y m Wola P ę k o s z e w s k a - 3166 m ó r g , Zawady - 905 m ó r g ) . W e d ł u g danych z 1873 r. mniej niż 1/3 powierzchni d ó b r s t a n o w i ł y grunty orne ". Nadal n a j w i ę k s z ą c z ę ś ć s t a n o w i ł y lasy (blisko 60% areału). Nawet pobieżna analiza danych statystycznych - wydobytych z akt omawianego zespołu akt podwor­ skich - pozwala w y s n u ć wniosek o d o ś ć wysokim stopniu zagospodarowania dóbr, z a r ó w n o jeżeli chodzi o wykorzystanie lasu, j a k i rozwój produkcji r o l ­ no-spożywczej . 11 1 Po t y m koniecznym wprowadzeniu przedstawmy bliższą a r c h i w a l n ą i me­ r y t o r y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę akt z e s p o ł u . Akta majątku Wola P ę k o s z e w s k a chro­ nologicznie z a w i e r a j ą się w lalach 1824-1936, przy czym jeden z p o s z y t ó w s t a n o w i ą wspomniane j u ż wypisy wierzytelno d o k u m e n t ó w z X V I I - X V I I I w. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć m a t e r i a ł ó w archiwalnych zespołu pochodzi z lal 18241870. O g ó ł e m z e s p ó ł liczy 77 jednostek inwentarzowych (objętość 0,4 mb). Z uwagi na specyficzny charakter zespołu zastosowano przy jego opracowy­ waniu układ rzeczowo-chronologiczny akt, zbliżony do układu, j a k i z w y k l e nadaje się aktom podworskim przechowywanym w archiwach p a ń s t w o w y c h . Po c a ł k o w i t y m opracowaniu struktura archiwalna zespołu przedstawia się na­ stępująco: 1 3 a) dokumenty rodzinne (7 j . a . ) , b) dokumenty d o t y c z ą c e w ł a s n o ś c i ziemskiej (40 j . a . ) - prawne i pomiarowe (notarialne i hipoteczne), ekonomiczne i rachunkowo-finansowe, c) dokumenty d o t y c z ą c e sytuacji c h ł o p ó w w dobrach ziemskich (23 j . a . ) , d) dokumenty d o t y c z ą c e publicznej działalności d z i e d z i c ó w d ó b r oraz tzw. v a r i a ( ł ą c z n i e 7 j . a.). Dokumenty rodzinne oraz d o t y c z ą c e publicznej działalności G ó r s k i c h s ą zachowane s z c z ą t k o w o i nie w n o s z ą w ł a ś c i w i e nic nowego, s z c z e g ó l n i e w a ż ­ nego, do sagi rodu. N a j w i ę k s z ą c z ę ś ć zespołu s t a n o w i ą akta p o ś w i a d c z a j ą c e tytuł w ł a s n o ś c i , k s z t a ł t o w a n i e s i ę granic i rozległości majątku oraz m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e z a g a d n i e ń ekonomicznych lub finansowych. Dokumenty te ł ą c z n i e z k s i ę g a m i hipotecznymi m a j ą t k u s t a n o w i ą zasadnicze i d o ś ć pełne ź r ó d ł o informacji o podstawach prawnego i ekonomicznego funkcjonowania d ó b r ziemskich Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X I X w. do c z a s ó w I I Rzeczypospo1 4 �168 ANDRZEJ STAWARZ litej. S z c z e g ó l n i e interesującym dokumentem jest inwentarz d ó b r z 1824 r. " D z i ę k i d r o b i a z g o w o ś c i opisu p o s z c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w , u r z ą d z e ń gospodar­ skich, s p r z ę t ó w oraz narzędzi etnograf zyskuje w tym przypadku d o s k o n a ł y n i e o m a l ż e m a t e r i a ł do b a d a ń nad k u l t u r ą materialną, z a r ó w n o warstwy szla­ checkiej, j a k i c h ł o p s k i e j . W inwentarzu znajdujemy m.in. opisy dworu, folwar­ cznych b u d y n k ó w gospodarczych (spichrz, stajnie, lamus, obora, stodoła, o w ­ czarnia) i mieszkalnych ("czworaki"), a także s ł u ż ą c y c h produkcji „ p r z e m y s ł o ­ w e j " (browar, m ł y n w o d n y ) , b ą d ź też r o z r y w k o m (karczmy, austeria). Ponadto scharakteryzowano ogrody warzywne, ploty, studnie. O s o b n ą c z ę ś ć zajmuje opis tzw. o s i a d ł o ś c i w ł o ś c i a n o b e j m u j ą c y : posiadłości gruntu, zabudowania, majątek z a ł o ż n y i w ł a s n y chłopów, w y s o k o ś ć p a ń s z c z y z n y i danin rocznych oraz podymnego. W k o ń c o w e j części inwentarza znalazły się informacje o usy­ tuowaniu pól, łąk, o g r o d ó w c h ł o p s k i c h i dworskich, a także o stanie i wykorzy­ stywaniu l a s ó w oraz s t a w ó w . Interesujące jest także zestawienie „ s t a t k ó w i s p r z ę t ó w " znajdujących s i ę na folwarku, w kuźni oraz w karczmach. Przyto­ c z y ć chyba warto kilka o p i s ó w , k t ó r e dobrze egzemplifikują o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą c a ł e g o inwentarza. 1. „ S p i c h r z na przeciw dworu o trzech komorach jednej dawnej i d w ó c h z obu stron pod szczytami nad piwnicami przebudowanych, przy drodze fron­ tem na p ó ł n o c z facjatą na front w y s u n i ę t ą , z drzewa tartego na podmurowaniu zległy i podwalinach w w ę g i e ł budowany, gontami pokryty, do k t ó r e g o wcho­ d z ą c w facyacie w y s u n i ę t y od frontu drzwi pojedyncze na zawiasach z za­ m k i e m , do sionki w której podłoga i p u ł a p z tarcic, z sionki tej na prawo schody sosnowe dające w c h ó d na g ó r ę " . 2. „ C z w o r a k mały gdzie dziś s ł u ż ą c y dworscy m i e s z k a j ą za d r o g ą z drzewa sosnowego w w ę g i e ł na podmurowaniu zległy, frontem na z a c h ó d budowany, po w i ę k s z e j części dranicami a miejscem s ł o m ą pokryty c i e k ą c y przed k t ó r y m ganek z tarcic obudowany, w c h o d z ą c do sieni, drzwi z tarcic na zawiasach z k l a m k ą i za s z c z y p k ę jedne, a drugie takież na tył w y c h ó d dające poszrodku tej k o m i n z cegły murowany na dach wyprowadzony do k t ó r e g o cztery d y m y s c h o d z ą s i ę z tejże sieni po prawej stronie są dwie izdebki, w k t ó r y c h piec z cegły obie izby o g r z e w a j ą c y i k o m i n k ó w kapiastych dwa, podłoga i p u ł a p z tarcic, okien ordynaryjnych dwa, z okiennicami na zawiasach [ , . . ] " . 3. „ O p i s a n i e pól, łąk i o g r o d ó w wiejskich [...J-osady nowej zwanej Budy pod Paplinem. Grunt osady nowej zwanej Grabne pod Paplinern na d w ó c h , przed lat k i l k u o s i a d ł y c h b u d n i k ó w , do wyrobku, na k a ż d e g o po o ś m m o r g ó w miary c h e ł m i ń s k i e j oznaczonej, leży w granicach Woli P ę k o s z e w s k i e j , od wsi P ę k o s z e w a za d r o g ą od m ł y n a Kokoszka zwanego, do Paplina idącej, nad rzeką i n o m e n k l a t u r ą Grab z w a n ą . Roli wraz z ogrodami j u ż wykrudowanej m o r g ó w 12, a reszta jeszcze do wykrudowania, z a w i e r a j ą c e j , z których posiadacze po wyjściu lat 3-ch wolnych w roku 1815 s k o ń c z o n y c h , czynsz temczasowie w rubrykach w y r a ż o n y o p ł a c a ć m a j ą . " 1 6 1 7 1 8 Pierwsze dwa p r z y k ł a d y poświadczają znaczne m o ż l i w o ś c i dobrej etnogra­ ficznej rekon&trukcji dawnego budownictwa drewnianego, przykład trzeci jest c e n n ą w s k a z ó w k ą ź r ó d ł o w ą do badań nad rozwojem osadnictwa budniczego. �A K T A MAJĄTKU ZIEMSKIEGO WOLA IT;KOSZEWSKA 169 Z innych m a t e r i a ł ó w archiwalnych obrazujących rozwój działalności go­ spodarczej w dobrach Wola P ę k o s z e w s k a w y m i e n i ć m o ż n a d o k u m e n t a c j ę do­ t y c z ą c ą budowy tartaku, owczarni czy młyna wodnego, a także „ s e k r e t " gorzelniczy i d r o ż d ż o w y (wraz z notatkami o korzyściach p ł y n ą c y c h z u r z ą d z e n i a gorzelni w dobrach ziemskich), wreszcie t a k ż e materiały określające klasyfi­ kację u ż y t k o w ą t e r e n ó w l e ś n y c h . 1 9 Najciekawsze dane - j a k się wydaje, tak dla h i s t o r y k ó w j a k i e t n o g r a f ó w - z a w i e r a j ą akta d o k u m e n t u j ą c e p r z e o b r a ż e n i a gospodarki i materialnej sytu­ acji c h ł o p ó w od lat 30-ych X I X . w . do u w ł a s z c z e n i a . Dla niektórych lat (1846, 1850, 1864) z a c h o w a ł y s i ę niemal kompletne tabele u p o s a ż e ń , o b o w i ą z k ó w i p o w i n n o ś c i r o l n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach (Wola P ę k o s z e w s k a , Zawady, Budy pod Zatorem i i n . ) . Wartość badawcza tego rodzaju tabel, zwanych prestacyjnymi, jest j u ż od dawna dobrze znana historykom g o s p o d a r c z y m , niemniej warto chyba p r z y p o m n i e ć , jakiego typu informacje zestawienia te z w y k l e dostarczają: - 0 21 a) u p o s a ż e n i e rolnika (w morgach i prętach): - siedlisko - pole-orne -łąki - pastwiska - w i e l k o ś ć w y s i e w u (w korcach i garncach) - budynki - drzewo - pomoc d w o r u w razie klęski ż y w i o ł o w e j - dodatkowe zarobki; b) o b o w i ą z k i rolnika w z g l ę d e m właściciela dóbr: - p a ń s z c z y z n a tygodniowa (ręczna, ze s p r z ę ż a j e m ) - p a ń s z c z y z n a dodatkowa (żniwa, w y k o p k i , młocka, orka) - robocizna pozostała ("gwałty", „ d a r m o c h y " , „tłoki") - najem przymusowy - czynsze i daniny; c) o b o w i ą z k i dla i n s t y t u t ó w duchownych, dla gminy i rządu (podatek, szarwark drogowy) oraz dla Dyrekcji U b e z p i e c z e ń (składka ogniowa). Zakres informacji zawartych-w tabelach prestacyjnych jest bardzo szeroki i daje s p o s o b n o ś ć s z c z e g ó ł o w e g o w g l ą d u w sytuację materialną c h ł o p ó w . Stwarza też m o ż l i w o ś ć poznania struktury spoleczno-ckonomicznej ó w c z e s n e j wsi w okresie p o p r z e d z a j ą c y m u w ł a s z c z e n i e . K i l k a innych d o k u m e n t ó w tego samego z e s p o ł u u m o ż l i w i a natomiast d o ś ć d o k ł a d n e p r z e ś l e d z e n i e przebiegu realizacji ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 1864 r. (tabele likwidacyjne wsi z lat 1866-1869) . M a t e r i a ł y te m o g ą b y ć wykorzystane do badań p o r ó w n u j ą c y c h s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą i m a t e r i a l n ą c h ł o p ó w Woli Pękoszewskiej i okolicznych wsi na p r z e ł o m i e lat 60- i 70-ych z okresem p r z e d u w ł a s z c z e n i o w y m ( s z c z e g ó l n i e lata 1846-1850). P r z e ł o m e m w tamtych latach b y ł o u w ł a s z c z e n i e , nadanie praw �170 ANDRZEJ STAWARZ w ł a s n o ś c i c h ł o p o m użytkującym z i e m i ę . Warto w tym miejscu p r z y t o c z y ć - za j e d n y m z d o k u m e n t ó w omawianego zespołu akt - fragment jednej z u m ó w , j a k i e spisywano w u r z ę d z i e wójta gminy m i ę d z y dziedzicem a c h ł o p a m i : „[...] A r t y k u ł lszy. Grunta we wsi zarobnej Zawady do D ó b r Wola P ę k o s z e ­ wska należącej w Gminie Wola P ę k o s z e w s k a w O k r ę g u i Powiecie Rawskim w Guberni Warszawskiej p o ł o ż o n e Tabellami prestacyjnymi z roku 1846 objęte z k t ó r y c h w ł o ś c i a n i e odrabiają dotąd r o b o c i z n ę , Właściciele t y c h ż e g r u n t ó w bracia Konstanty i Jan G ó r s c y w y p u s z c z a j ą takowe w czynsz wieczysty od I g o Stycznia 1862 roku W ł o ś c i a n o m we wsi Zawady osiedlonej, z nadmienieniem, ż e gdy W ł o ś c i a n i e życzyli sobie p o z o s t a ć na tych samych działach j a k i e dotąd uprawiali i gdy nie c h c ą nateraz bydź urządzeni kosztem d o m i n i u m w s p o s ó b dla nich dogodniejszy pozostają obecnie na tych samych co dotąd działach i m a j ą grunta swoje na trzy pola i trzy dodatki podzielone [ . . . ] " . 2 3 W ł a ś c i c i e l e d ó b r w pełni zdawali sobie s p r a w ę z tego, iż system feudalny jest anachronizmem, s t ą d - u p r z e d z a j ą c nieco wydarzenia lat 1863-1864 - p r z y z n a l i r o l n i k o m w s w o i c h dobrach prawo u ż y t k o w a n i a zajmowanej z i e m i . W aktach z e s p o ł u z a c h o w a ł y s i ę z r e s z t ą i inne znamienne p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą c e znacznie w i ę k s z ą od p r z e c i ę t n e j d b a ł o ś ć w ł a ś c i c i e l i d ó b r o r o z w ó j poddanych sobie c h ł o p ó w . W y r a ż a ł o s i ę to m . i n . w n i e c h ę t n y m stosunku G ó r s k i c h do egzekwowania p a ń s z c z y z n y , konsekwentnym c z y n ­ szowaniu i t p . G ó r s c y j a k o n o w o c z e ś n i e m y ś l ą c y w ł a ś c i c i e l e ziemscy do­ strzegali i inne m o ż l i w o ś c i p r z e z w y c i ę ż e n i a s k u t k ó w starego systemu, ś w i a d c z y o t y m jedna z w i e l u w y p o w i e d z i : „[..] Jakie inne jeszcze ź r ó d ł a w p ł y w a ć m o g ą na p o m y ś l n o ś ć w ł o ś c i a n i n a ? Opieka nieustanna dziedzica nad n i m , dobry m u dany przez niego [ t j . dziedzica - dop. A . S . j w gospodar­ stwie p r z y k ł a d , z a c h ę c a n i e do pracy w s z e l k i m i ś r o d k a m i w dziedzica m o ż ­ n o ś c i b ę d ą c e m i - bo powodem i c h n ę d z y w pewnych o k o l i c a c h jest p r ó ż n i a c ­ t w o i n i e r z ą d , na ten ostatni p o w ó d w a ż n y m i skutecznym b y ł o b y ś r o d k i e m Kassa O s z c z ę d n o ś c i c z y l i pewien grosz z j e g o d o c h o d ó w a ł a t w i e j jeszcze z zarobku najmu na o s z c z ę d n o ś ć złożony^ f . . . J " . 24 P o d s u m o w u j ą c informacje na temat zawartości akt majątku Wola Pękosze­ wska, należy p o d k r e ś l i ć , ż e materiały tego zespołu w e s p ó ł z aktami innego rodzaju s t a n o w i ą d o b r ą bazę ź r ó d ł o w ą do podjęcia szerzej zakrojonych b a d a ń etnograficzno-historycznych nad rozwojem kultury wsi mazowieckiej na prze­ strzeni X I X w. Przypisy * Archiwum Państwowe 4V Żyrardowie [dalej: APŻJ, Inwentarze archiwalne, r. 35, Akia majątku ziemskiego Wola oprać A. Stawarz, Żyrardów 1978. Z Por. Słownik 3 Tamże, t. XIV, Warszawa 1895, s. 479. 4 Tamże. Geograficzny Kriilesnra Polskiego. I. XIII, Warszawa 1893. s. 794. ^ APŻ, Akta mająthi.... sygn. 8. ^Rodzina. 7 Herbarz Por. Polski Słownik szlachty polskiej. Biograficzny. Opracowany przez Sweryna 1. V I I I , Wroclaw 1959-1960. lir Untskiego. 1. IV. Warszawa 1907. s. 279. Pękoszewska, �A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA A P Ż , Akia majątku 171 .... sygn. 9 . 9 Por. P S B , t. V I I I , s. 4 3 5 . Tamże, s. 4 3 6 i nasi. Słownik Geograficzny .... t. X I I I , s. 794, t. X I V , s. 470. A P Ż , Akia majątku..., ^ Słownik Geograficzny .... op. cit. 1 1 ^ Рог. P. B a ń k o w s k i , Archiwalia ^ prywatne (pojęcie, A P Ż , Hipoteka Porządkowanie zakres gromadzenia, w Sochaczewie, APŻ, Akia majątku archiwaliów „ A i ć h c i o n " , I. 19/20: 1951. s. 194-216; T. Z i У I i ń s к a, prywatnych. metody opracowania), sygn. 12. 14-18. 19. „ A r c h e i o n " , t. 56: 1971, s. 71-88. sygn. 3 6 6 - 3 6 7 . sygn. 30. ^ Tamże, sygn. 7 Tamże, k. 7. 8 Tamże, k. 2 1 . ^ Por. Z . S t a n k i e w i c z , Tabele prest acyjne jako iródlo wiadomości o przemianach wsi Królestwa Polskiego w połowie XIX wieku, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 5 3 : 1962, z. 2, s. 313-314. ^" APŻ, Akia majątku..., sy " * Tamże, s y g n . 55, k. 17. ł ^ Tamże, sygn. 5 1 , k. 4. Andrzej Stawarz F I L E S O FT H E LANDED E S T A T E W O L A PĘKOSZEWSKA AND T H E I R V A L U E AS S O U R C E S F O R E T H N O G R A P H I C HISTORICAL RESEARCHES Summary Ethnographes researching the history peasant culture of the region of Mazovia as it was at the turn of two last centuries have not sufficiently exploited archival documents as sources, whereas there is a large data base at our disposal in different categories of records: registers, documents of records offices, of notary's offices, of communal self-government as well as maps and iconography. Most of those records are kept in National or Church Archives. To the most valuable, although not always well preserved categories of sources belong sets of documents concerning the management of landed estetes (left after abolishing manors and kept in archives). In the article the author presents an example of such set. T h e documents come from the manor Wola P ę k o s z e w s k a (central Poland) and were produced in the years 1824-1936. They contain a lot of interesting data informing about changes of-the ownership of property, formation of the boundaries of the demedne, divisions of the properly as well as the economic development of the manorial farm and of the village. T h e most valuable evidence show the economy in the late years of the period of serfdom system and, first of all the process of enfranchisement, granting peasants with land due to the decree of Tsar of Rossia in 1864. We can thus follow the orinins of peasant economy in capitalism. We can also learn about the activities of the owners of estate helping their former villeins to become self-sufficient farmers (they had changed serfdom services to land annuity already before 1864 and, granted peasants with plots of land very efficiently). The discussed documents proved to be useful for ethnography as well. One of the richest in information is the „ i n v e n t o r y of the manor" from 1824 comprising a very detailed record of the buildings belonging to the manorial farm as well as those used by peasants. Objects of everyday use of various kinds have been mentioned there: furnishing, kitchen implements and tools. Documents from later periods (1846-1870) also provide data illustrating standard of material culture. T h e y are good evidence for socio-economic stratification of the rural population, They �172 ANDRZEJ STAWARZ give information about breaking the ties of mulal dependence and obligations between the manor and the villagers in the second half of the nineteenth century. That is why the author considers them valuable for historical ethnography. Translated by Л/та Kiiczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bec2a1ee51e6f5f137bce9dea60deb5a.pdf c77570c6ffd2ddbd6edd9e81f27ee62c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:836 Title A name given to the resource Aleksander Lech Godlewski (1905-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER LECH GODLEWSKI (1905-1975) 27 listopada 1975 roku zmarł w wieku 70 lat doktor Aleksander Lech Godlewski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocław­ skiego. Piastował wiele stanowisk i funkcji. Był kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego i kierownikiem Pracowni Etno­ grafii Ludów Oceanii przy tej Katedrze, kierownikiem Katedry Antropo- �10 ADAM P A L U C H logii Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem Antropologii Aka­ demii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Pełnił funkcję prodzie­ kana Wydziału Wychowania Fizycznego Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Był członkiem wielu towarzystw naukowych i społecznych. Między innymi członkiem Rady Naukowej Zakładu Nauk Antropologii i Komitetu Antropologii PAN, członkiem Komi­ tetu Nauk Etnologicznych PAN, Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, członkiem Towa­ rzystwa Wiedzy Powszechnej, członkiem Wojewódzkiego Komitetu FJN we Wrocławiu. Był odznaczony szeregiem medali, m. in. Orderem Polonia Restituía i Odznaką Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. W zmarłym środo­ wisko naukowe utraciło wybitnego uczonego i wychowawcę wielu poko­ leń etnografów i antropologów. Oto lapidarny tekst klepsydry, podany z niewielkimi skrótami, obwieszczający o śmierci tego Człowieka i god­ nościach, jakie piastował. Profesor urodził się 25 września 1905 roku w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj zdobywa średnie i wyższe wykształcenie. W roku 1930 otrzymuje stopień naukowy doktora filozofii w Katedrze Anatomii Porównawczej Uniwersytetu Warszawskiego. Do tego czasu zaintereso­ wania Jego skupiają się na zoologii. Jednak wkrótce zdradza tę dyscy­ plinę naukową na rzecz antropologii i etnologii; w roku 1931 wchodzi w bliski kontakt z prof. S. Poniatowskim. Pod okiem mistrza Godlewski zgłębia tajniki wiedzy o człowieku i jego kulturze. Interesują Go szcze­ gólnie odległe kultury ludów Oceanii. Po długich i gruntownych przy­ gotowaniach wyrusza w 1938 roku na wyspy Pacyfiku; przeprowadza badania na siedmiu wyspach Polinezji centralnej i wschodniej: BoraBora, Huahine, Tahiti, Moorea, Tahaa, Nuku-Hiva i Raiatea. Owocem tej wyprawy jest szereg rozpraw naukowych i artykułów popularno­ naukowych. Zainteresowania Godlewskiego koncentrowały się wokół zagadnień związanych z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. Wykorzystuje do swoich przemyśleń materiały przywiezione z Polinezji. W swoich pra­ cach etnogenetycznych opublikowanych w Materiałach i Pracach Antro­ pologicznych (Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, 1955, Struk­ tura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji, 1959, i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji, 1961) potań­ czył bardzo trafnie dwie oryginalne metody polskiej szkoły antropolo­ gicznej : metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego z tzw. metodą aproksymacji Wankego. Te fundamentalne prace znalazły szeroki od­ dźwięk wśród znawców przedmiotu na świecie. Pracą Powiązania serologiczne układów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki („Przegląd Antropologiczny", 36: 1970, �A L E K S A N D E R L E C H G O D L E W S K I 1905-1975 11 z. 1-2) włącza się z powodzeniem do międzynarodowej dyskusji nad zagadnieniem pochodzenia rdzennej ludności Oceanu, podając mocne ar­ gumenty, przeciwstawiając się tym samym m. in. głośnym koncepcjom Thora Heyerdahla. Wiele publikuje: około 150 pozycji, w tym 4 książki. Godlewski był szczególnie uzdolniony w kierunku popularyzacji wiedzy, tak na froncie wydawniczym, jak i odczytowym. Zdobył sobie uznanie jako doskonały wykładowca i wychowawca młodzieży. Wyszkolił około 150 magistrów i 4 doktorów. Cieszył się wśród współpracowników i młodzieży akademic­ kiej dużym autorytetem i uznaniem. Był Człowiekiem uczynnym, prawym i szlachetnym. I takim pozo­ stanie w naszej pamięci. Adam Paluch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/280bd1b2ec1805acc0ef69f38af1df7e.pdf eddc2717afd82965dae3b3679d60328c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1699 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1572 Title A name given to the resource Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny? / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.47-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa A N D R Z E J LEPPER - CHŁOPSKI PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? ( W I Z E R U N E K M E D I A L N Y PRZEWODNICZĄCEGO „SAMOOBRONY") WSTĘP T e r m i n „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" w p r o w a d z i ł do nauk społecznych M a x Weber, by określić zespół cech o s o b o w o ś c i o w y c h , k t ó r e umożliwiają jednostce zdobycie w społeczności autorytetu pozwalającego na skuteczne sprawowanie w ł a d z y politycznej b ą d ź religijnej. Weber wyróżnił trzy „ c z y s t e " typy p r z y w ó d z t w a : tradycyjne, legalne (racjonalne) i charyzmatyczne. Przy­ w ó d z t w o charyzmatyczne, j a k pisze Orzechowski (1984, s. 286), było jego swoistą pasją b a d a w c z ą . U w a ż a ł , że charyzma najpełniej i najadekwatniej w y r a ż a istotę p o l i t y k i j a k o sfery życia społecznego oraz „ z a w o d u i p o w o ł a ­ n i a " . Charyzma (w przeciwieństwie do p r z y w ó d z t w a tradycyjnego i legalnego) była zjawiskiem t r w a ł y m , występującym we wszystkich epokach dziejowych, j a k b y ponadustrojowym, współistniejącym i k o n k u r u j ą c y m z charakterystycz­ n y m i dla tych epok t y p a m i p r z y w ó d z t w a . Weber postrzegał c h a r y z m ę głównie j a k o zjawisko typowe dla sytuacji k r a ń c o w y c h i p r z e ł o m o w y c h w rozwoju określonej sfery życia społecznego, epoki czy narodu. Jej naturalnym ś r o d o w i ­ skiem są „czasy p r z e ł o m u , kryzysu władzy, idei", elit p r z y w ó d c z y c h , form i metod r z ą d z e n i a . R o d z i się w ó w c z a s naturalne zapotrzebowanie na nowe idee, a p o s t o ł ó w i b o j o w n i k ó w o ich urzeczywistnienie. Misję a p o s t o ł a i bojow­ nika, organizatora w a l k i przeciw zastanym w a r u n k o m spełnia właśnie przy­ w ó d c a charyzmatyczny. Charyzma zwraca się zatem przeciw „zastanej rzeczy­ w i s t o ś c i " , tradycyjnemu ładowi, systemowi wartości. W ten s p o s ó b stanowi czynnik dziejotwórczy o decydującym znaczeniu, t w o r z ą c y nowy ład, torujący d r o g ę n o w y m ideom i w a r t o ś c i o m . P r z y w ó d c a charyzmatyczny pojawia się więc w określonej sytuacji społecz­ nego zapotrzebowania. Potrafi z a p a n o w a ć nad t ą sytuacją p o d p o r z ą d k o w u j ą c sobie masy i p o k i e r o w a ć je zgodnie ze swoją wolą. W weberowskiej inter­ pretacji jest to człowiek posiadający wyjątkowe talenty a w szczególności z d o l n o ś c i magiczne, moc ducha i m o w y , wyróżniający się niezwykłym boha­ terstwem, cieszący się posłuszeństwem uczniów i w y z n a w c ó w wyłącznie z racji czysto osobistych, niecodziennych cech, dzięki k t ó r y m grupuje w o k ó ł siebie �48 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z w o l e n n i k ó w , a nie z uwagi na zajmowane stanowisko lub przejętą zgodnie z t r a d y c j ą g o d n o ś ć . A u t o r y t e t charyzmatyczny opiera się na wierze w p r o ­ roka, na osobistym „ u z n a n i u " dla bohatera wojennego, bohatera ulicy lub demagoga i upada wraz z n i m . W i a r a i uznanie są o b o w i ą z k i e m , k t ó r e g o dopełnienia wymaga dla siebie p r z y w ó d c a legitymujący się c h a r y z m ą , a k t ó r e g o naruszenie karci. P o d s t a w ą autorytetu, prestiżu charyzmatycznego p r z y w ó d c y , trwałości jego panowania i w ł a d z y jest sukces. Gdy powodzenie go opuszcza, jego panowanie jest z a g r o ż o n e , traci moc (Orzechowski 1984, s. 286-293). 1 N a weberowskie rozumienie dziejowej r o l i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych s k ł a d a ł o się t o , iż: a) pojawiają się w epokach społecznych i politycznych p r z e ł o m ó w ; b) występują przeciwko zastanym w a r u n k o m i ich reprezentan­ tom; c) w s k a z u j ą masom ideał przyszłości i d r o g ę „ k u lepszym brzegom i czasom", głoszą nowe idee, wartości, normy, k t ó r e wyrażają myśli i nastroje opozycyjne, a r t y k u ł u j ą potrzeby i cele w a l k i ; d) ogniskują na sobie d z i a ł a n i a mas przeciwko zastanemu ładowi; e) p o d e j m u j ą decyzje w s p o s ó b odpowie­ dzialny (samotnie) t y l k o na w ł a s n e ryzyko; f) posługują się ś r o d k a m i „ r e w o l u ­ cyjnego" przymusu i przemocy, aby u t o r o w a ć d r o g ę n o w y m ideom, stosun­ k o m społecznym i t d . (Orzechowski 1984, s. 291). W ostatnich latach charyzma (charyzmat) stała się pojęciem niezwykle popularnym, a nawet n a d u ż y w a n y m w języku publicystyki i p o l i t y k i . W y n i k a to głównie z d w ó c h p o w o d ó w . Pierwszym jest w y r a ź n i e manifestowana i od­ czuwana t ę s k n o t a społeczna i społeczne zapotrzebowanie na p r z y w ó d c ó w cha­ ryzmatycznych, z k t ó r y m i masy m o g ł y b y się identyfikować (stąd ich k w a l i f i ­ kowanie w kategoriach politycznie i etycznie pozytywnych). D r u g i m jest świa­ d o m o ś ć , że charyzma nie należy do zjawisk codziennych, naturalnych, lecz pojawia się rzadko, w sytuacjach kryzysu starych struktur i a p a r a t ó w b i u ­ rokratycznych. W e współczesnej publicystyce charyzmie nadaje się inne niż u Webera interpretacje. N i e jest ona, tak j a k w jego analizach, typem ideal­ n y m , lecz k o n s t r u k c j ą z ł o ż o n ą z d w ó c h odmiennych e l e m e n t ó w : a) w y o b r a ż e ń 0 t y m , j a k m o ż e b y ć i j a k b y ć powinno ( t ę s k n o t a za c h a r y z m ą i przeciw­ stawianie jej zbiurokratyzowanego, dalekiego o d mas sposobu r z ą d z e n i a , m y ś ­ lenia i odczuwania); b) p r z e k o n a ń , iż p r z y w ó d z t w o charyzmatyczne m o ż e b y ć 1 jest faktem rzeczywistym, że są w dziejach sytuacje r o d z ą c e zapotrzebowanie na c h a r y z m ę i p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych na r ó ż n y c h poziomach struk­ tury społecznej (od fabryki po kraj czy n a r ó d ) ; (Orzechowski 1984, s. 294). Współczesna struktura charyzmatu jest też inaczej eksplikowana niż u Webera (co w y n i k a z odmiennego spojrzenia na te same zjawiska, widzenia innych aspektów m e c h a n i z m ó w działań politycznych). Składają się na nią takie elementy jak: a) wiedza (ale nie uczona, akademicka, lecz życiowa praktyczna z umiejęt­ n o ś c i ą stosowania wiedzy książkowej); b) dar syntetycznego f o r m u ł o w a n i a 1 Było to stanowisko odmienne od klasyków marksizmu traktujących wybitnych przywódców jako eksponentów i wyrazicieli interesów, dążeń, aspiracji konkretnych sił, klas, grup społecznych (Bonaparte, Luter, Münzer); (Orzechowski 1984, s. 292-294). �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 49 w y z w a ń , z a d a ń epoki, sytuacji i wskazywania s p o s o b ó w ich rozwiązania; c) dar pozyskiwania sobie ludzi do głoszonych haseł, idei i p r o g r a m ó w ; d) z d o l n o ś ć wzbudzania u c z u ć przeciwstawnych: od uwielbienia i całkowitego oddania do nienawiści i potępienia (które nie wykluczają szacunku i uznania niecodziennych w a l o r ó w i zalet); e) dar wizjonerstwa społecznego, umiejętność przewidywania z d a r z e ń i ich konsekwencji; f) szczególne zdolności p o s ł u g i w a n i a się słowem ( m ó w i o n y m lub pisanym); g) wyjątkowe cechy charakteru (skromność, prostota, o t w a r t o ś ć , w y r o z u m i a ł o ś ć , cierpliwość); (Orzechowski 1984, s. 295). W ś r ó d postaci spełniających wymogi tej charakterystyki wymieniani są m . i n . Mojżesz, Aleksander M a c e d o ń s k i , Joanna d'Arc, Jan Paweł I I , a ostatnio t a k ż e dyrektorzy w i o d ą c y c h m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, b a n k ó w , funduszy powierniczych. W e d ł u g Johna P. K o t t e r a , z H a r v a r d Business School, to osobnicy otwarci na zmiany, posiadający umiejętność porywania i przekonywa­ nia ludzi do rzeczy niemożliwych oraz rzadki dar zaszczepiania bliźniemu swojego entuzjazmu, pewności siebie i niewzruszonej wiary w cel, przebojowi, określani j a k o : „ k t o ś i m a on w sobie c o ś " . Francois N a i l , szef firmy Naj International, zajmującej się poszukiwaniem kadry kierowniczej na polskim rynku, u w a ż a , że „nie istnieje coś takiego j a k wzorzec charyzmatycznego lidera, do k t ó r e g o m o ż n a by p r z y k ł a d a ć poszcze­ g ó l n y c h k a n d y d a t ó w i mierzyć poziom charyzmy" ( W i l k 1999, s. 4). T o k t o ś p o t r a f i ą c y s f o r m u ł o w a ć wyznaczone przez siebie cele w kategoriach wizji i m i ­ sji, a p o d w ł a d n i w to uwierzą (tamże, s. 5). W dodatku umiejący szybko zmienić wizję i misję, z a p r e z e n t o w a ć p o g l ą d na j a k ą ś s p r a w ę wręcz przeciwny do w ł a s n e g o wczorajszego i ludzie też m u uwierzą. Powinien c h a r a k t e r y z o w a ć się przede wszystkim kunsztem przemowy (weberowski charyzmatyk K l e o n też był d o s k o n a ł y m m ó w c ą ) i rozmowy, bo większość czasu poświęca k o m u ­ nikowaniu się z innymi. M i e ć rozległe horyzonty i szeroką wiedzę, niekoniecznie ściśle związaną z b r a n ż ą . P r z y w ó d c a charyzmatyczny balansuje po mistrzowsku m i ę d z y d w o m a konstytutywnymi, c h o ć z pozoru sprzecznymi cechami swej osobowości: o g r o m n ą pewnością siebie a otwartością, skłonnością do kwestiono­ wania, w ą t p i e n i a (tamże, s. 6). Uznany niemiecki publicysta Gunter Ogger, autor bestselleru „ Z e r a w gar­ n i t u r a c h " , twierdzi, że „ p r z y w ó d c a charyzmatyczny" musi b y ć dla załogi k i m ś w rodzaju „ d u s z p a s t e r z a " . Charyzma jest darem, m e n a d ż e r e m trzeba się ob­ j a w i ć . Trzeba u m i e ć p o r w a ć ludzi do rzeczy n i e w y o b r a ż a l n y c h i niemożliwych. Jak wobec tych charakterystyk u s y t u o w a ć p o s t a ć współczesnego p r z y w ó d c y c h ł o p s k i e g o , Andrzeja Leppera - założyciela i p r z e w o d n i c z ą c e g o Z w i ą z k u R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " - od k t ó r e g o zachowania i działania, tak w mediach, j a k i w szerokich k r ę g a c h społecznych, rozpowszechniło się określenie „ l e p p e r y z m " na zdefiniowanie o k r e ś l o n y c h postaw roszczeniowych i s p o s o b ó w roz­ w i ą z y w a n i a spraw spornych d o t y c z ą c y c h nie tylko c h ł o p ó w ? N a to pytanie postaram się odpowiedzieć na podstawie analizy m a t e r i a ł ó w prasowych z lat 1995-2000, zwłaszcza tygodników Wprost i Polityka, dziennika Gazeta Wyborcza i u z u p e ł n i a j ą c y c h informacji internetowych, radiowych oraz telewizyjnych. �50 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA R O D Z I N A - PRACA - GOSPODARSTWO Wczesny okres życia Andrzeja Leppera nie został szczególnie odnotowany przez dziennikarzy, skoncentrowanych głównie na jego aktywnych i kontrower­ syjnych późniejszych zachowaniach. L u ź n e informacje prasowe i wypowiedzi samego Leppera rzucają jednak nieco światła na sylwetkę p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " i w a r u n k i j ą kształtujące jeszcze przed założeniem Z w i ą z k u . U r o d z i ł się w 1954 r. j a k o najmłodsze z dziewięciorga dzieci. O d 11 r o k u życia nie m i a ł ojca: Byłem najmłodszy i nie rozpieszczany... Musiałem być człowiekiem twardym i nie pozwalać sobie, by mnie ktoś popychał. A to robiono - wspomina w rozmowie z J a r o s ł a w e m K u r s k i m , (Internet, rozmowa, s. 2). Sprzyjały temu umiejętności pięściarskie, k t ó r e rozwijał przez systematyczne ćwiczenia t r e n u j ą c regularnie przez trzy lata boks i zapasy. W y b ó r tych spor­ t ó w kwituje: To w genach. Taką mam naturę, że lubię walkę (tamże, s. 2). U k o ń c z y ł Technikum Rolnicze w Sypniewie; przedtem uczęszczał do tech­ n i k ó w w Słupsku, Z ł o t o w i e i Karolewie, z k t ó r y c h był relegowany za bójki. P r a c ę r o z p o c z ą ł Lepper od stażu w Stacji H o d o w l i R o ś l i n w G ó r z y n i e w Słupskiem, gdzie po d w ó c h miesiącach został specjalistą, co sam komentuje: To był ewenement, doceniono mnie bardzo szybko (Internet, rozmowa, s. 3). Po powrocie z wojska w ciągu k i l k u lat a w a n s o w a ł na kolejne stanowiska i funk­ cje zawodowe w instytucjach związanych z rolnictwem. Z o s t a ł kierownikiem 1200-hektarowego gospodarstwa rolnego. Pełnił funkcje kierownicze w rzechcińskim P G R oraz P a ń s t w o w y m O ś r o d k u H o d o w l i Zarodowej w Kusicach (Wprost, nr 16, 18.04.1999, s. 10). W e d ł u g słów Leppera, w gospodarstwie r o l n y m w Kusicach z b u d o w a ł on w czynie społecznym dwa amfiteatry, dwa boiska, ośrodek rekreacyjny przy pałacu, muszlę koncertową, w której odbywały się też d o ż y n k i gminne i czasem wojewódzkie. Wieś to nie tylko praca 16 godzin na dobę, ale i rozrywka, i kultura - powie reporterowi (Internet, rozmowa, s. 3). Przez dwa lata (1978-1980) Lepper należał do PZPR i - j a k powiedział K u r s k i e m u - nigdy tego nie żałował. Nie był aktywistą PZPR, ani nawet sekretarzem POP. Zajmowane kierownicze stanowisko w y m a g a ł o przynależności partyjnej, ale w niczym go to nie wiązało. Lepper przypomina, iż był ministran­ tem o d szóstego r o k u życia. Przez cały okres szkoły podstawowej r o z p o c z y n a ł dzień o d mszy świętej, p o której dopiero szedł do szkoły. Chciał nawet z o s t a ć księdzem, lecz życie ułożyło się inaczej [...] ale pracuję z ludźmi i dla ludzi (Internet, rozmowa, s. 2). Deklaruje, że wciąż jest człowiekiem głęboko wierzącym i prakty­ k u j ą c y m . Co niedziela cała rodzina jest w kościele, a dzieci m a j ą p i ą t k i z religii. W 1978 r. Lepper z a w a r ł związek m a ł ż e ń s k i . W 1980 r. przestaje p r a c o w a ć w P G R : Zaczęła mnie mierzić praca w gospodarce nakazowo-rozdzielczej. Te nakazy, żeby siać rzepak na ziemi szóstej klasy po to, by wiosną robić protokół zaorania. Powiedziałem, że w tym bałaganie pracować nie będę - skomentuje w wywiadzie (Internet, rozmowa, s. 4). W e d ł u g żony, Lepper, k t ó r y w y c h o w a ł się w sąsiedztwie P G R , całe życie m a r z y ł o t y m , aby m i e ć coś swojego. Odchodzi na w ł a s n e , przejmując p o d u p a d ł e 23-hektarowe gospodarstwo rolne �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 51 w Zielnowie p o d D a r ł o w e m , k t ó r e nabywa od milicjanta w zamian za spłatę d ł u g ó w dotychczasowego właściciela. Lepper spłaca wszystko. Bierze kredyt dla m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w , k t ó r y też spłaca w ciągu pięciu lat. P o w i ę k s z a areał do 63 ha. W y p o s a ż a gospodarstwo w nowoczesny sprzęt. W tych latach o maszyny było t r u d n o , więc Lepper startuje w w o j e w ó d z k i c h (w Koszalinie) i krajowych olimpiadach wiedzy rolniczej. Nagrodami na tych olimpiadach były często talony na maszyny rolnicze. Talony, a nie maszyny - p o d k r e ś l a - Tak jakoś miałem szczęście, że na którą olimpiadę nie pojechałem, to zawsze byłem w czo­ łówce (Internet, rozmowa, s. 4). Maszyny kupuje na kredyt. K r e d y t y s p ł a c a . 2 O d momentu przejęcia samodzielnego gospodarstwa rolnego (1980 r.) Lepperowie konsekwentnie powiększają jego obszar i liczbę maszyn rolniczych. Środki masowego przekazu p o d a j ą różne wielkości gospodarstwa Leppera w 2000 г., od 40 ha (Internet, wybory, s. 1) do 120 ha ( T V , program 2-gi w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", wrzesień 2000 г.). Rozbieżności te, j a k się wydaje, w y n i k a j ą z kwalifikacji ziemi dzierżawionej. W e d ł u g informacji prasowych z lat 1998-2000 Lepper, m i m o niskiej klasy gleby (głównie V i V I ) uzyskuje p l o n w wysokości 45 kwintali pszenicy z ha, trzyma 5 koni pod wierzch (pasja syna), w chlewni ma 20 macior, 160 świń i 50 sztuk bydła, dostarcza do p u n k t u skupu 30 b u k a t ó w rocznie. Roczny d o c h ó d z tej produkcji szacowany jest na ok. 15 000 zł. W gospodarstwie jest kombajn „Bizon-Super", 3 ciągniki, 6 przyczep i wszystkie n i e z b ę d n e maszyny. D o m L e p p e r ó w w y r ó ż n i a się we wsi. W 1998 r. wykonano w n i m konieczne prace remontowe. W obejściu jest czysto i dostatnio. Sołtys Zielnowa, Zygmunt Kostrzewa, chwali Leppera mówiąc, iż jest to dobry, rzetelny człowiek. Jeśli ludzie p o m o g ą m u w gospodarstwie, to on nie o d m ó w i maszyny, czy ciągnika, a Zbigniew Mazurek, jeden z d w ó c h p r a c o w n i k ó w najemnych L e p p e r ó w , twierdzi wręcz, że jego pracodawca nauczył gospodarki ludzi we wsi (Grabowski 1998, s. 23; H y ż y i inni 1999, s. 23-24). M i m o tych spektakularnych p r z e j a w ó w d o b r o b y t u i z a m o ż n o ś c i gospodarstwo L e p p e r ó w jest z a d ł u ż o n e w bankach, na n i e r u c h o m o ś c i a c h ustanowiona przymusowa hipoteka, maszyny zastawione. Jak twierdzi Lepper, sytuacja taka jest na wsi typowa, a swoje kredyty i odsetki regularnie spłaca (Grabowski 1998, s. 23). Obecnie Lepper nie pracuje j u ż w gospodarstwie. Prowadzi je ż o n a Irena (ma d r u g ą g r u p ę i n w a l i d z k ą ) przy pomocy d w ó c h najemnych r o b o t n i k ó w i u c z ą c y c h się dzieci. Syn Tomek jest studentem Szczecińskiej A k a d e m i i R o l n i ­ czej, a z d w ó c h c ó r e k starsza (Małgosia) uczęszcza do renomowanego liceum, m ł o d s z a jeszcze do szkoły podstawowej. Andrzej Lepper, jak sam twierdzi, zarządza całością, wydając dyspozycje rano lub przez telefon, gdy przebywa poza domem. K u r s k i e m u powie: Od ośmiu lat poświęciłem się polityce, walce o godne życie wsi. Dziś dużo by niektórzy dali, modły by odprawiali, żebym tylko powie­ dział: ,,Koniec, wracam na swoje, rozrzucać gnój w Zielnowie". Niedoczekanie [...] 2 Potwierdza to Ryszard Mroziński, dyrektora banku Spółdzielczego w Darłowie, mówiąc, że w latach osiemdziesiątych, z Lepperem nie było problemów; kredyty, które wciąż brał spłacał terminowo (Grabowski 1998, s. 23). �52 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ja mam obowiązek wobec ludzi [...] Ja jestem ich przywódcą (Internet, rozmowa, s. 12). Podobnie o m ę ż u m ó w i Irena Lepper: Skłamałabym, gdybym powiedziała, że mąż przyjeżdża i jeździ na ciągniku. On już jest raczej politykiem niż rolnikiem. Ale jak trzeba, to doradzi. Ostatnio [...] przyjechał [...] i pomógł. Na co dzień wszystko na mojej głowie - powiedziała do Przeglądu Tygodniowego z 16.09.1998 (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 12). P r z e ł o m o w e wydarzenia w życiu Leppera nastąpiły w 1990 r. W ó w c z a s to w y d z i e r ż a w i a od P G R jeszcze 50 ha. Chce zająć się p r o d u k c j ą m ą c z k i ziem­ niaczanej. N a tę inwestycję zaciąga 300 m i n zł kredytu. W t y m czasie w Polsce n a s t ę p u j e reforma rynkowa i Lepper (wraz z innymi) wpada w p u ł a p k ę kredy­ t o w ą . Zaczyna b r a ć udział w rolniczych protestach w D a r ł o w i e , k t ó r e zade­ c y d o w a ł y o jego przyszłości. W wywiadzie dla Głosu Pomorza (3-4.06.1995) m ó w i : A odsetki rosły i rosły. Stwierdziłem, że choćbym się wraz z rodziną na śmierć zaharował, to nawet na te odsetki nie zarobimy. Wkurzyło mnie to dokładnie. Żona płakała, po nocach nie spała. Dzieci mieliśmy już trójkę (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 4). W licznych wypowiedziach w 2000 r. powtarza, że w 1990 r. wziął kredyt w wysokości 300 m i n starych złotych. D o t ą d spłacił j u ż p ó ł t o r a miliarda, a został m u jeszcze m i l i a r d (Internet, rozmowa, s. 13). POLITYKA K a r i e r a polityczna Leppera rozpoczęła się na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesią­ tych od u d z i a ł u w rolniczych wiecach na r y n k u w D a r ł o w i e . Pod koniec 1991 r. (październik) przybywa pod Sejm do głodujących, za­ d ł u ż o n y c h r o l n i k ó w i przyłącza się do nich. Zostaje wybrany na wiceprze­ w o d n i c z ą c e g o k o m i t e t u protestacyjnego. W kwietniu 1992 г., d o m a g a j ą c się o d d ł u ż e n i a gospodarstw, okupuje ze swoją g r u p ą Ministerstwo Rolnictwa. Negocjuje z przedstawicielami prezydenta Lecha Wałęsy. Jego przekonanie, że prezydent sam z chłopów, to i chłopów zrozumie po tych rozmowach ulega weryfikacji. Z czasem skomentuje, iż Opatrzność tak chciała (Internet, roz­ m o w a , s. 4-5; Internet, wybory). W s p o m i n a j ą c ten okres Lepper wyzna Jaro­ sławowi K u r s k i e m u , iż j a k o człowiek lubiący s z u k a ć i ż ą d n y wiedzy j u ż wtedy zdobywał materiały dotyczące Banku Światowego, Międzynarodowego Fun­ duszu Walutowego, Europejskiej W s p ó l n o t y Gospodarczej. Po ich lekturze doszedł do jednoznacznego wniosku, że rolnictwo polskie czekają bardzo ciężkie lata. T a konkluzja w y w o ł a ł a w n i m poczucie konieczności spełnienia pewnej r o l i . T a k zrodziła się wiara w misję, do której spełnienia, został p o w o ­ łany przez O p a t r z n o ś ć . Z a c z ą ł działać, t r a k t u j ą c to, co r o b i j a k o o b o w i ą z e k wobec rodziny, r o l n i k ó w i Polski: Nie wszyscy mogą być przywódcami. Zawsze jest ktoś, kto ma misję do spełnienia, i to Opatrzność tak chciała, że ja jestem tym przywódcą - o d p o w i e d z i a ł dziennikarzowi (Internet, rozmowa, s. 4-5). W 1992 г., p o d h a s ł e m „ N i e rzucim ziemi s k ą d nasz d ł u g " , z a k ł a d a Z w i ą ­ zek Zawodowy R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " , k t ó r e g o formy i sposoby d z i a ł a n i a �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 53 są zupełnie nowe w polskim obyczaju politycznym. N a s t ę p u j e budowa struk­ tur organizacyjnych „ S a m o o b r o n y " , jej oblicza ideowego i z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. T o w a r z y s z ą temu spektakularne akcje p r o ­ testacyjne prowadzone przez Leppera, interpretowane z r ó ż n y c h p u n k t ó w widzenia. R ó w n o c z e ś n i e rośnie liczebność „ S a m o o b r o n y " , k t ó r a - zdaniem jej d o t ą d jedynego P r z e w o d n i c z ą c e g o - wynosiła j u ż w 1998 r. p ó ł miliona człon­ k ó w i co dzień p r z y b y w a ł o kilkuset nowych. W rodzinnym Zielnowie, w e d ł u g tutejszego sołtysa, zapisali się do niej wszyscy (Grabowski 1998, s. 23). W maju 1999 r. o d b y ł się I I I Zjazd Z Z R „ S a m o o b r o n a " , na k t ó r y m po raz kolejny Lepper został wybrany na Przewodniczącego Z w i ą z k u (przy d w ó c h głosach w s t r z y m u j ą c y c h się). N a Zjazd przyjechało dwa tysiące chłopskich d e l e g a t ó w . Obrady r o z p o c z ę t o o d ś p i e w a n i e m „ R o t y " z tekstem: „ N i e c h się rozpadnie w p r o c h i p y ł ż y d o w s k a zawierucha" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30). W ś r ó d zaproszonych gości byli: A r t u r Balazs (minister rolnictwa), Andrzej Ś m i e t a n k o (minister w kancelarii Prezydenta), J a r o s ł a w K a l i n o w s k i (prezes PSL), R o m a n Jagieliński ( p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej), gen. Tadeusz W i l e c k i , rozpoczynający k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą , k t ó r e g o stwierdze­ nie, że obecną władzę trzeba bić w mordę i patrzeć czy równo puchnie ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 30) delegaci przyjęli z d u ż y m aplauzem. O b e c n o ś ć elit politycz­ nych i parlamentarnych swoim udziałem w t y m Zjeździe p o ś r e d n i o uwiary­ g o d n i ł a i legitymizowała „ S a m o o b r o n ę " oraz Leppera. S p r a w ą p r i o r y t e t o w ą dla „ S a m o o b r o n y " było usytuowanie Z w i ą z k u i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o w strukturach a d m i n i s t r a c y j n o - r z ą d o w y c h p a ń s t w a . J u ż w 1993 r. „ S a m o o b r o n a " bierze udział w wyborach parlamentarnych. W jej sztabie wyborczym znajduje się w ó w c z a s m . i n . Bohdan P o r ę b a ze Zjednocze­ nia Patriotycznego „ G r u n w a l d " , reżyser filmowy. Doradcami są: legendarny p i l o t myśliwski Stanisław Skalski, k t ó r y zasłynął w bitwie o A n g l i ę i były mistrz olimpijski w pchnięciu k u l ą - W ł a d y s ł a w K o m a r . Najbliższym w s p ó ł ­ pracownikiem Leppera jest w t y m czasie narodowiec Janusz Bryczkowski, k t ó r y w p r o w a d z a ł go w zawiłości p o l i t y k i . N a „ S a m o o b r o n ę " z a g ł o s o w a ł o 2,7% w y b o r c ó w (Internet, rozmowa, s. 9-10; H y ż y i inni 1999, s. 24). W na­ s t ę p n y c h wyborach parlamentarnych (1997 r.) „ S a m o o b r o n a " , umieszczona na liście nr 12, u z y s k a ł a ogółem 0,07 procent głosów poparcia. W całym w o j e w ó d z t w i e k o s z a l i ń s k i m , w k t ó r y m leży Zielnowo (wieś Leppera) oddano na n i ą 1456 głosów, czyli mniej niż 1 % (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13). N i e był to więc w y n i k zapewniający miejsce w Parlamencie. P o d koniec 1999 r. Lepper z a d e k l a r o w a ł udział w kolejnych wyborach parlamentarnych w 2001 r. m ó w i ą c : Chcemy sięgnąć po władzę, chcemy być w parlamencie [...] nie chcemy tylko blokować dróg i protestować (Polityka, nr 1 z 1.01.2000, s. 98). Andrzej Lepper nigdy nie krył, że chciałby zostać prezydentem. W wyborach prezydenckich (1995 r.) opowiedziało się za n i m ok. 235 tys. w y b o r c ó w , t j . 1,32 procent głosów (Grabowski 1998, s. 23; M a z u r 1998, s. 13; H y ż y i inni 1999, s. 24); zajął 9 miejsce na 11 k a n d y d a t ó w . W wyborach prezydenckich �54 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A w październiku 2000 r. Andrzej Lepper uzyskał 3,2 % poparcia. Zajął t y m samym 5 miejsce na 12 k a n d y d a t ó w i wyprzedził byłego prezydenta RP, Lecha W a ł ę s ę . Dziennikarzy intryguje s p o s ó b i ź r ó d ł a finansowania „ S a m o o b r o n y " . Sam P r z e w o d n i c z ą c y odpowiada, że działalność z w i ą z k o w a i polityczna pokrywana jest z dobrowolnych składek. Przeciwnicy polityczni u t r z y m u j ą natomiast, iż Lepper zawsze miał protektorów, którzy posługiwali się nim jak wygodnym narzędziem: Najpierw wspierał go po cichu Belweder, potem SLD, wreszcie PSL (Grabowski 1998, s. 23). Rzecznik U n i i W o l n o ś c i , Andrzej Potocki, twierdzi, iż wiadomo, że w przeszłości Lepper był finansowany przez prorosyjski Instytut Schillera ( H y ż y i i n n i 1999, s. 23) . Ż o n a Leppera, podobnie j a k o n sam, p o d k r e ś l a , że nie łoży na „ S a m o o b r o n ę " z d o c h o d ó w z gospodarstwa. U t r z y ­ manie biura przy ulicy Marszałkowskiej w Warszawie, koszty p o d r ó ż y po kraju i bieżąca działalność Z w i ą z k u pokrywane są ze składek. D y r e k t o r B a n k u Spółdzielczego w D a r ł o w i e m ó w i z kolei, że jest w „ S a m o o b r o n i e " od p o c z ą t ­ k u , ale ż a d n y c h składek nigdy nie płacił. Sam w y r a ż a nadzieję, iż m o ż e w przyszłości dowie się, k t o stoi za „ S a m o o b r o n ą " i k t o p o k r y w a jej koszty oraz j a k to się dzieje, że gospodarstwa w okolicy ubożeją, a Leppera kwitnie (Hyży i inni 1999, s. 24). W podobnym duchu wypowiada się rzecznik prasowy K l u b u Parlamentarnego A W S - Piotr Ż a k . Jego zdaniem: Trzeba się zastano­ wić, kim naprawdę jest Lepper i skąd ma pieniądze. W jaki sposób utrzymuje w Warszawie dobrze wyposażone biuro, skąd bierze ludzi? Na blokadach docho­ dziło do bulwersujących wypadków niszczenia pojazdów osób, które chciały je ominąć. Potem okazywało się, że w kilku miejscach takich wyczynów dopuszczały się te same osoby: ,,rolnicy z telefonami komórkowymi" (Hyży i inni 1999, s. 24). N o w e światło na kwestię pozyskiwania pieniędzy przez Leppera rzuca a r t y k u ł Igora T . M i e c i k a i Piotra Pytlakowskiego (2001). Oparty na wypowiedziach byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w P r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " , zawiera tezę, iż uczynił [on] z Samoobrony firmę do zarabiania pieniędzy na strachu i szantażu: za stosowną opłatą odstępował od blokady lub demonstracji (s. 20). 3 D l a „ S a m o o b r o n y " bardzo istotne są związki z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi. Z n a c z ą c e są t u p r z y k ł a d y z ostatnich lat. Podczas w y b o r ó w s a m o r z ą d o w y c h (wrzesień 1998 r.) PSL i U n i a Pracy zawarły z „ S a m o o b r o n ą " tzw. Przymierze Społeczne. Andrzej Lepper kandydo­ wał z listy Przymierza i został wybrany do rady sejmiku województwa zachodnio­ pomorskiego. Jest więc radnym tego w o j e w ó d z t w a ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Zdaniem Tomasza Nałęcza, wielu fakt ten niemile zaskoczył. Szczególne pretensje zgłaszano o to do U n i i Pracy. S p o s ó b uprawiania p o l i t y k i przez obie partie jest zupełnie odmienny. „ S a m o o b r o n a " i jej p r z y w ó d c a , Lepper, kojarzeni są z naj- 3 Schiller-Institut, według jednego z jego niedoszłych gości (nie wyjawił nazwiska), jest to kryptonim faszystowskiej organizacji amerykańsko-niemieckiej, stawiającej sobie za cel zbudowanie narodowosocjalistycznej, totalitarnej Europy, niechętnej Unii Europejskiej (Hyży i inni 1999, s. 23). W pilnie strzeżonej i niedostępnej siedzibie tej organizacji w Laatzen k/Hanoweru, Lepper miał przejść specjalny kurs (Hyży i inni 1999, s. 23). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 55 radykalniejszymi metodami protestu, U n i a Pracy, z Aleksandrem M a ł a c h o w s k i m i M a r k i e m Polem, reprezentuje natomiast w y w a ż o n e p o g l ą d y i zachowania. W e d ł u g N a ł ę c z a , zamiast p r a w i ć uszczypliwości p o d adresem ambicji samo­ r z ą d o w y c h Leppera, należy życzyć m u powodzenia w wyborach, bowiem jest p o ż ą d a n e , aby uczestnicy rolniczych protestów jak najszybciej wkroczyli na drogę procedur demokratycznych. Wprawdzie nie będzie on łatwym partnerem, ale lepiej dyskutować z nim w sejmiku niż na zablokowanej jezdni (Nałęcz 1998, s. 17). W czerwcu 1998 r. zostaje podpisane porozumienie intencyjne trzech ugrupo­ w a ń c h ł o p s k i c h : Z w i ą z e k Z a w o d o w y R o l n i k ó w „ S a m o o b r o n a " ( A . Lepper), N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R o l n i k ó w Indywidualnych (Roman Wierzbicki) i Krajowy Związek R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizaqi Rolniczych (Władysław Serafin). Zebrani pod hasłem: „ C h ł o p i razem" deklarowali współpracę. Inicjatorem porozumienia był Lepper, k t ó r y pod wpływem popularności, j a k ą przyniosły m u blokady dróg, chciał wziąć pod swoje skrzydła Jarosława Kalinowskiego wraz z jego PSL i ogłosić się pierwszym chłopskim liderem, szefem nowego Bloku Ludowo-Narodowego (Paradowska 2000, s. 31). Pierwszym efektem tego porozumienia była w s p ó l n a lipcowa demonstracja w Warszawie. N a tej podstawie m . i n . jeden z byłych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Leppera utrzymywał, że jego stosunki z partią l u d o w ą uległy znacznej poprawie. Spotykał się niedawno z przywódcami stronnictwa uzgadnia­ j ą c w s p ó l n ą t a k t y k ę m a j ą c ą polegać na t y m , że Lepper będzie robił zamieszanie, ludowcy będą z dystansu „punktować" rząd Buzka (Grabowski 1998, s. 23). Sam Lepper p r z y z n a w a ł w t y m czasie, że najłatwiej porozumiewa się z działaczami PSL. P o w o ł u j ą c B l o k L u d o w o - N a r o d o w y , Lepper powiedział, że chcą stać się w Polsce trzecią siłą, bez której zgody nic w kraju nie m o ż e się w y d a r z y ć i b y ć ustanowione (Małecki 1999, s. 32). Po k i l k u miesiącach nie było j u ż m o w y o współpracy wszystkich akcjonariuszy czerwcowego porozumienia. Praktycznie r o z p a d ł o się ono po akcji w Świecku, w styczniu 1999 r. N a p o c z ą t k u stycznia 2000 r. w sali Kongresowej P K i N o d b y ł o się zgroma­ dzenie, k t ó r e nazwano: F o r u m na rzecz P o w o ł a n i a B l o k u Ludowo-Narodowe­ go . Podpisano deklarację o w s p ó ł p r a c y trzech u g r u p o w a ń ( „ S a m o o b r o n a " , Z w i ą z e k Sierpień 80 i F r o n t Polski generała Wileckiego, byłego szefa Sztabu Generalnego) . M a j ą one tworzyć blok, do którego powstania Lepper nawoływał od miesięcy; chciał, aby wszystkie współpracujące ze s o b ą organizacje utworzyły j e d n ą partię, a w zasadzie przystąpiły do Samoobrony Rzeczypospolitej Polskiej. Partia jest j u ż zarejestrowana, a j e d y n ą osobą, k t ó r a m o ż e j ą reprezentować jest on sam. Z a p o w i e d z i a ł , że będzie wyłącznym kandydatem b l o k u w wyborach prezydenckich, ale okazało się, iż swoją k a n d y d a t u r ę wysunął też generał Wilecki. W e d ł u g Janiny Paradowskiej, zebranych w Sali Kongresowej łączyły nie­ spełnione ambicje polityczne oraz s p o s ó b widzenia polskiej transformacji i jej 4 5 4 Przebiegało ono niemal w folklorystycznej scenerii, przy aplauzie zgromadzonych człon­ ków „Samoobrony" i ich sympatyków, przy grających kapelach i przyśpiewkach w rodzaju: „Z Andrzejem Lepperem wesoło jest", zagryzaniu salcesonem i pasztetową. Pisze o tym obszernie Janina Paradowska (2000). 5 �56 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA efektów. Czy ó w s p o s ó b widzenia wynika rzeczywiście z ideowych p r z e k o n a ń , czy też z chwilowej k o n i u n k t u r y jest s p r a w ą o d r ę b n ą . I c h ocena sytuacji w Polsce była d o ś ć prosta. K r a j jest r o z k r á d a n ý przez zagraniczny k a p i t a ł (generalnie k a p i t a ł jest symbolem zła), na k t ó r e g o ł u p wydaje go rodzima elita, zrodzona w w y n i k u u k ł a d u O k r ą g ł e g o Stołu (pogardliwie o k r e ś l a n a j a k o „ E u r o p e j c z y c y " , w przeciwieństwie do „ p r a w d z i w y c h P o l a k ó w " ) z Leszkiem Balcerowiczem na czele (według Leppera - ekonomicznego niedouka). D o tego obozu zdrady interesów narodowych dołączyła ostatnio „ S o l i d a r n o ś ć " . Skutki rozkradania w i d a ć gołym okiem: n ę d z a , zniewolenie, utrata suweren­ ności. W t y m stanie rzeczy należy się b r o n i ć . Jedną z form samoobrony naro­ dowej jest demaskowanie przestępczych działań skierowanych przeciwko narodo­ wi polskiemu, jego państwu, gospodarce, społecznej moralności, sprawiedliwości, przeciw podstawom egzystencji polskich rodzin, przeciw suwerenności i nie­ podległości Polski. Działania te nasilają się i są powodem coraz większej śmier­ telności, upadku stanu zdrowotności, higieny, coraz większej nędzy i niedostatku, niedożywienia młodzieży, bezdomności i bezrobocia (cyt za: Paradowska 2000, s. 31). O b o k czynności demaskatorskich formami działania są: ciągły p r o ­ test, blokady, czyli dezorganizacja. Blok stawiał sobie za cel zajęcie drugiego miejsca w przyspieszonych wyborach parlamentarnych. Nie p r z y s t a w a ł do tego ambitnego zadania jego program b ę d ą c y w zasadzie zestawem haseł m a j ą c y c h trafić do niezadowolonych z z a c h o d z ą c y c h przemian, s t a n o w i ą c y m i e s z a n i n ę anarchizującego lewactwa, ideologii skrajnie narodowej z akcen­ t a m i totalitarnymi. W komentarzu dziennikarskim Paradowska pisała, iż obec­ nie o względy niezadowolonych zabiega wiele u g r u p o w a ń (w t y m narodowych, ale o d w o ł u j ą c y c h się do religii). Z tego p o w o d u Blok L u d o w o - N a r o d o w y m a d u ż ą k o n k u r e n c j ę i nierealne jest marzenie o drugiej sile, t y m bardziej, że w wyborach Polacy z reguły eliminują skrajności. Ponadto blok m a k ł o p o t w e w n ę t r z n y z wyłonieniem kandydata do u r z ę d u prezydenta. Cel n a d r z ę d n y - demaskowanie zdrady narodowej, a ambicje polityczne Leppera i Wileckiego, to coś innego. Czy zatem w s p ó l n a deklaracja jest prawdziwa, nie jest jasne (Paradowska 2000, s. 31; por. też: Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Po w s t ę p n y c h wynikach w y b o r ó w prezydenckich, 8 p a ź d z i e r n i k a 2000 г., Lepper stwierdził w telewizji, że trzeba stworzyć Blok L u d o w o - N a r o d o w y , ruch o g ó l n o n a r o d o w y , a nie tylko agrarny. S T R A T E G I A I T A K T Y K A DZIAŁAŃ „SAMOOBRONY" „ S a m o o b r o n a " jest związkiem powstałym w wyniku opozycji wobec zaistnia­ łej na wsi sytuacji ekonomiczno-społecznej. Dlatego też jej podstawowa strategia i t a k t y k a działania łączy się przede wszystkim z r ó ż n o r o d n y m i f o r m a m i p r o ­ t e s t ó w . „ S a m o o b r o n a " protestuje przeciw i m p o r t o w i z b o ż a i m i ę s a , domaga się podwyżek* cen skupu żywca, z b ó ż i innych polskich p r o d u k t ó w rolnych oraz ich r z ą d o w y c h z a k u p ó w interwencyjnych, o d d ł u ż e n i a gospodarstw chłopskich. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 57 W ś r ó d d z i a ł a ń „ S a m o o b r o n y " , na k t ó r y c h czele zawsze stoi Lepper, są: rozruchy i zajścia z r ę k o c z y n a m i , okupacje b u d y n k ó w publicznych, nielegalne manifestacje, marsze na W a r s z a w ę , rozsypywanie z b o ż a na torach kolejowych i p a r a l i ż o w a n i e ruchu drogowego w całej Polsce. Blokady d r ó g m o ż n a u z n a ć za niezwykle skuteczny, a jednocześnie specyficzny ś r o d e k nacisku zastosowa­ ny u nas pierwszy raz przez „ S a m o o b r o n ę " , szybko przejęty przez innych p r o t e s t u j ą c y c h (Grabowski 1998, s. 23). W latach 1992-1993 p o w s z e c h n ą for­ m ą p r o t e s t ó w było okupowanie u r z ę d ó w wojewódzkich. Uznano je za m a ł o skuteczne i stopniowo z a s t ę p o w a n o innymi sposobami, zwłaszcza marszami na W a r s z a w ę i blokadami d r ó g . C h ł o p s k i e marsze gwiaździste na W a r s z a w ę r o z p o c z y n a j ą się w 1992 r. Prasa (i inne media) informuje, że z r ó ż n y c h stron d o t a r ł y na przedmieścia stolicy 72 k o l u m n y r o l n i k ó w . Przed Sejmem „ S a m o o b r o n a " manifestuje z k o ­ sami postawionymi na sztorc. P r ó b u j e wedrzeć się do ś r o d k a Parlamentu, p o d gmach rzucane są kości i ochłapy mięsa. Przed w a r s z a w s k ą siedzibą SdRP rozlewana jest g n o j ó w k a . W 1993 r. oddział „ S a m o o b r o n y " w Praszce wszczy­ na rozruchy, do k t ó r y c h przyłączają się bezrobotni. Burmistrz Praszki, inwa­ lida, o b w o ż o n y jest przez d e m o n s t r u j ą c y c h w taczce po r y n k u (Internet, roz­ m o w a , s. 5; Grabowski 1998, s. 23; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30). W kilkanaście miesięcy później (lipiec 1994 г.), w K o b y l n i c y w w o j . Słupskim, członkowie i sympatycy „ S a m o o b r o n y " nie chcieli dopuścić, aby z a d ł u ż o n y m gospodar­ stwem Ryszarda J. k i e r o w a ł ustanowiony przez s ą d z a r z ą d c a komisaryczny, A n t o n i Chodorowski, niegdyś bliski w s p ó ł p r a c o w n i k Leppera. D o s z ł o do okupacji gospodarstwa. Chodorowskiego z n i e w a ż o n o i pobito (Internet, roz­ m o w a , s. 8; Ł u c z a k i inni 1999, s. 30) . Ogrodnik, k t ó r e g o w ó w c z a s b r o n i ł a „ S a m o o b r o n a " jest do dziś właścicielem tego gospodarstwa. Lepper u w a ż a ł , że nie n a r u s z y ł prawa, ale swoją akcją tylko w y e g z e k w o w a ł je. W 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciw i m p o r t o w i z b o ż a . C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W lipcu (1998 r.) ulicami W a r ­ szawy m a s z e r o w a ł a demonstracja o k o ł o 10 tysięcy r o l n i k ó w . Była ona pierw­ szym efektem w s p ó l n e g o porozumienia o w s p ó ł p r a c y , zawartego w czerwcu 1998 r. m i ę d z y trzema krajowymi z w i ą z k a m i rolniczymi: K Z R K i O R , „Soli­ d a r n o ś c i ą " R I (frakcja Romana Wierzbickiego) i „ S a m o o b r o n ą " (Grabowski 1998, s. 23). Jeden z niesionych t r a n s p a r e n t ó w głosił: „ U n i a Europejska to H i t l e r " . Manifestanci zablokowali centralne węzły komunikacyjne. D o s z ł o do s t a r ć z policją. T ł u m o w i - obok p r z y w ó d c ó w z w i ą z k ó w chłopskich, sygna­ tariuszy porozumienia - przewodzili: Janusz Piechociński (działacz PSL, po­ zbawiony przez w y b o r c ó w mandatu poselskiego w poprzednim r o k u ) i Piotr 6 6 Zdenerwowany Chodorowski mówił, iż go wyzwano, obnażono, zbito i ogolono. Lepper i jego ludzie zagrozili mu chłostą. Rozciągnęli na podłodze, kopali i bili witkami po plecach i pośladkach, a następnie kobiety pluły na jego głowę i chciały wystrzyc mu żydowską gwiazdę, a potem go ostrzygły. Będąca na miejscu policja nie interweniowała. Sponiewieranego Chodorow­ skiego z wygoloną głową i posiniaczonymi pośladkami pokazała telewizja. �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ikonowicz ( p r z y w ó d c a PPS, k t ó r y u z y s k a ł mandat do Sejmu, ale z listy S L D ) . Zdenerwowani dziennikarze odnotowali, że ci, co przegrywają wybory, wygrywa­ j ą manifestacje. B u d z ą u r o b o t n i k ó w czy r o l n i k ó w strach przed reformami i ł a g o d z ą go ż ą d a n i e m zdobycia pieniędzy p o d a t n i k ó w (Mazur 1998, s. 13). W pierwszych tygodniach sierpnia 1998 r. polskie drogi zablokowano w 104 miejscach . Wszędzie strategia blokad była podobna, z reguły akcja p r z e b i e g a ł a sprawnie, bez b a ł a g a n u . T r a k t o r y tarasujące drogi były t y l k o „ p r z e d n i ą s t r a ż ą " , w razie potrzeby bowiem w ciągu p ó ł godziny m o ż n a było s p r o w a d z i ć więcej sprzętu, w t y m kombajny. Za p o m o c ą telefonu k o m ó r ­ kowego pozostawano w stałym kontakcie z kierującymi protestami w innych miejscowościach. Rolnicy protestowali na dwie zmiany (dzienną i n o c n ą ) w y ­ m i e n i a j ą c się. W i e l u ubranych było w kamizelki odblaskowe. 7 Organizatorzy blokad i akcji niszczenia mienia nie zauważali, że t r a c ą s y m p a t i ę społeczeństwa. Paradoks polegał na t y m , że policja - p r z y g o t o w u j ą c objazdy i pilnując, aby rolnicy nie pobili się z kierowcami - c h r o n i ł a protes­ tujących, a nie pokrzywdzonych przez nich obywateli. Ten stan rzeczy, dyrek­ tor Biura Informacji i Promocji Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d m i n i ­ stracji, P a w e ł Ciach, u z a s a d n i a ł t r o s k ą r z ą d u o niedopuszczenie do eskalacji protestu. Wydając decyzję o użyciu siły, trzeba się liczyć z tym, że jej skutki mogą być tragiczne [...]. Politycy obecnej koalicji niechętnie opowiadają się za użyciem siły wobec protestujących, pamiętając czasy, gdy sami - jako polityczna opozycja - brali udział w starciach z ZOMO. Wiedzą jednak, że blokujący drogi nie mogą się czuć bezkarni (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). P a w e ł Piskorski, z a s t ę p c a p r z e w o d n i c z ą c e g o K l u b u Parlamentarnego U W , u w a ż a ł , że r z ą d słusznie nie użył od razu siły. Twierdził, iż: Do takich decyzji trzeba przygotować społeczeństwo, spróbować uświadomić protestującym, że czynią zło. Gdyby jednak blokady miały się powtarzać, działania władz powinny być bardziej zdecydowane (Leśniewski, Macieja i inni 1998, s. 23). Pod w p ł y w e m opinii publicznej, również w ś r ó d p o l i t y k ó w zaczęły p o j a w i a ć się coraz częściej głosy o konieczności stosowania ś r o d k ó w prewencyjnych wobec u c z e s t n i k ó w blokad. Krzysztof Budnik (wiceminister spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji) stwierdził, że p a ń s t w o demokratyczne musi e g z e k w o w a ć prawo i b y ć w t y m konsekwentne. Nie chodzi jednak o to, by ,,pałować" ludzi [...] Za niszczenie mienia i inne przestępstwa, do których dochodzi podczas blokad, sprawców będzie ścigać prokuratura, zapowiedzieli już premier Jerzy Buzek, wicepremier Janusz Tomaszewski, a także Hanna Suchocka, minister sprawiedliwości (Leśniew­ ski, Macieja i inni 1998, s. 22) . 8 7 Według policji, w tymże roku przeprowadzono kilkaset takich akcji. Organizatorami 81 z nich byli rolnicy, pozostałych - zwolennicy większej liczby powiatów. Poczucie bezkarności protestujących utwierdzał udział w ich akcjach przedstawicieli władz samorządowych, posłów koalicji rządzącej i opozycji. W blokadzie drogi E-40 w Walidrogach (czerwiec 1998 г.), zorganizowanej przez zwolenników utworzenia województwa opolskiego, uczest­ niczyła posłanka A*WS, Elżbieta Adamska-Wedler. Policja nie interweniowała, co więcej na miejsce 8 �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 59 Zamykanie blokujących w więzieniach u w a ż a n o za zły p o m y s ł , bo po k r ó t k i m zatrzymaniu organizator protestu wychodzi w aureoli chwały i m ę ­ c z e ń s t w a . Dlatego opowiadano się za stosowaniem wysokich grzywien. Blo­ kady bowiem nie t y l k o u t r u d n i a j ą życie ludziom, ale i p o w o d u j ą wymierne straty finansowe. Tymczasem protestujący nie chcieli nawet słuchać o ewen­ tualnej o d p o w i e d z i a l n o ś c i materialnej. M ó w i l i : „ ż a d n y c h sankcji i grzywien się nie boję. N i e zapłacę, bo i tak nie m a m pieniędzy". W styczniu 1999 r. zablokowano przejście graniczne w Świecku. Była to kolejna d u ż a , w s p ó l n a akcja porozumienia trzech krajowych z w i ą z k ó w r o l ­ niczych z czerwca 1998 г., k t ó r e miały d o p r o w a d z i ć do zrywu chłopskiego na w i o s n ę tego r o k u . Protestujący traktowali j ą j a k o p r ó b ę przed o g ó l n o p o l s k ą akcją p r z e w i d z i a n ą za tydzień. Zapowiedzieli 300 blokad na wszystkich przej­ ściach granicznych i g ł ó w n y c h trasach m i ę d z y n a r o d o w y c h . W rzeczywistości zorganizowano prawie 90 blokad, w k t ó r y c h wzięło udział ponad trzy tysiące p r o t e s t u j ą c y c h . D o tarasowania d r ó g i przejść granicznych u ż y t o niemal 500 p o j a z d ó w . Blokujących d r o g ę w N o w y m Dworze G d a ń s k i m policja usu­ nęła siłą. W Lubecku (w w o j . śląskim) doszło do p ó ł t o r a g o d z i n n e j potyczki policji z demonstrantami. W e d ł u g informacji rzecznika r z ą d u , J a r o s ł a w a Sellina, zbierano tutaj dzieci, k t ó r e chciano w y k o r z y s t a ć do osłony demon­ s t r a n t ó w . N i e b a c z ą c na te wydarzenia Andrzej Lepper m ó w i ł : Skoro z tym rządem nie można rozmawiać, trzeba odsunąć go od władzy (Szczęsny i inni 1999, s. 23), co jednoznacznie komentowano j a k o chęć doprowadzenia do u p a d k u obecnego gabinetu. W Świecku Lepper, j a k się o k a z a ł o - proroczo, wątpił w zapowiedziane stanowcze reakcje policji i lokalnej administracji. Jego zdaniem, ten rząd nigdy się nie odważy na użycie policji. Są mocni tylko w gębie (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). J e d n a k ż e on i jego otoczenie byli przygotowani na interwencję policji. W e d ł u g relacji r e p o r t e r ó w Wprost, nawet na n i ą liczono. W przypadku starć zostaliby uwiarygodnieni w oczach „ p r a w d z i w y c h " r o l n i k ó w i innych grup zawodowych p r o t e s t u j ą c y c h w ostatnich dniach. Wypowiedzi Leppera świad­ czyły o t y m , że scenariusz akcji był precyzyjnie przygotowany. Miejsce blokady (Świeck) znano z trzydniowym wyprzedzeniem, a projekty k o m u n i k a t ó w p o t ę ­ piających „ b r u t a l n e działania p o l i c j i " rozpowszechniano wraz z przyjazdem a u t o b u s ó w z pierwszymi demonstrantami . W i ę k s z o ś ć m i a ł a telefony k o m ó r ­ kowe, lornetki, drewniane p a ł k i i cepy. W samochodach ciężarowych zgroma­ dzono wszystko to, co jest na takie demonstracje potrzebne (według p r z y w ó d c y „ S a m o o b r o n y " ) : koktajle M o ł o t o w a , brony, opony n a s ą c z o n e ł a t w o p a l n y m i 9 protestu przyjechała delegacja NSZZ Policjantów Komendy Wojewódzkiej w Opolu wręczając posłance wiązankę kwiatów, co interpretowano jednoznacznie jako ich poparcie dla akcji. Podob­ nie w Brzezinach, mieszkańcy żądający utworzenia powiatu zatamowali ruch, przy pełnym popar­ ciu burmistrza Marka Kłopockiego (Leśniewski, i inni 1998, s. 22). Przyjechało ich ok. 1,5 tysiąca, z zapowiedzianych 7 tysięcy, chociaż Lepper twierdził, że dotarła połowa - 3,5 tysiąca, co i tak jest sukcesem; dużą część policja zatrzymała na drogach dojazdowych. 9 �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ś r o d k a m i . Ż y w n o ś ć dostarczali ochotnicy w y c h o d z ą c y do d e m o n s t r a n t ó w z la­ su, co ci ostatni komentowali, że czują się j a k partyzanci. Policja w Świecku nie zamierzała jednak i n t e r w e n i o w a ć . Po k i l k u godzi­ nach, gdy po obu stronach granicy były j u ż wielokilometrowe kolejki pojaz­ d ó w , a p r o t e s t u j ą c y zmęczeni wielogodzinnym staniem na mrozie, Janusz M a k s y m i u k , Serafin i Wierzbicki pojechali na rozmowy do Ministerstwa R o l ­ nictwa. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z n a ł to za z d r a d ę . Przez głośnik oznajmił, że dwa d n i to d o ś ć i z a d e c y d o w a ł o przerwaniu akcji. M a k s y m i u k i Wierzbicki nie wiedzieli o tej decyzji, a później uznali j ą za wielki b ł ą d . K i e d y bowiem minister Jacek Janiszewski dojechał j u ż do granicy, nie m i a ł z k i m r o z m a w i a ć (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23-24). Po Świecku r o z p a d ł o się porozumienie trzech u g r u p o w a ń chłopskich Z Z R „ S a m o o b r o n a " , N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " R I i K Z K i O R - B l o k u z czerwca 1998 r. W l u t y m 1999 r. prasa d o n i o s ł a o poleceniu Janusza Tomaszewskiego, wicepremiera, ministra spraw w e w n ę t r z n y c h i administracji, użycia siły, jeśli rolnicy ponownie złamią prawo i zablokują drogi ( T y m 1999, s. 116). W t y m samym czasie, j a k b y w odpowiedzi wicepremierowi, J a r o s ł a w K a l i n o w s k i i kierownictwo PSL, u p r z e d z a j ą c starcia policji z blokującymi drogi rolnikami, p o s t a n o w i ł o rejestrować ofiary starć r o l n i k ó w z policją a w przyszłości przy­ z n a ć i m zbiorowo - j a k uczestnikom p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. - uprawnie­ nia kombatanckie. N o b i l i t o w a ł o to z w o l e n n i k ó w Leppera na m ę c z e n n i k ó w w a l k i o w o l n o ś ć (najpierw w formie prerogatyw pieniężnych), a jego samego k r e o w a ł o na nowego św. Szczepana (Janecki 1999, s. 13). N i c więc dziwnego, że rolnicy czekali na poboczach d r ó g na telefon od Leppera, po k t ó r y m zabloko­ wali d r o g ę p o d Koszalinem. Policja nie interweniowała, p o n i e w a ż wicepremier polecenie o d w o ł a ł . Być m o ż e , j a k komentuje w swoim felietonie T y m , liczył na to, że rolnicy się p r z e s t r a s z ą i nie p r z y s t ą p i ą do akcji, skoro jednak nie przestraszyli się, wicepremier zmienił zdanie, u z n a ł te działania za legalne. W e d ł u g T y m a , było to przyzwolenie Lepperowi na d o w o l n ą interpretację prawa i zgoda r z ą d u na tę jego interpretację. Wydarzenie to określił j a k o precedens p r o w a d z ą c y do anarchii, a z jej nastaniem - do upadku tego r z ą d u . 20 sierpnia 1999 r. w Bartoszycach oddziały prewencji, interweniując w czasie okupacji u r z ę d u miejskiego, zostały rozgromione przez r o l n i k ó w i t ł u m g a p i ó w . W w y n i k u starć odniosło rany kilkudziesięciu p o l i c j a n t ó w i k i l k a o s ó b a t a k u j ą c y c h policję. Andrzej Lepper ocenił, iż: Po tym, jak zaczęto bić rolników i do nich strzelać, za mało jest rannych policjantów (Mazur 1999, s. 8 ) . W e d ł u g relacji policjantów, u c z e s t n i k ó w zajść w Bartoszycach, podda­ nych długotrwałej terapii psychologicznej na obozie rehabilitacyjnym, rozpra10 1 0 Po wydarzeniach 20 sierpnia 1999 r. Pentor wykonał sondaż telefoniczny na reprezentatyw­ nej próbie dorosłej ludności miejskiej. Pytano o to, czy wobec agresywnego tłumu policja powinna działać bardziej stanowczo, niż w Bartoszycach. „Tak" odpowiedziało - 48%, „nie" - 34%, „nie mam zdania" - 18%. Na pytanie, czy organizatorzy protestów, w których wyniku dochodzi do niszczenia cudzego mienia powinni za to ponosić odpowiedzialność materialną, 80% odpowie­ działo - „tak", 1 Í - „nie", „nie mam zdania" - 7% (Wprost, nr 35, 29.08.1999, s. 8). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 61 szanie samych r o l n i k ó w t r w a ł o chwilę. Potem zza b u d y n k ó w wybiegły setki ludzi. Rzucali wszystkim, co mieli pod r ę k ą , tłukli szyby s a m o c h o d ó w policyj­ nych, b i l i p o l i c j a n t ó w , n i e k t ó r y c h t ł u m wciągał. Postronni, nawet m a t k i z dziećmi, oglądali to j a k film. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć , że to wreszcie policja dostaje baty (Janik 2000, s. 86, 89). Po Bartoszycach, B o g u s ł a w M a z u r , w artykule „ B a n d y t y z m " (1999, s. 8) wyraził opinię, iż b y ć m o ż e z uwagi na p a m i ę ć o P R L blisko p o ł o w a obywateli u w a ż a atakowanie p o l i c j a n t ó w przez d e m o n s t r u j ą c y c h za czyn dopuszczalny (nie bandycki). R ó w n o c z e ś n i e jednak powszechna jest ś w i a d o m o ś ć , że za zniszczenie cudzego mienia trzeba zapłacić, ale d o t ą d sędziowie i prokuratorzy nie podejmowali działań wobec d e m o n s t r a n t ó w niszczących mienie p a ń s t w o w e . Co więcej, j a k u w a ż a reporter, również r z ą d „ h o d u j e " politycznych terrorys­ t ó w , i m gwałtowniejsza jest bowiem demonstracja, t y m większe pieniądze są w y p ł a c a n e na zaspokojenie roszczeń jej uczestników. Sytuację tę w y k o r z y s t u j ą i usprawiedliwiają t a k ż e politycy opozycji, oskarżając przy tym władzę o brutal­ n o ś ć akcji policyjnych wobec m a n i f e s t a n t ó w . W konsekwencji k a ż d y p o l i t y k p o d e j m u j ą c y dialog z osobami t y p u Leppera i n i m samym lub usprawiedliwia­ j ą c y ł a m a n i e prawa przyczynia się do rozwoju politycznego bandytyzmu. Niezależnie od wypowiedzi oceniających bieżące działania, protesty r o l ­ nicze „ S a m o o b r o n y " i jej P r z e w o d n i c z ą c e g o są w prasie opinie p r ó b u j ą c e z d i a g n o z o w a ć szerszy kontekst społeczny tych w y d a r z e ń . O b o k „ S a m o o b r o n y " , działacze kółek rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i po­ litycy PSL p o d k r e ś l a j ą , że chłopskie protesty są aktem desperacji: ceny arty­ k u ł ó w rolnych spadają, a dochody r o l n i k ó w s t a n o w i ą zaledwie 40% docho­ d ó w m i e s z k a ń c ó w miast. Dlatego też w styczniu 1999 r. na przejściu granicz­ n y m w Świecku m ó w i l i oni w s p ó l n y m głosem o zbliżającej się chłopskiej rewol­ cie na miarę buntu Jemieliana Pugaczowa, przywódcy największej chłopskiej rebelii w dziejach Rosji (lata 70. XVIII w.); (Szczęsny i inni 1999, s. 23). W e d ł u g oceny P a w ł a Ciacha, o eskalacji protestu, n a k r ę c a n i u n a s t r o j ó w m o ­ tywujących d e m o n s t r a n t ó w do organizowania blokad decyduje splot takich c z y n n i k ó w j a k : ciężka sytuacja wsi polskiej i polityczne ambicje Andrzeja Leppera. Rolnicy wykorzystują też społeczne nastroje: protesty anestezjologów, pielęgniarek, górników. Sprzyja im nielojalna wobec rządu część ugrupowań A WS. Chłopskie protesty poparli przecież Artur Balazs ze Stronnictwa Konser­ watywno-Ludowego i Marian Piłka - prezes ZChN. Zarząd Główny ZChN wydał nawet w sobotę [styczeń 1999 r. - M . D - P ] oświadczenie, w którym stwier­ dzono, że „motywy tych akcji są także konsekwencją polityki gospodarczej Leszka Balcerowicza' (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Część r e p o r t e r ó w Wprost jest zdania, że większość u c z e s t n i k ó w blokad - poza przekonaniem, że całe zło na polskiej wsi wiąże się z Balcerowiczem, Jerzym Buzkiem i (tradycyjnie) w p ł y w a m i Ż y d ó w w rządzie - nie wiedziała, co chce o s i ą g n ą ć . T r u d n o się zgodzić z t a k ą opinią. Domagali się oni bowiem zahamowania i m p o r t u , d o p ł a t do produkcji, tanich k r e d y t ó w . Nie było ich o b o w i ą z k i e m śledzenie k ł o p o t ó w Europy ze s p r z e d a ż ą p r o d u k t ó w rolnych, �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA k t ó r y c h są p e ł n e magazyny, ani też p a m i ę t a n i e o t y m , że r z ą d Buzka ograni­ czył i m p o r t ziarna, z a d e c y d o w a ł o skupie interwencyjnym z b ó ż od r o l n i k ó w (trzy razy większym, niż poprzednie r z ą d y ) , że od stycznia 1999 r. w Polsce o b o w i ą z u j e najwyższe w Europie cło na w i e p r z o w i n ę , są d o p ł a t y do eksportu, a u d z i a ł żywności w całym imporcie z U E wynosi tylko 6, 1 % . W swej masie nie musieli się też z a s t a n a w i a ć , że w Warszawie działa j u ż roboczy zespół złożony z przedstawicieli r z ą d u i organizacji rolniczych, k t ó r e g o prace k o n ­ centrują się właśnie na postulatach rolniczych i , że realizacja p o s t u l a t ó w p r o t e s t u j ą c y c h w y m a g a ł a b y zahamowania wszystkich reform strukturalnych oraz w p ł a t ę w t y m r o k u przez k a ż d e g o podatnika o k o ł o 100 zł do „chłopskiej kasy zapomogowej" (Szczęsny i inni 1999, s. 24). J e d n a k ż e słuszne są uwagi, że sami rolnicy nie zrobili prawie nic, żeby zmienić p r o f i l produkcji, obniżyć koszty, t w o r z y ć miejsca pracy w otoczeniu rolnictwa. M ó w i ą , że nie m o g ą sprzedać swej produkcji, tymczasem firmy p r z e t w ó r c z e s k a r ż ą się, że na giełdach polskich brakuje jęczmienia kaszowego, grochu, fasoli. Jest holenderska rzodkiewka, bo polskim rolnikom jej uprawa podobno się nie opłaca (Szczęsny i inni 1999, s. 24). Andrzej Lepper natomiast chce kontraktacji i skupu produktów rolnych w stylu dekady gen. Jaruzelskiego. Nic to, że wtedy właśnie ,,miastowť' musieli się ubiegać o względy ekspedientek, by dostać kawałek wątróbki, nie wspominając nawet o innych frykasach [...] Ale na wsi ludzie mieli wtedy dobrze. Sprzedawać wtedy można było każde barachło, z brudnym i zakażonym mlekiem włącznie (Wilczyński 2000, s. 48). A u t o r stwierdza sarkastycznie: Państwo ma zagwarantować dochody rolników nie­ zależnie od ilości i jakości oferowanych przez nich produktów (tamże, s. 48). Jak wobec tych dyskusji o wymiarze sprawiedliwości, materialnych, po­ litycznych i moralnych aspektach demonstracji i blokad w y g l ą d a sytuacja samego Leppera? A N D R Z E J L E P P E R W O B E C W Y M I A R U SPRAWIEDLIWOŚCI W i ę k s z o ś ć spraw przeciw Lepperowi, k t ó r e trafiły do s ą d ó w i k o l e g i ó w umarzano ze względu na „ z n i k o m y stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu", „ z n i k o m ą szkodliwość społeczną czynu". Pierwszy raz w swojej karierze politycznej Lepper został osadzony w wię­ zieniu. 13.08 - 5.10.1994 r. był tymczasowo aresztowany po Kobylnicy. N a w o l n o ś ć wyszedł za p o r ę c z e n i e m takich p o l i t y k ó w , jak: M a r i a n Jurczyk - ówczesny p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r n o ś c i " '80 i Janusz M a k s y m i u k z k ó ł e k rolniczych oraz p o s ł ó w PSL i S L D . Wychodzi na w o l n o ś ć po spektakularnej scenie rzecznika „ S a m o o b r o n y " , Stanisława Mojsy, k t ó r y p r z y p r o w a d z i ł rano do sekretariatu prokuratora płaczące córki Leppera (żona Leppera była wtedy w szpitalu). Po p o ł u d n i u p r o k u r a t o r zmienia areszt na d o z ó r policyjny „ k i e r u ­ j ą c się dobrem dzieci" (Internet, rozmowa, s. 9; Ł u c z a k i i n n i 1999 г., s. 30). D o p i e r o w lipcu 1997 r. Lepper zostaje skazany na osiemnaście miesięcy po- �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 63 zbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na trzy lata i tysiąc złotych grzywny za kierowanie i u d z i a ł w pobiciu oraz znieważenie Antoniego Chodorowskiego (Internet, rozmowa, s. 9). W 1998 г., po sześcioletnim procesie, S ą d Rejonowy w Lublinie skazał Leppera za lżenie naczelnych o r g a n ó w p a ń s t w a , w t y m prezydenta RP, na r o k pozbawienia w o l n o ś c i w zawieszeniu na dwa lata i trzy tys. zł grzywny (Inter­ net, rozmowa, s. 5). Prokuratura złożyła zażalenie na ten w y r o k , ale s p r a w ę bezterminowo odroczono. Lepper grzywny nie zapłacił i w sierpniu 1998 r. - podczas rolniczych b l o k a d d r ó g - został zatrzymany. Po trzech godzinach u r e g u l o w a ł d ł u g , opuścił więzienie w Białołęce i wrócił do akcji, k t ó r e k o o r ­ d y n o w a ł o Radio Maryja. S ą d Rejonowy w Lublinie nie d o p a t r z y ł się r a ż ą c e g o naruszenia prawa. Stwierdził, że działanie Leppera „jest uzasadnione i społecz­ nie akceptowane". P o w o ł a ł się przy t y m na s o n d a ż e opinii społecznej i p r o t o ­ k o ł y r o z m ó w r z ą d u z przedstawicielami z w i ą z k ó w r o l n i k ó w , z k t ó r y c h w y n i ­ k a ł o , że „akcje protestacyjne były uzasadnione" ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Zebrany t ł u m przyjął w y r o k s ą d u lubelskiego z radością. Lepperowi ś p i e w a n o „ s t o l a t " , a on sam powiedział: Ci, którzy ostrzyli sobie zęby na to, że zobaczą Leppera w więzieniu, powinni z żalu wypić po litrze wódki ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). W o b u wypadkach orzeczenia z a p a d ł y p o d presją demonstracji „ S a m o ­ o b r o n y " , wspieranej przez górnicze warty (w strojach galowych) wystawione przez c z ł o n k ó w „ S i e r p n i a " '80. W lecie 1998 r. nasilają się rolnicze protesty przeciwko i m p o r t o w i zboża. C h ł o p i b l o k u j ą tory, wysypują ziarno na torowiska. W sierpniu (1998 r.) s k r y t y k o w a ł ich prymas Józef Glemp, określając styl uprawiania p o l i t y k i przez Leppera „ p o c z ą t k i e m terroryzmu". Lepper z a ż ą d a ł od Prymasa prze­ prosin. U z a s a d n i a ł : Czy ksiądz Prymas jako katolik nie widzi potrzeby wy­ stępowania Kościoła w obronie biednych? Co roku w Polsce trzy tysiące ludzi odbiera sobie życie z powodów ekonomicznych. Radzę Prymasowi, żeby jeszcze raz uważnie przeczytał papieską encyklikę „Ewangelia życia". Znajdzie tam akapit, w którym jest mowa, że ci, co dopuszczają do samobójstw z biedy, są winni zbrodni, są mordercami (Gazeta Pomorska, 21.08.1998; cyt. za: Internet, rozmowa, s . l l ) . Prymas Glemp w k r ó t c e o d w o ł a ł swoje słowa m ó w i ą c : Miłość Jezusa Chrystusa skłania mnie do szczególnego zrozumienia wszystkich, którzy poczuli się urażeni moimi wypowiedziami o formach protestów niektórych rol­ ników ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 31). Nadal tylko arcybiskup Józef Życiński n a z y w a ł Leppera hochsztaplerem, który zapomina o elementarnej zasadzie soli­ darności i kultury [...] Gdyby tak zachowywała się Matka Boska, to od razu wystawiłaby Panu Bogu rachunek. Za to, że po pierwsze musi rodzić podczas podróży do Betlejem, a po drugie - że nie załatwił porządnego hotelu z luk­ susowymi warunkami, tylko stajnię (Łuczak i inni 1999, s. 31). R ó w n o c z e ś n i e , gdy ówczesny wiceminister sprawiedliwości, Leszek Pio­ trowski, powiedział, że miejsce Leppera jest w więzieniu, Lepper wystąpił prze­ ciwko niemu. W pozwie s ą d o w y m zawarł wniosek o zakazanie Piotrowskiemu wypowiadania się na jego temat. Prasa s k o m e n t o w a ł a to, że korzystający �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA z największej w Polsce, niczym nie ograniczonej wolności słowa, p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " odmawia tego prawa innym ( Ł u c z a k i i n n i 1999, s. 31). Lepper niemal za k a ż d y m razem zarzucał sędziom brak obiektywizmu (np. w sądzie w G d a ń s k u , później w Ł o d z i ) i d o m a g a ł się zmiany s k ł a d u orzekają­ cego, a w i d z ą c dziennikarzy krzyczał: Jestem pozbawiony praw obywatelskich. To farsa i kompromitacja wymiaru sprawiedliwości (Polityka nr 27, 1.07.2000, s. 106). Podczas p o b y t u w gorzowskim więzieniu, w trakcie własnej kampanii prezydenckiej, Lepper wytoczył proces o zniesławienie gazecie Trybuna i jej redaktorowi naczelnemu, Andrzejowi U r b a ń c z y k o w i (posłowi S L D ) za opub­ likowany 8 sierpnia a r t y k u ł , k t ó r e g o autor zarzuca Lepperowi brak wykształ­ cenia, wiedzy i znajomości j ę z y k ó w obcych oraz to, że jedyną jego kompetencją jest chamstwo i awanturnictwo (Internet, wybory, s. 2). Lepper - „głos l u d u " zaczął w y z n a c z a ć standardy prawne, l a m e n t o w a ł a prasa: Czy Polska zda „eg­ zamin z lepperyzmu", robiąc dla „Jakuba Szeli z telefonem komórkowym" miejsce na „politycznym żwirowisku"? Czy pozwoli, aby posługujący się dema­ gogią i nagminnie łamiący prawo Andrzej Lepper sięgnął w końcu po władzę? [...] Kto okaże się silniejszy: Andrzej Lepper, który z łamania prawa uczynił cnotę, z oszczerstw i insynuacji instrument walki o władzę, czy kształtująca się dopiero polska demokracja? ( Ł u c z a k i inni 1999, s. 30-31). Sądy i kolegia nie skazują Leppera, a on paraduje w glorii bohatera 70 różnych postępowań karnych. Wygląda na to, że niezależna polska Temida jest zależna od strachu przed Samoobroną (tamże, s. 30). W trzy miesiące po wywiadzie w łódzkim radiu (koniec czerwca 1999 г.), gdzie Lepper n a z w a ł r z ą d „ r e ż i m e m antypolskim i antyludzkim", a ówcze­ snego wicepremiera „ b a n d y t ą z Pabianic", p r o k u r a t o r łódzki w e z w a ł go na przesłuchanie. Lepper nie stawił się kilkakrotnie i nawet nie usprawie­ dliwiał nieobecności. Przybył dopiero 10 stycznia 2000 г., p r o k u r a t o r przed­ stawił m u zarzuty. R o z p r a w ę wyznaczono na 9 marca, ale Lepper nie pojawił się. Dyscyplinując Leppera p r o k u r a t o r n a k a z a ł d o p r o w a d z i ć o s k a r ż o n e g o na r o z p r a w ę w dniu 31 marca. Ł ó d z k i sąd, chcąc z a k o ń c z y ć potyczki z nie stawiającym się na rozprawy Lepperem, w y d a ł decyzję o tymczasowym are­ sztowaniu i rozesłał za n i m list gończy, chociaż adres P r z e w o d n i c z ą c e g o był znany. D o 4 kwietnia Lepper był na zjeździe z w i ą z k ó w zawodowych w Indiach, o czym powszechnie wiedziano. G d y wrócił, aresztowano go na granicy czeskiej, w obecności wszystkich m e d i ó w , a k r ó t k o potem decyzją tego samego s ą d u zwolniono. Sytuację tę Lepper w y k o r z y s t a ł znakomicie. W świetle j u p i t e r ó w p o k a z a ł się w r o l i zakutego w kajdanki męczennika cierpiącego za poglądy, do tego ubranego w koszulkę z białym orłem (Pleśniak 2000, s. 8). Po t y m incydencie, minister sprawiedliwości, Hanna Suchocka, p r z y z n a ł a , że zatrzymanie i uwolnienie Leppera kładzie się cieniem na wy­ miarze sprawiedliwości (tamże, s. 8). W ą t e k k r y m i n a l n o - s ą d o w y nie opuszcza Leppera t a k ż e w czasie kampanii prezydenckiej 2000 r. Pierwszy i osobiście przyszedł do P a ń s t w o w e j K o m i s j i Wyborczej, aby zarejestrować się j a k o kandydat. Przyniósł wymagane d o k u - �A N D R Z E J L E P P E R - PRZYWÓDCA C H A R Y Z M A T Y C Z N Y ? 65 menty i podpisy, powiedział dziennikarzom, że się nie u k r y w a przed policją i c h o ć b y ł ścigany listem g o ń c z y m , n i k t go nie z a t r z y m a ł . W tych dniach S ą d Rejonowy w Słubicach (Lubuskie) p o s t a n o w i ł na 30 dni a r e s z t o w a ć Leppera za nieusprawiedliwione niestawianie się na kolejnych rozprawach w procesie 0 b l o k a d ę terminalu celnego w Świecku, w styczniu 1999 r. Sąd m i a ł wystawić list gończy niezwłocznie i p r z e k a z a ć go komendzie policji. Lepper skomen­ t o w a ł : Myślę, że sędzia opamięta się i ten list gończy zostanie cofnięty (Internet, w y b o r y ) . Sędzia nie o p a m i ę t a ł się. Po czterech dniach p o s z u k i w a ń na p o d ­ stawie listu gończego Lepper został aresztowany w warszawskiej siedzibie „ S a m o o b r o n y " . D z i a ł o się to po konferencji prasowej, której d a t ę i godzinę p o d a ł m e d i o m publicznie i wcześniejszym ogłoszeniu, że uda się na Białoruś 1 tam poprosi o azyl polityczny (Polityka, nr 36, 2.09.2000, s. 12). Zatrzyma­ nego Leppera przekazano do aresztu w Gorzowie. Po wyjaśnieniu przewod­ niczącego P K W , Ferdynanda Rymarza, że: z punktu widzenia prawa wybor­ czego kandydat, który przebywa w areszcie czy więzieniu nadal jest kandydatem i może uczestniczyć w wyborach w mediach zaczęto się cieszyć, że będzie o n p r o w a d z i ł k a m p a n i ę w y b o r c z ą zza k r a t więziennych. Rozpoczęły się spekula­ cje, j a k to będzie w y g l ą d a ć , czy do więzienia w p u s z c z ą dziennikarzy i kamery telewizyjne, czy nie. P a n o w a ł a o g ó l n a r a d o ś ć z przewidywanego rozwoju tej sytuacji. Po niecałym tygodniu s p ę d z o n y m w gorzowskim więzieniu, Lepper wyszedł na w o l n o ś ć . Tutejszy sąd zdecydował, że areszt był zbyt s u r o w ą restrykcją za uporczywe nieprzychodzenie na w ł a s n ą r o z p r a w ę . O b r o ń c a na wszelki wypadek złożył w sądzie poręczenie w imieniu k o m i t e t u wyborczego Leppera, zapewniające, że stawi się on na k a ż d ą r o z p r a w ę . Wyjście z aresztu gorzowskiego Lepper zamienił w wiec wyborczy. Przed gmachem demonst­ r o w a ł o ponad 300 jego z w o l e n n i k ó w , a w biurze s ą d u o k o ł o 100 o c h o t n i k ó w p o d p i s a ł o się pod deklaracją, że sami p ó j d ą do więzienia, byleby t y l k o sąd wypuścił Leppera. P u b l i c z n o ś ć odśpiewała „ R o t ę " , n a s t ę p n i e K a n d y d a t z k i l ­ kuset zwolennikami poszedł p o d k a t e d r ę i r o z d a w a ł swoje u l o t k i . M ó w i ł , że był na spacerze z i n n y m i więźniami, k t ó r z y twierdzili, że b ę d ą g ł o s o w a ć na niego i „ S a m o o b r o n ę " . A N D R Z E J L E P P E R - POGLĄDY I SYMPATIE P O L I T Y C Z N E W ś r ó d p o g l ą d ó w politycznych Leppera zwraca u w a g ę jego konsekwentnie pozytywna ocena P R L . Swój stosunek do P R L wyraził j u ż w 1995 r. w Dzien­ niku Łódzkim (z 9.10.1995 r.) m ó w i ą c : Ja się urodziłem i żyłem w PRL-u, jak większość Polaków. PRL zlikwidował analfabetyzm, wykształcił ludzi, rozbudo­ wał fabryki, kopalnie, huty, budownictwo mieszkaniowe, rozwinął rolnictwo. Ale trzeba pamiętać, kto to zrobił. Otóż nie zrobili tego sekretarze partii, tylko zwykli ludzie. To my zbudowaliśmy Polskę! (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 3-4). T ę opinię o P R L , jej gospodarce ( w t y m kontraktacjach rolniczych z epoki Gierka) p o w t ó r z y ł później wielokrotnie w wywiadach z dziennikarzami, t a k ż e �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA j a k o kandydat na prezydenta w 2000 r. (np. w programie 2 T V , w cyklu „ K a n d y d a c i na prezydenta", w d n i u 27 września 2000 г.). Wprawdzie Lepper p o d k r e ś l a , iż najbardziej nie lubi ludzi bez w ł a s n e g o zdania, z a c h o w u j ą c y c h się j a k chorągiewki na wietrze (Internet, rozmowa, s. 9), to jednak jego osobiste sympatie polityczne wobec p o l i t y k ó w i ich p r o ­ g r a m ó w nie są stałe. Relacje te, oczywiście, odwzajemnia druga strona. R z u ­ tują one na usytuowanie „ S a m o o b r o n y " w szerszym kontekście z w i ą z k ó w z i n n y m i ugrupowaniami. Bliscy w s p ó ł p r a c o w n i c y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o ­ o b r o n y " u t r z y m u j ą , że j u ż na p o c z ą t k u lat dziewięćdziesiątych, gdy jeździli do Warszawy, Lepper m ó w i ł , iż w Europie powinna rządzić socjaldemokracja. Pracownik najemny Leppera (Zbigniew Mazurek) u w a ż a , że „szef szanuje K w a ś n i e w s k i e g o " (Hyży i inni 1999, s. 24). W e d ł u g żony Leppera, kiedyś uwierzyli w „ S o l i d a r n o ś ć " , Wałęsę i Mazowieckiego, j e d n a k ż e bardzo zawiedli się na tych p r z y w ó d c a c h . Dlatego teraz wierzą tylko w Boga i r o l n i k ó w . Twierdzi ona, że politycy nie bywają u Leppera, czasami d z w o n i ą . Ostatnio np. często r o z m a w i a ł z ministrem Janiszewskim. Lepper nie l u b i W a ł ę s y , Krzaklewskiego i Balcerowicza, gdy się zdenerwuje m ó w i na ich temat ostre rzeczy, ale tylko w telewizji, bo w d o m u nigdy nie podnosi głosu i nie u ż y w a brzydkich w y r a z ó w . 1 1 W notatkach prasowych ze s p o t k a ń Leppera d o ś ć często podnoszony jest jego stosunek do Ż y d ó w . W informacji zamieszczonej w Nowinach (z 18.12.1995) cytowana jest jego w y p o w i e d ź : Najbardziej niebezpieczną dla Polski nacją jest nacja żydowska. Oni są wszędzie. Wszędzie intrygują. Potrafią do przesady nagłośnić najdrobniejsze fakty ich dotyczące aż do znudzenia. Ale tego, że w Polsce wiesza się z rozpaczy ponad trzy tysiące ludzi rocznie, nikt nie widzi (cyt. za Internet, rozmowa, s. 7-8). W Trybunie Opolskiej (z 12.05.1997) czytamy: Jestem narodowcem i ludowcem. Nie takim, który namawia do rżnięcia Żydów, lecz twierdzącym, że w Polsce powinni rządzić Polacy (cyt. za Internet, rozmowa, s. 8). Pytany, dlaczego u w a ż a nację żydowską za najgroźniejszą dla Polski, odpowiada, że to k ł a m s t w o wyrwane z kontekstu. Ludzie prowokacyjnie p y t a j ą na spotka­ niach, m ó w i ą , że Żydzi r z ą d z ą Polską. Ostentacyjnie dystansuje się w wywiadzie dla Ekspressu Wieczornego, m ó w i ą c o swoim byłym w s p ó ł p r a c o w n i k u , Januszu Bryczkowskim: Wciąż mi coś ględził o Hitlerze, faszystach, Żydach, oddziałach szturmowych. Nie brałem tego poważnie [...] A tymczasem on to traktował serio (cyt. za Internet, rozmowa, s. 10). Sam u w a ż a , że dla nas najniebezpieczniejszy jest nie n a r ó d żydowski, ale niemiecki. M ó w i oficjalnie na spotkaniach, że tego, co nie zdobyli siłą Bismarck i Hitler, to dziś dostają darmo K o h l i Schroeder (Internet, rozmowa, s. 8). 1 1 W kampanii prezydenckiej Lepper powiedział o Balcerowiczu, że był to najbardziej kom­ petentny w sensie negatywnym człowiek w ostatnich rządach. Konsekwentnie realizował program zgodny z interesami Banku Światowego i U E . Ale nie tylko on jest winien, bo nie był sam w tych rządach i nie sam zrujnował Polskę. Prawdą jest, że trochę ładniej wyglądają nasze miasta, ale w sferze społecznej i ekonomicznej widać głównie negatywy: przemysł upadł, rolnictwo jest w skandalicznym stanie, choć jeszcze się trzyma itd. (Internet, wybory). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 67 Lepper zaprzecza, że jest antysemitą. Nieprawdziwe są, w e d ł u g niego, opo­ wieści Chodorowskiego, że m u chcieli wygolić gwiazdę Dawida. W ó w c z a s musiał t y l k o p r z y p o m n i e ć , że za zabranie dorobku całego życia była w Polsce chłosta. Jest to polska tradycja i przestroga dla wszystkich, dla k o m o r n i k ó w i b a n k ó w , że więcej nie będzie ani jednej licytacji zagrody chłopskiej. W latach 1936-1937 symbolem c h ł o p a były wbite na p o d w ó r k u widły i kosa na sztorc. K i l k u k o m o r n i k ó w odważyło się wejść do gospodarstw, ale ż a d e n nie wyszedł. Lepper u w a ż a , że historia lubi się p o w t a r z a ć , przestrzega, więc przed s a m o s ą d a m i , nad k t ó r y m i nie zapanuje (Internet, rozmowa, s. 9). Lepper nigdy nie u k r y w a ł swoich ambicji politycznych sięgających naj­ wyższych stanowisk w p a ń s t w i e , włącznie z p r e z y d e n t u r ą , jeśli społeczeństwo tak zadecyduje i będę widział taką wolę i poparcie (Internet, rozmowa, s. 10). Przyznaje, iż jest i idealistą, i cynicznym, zimnym draniem (tamże, s. 10). M a ideę zmian, ale od dawna m ó w i ł , że świat nie m o ż e iść w kierunku kapi­ talizmu, podobnie j a k i k o m u n i z m był nie do przyjęcia, światu potrzebna jest trzecia droga. Teraz o k a z a ł o się, że wielu ludzi jest podobnego zdania, z p a p i e ż e m Janem P a w ł e m I I na czele. Świadczyć ma o t y m m o t t o wiszące na ścianie biura, cytat z wypowiedzi p a p i e ż a : Nie do przyjęcia jest twierdzenie, iż po upadku komunizmu jedyną alternatywą jest kapitalizm (cyt. za Internet, rozmowa, s. 11). U w a ż a , że jego g ł ó w n y m celem jest zbudowanie potężnej rolniczej organizacji zawodowej. Zjednoczenie wsi polskiej. Polacy są uczci­ w y m i pracowitym narodem, należy n i m i tylko m ą d r z e p o k i e r o w a ć , nawet gdyby to przebiegało od demokracji, przez anarchię, aż do dyktatury, wtedy - w y z n a ł K u r s k i e m u - zrobi „porządek" (Internet, rozmowa, s. 13). Swoje p o g l ą d y gospodarcze i polityczno-społeczne w odniesieniu do spraw krajowych i zagranicznych wyłożył Lepper w kampanii prezydenckiej 2000 r. P r z e d s t a w i ł je na licznych spotkaniach z wyborcami, w wywiadach i konferen­ cjach prasowych, audycjach radiowych i telewizyjnych w wielu miastach kraju. N i e k t ó r e treści p o w t a r z a ł kilkakrotnie w r ó ż n y c h miejscach (Internet, wybory). Oficjalną k a m p a n i ę p r e z y d e n c k ą Lepper r o z p o c z ą ł w Lublinie m ó w i ą c , że p r z y s z e d ł czas na takiego j a k on człowieka, k t ó r y jest n i e s k a ż o n y w ł a d z ą i ma czyste ręce, co m u daje realne szanse przejścia do drugiej tury w y b o r ó w . Wierzy w to t y m bardziej, że ludzie go znają i r o z p o z n a j ą , deklarują, że b ę d ą na niego g ł o s o w a ć . W kampanii będzie chciał przedstawić oszukiwanemu s p o ł e c z e ń s t w u p r a w d ę . Powiedział: Nie będzie epitetów i oszczerstw. Nie będzie także tematów zastępczych typu aborcja, lustracja czy dekomunizacja. W mojej kampanii postawię na sprawy socjalne, gospodarcze i stosunki międzynarodowe [...] zajmę się także przestrzeganiem konstytucji, która zapewnia m.in. bezpłatną służbę zdrowia i równy dostęp do nauki, tymczasem notorycznie łamana jest przez rząd, prezydenta i parlament (Internet, wybory). W czasie kampanii z o s t a n ą zawieszone blokady, o k t ó r y c h trzeba j u ż z a p o m n i e ć i z a m i e n i a ć je na „ k a r t ę w y b o r c z ą " . Zadaniem priorytetowym jest uzdrowienie gospodarki. T u oprze się na d w u filarach: rolnictwie i budownictwie mieszkaniowym; jeśli się nie postawi na te działy, nie ma m o w y o poprawie sytuacji gospodarczej. �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Oceniając bieżące wydarzenia w kraju Lepper s k o m e n t o w a ł wyjście U W z r z ą d u : Balcerowicz zachowuje się j a k szczur uciekający z p ł o n ą c e g o o k r ę t u , a zrobił to dlatego, bo „ s y p i ą s i ę " finanse publiczne i nie widzi wyjścia z tej sytuacji. Skoro j u ż jednak Balcerowicz, główny niszczyciel i szkodnik, odszedł, to teraz Krzaklewski powinien sobie szybko p r z y p o m n i e ć i zrealizować obiet­ nice przedwyborcze; nie m a innego wyjścia, j a k z o s t a ć premierem. R z ą d nie jest przygotowany na ż a d n ą klęskę żywiołową, nie m a rezerw, zachowuje się j a k s t r a ż a k , k t ó r y zaczyna k o p a ć studnię dopiero wtedy, gdy wybucha p o ż a r , przetrwa zatem tylko do k o ń c a r o k u . W y b o r y powinny b y ć najpóźniej na w i o s n ę . Opiniując a k t u a l n ą sytuację g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n ą powiedział, iż w ciągu ostatnich dziesięciu lat największą stratę poniosły kobiety, w ś r ó d nich panuje też największe bezrobocie. Podobnie emeryci i renciści najbardziej odczuli przemiany. O b o w i ą z k i e m p a ń s t w a jest zapewnienie i m takich ś r o d k ó w ma­ terialnych, aby mieli pieniądze na swoje potrzeby bytowe: To skandal, żeby emeryci i renciści nie mieli pieniędzy na wykupienie recept, czy na opłacenie czynszu (Internet, wybory). O n i są też wyrzucani na bruk, e k s m i t o w a n i . Inflacja powoduje to, że biednym ludziom żyje się najgorzej. W i n ą za nią p r ó b u j e się o b a r c z a ć r o l n i k ó w . Są to n a s t ę p n e k ł a m s t w a r z ą d z ą c y c h . T o oni, ich firmy p a ń s t w o w e , wciąż p o d n o s z ą ceny paliw, energii i o p a ł u , co m a w p ł y w na wzrost cen żywności. A przecież dzisiaj cena trzody chlewnej, dro­ biu, nawet z b o ż a jest niższa, niż trzy lata temu. W zakresie spraw gospodarczych i społecznych kraju Lepper w swojej ostatniej kampanii obiecał, iż jeśli zostanie prezydentem, to k a ż d a cztero­ osobowa rodzina w trudnej sytuacji materialnej będzie m i a ł a zapewnione m i n i m u m socjalne ok. 2,5 tysiąca złotych. Pieniądze na ten cel uzyska m . i n . z prywatyzacji b a n k ó w i n a d w y ż k i dewizowej. Najmniej zarabiający, na pozio­ mie m i n i m u m socjalnego, powinni b y ć w ogóle zwolnieni z podatku; dla p o z o s t a ł y c h obecny system podatkowy m ó g ł b y być zachowany. Rolnicy po­ w i n n i płacić podatek dochodowy, nie V A T . F i r m y eksportujące swoje pro­ d u k t y p o w i n n y m i e ć prawo do ulg podatkowych. N a l e ż y wrócić do o b o w i ą z ­ kowego ubezpieczenia w gospodarstwie zwierząt i upraw. G d y b y płacili je wszyscy rolnicy, s k ł a d k i byłyby niskie. M o ż n a b y ł o b y z nich p o k r y ć tegorocz­ ne straty spowodowane suszą. Nasz handel i rolnictwo niszczą zagraniczne sieci. K o r z y s t a j ą z ogromnych przywilejów, nie p ł a c ą podatku dochodowego, zabierają miejsca pracy, wykorzystują p r a c o w n i k ó w , szczególnie m ł o d z i e ż , m ł o d e dziewczyny, k t ó r e p r a c u j ą po 10-12 godzin i zarabiają 500-600 zł/mies. Ponadto, o czym nie m ó w i się oficjalnie, są molestowane i wykorzystywane 12 1 2 Według Leppera, za tę ustawę odpowiada obecny prezydent, Aleksander Kwaśniewski, bo jako poseł w lipcu 1994 r. głosował za takim rozwiązaniem. Podobnie głosował cały klub S L D i PSL, a prezydent Wałęsa ustawę tę podpisał. Krzaklewski przez trzy lata rządzenia Polską nie zrobił nic, żeby ten zapis usunąć. Projekty przeciw eksmisji na bruk AWS odrzucał już po pierwszym czytaniu. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 69 seksualnie. Dlatego też m a przygotowany projekt ustawy uniemożliwiający powstanie jakiegokolwiek super czy hipermarketu. W zakresie prywatyzacji będzie ż ą d a ł rozliczenia się kolejnych r z ą d ó w po 1989 г., co k t ó r y sprzedał, za ile i gdzie s ą te pieniądze. Będzie też zabiegał o ujawnienie z a r o b k ó w z a r z ą d ó w i rad nadzorczych f i r m b ę d ą c y c h s p ó ł k a m i skarbu p a ń s t w a . W ś r ó d p o g l ą d ó w polityczno-gospodarczych Leppera charakterystyczne jest jego negatywne stanowisko wobec U n i i Europejskiej. Kiedy wszystkie postkomu­ nistyczne rządy zabiegały o przystąpienie Polski do U E , p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o ­ n y " konsekwentnie był i jest temu przeciwny. W trakcie obrad Rady Krajowej „ S a m o o b r o n y " Lepper powiedział: Unia Europejska to następny kołchoz. Jeden miał siedzibę w Moskwie, drugi ma siedzibę w Brukseli (Polityka, nr 9, 26.02.2000, s. 114). N i e jest to postawa tylko werbalna, ale i czynna, w y r a ż a j ą c a się m . i n . organizowaniem niezliczonych, skutecznych blokad i p r o t e s t ó w rolniczych przeciw i m p o r t o w i żywności z U E (Małecki 1999, s. 32). Podczas swojej k a m ­ panii prezydenckiej (2000 r.) Lepper podkreślał wielokrotnie: Mówimy „nie" dla Unii. Niczego tam nie osiągniemy i nic nie dostaniemy za darmo. W sprawach gospodarczych powinniśmy głowę zwrócić na wschód, nie na zachód (Internet, wybory). U E chce zrobić z nas rynek zbytu dla swoich p r o d u k t ó w . Profity z tego idące osiągną głównie Niemcy (Małecki 1999, s. 32-33). Nie wierzę, że ktokolwiek może nam coś dać za darmo. Pieniądze w Brukseli są, ale przecież pochodzą od krajów członkowskich. Jeżeli będziemy w Unii, to będziemy musieli je płacić - m ó w i ł w Koszalinie, Lublinie i B i a ł y m s t o k u . W trakcie kampanii wyborczej łagodzi nieco swoje wypowiedzi, opowiada się za k o n i e c z n o ś c i ą podjęcia debaty telewizyjnej na temat przystąpienia Polski do U E (Koszalin) oraz za o g ó l n o p o l s k i m referendum w tej sprawie, w czasie k t ó r e g o w z y w a ł b y do g ł o s o w a n i a przeciw (Krzczonowo); (Internet, wybory). G d y zostanie Prezydentem, złoży pierwsze wizyty w M o s k w i e i Brukseli. Lepper m ó w i ł w ó w c z a s też, że c z ł o n k o s t w o w N A T O nie daje gwarancji bezpieczeństwa: W 1939 r. też były ekstra układy i co, pomógł nam ktoś? (Internet, wybory). Przewodniczący „ S a m o o b r o n y " niejednokrotnie o p o w i a d a ł się r ó w n i e ż za całkowitym zakazem sprzedaży ziemi cudzoziemcom (np. Szcze­ cin). U w a ż a bowiem, że Niemcy zawiązują spółki z polskim k a p i t a ł e m , by w y k u p i ć ziemię, ale to oni p o z o s t a j ą faktycznymi właścicielami gospodarstw. Dzieje się to nie t y l k o na ziemiach zachodnich, ale nawet i w Polsce centralnej. W ocenach k o m e n t a t o r ó w zagranicznych zastanawiające jest, że kseno­ fobiczne deklaracje Leppera popiera, w e d ł u g CBOS, 25-35% badanych i jest to poparcie wyższe niż dla premiera Jerzego Buzka, człowieka „ S o l i d a r n o ś c i " . R ó w n o c z e ś n i e poparcie to nie opiera się na tradycyjnej bazie wiejskiej, lecz rozprzestrzenia się na tereny miejskie. W jesiennej manifestacji 1999 r. - jednej z największych w erze postkomunistycznej - brali udział nie t y l k o chłopi, ale i kolejarze, pielęgniarki, związki górnicze, bezrobotni, pracownicy prze­ mysłu. Było 30 000 protestujących. D o Leppera, przywódcy ultranacjonalistycznej „ S a m o o b r o n y " , przyłączyli się inni p r z y w ó d c y i organizacje z w i ą z k o w e ( M a ł e c k i 1999, s. 32-33). �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W e d ł u g wypowiedzi wielu tysięcy r o l n i k ó w , sytuacja w Polsce pogarsza się z r o k u na rok. R o s n ą koszty i gospodarstwa u p a d a j ą , ludzie są coraz bardziej zdesperowani, t r a c ą w s z e l k ą nadzieję i uważają, że tylko Lepper m o ż e ich u r a t o w a ć . W 1999 r. w y g r a ł on blokadami i rolniczymi protestami zakaz i m p o r t u żywności z U E . W ocenie Brukseli, dwa miliony gospodarstw rolnych potrzebuje przekształceń, żeby d o s t o s o w a ć się do r y n k u U E . Lepper twierdzi, że w U E zgodzimy się tylko na partnerstwo i p o d t y m warunkiem się do niej p r z y ł ą c z y m y , nigdy natomiast nie zgodzimy się na to, aby b y ć dla niej rynkiem zbytu. W e d ł u g CBOS, poparcie dla wejścia do U E w 1996 r. w y n o s i ł o 80%, a w 1999 - 55%. T r u d n o jest więc przewidzieć co, kiedy i w j a k i m stopniu w p ł y w a na stan u m y s ł ó w r o l n i k ó w i j a k i jest w t y m udział d e m a g o g ó w . Słusznie zatem Leszek Balcerowicz twierdzi, że społeczeństwu trzeba wyjaś­ niać, co daje p r z y n a l e ż n o ś ć do U n i i i inne reformy. W obecnej sytuacji, po odejściu od gospodarki planowej i wprowadzeniu rynkowej, gdy ludziom żyje się biednie, wyrażają swoje niezadowolenie i gniew na z e w n ą t r z (w bloka­ dach, manifestacjach). Andrzej Lepper jest dla nich j e d y n ą f o r m ą nacisku na r z ą d ( M a ł e c k i 1999, s. 33). A N D R Z E J L E P P E R - C E C H Y OSOBOWOŚCIOWE - OPINIE Przytaczane przez p r a s ę opinie o Lepperze, jego cechach o s o b o w o ś c i o ­ wych, k o n c e n t r u j ą się na ocenie i uwypuklaniu z a c h o w a ń p r z e w o d n i c z ą c e ­ go „ S a m o o b r o n y " w k i l k u podstawowych, przenikających się sferach. D o ­ tyczą one: • Jego ocen czołowych postaci naszego życia społeczno-politycznego (łączą się one z w ą t k i e m kryminalno s ą d o w y m ) ; • Ocen jego metod działań w obrębie „ S a m o o b r o n y " , dokonywanych przez p o l i t y k ó w innych u g r u p o w a ń i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ; • Oceny przez innych polityków jego aspiracji politycznych; • Scharakteryzowanych już wcześniej metod działań na zewnątrz (związanych ze strategią w a l k i i koalicjami z i n n y m i ugrupowaniami politycznymi). Dziennikarzy prasowych zdaje się bardzo b u l w e r s o w a ć s p o s ó b wypowiedzi Leppera, k t ó r y w k i l k u przypadkach m i a ł swój epilog w sprawach s ą d o w y c h . Z d u ż ą więc satysfakcją d o n o s z ą w swoich relacjach, iż wprowadza on nowe standardy do polskiego obyczaju politycznego. Lepper nigdy nie przebierał w słowach w ocenie innych. Niemal wszyst­ k i m uczestnikom sceny politycznej przyczepia jednoznaczne etykietki: Lecha W a ł ę s ę n a z w a ł d o b r y m kombinatorem, Jana Olszewskiego - pijakiem i dege­ neratem, Andrzeja Stelmachowskiego i Jacka K u r o n i a - głąbem, Janusza Lewandowskiego - gnojkiem i g ó w n i a r z e m , w o j e w o d ę pomorskiego, k t ó r y k a z a ł siłą u s u n ą ć b l o k a d ę w N o w y m Dworze - bandziorem i g ó w n i a r z e m . Profesora Leszka Balcerowicza określił ekonomicznym niedoukiem i zapro­ p o n o w a ł wicepremierowi korepetycje z ekonomii. Józef Ślisz jest d u ż y i głupi, �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 71 p o s ł o w i e t o zdrajcy, a „ S o l i d a r n o ś ć " - c ó r k a C I A i K G B , Rada M i n i s t r ó w natomiast - r z ą d zdrady narodowej. Prymasa Józefa Glempa wzywa, by się o p a m i ę t a ł , grozi biskupowi G o c ł o w s k i e m u szubienicami stawianymi na K r a ­ k o w s k i m Przedmieściu, zaproszony przez Aleksandra K w a ś n i e w s k i e g o o b r a ż a go w p a ł a c u prezydenckim (Hyży 1999, s. 23-24; Ł u c z a k i inni 1999, s. 31; komentarz zawarty w Internet, rozmowa, s. 5; Polityka, nr 5, 29.01.2000, s. 86). Takie zachowania d r a ż n i ą i irytują dziennikarzy, p r o w o k u j ą ich do podobnych reakcji. P r z y k ł a d e m tego jest Stanisław T y m , k t ó r y w artykule pt. „ E p i t e t " (1999) n a p i s a ł m.in.: W epitetach z magla rodem silny jest też tzw. lider Samoobrony [...] gdy ktoś zaciągnął pożyczki i zamiast je spłacać, nadał sobie przywództwo grupy, demagogów łamiących prawo, to jest dla mnie głównie cwaniak i kombinator [...] Teraz cwaniaczek z Darłowa ogłasza, że wznowi blokady dróg. „Komorników bankowych i inkasentów - niech nikt nie waży się wy­ syłać tych urzędników do gospodarstw, bo będą czekały na nich kosy" - grozi i straszy. Niedawno przypomniał biskupowi, że w Polsce biskupów się wieszało [...] (Wprost, nr 8, 21.02.1999, s. 116). Bardziej w y w a ż o n e są relacje dziennikarzy - p r a w n i k ó w . Aleksander C h e ć k o w Polityce (2000) napisał, że nazwanie w łódzkim radiu (w 1999 r.) r z ą d u „ r e ż i m e m antypolskim i anty l u d z k i m " mieści się (choć z trudem) w granicach prawa do swobodnej wypowiedzi i politycznej k r y t y k i , czyli p r z e s t ę p s t w e m nie jest i nie podlega interwencji prokuratora. Znieważenie wicepremiera natomiast, o k r e ś l o n e g o j a k o „ b a n d y t a z Pabianic", kwalifikować m o ż n a do rozprawy cywilnoprawnej lub na wniosek pokrzywdzonego. Zasady legalizmu nakazywały prokuratorowi ścigać Leppera z urzędu, sam jednak s p o s ó b , w j a k i to zrobił był nieudolny i nie do k o ń c a p r z e m y ś l a n y (zakończył się na granicy aresztem Leppera w koszulce z orłem - M . D - P ) ; ( C h e ć k o 2000, s. 18). Lech Falandysz, w felietonie pt. „ E u r o p e j c z y k Lepper" (1999, s. 107) spojrzał na zachowania Leppera z odmiennego p u n k t u widzenia. Znany praw­ n i k stwierdził, iż Lepper jest prawdziwym mistrzem w rzucaniu inwektyw i grożeniu swoim przeciwnikom. Potrafi znakomicie u r a ż a ć , s z o k o w a ć , nie­ p o k o i ć , bić słowem. Po k a ż d y m jego emocjonalnym wywiadzie zdaje się b y ć naruszony niemal cały kodeks karny (zniesławienie, zniewaga funkcjonariusza publicznego, poniżenie konstytucyjnego organu RP, g r o ź b a bezprawna i karal­ na). Najlepsi polscy dziennikarze ( M o n i k a Olejnik - T V , Krzysztof Skowroński - radio „ Z e t " ) nie m o g ą sobie p o r a d z i ć z t y m t r u d n y m r o z m ó w c ą . Jako p r z y k ł a d m o ż e p o s ł u ż y ć zadziwienie redaktora S k o w r o ń s k i e g o pytającego Leppera w wywiadzie r a d i o w y m : „ K o g o pan straszy, panie p r z e w o d n i c z ą c y - biskupa?". Zdaniem Falandysza, Andrzej Lepper m a ostoję, ale w Euro­ pejskim Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. T r y b u n a ł udziela bowiem ochrony prawnej wypowiedziom agresywnym, szokującym, u r a ż a j ą c y m lub z a k ł ó c a j ą c y m s p o k ó j oraz uznaje bardzo szerokie ramy dopuszczalnej k r y t y k i p o l i t y k ó w i jeszcze szersze w przypadkach k r y t y k i r z ą d u . Lepper jest więc w istocie bojownikiem o nieskrępowaną wolność wypowiedzi w sferze polityki, czego nie dostrzegają nie tylko funkcjonariusze państwa, ale również dziennikarze �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Falandysz 1999, s. 107). G d y , ci ostatni dziwią się, j a k m o ż n a b l o k o w a ć drogi i u t r u d n i a ć życie niewinnym ludziom, Lepper odpowiada k r ó t k o : europejski standard. Z n a on też europejskie standardy wolności wypowiedzi, bo stara się u n i k a ć określeń t y p u „ ć w o k " czy „ g ł u p e k " , a m ó w i np. „ r o z t r z e p a n y Sellin". Spokojnie może nazywać rząd antypolskim i antyludzkim, bo ci, którzy są w rządzie, o swoich przeciwnikach mówią, że są partią zdrady narodowej. Mówiąc 0 rzeczniku rządu, że jest roztrzepany, nie nazywa go jednak ,,popaprańcem", ani „insektem [...] ci, co dzisiaj rządzą też [...] kiedyś krzyczeli: „złodzieje", „znajdzie się kij na (odpowiedniego człowieka) ryj", „komunistyczny kapuś" itp. Gdy minister Janiszewski ze zgrozą stwierdza, że spalono flagę Unii Europej­ skiej, Lepper lekceważąco macha ręką: „europejski standard" (tamże, s. 107). Przecież to nie o n palił kiedyś k u k ł ę prezydenta W a ł ę s y p o d Belwederem, a w k u k ł ę Balcerowicza p o d Sejmem walili kijami na oczach kamer r ó w n i e ż p o s ł o w i e PSL. Dzięki Andrzejowi Lepperowi część polskich chłopów jest już jedną nogą w Europie (tamże, s. 107). Liczne cytaty prasowe p o ś w i ę c o n e są t y p o w y m zachowaniom Leppera. R o m a n Jagieliński, p r z y w ó d c a Partii Ludowo-Demokratycznej, oceniał, iż zachowania Leppera są nieprzewidywalne, często zmienia zdanie, czasem w sposób irracjonalny. Ale nikt nim nie steruje, decyzje podejmuje sam. Czasem dyskutuje z bliskimi sobie ludźmi, ale ostatecznie działa według własnego uznania (Hyży i inni 1999, s. 24). Opinię tę podzielają współpracownicy Leppera m ó w i ą c , że rządzi on „ S a m o o b r o n ą " sam. Sam też obsadza stanowiska, k t ó r y c h rotacja jest w Związ­ k u tak częsta, że właściwie to jest j u ż trzecia „ S a m o o b r o n a " , a z pierwszej 1 drugiej w grupie przywódców nie pozostał nikt (Grabowski 1998, s. 23). R ó w n i e ż były wiceprzewodniczący „ S a m o o b r o n y " , Ireneusz M a r t y n i u k , twierdzi, iż p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " nie poddaje się ani partyjnej, ani związkowej k o n t r o l i , a niepokornych odsuwa. Z tych p o w o d ó w rozstał się z Januszem Bryczkowskim, k t ó r y p r ó b o w a ł przejąć przywództwo w „ S a m o o b r o n i e " , gdy on p r z e b y w a ł w areszcie (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). Janusz Bryczkowski na p o c z ą t k u w s p ó ł p r a c y z Lepperem powiedział w w y ­ wiadzie dla Ekspresu Wieczornego (23.12.1993): Nie chciałbym zupełnie dezawuo­ wać Leppera. To jest niewątpliwie talent polityczny. Zgubiła go przesadna wiara we własne posłannictwo. Już uwierzył, że jest na szczycie i zaczął pomiatać ludźmi. Taki mały dyktatorek. Wyrzucał z hukiem każdego, kto mu się przeciwstawił. Jego aspiracje sięgały fotela prezydenckiego. Ani szczebel niżej. Wywiad udzielony przez kogoś z nas wywoływał w nim agresję. Mnie w oczach Leppera zaczęło gubić nadmierne zainteresowanie prasy moją osobą. U nas przyjęto uważać, że nieważne, co piszą, byleby cokolwiek pisali. A Lepper nie jest głupi, eliminował ze swego otoczenia każdego, kto mógł mu potencjalnie zagrozić (cyt. za: Internet, rozmowa, s. 10). W j a k i m ś momencie Bryczkowski ocenił, że jeśli współpracuje się z Leppe­ rem, to trzeba się liczyć z t y m , że w pewnej chwili „nie wyjdzie się drzwiami, ale z d r z w i a m i " . Lepper stwierdził, iż Bryczkowski wyszedł z drzwiami i więcej nie wrócił. Przyznał, że wykorzystywał go do czasu, gdy był m u potrzebny. Zorgani­ z o w a ł struktury, k t ó r e istnieją do dziś. D o ludzi ze swojego najbliższego �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 73 otoczenia m ó w i natomiast: Dla dobra związku, żebyś ty byl najlepszym moim współpracownikiem - jak przyjdzie czas - to wylecisz z hukiem, bez słowa dziękuję. Jestem bezwzględny (Internet, rozmowa, s. 10). Szczególnie d u ż o miejsca zajmują w prasie komentarze związane z aspira­ cjami politycznymi Leppera. Po blokadach w l u t y m 1999 r. P a w e ł Piskorski (poseł U W ) stwierdził, iż wiele wskazuje na to, że ostatnie działania Leppera są p o c z ą t k i e m jego k a m ­ panii prezydenckiej: Jego celem jest zwrócenie na siebie maksymalnej uwagi, doprowadzenie do sytuacji, w której nie będzie możliwe żadne rozwiązanie, a rządowi nie pozostanie nic innego jak użycie siły. Dlatego uważam, że nie należy prowadzić z nimi żadnych rozmów, bo będzie to tylko zachętą do podobnych działań w przyszłości (Hyży i inni 1999, s. 24). W t y m samym czasie niemiecki Die Zeit n a z w a ł Leppera drugim Wałęsą. W zagrodzie L e p p e r ó w zaczęli b y w a ć niemal codziennie dziennikarze, pytając I r e n ę L e p p e r o w ą , czy czuje się wiejską D a n u t ą W a ł ę s o w ą . Sama m i a ł a n a m a w i a ć m ę ż a , aby przejął Ministerstwo Rolnictwa, jeśli z a p r o p o n u j ą m u to stanowisko, ale o d m ó w i ł żonie t ł u m a c z ą c , że nie zostawi ludzi, w o l i b u d o w a ć Związek (Hyży i inni 1999, s. 23). Pod koniec 1999 r. Lepper ogłosił, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach w 2000 r. Plany prezydenckie Leppera wywołały r ó ż n e reakcje. W „ S a m o o b r o n i e " , Ireneusz M a r t y n i u k (do niedawna bliski w s p ó ł p r a c o w ­ n i k Leppera) w l u t y m 2000 г., w liście do kierownictwa Z w i ą z k u napisał, że coraz mniej c z ł o n k ó w rozumie grę p r o w a d z o n ą przez P r z e w o d n i c z ą c e g o . Z a ­ rzucił m u sprawowanie dyktatorskiego modelu p r z y w ó d z t w a , ł a m a n i e zasad demokratycznych w podejmowaniu decyzji oraz z a a p e l o w a ł o k o n t r o l ę finan­ sów Z w i ą z k u . R ó w n o c z e ś n i e stwierdził, że Lepper, aby odnieść sukces musi najpierw stłumić bunt we w ł a s n y m ugrupowaniu: Wszyscy boją się publicznie krytykować przewodniczącego, a on niszczy ludzi [...] najpierw wykorzystuje, a potem odsuwa, na chłopskiej biedzie i ludzkim nieszczęściu pragnie zbić kapitał polityczny (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Odmienne stanowisko zajął Janusz Malewicz, wiceprzewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " . W e d ł u g niego, Lepper byłby d o b r y m prezydentem: Co więcej lep­ szym prezydentem niż Kwaśniewski, bo myśli po polsku, a nie po europejsku, a teraz dominuje opcja ,,eurodebili" [...] błyskawicznie z trybuna ludowego zmie­ niłby się w męża stanu. Ubliżał, walił prawdę w oczy, bo inaczej by nie zaistniał, ale on taki nie jest (Bogusz, Macieja 2000, s. 31). K a n d y d o w a n i e Leppera w wyborach prezydenckich s p o t k a ł o się z dez­ a p r o b a t ą p r z y w ó d c ó w PSL, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i k ó ł e k rolniczych. Jacek Soska - rzecznik PSL - ocenił: Jeśli myśli o prezydenturze, to jest skończonym człowiekiem, bo dla osobistych sukcesów zapomniał o ludziach z miliona gospodarstw rolnych, którzy żyją z rolnictwa i pokładali w nim nadzieje. Zapomniał też o drugim milionie gospodarstw, których właściciele szukają innych źródeł dochodów lub finansowego wsparcia w rolnictwie. Te problemy winien rozwiązywać związek zawodowy. Poza PSL, nie robiła tego żadna partia i nie zanosi się na to by robiła. [...] Ja bardzo szanuję pana Leppera [...], natomiast jeżeli �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA startuje na prezydenta, jasno się określa. Pokazuje, że ma w nosie nawet członków Samoobrony, którzy wierzyli w niego (cyt. za: Polityka, nr 50 z 11.12.99, s. 88). W ł a d y s ł a w Serafin, p r z e w o d n i c z ą c y Krajowego Z w i ą z k u R o l n i k ó w , K ó ł e k i Organizacji Rolniczych, oraz R o m a n Wierzbicki, p r z e w o d n i c z ą c y „ S o l i d a r ­ n o ś c i " R I , w liście do kierownictwa „ S a m o o b r o n y " opowiedzieli się za „jed­ nością wsi i c h ł o p ó w p o l s k i c h " oraz rozdzieleniem funkcji „ S a m o o b r o n y " j a k o związku i partii. Napisali też, iż prawo kandydowania na prezydenta RP pana Leppera jest jego prawem niezbywalnym, nie może jednak stanowić prze­ szkody w rozmowach i współpracy w negocjacjach z rządem (cyt. za: Bogusz, Macieja 2000, s. 31). W licznych wypowiedziach Serafin i Wierzbicki p o d ­ kreślali, że o n i i ich organizacje nie b ę d ą uczestniczyć w kampanii Leppera i p o p i e r a ć jego blokad. N i e zważając na to, że w marcu (2000 r.) „ S a m o ­ o b r o n a " oficjalnie zawiesiła protesty utrzymywali, że przygotowywane przez Leppera blokady nie p o w i o d ł y się. W dodatku z „ S a m o o b r o n y " zaczęli od­ c h o d z i ć ludzie, jej notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej spadły, przy­ w ó d c a „ S a m o o b r o n y " (tym samym) „ w y p a d ł z gry", a związki rolnicze za­ częły skutecznie „ d o g a d y w a ć się z r z ą d e m " . Okazało się, że sprawy można rozwiązywać bez niego i świat się nie zawali (Bogusz, Macieja 2000, s. 30). Stan ten bardzo o d p o w i a d a ł ministrowi rolnictwa, Jackowi Janiszewskiemu, k t ó r y nie b a c z ą c na fakty stwierdził, że: teraz widać ile znaczy Samoobrona. Lepper wypłynął na fali niezadowolenia po załamaniu się rynku rosyjskiego [wypłynął wcześniej, po p u ł a p c e kredytowej - M . D - P ] czas pokazał, że znacznie lepiej przygotowane są organizacje Wierzbickiego i Serafina (tamże, s. 31). W i o s n ą 2000 г., Ireneusz K r z e m i ń s k i , socjolog z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, ocenił, że czas największej p o p u l a r n o ś c i Andrzeja Leppera j u ż m i n ą ł . Stwierdził też, że Polacy nie mają szacunku dla prawa, nagminnie je łamią, ale - paradoksalnie - marzą o tym, aby ich kraj był państwem prawa. I w końcu uświadamiają sobie, że Lepper nie przestrzega żadnych zasad. Dlatego traci zaufanie ( t a m ż e , s. 31). W e d ł u g opinii dziennikarzy Wprost, w tej sytuacji ratunek dla Leppera przyszedł w ostatniej chwili, kiedy został spektakularnie aresztowany na gra­ nicy polsko-czeskiej. W następstwie nasuwa się pytanie: czy Leppera i „ S a m o ­ o b r o n ę " czeka powolna marginalizacja? W ocenie Antoniego D u d k a , politologa z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Lepper potrzebuje obecności kamer i dziennikarzy, bo r o z p o c z ą ł ostatni etap w a l k i o w ł a d z ę na wsi o d k ą d zapowiedział, że będzie k a n d y d o w a ł w wyborach prezydenckich. Wprawdzie nie myśli o wygranej, ale chce o t r z y m a ć więcej głosów niż kandydat PSL, bo wydaje m u się, że w ó w c z a s uzyska mandat Sejmowy. Wprawdzie PSL m a więcej pieniędzy i lepsze struktury, to jednak Lepper jest bardziej niż K a l i n o w s k i zdeterminowany (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). Tymczasem w wyborach prezydenckich w p a ź d z i e r n i k u 2000 r. Lepper zajął 4 miejsce i o t r z y m a ł ponad 3% głosów. O PSL, k t ó r e o d m ó w i ł o p r z y s t ą p i e n i a do B l o k u Ludowo-Narodowego, powiedział, że w n a s t ę p n e j kadencji wyeliminuje je ze sceny politycznej. �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 75 A N D R Z E J L E P P E R W SONDAŻACH OPINII P U B L I C Z N E J W y r a z e m aprobaty społecznej dla o s ó b powszechnie znanych, ich postaw i c z y n ó w , są miejsca zajmowane w r ó ż n e g o rodzaju s o n d a ż a c h i rankingach. W przypadku Andrzeja Leppera w y n i k i ankiet, przeprowadzonych t y l k o w r o ­ k u 1999 przez rozmaite o ś r o d k i b a d a ń opinii publicznej, były z a s k a k u j ą c o pozytywne. F a k t ten w y w o ł a ł na ł a m a c h prasy pytania o przyczyny tego aplauzu społecznego. Odpowiedzi szukano tak w naukowych opiniach eksper­ ckich, j a k i w indywidualnych ocenach dziennikarskich. Te ostatnie nie są wolne od a r t y k u ł o w a n i a o d c z u ć subiektywnych, a z racji swego szerokiego zasięgu o d d z i a ł y w a n i a bywają często przyswajane j a k o własne, zwłaszcza przez obywateli mniej zorientowanych w bieżących wydarzeniach politycznych. W e d ł u g w y n i k ó w b a d a ń I n s t y t u t u Spraw Publicznych, przeprowadzonych 17-19 czerwca 1999 r. (na 707-osobowej p r ó b i e m i e s z k a ń c ó w wsi i 437-osobowej p r ó b i e r o l n i k ó w ) , gdyby wybory prezydenckie odbyły się w czerwcu 1999 г., to na wsi p r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " u z y s k a ł b y 8%, tyle samo co M a r i a n Krzaklewski, w y g r a ł b y je natomiast Aleksander K w a ś n i e w s k i , na k t ó r e g o g ł o s o w a ł o b y 4 5 % m i e s z k a ń c ó w wsi (Lizut 1999, s. 6). Zdaniem Instytutu, w p o r ó w n a n i u z wyborami prezydenckimi w 1995 r. widać wyraźny wzrost liczby z w o l e n n i k ó w urzędującego prezydenta i Leppera. Odsetek głosów oddanych cztery lata temu na k a n d y d a t ó w ludowych (14%), nie uległ zmianie w p o r ó w n a ­ niu z deklarowanym poparciem w czerwcu 1999 r. (14%). Z analizy e l e k t o r a t ó w poszczególnych k a n d y d a t ó w wynika, że przywódcę „ S a m o o b r o n y " , prócz rolni­ k ó w , szczególnie tych poniżej 35 r o k u życia, popierają t a k ż e bezrobotni. K o m e n t u j ą c w y n i k i przeprowadzonego s o n d a ż u , Lena K o l a r s k a - B o b i ń s k a , socjolog, dyrektor ISP, p o d s u m o w a ł a m.in.: na liście p o l i t y k ó w cieszących się zaufaniem społecznym Lepper zajmuje obecnie szóste miejsce, wyprzedza­ j ą c premiera Buzka. W y s o k ą akceptacją cieszy się zwłaszcza w ś r ó d niezado­ wolonych r o l n i k ó w i bezrobotnych na wsi. W i d z ą w n i m reprezentanta swoich interesów, k t ó r y spełnia w a ż n ą rolę n a r z ę d z i a nacisku na rząd. Lepper m a poparcie t y l k o j a k o p o l i t y k protestu i konfrontacji. Jest postrzegany w k o n ­ tekście b l o k a d i skandali. Jako osoba p o t r a f i ą c a f u n k c j o n o w a ć w g ł ó w n y m nurcie życia politycznego, k t ó r a m o ż e odpowiedzialnie s p r a w o w a ć w ł a d z ę nie u w i a r y g o d n i ł się. Dlatego zaufanie społeczne nie p r z e k ł a d a się na poparcie wyborcze ani dla niego, ani dla „ S a m o o b r o n y " , nawet w ś r ó d r o l n i k ó w . G ł ó w ­ n ą siłą p o l i t y c z n ą na wsi jest nadal PSL, m i m o wielu pretensji, jakie m a j ą do niego rolnicy. R ó w n o c z e ś n i e jednak poparcie dla samej partii nie oznacza akceptacji dla jej p r z y w ó d c y w przyszłych wyborach, o czym świadczy niskie poparcie dla ewentualnego kandydata na prezydenta J a r o s ł a w a Kalinowskiego (Lizut 1999, s. 6). W e d ł u g ankiety CBOS, z maja 1999 г., Andrzej Lepper był szóstym p o d w z g l ę d e m p o p u l a r n o ś c i polskim politykiem (uzyskał 4 1 % poparcia). Zaini­ c j o w a n ą przez niego akcję blokowania d r ó g z a a k c e p t o w a ł a ponad p o ł o w a P o l a k ó w ankietowanych przez CBOS ( Ł u c z a k 1999, s. 30). �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Komentarze prasowe na temat w y n i k ó w b a d a ń ankietowych są bardzo emocjonalne i z r ó ż n i c o w a n e . K ł a d ą też nacisk na r ó ż n e aspekty przeżywanej przez a u t o r ó w rzeczywistości. Jerzy Surdykowski, w artykule „ A m e r y k a Europy" (Wprost, nr 45, 7.11.1999), oceniając w y n i k i badania opinii publicznej, w e d ł u g k t ó r y c h Andrzej Lepper, zdaniem autora - wiejski w a t a ż k a , nie mający nic do zaproponowania p r ó c z destrukcji p a ń s t w a i recydywy socjalizmu - cieszy się d u ż o większą s y m p a t i ą , niż premier Jerzy Buzek, profesorski mediator, w z ó r spokoju i dobrych manier, stwierdził, iż są one objawem sięgnięcia dna przez p o l s k ą p o l i t y k ę (s. 36). Dziennikarz zwraca przy t y m u w a g ę , iż ponad 80% P o l a k ó w twierdzi w tych badaniach, że nie widzi na scenie politycznej grupy lub p a r t i i , k t ó r a by ich r e p r e z e n t o w a ł a , więc nie m a j ą na kogo głosować (przed p a r u laty było ich niespełna 5 0 % ) . M i k o ł a j Lizut z Gazety Wyborczej uważa, że Lepper zdaje się dostrzegać swój dylemat: jeśli będzie uwiarygodniać się jako polityk „państwowy", może zacząć być postrzegany jako część estabilishmentu i tracić akceptację niezadowolonych. Zwłaszcza, że nieufność do niego wśród ogółu społeczeństwa jest jeszcze silniejsza niż zaufanie. Zaufanie do Leppera stanowi jednak duży potencjał, który może przełożyć się na głosy, jeśli nadal będzie rosnąć wśród rolników poczucie opuszcze­ nia przez elity, a rząd ograniczy się do pustych obietnic (Lizut 1999, s. 6). Z kolei R a f a ł Pleśniak z Wprost jest zdania, że Lepper r o b i wszystko, aby z d o b y ć rozgłos i opinię bezkompromisowego o b r o ń c y c h ł o p ó w . Organizuje blokady d r ó g , marsze protestacyjne, o b r a ż a polityków. J e d n a k ż e , w e d ł u g w y n i ­ k ó w s o n d a ż u Pentora, tylko nieliczni życzą m u kariery prezydenta RP. Dzienni­ karz, nie zważając na to, co piszą inni redakcyjni koledzy (np. W a c ł a w Wilczyński i Leszek Balcerowicz) o skuteczności akcji Leppera w zakresie „ w y c i ą g a n i a pieniędzy z kasy p a ń s t w o w e j " , „pieniędzy p o d a t n i k a " na nieren­ towne rolnictwo, w swoim komentarzu stwierdza, że większość nie chce, by reprezentował ich polityk, k t ó r y poza zdolnością do destrukcji niewiele zaprezen­ t o w a ł . Efektem działalności Leppera są dziesiątki spraw w kolegiach i s ą d a c h . Prawdopodobnie dlatego co p i ą t y Polak u w a ż a , że Lepper jest zbyt surowo traktowany przez w y m i a r sprawiedliwości, t y m bardziej, że na ogół w jego sprawach z a p a d a j ą w y r o k i uniewinniające (Wprost, nr 16, 16.04.2000, s. 8). Niezależnie o d często emocjonalnych wypowiedzi r e p o r t e r ó w d o t y c z ą c y c h działalności Andrzeja Leppera okazuje się, iż w rankingach dziennikarskich czołowych t y g o d n i k ó w krajowych zajmuje on bardzo e k s p o n o w a n ą pozycję. Przedstawiony w informacji internetowej j a k o najbardziej wojowniczy polski r o l n i k (Internet, w y b o r y , s. 1) w corocznej ankiecie tygodnika Polityka pt. N A J , dotyczącej najgłośniejszych, najbardziej szokujących w y d a r z e ń i postaci r o k u 1999, znalazł się na czele listy. O k r e ś l o n y został w t y m rankingu j a k o największy kozak wyróżniający się w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w b l o k a d w 1999 r. (nr 2, 8.01.2000, s. 8). R ó w n o c z e ś n i e Andrzej Lepper zajął eksponowane miejsce na liście najskuteczniejszych p o l i t y k ó w w rankingu tygodnika Wprost, pt. Politycy '99, s p o r z ą d z o n y m p o d k ą t e m skuteczności pojmowanej j a k o �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 77 u m i e j ę t n o ś ć o s i ą g a n i a celów, bez względu na to, czy są one p o ż y t e c z n e dla o g ó ł u . Nazwany mianem S a m o p a ł , uznany został za największego o b r o ń c ę chłopskiej biedy, z k t ó r e j , j a k p o d k r e ś l o n o , j u ż nieźle żyje. Jego prawdziwym sukcesem nie jest jednak blokowanie dróg i uliczne bijatyki, lecz to, że w ten sposób zmusił do pertraktacji władze RP (Wprost nr 52, 26.12.1999 г., s. 26). Zgodnie z komentarzem, o r g a n i z o w a ł blokady i zajścia k o ń c z ą c e się pobiciem p o l i c j a n t ó w . B e z k a r n o ś ć zapewnia m u „ m i ę k k o ś ć " wielu sędziów. A N D R Z E J L E P P E R - SOCJOTECHNIKA W scenariuszach w y s t ą p i e ń „ S a m o o b r o n y " są: blokady, rozlewana gno­ j ó w k a , rzucane o c h ł a p y m i ę s a , kosy na sztorc, b a t o ż e n i e k o m o r n i k ó w , grupy antyegzekucyjne, i t d . Czy wszystkie są p o m y s ł e m Leppera? Sam zainteresowa­ ny m ó w i , że słucha ludzi, inspirują go, ale decyzje podejmuje osobiście, b i o r ą c p o d u w a g ę t o , że pomysł musi być widowiskowy, taki, żeby się przebił przez środki przekazu do opinii publicznej (Internet, rozmowa, 7). D o b r z e wypada w mediach, bo o p r ó c z wrodzonych predyspozycji w c i ą ż pracuje nad swoim zachowaniem i wizerunkiem. Powie, że jest to powiązanie i wrodzonego talentu, wrodzonej inteligencji, bystrości umysłu, i wiedzy, którą mam na temat socjotechniki, na temat psychologii. Ja bardzo dokładnie prze­ studiowałem sobie książkę Le Bona „Psychologia tłumu". No, opracowania Gebelsa również - nie boję się tego powiedzieć - który był wielkim człowiekiem w dziedzinie socjotechniki i ustawiał Hitlera, jak ma stanąć, jak rękę podnieść, jak się odezwać, gdzie co zrobić. Radziłbym, żeby wszyscy skorzystali z tego i wypadali tak samo jak ja (Internet, rozmowa, s. 6). Dzięki temu panuje nad swoimi wypowiedziami, czego niejednokrotnie d o w i ó d ł , w trakcie r o z m ó w z przedstawicielami m a s s - m e d i ó w . W i e doskonale, kiedy p o d n i e ś ć głos, uśmie­ c h n ą ć się. M ó w i to, co wszyscy m y ś l ą , tylko boją się wypowiedzieć. T a metoda o k a z a ł a się skuteczna i jeśli kiedyś był krytykowany za wulgarny język, to dziś zdobywa wielki aplauz (Internet, rozmowa, s. 5-6). D o b ó r lektur w y r a ź n i e zirytował a u t o r ó w a r t y k u ł u pt. „ P r a w o Leppera". Oburzeni piszą, że Andrzej Lepper publicznie chwali się, iż przeczytał „Psy­ chologię tłumu" Gustawa Le Bona. Chyba dzięki temu sprawnie posługuje się sformułowaną tam tezą: „Tłum nie pożąda prawdy i gardzi rzeczywistością, ubóstwia natomiast zwodnicze złudzenia". Oznajmia więc bez jakichkolwiek oporów, że Samoobrona ma już milion członków. Mówi o rządzie, iż jest antyludzki, gdyż „reformy w służbie zdrowia doprowadziły do tego, że w ostatnich dwóch miesiącach śmiertelność wzrosła o 11% w stosunku do analogicznego okresu ubiegłego roku" [...]. Drugim [...] wzorem [...] Leppera jest dr Joseph Goebels [...]. Hitlerowski „geniusz zła" ogłosił 24 sierpnia 1944 r. rozpoczęcie „wojny totalnej". Lepper w lutym tego roku zapowiedział „akcję totalną" - zażądał dymisji rządu i rozwiązania Sejmu. Gdyby to nie nastąpiło, zapowiedział blokady dróg, torów, przejść granicznych oraz sparaliżowanie Warszawy [...] (Łuczak i inni 1999, s. 31). �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 13 Lepper przyznaje, że socjotechnikę stosuje na zimno, z w y r a c h o w a n i e m i nie u k r y w a tego: A dlaczego ja miałbym się dawać w mediach tym, którzy chcą zadołować Leppera. Ja muszę [...] odbijać piłeczkę i muszę to robić bardzo szybko. A że to jest przygotowane i świadome, to również jest wyrafinowane (Internet, rozmowa, s. 6). K u r s k i e m u , powiedział: Ja oszukałem środki maso­ wego przekazu. Opracowałem taktykę, jak przebić się i zaistnieć na scenie politycznej. I to mi się udało. Trzeba było przyjąć brutalne metody. Dzięki temu „Samoobrona" zaistniała. Po prostu socjotechnika (Internet, rozmowa, s. 1). K i e d y media zaczęły n a z y w a ć rolnicze protesty „ l e p p e r i a d ą " , a Leszek Balcerowicz użył określenia „ l e p p e r y z m " , uznał, to za własny sukces, z k t ó r e g o cieszy się (Internet, rozmowa, s. 7). N a podstawie w y c i n k ó w z lokalnych gazet (przechowywanych w archiwum redakcyjnym Gazety Wyborczej) z lat 1993-1997 na temat Leppera, J a r o s ł a w K u r s k i odtworzył scenariusz jego p o s t ę p o w a n i a , k t ó r y w konsekwencji przyniósł m u sukces. Lepper przyjeżdżał do miejscowego d o m u kultury lub kina, siadał za stołem prezydialnym i nie zwracając uwagi, że na sali siedzi tylko k i l k a o s ó b (organizator i d w ó c h dziennikarzy, czy sami organizatorzy) p r z e m a w i a ł j a k do t ł u m ó w . Przez dwie godziny m ó w i ł to samo do czterech osób, co do tysiąca. Dziś m a tego efekty. Niezależnie od frekwencji, uczestnicy wzięli ulotkę, opowiedzieli innym, dziennikarze coś napisali, jeśli była kamera i p o k a z a ł a p u s t ą salę, to j e d n o c z e ś n i e m u s i a ł a p o k a z a ć Leppera. W ten s p o s ó b , przez te wszystkie lata istniał w mediach. Dzięki u p o r o w i i silnej w o l i dziś, j a k twierdzi, zbiera ż n i w o . Reporterowi m ó w i : Nikt nie wierzył w to, że wieś może się zjednoczyć. A ja w to zawsze głęboko wierzyłem... Nieraz mi niektórzy tłumaczyli: po co to robisz, to nie ma sensu. Chłopi głupi są. To chamy. Nic z tego nie będzie — takie myśli nie przychodziły mi nawet do głowy. Wiedziałem, że muszę być kon­ sekwentny, uparty, bo to przyniesie sukces (Internet, rozmowa, s. 7). Ludzie reagują różnie w sytuacjach stresowych, załamują się i zawsze musi b y ć k t o ś , k t o wie, co r o b i idąc na czele, jest opanowany. L u b i ą twardych p r z y w ó d c ó w , p o d c h o d z ą c y c h do sprawy z z i m n ą krwią, z wyrachowaniem, oni czują, że ja nie żartuję, że jak ja mówię, to i później robię (Internet, rozmowa, s. 11). G d y b y sam s t a n ą ł wobec drugiego Leppera, strategią, j a k ą z a s t o s o w a ł b y wobec niego b y ł o b y najpierw rozpoznanie, potem omamienie, wciągnięcie w o r b i t ę władzy, uczynienie w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n y m (Internet, rozmowa, s. 11). Zastosowanie socjotechniki jest widoczne tak w postawie, j a k i całym otoczeniu Leppera. W ostatnich latach zmienił swój zewnętrzny wizerunek. 1 3 Jako przykład Lepper podaje tu wydarzenia z 1992 r. Wówczas to odbywał się zjazd gwiaździsty na Warszawę. Brało w nim udział jedynie 400 osób. Stolica była jednak zupełnie zablokowana. Użyto helikopterów, skotów, armatek wodnych. W tym czasie on siedział z policją, jadł grochówkę, na którą zaprosił także dziennikarzy, aby się nie szwendali i nie sprawdzili, ile nas naprawdę jest i opowiadał, że dziesiątki grup stoją w lasach podwarszawskich. Dziennikarze niczego nie sprawdzając uwierzyli w to, co mówi. W prasie przeczytał potem, że 72 kolumny jadą na stolicę: Wielu dziennikarzy jest naiwnych. Bardzo szybko kupują takie moje triki, a mnie właśnie o to chodzi (Internet, rozmowa, s. 6). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 79 N i e jest to j u ż c h ł o p w jesionce, lecz w garniturze, jedwabnym krawacie, kamizelce, eleganckiej koszuli, o w y p i e l ę g n o w a n y c h paznokciach i fryzurze, z k o m ó r k ą w r ę k u . Odbiega w y g l ą d e m od przeciętnego c h ł o p a . M i m o wypie­ l ę g n o w a n y c h r ą k , k t ó r e dawno nie miały do czynienia z p r a c ą fizyczną, Lepper twierdzi i pokazuje, że nadal m a „ c h ł o p s k ą p i ę ś ć " i „ u m y s ł c h ł o p s k i " . M ó w i : Trudno, żebym jechał na spotkanie, przed wsią stawał, ziemią ręce bru­ dził, odciski sobie robił i mówił: ,,Chłopy, ja jestem z was!". Nie, ja jestem ich przywódcą! (Internet, rozmowa, s. 12). Efekty te są t a k ż e widoczne w aranżacji warszawskiego biura Z w i ą z k u i zachowaniu gospodarza. W lokalu „ S a m o ­ o b r o n y " na M a r s z a ł k o w s k i e j są czarne s k ó r z a n e fotele, stół j a m n i k , flagi narodowe i zielony sztandar „ S a m o o b r o n y " . N a ścianie m o t t o ze S. Staszica: „ U p a ś ć m o ż e nawet n a r ó d wielki, nie b r o n i ć się - tylko nikczemny". Gospo­ darz, w ł a d c z y m gestem zapraszający do gabinetu, w czasie rozmowy siedzący w fotelu, z d ł o n i ą o p a r t ą na skroni, patrzy r o z m ó w c y prosto w oczy, u ś m i e c h a się, przyjaźnie zagaja, p e ł n a kurtuazja. Zachowuje się w ten s p o s ó b nawet, gdy za ścianą słychać m e l d u n k i , telefony, komendy idące w teren: „ B r o n i ć się!" „Jesteście wojskiem Samoobrony!" (Internet, rozmowa, s. 1). Z innych, szeroko komentowanych w prasie socjotechnicznych z a c h o w a ń Leppera, m o ż n a przytoczyć п р . , iż po oficjalnym ogłoszeniu o kandydowaniu na u r z ą d prezydenta RP poszedł z kwiatami do ambasady Rosji, aby przeprosić za incydent w p o z n a ń s k i m konsulacie. Wcześniej, wraz z rolnikami i aktywem „ S i e r p n i a " '80, d e m o n s t r o w a ł przed ambasadami Niemiec i U S A przeciw ekspansji k a p i t a ł u zagranicznego w Polsce (Polityka, nr 13, 25.03.2000, s. 122). N a s t ę p n i e oświadczenie, że w o l ą r o l n i k ó w , k t ó r ą on tylko przekazuje jest, by na p o m n i k u P o z n a ń s k i e g o Czerwca znalazła się data 1999 (obok istniejących j u ż : 1956, 1968, 1976, 1980, 1981) u p a m i ę t n i a j ą c a r o k , w k t ó r y m „ w ł a d z a strzelała do polskich r o l n i k ó w " (Bartoszyce). Lepper zapewniał: Na pewno datę przykleimy. W przeświadczeniu t y m utwierdzało go poparcie przewodniczącego jednego ze z w i ą z k ó w k o m b a t a n t ó w Czerwca '56, k t ó r y stwierdził, iż: Lepper walczy o słuszne prawa rolników [...] jak Traugutt w powstaniu styczniowym (Polityka, nr 8, 19.02.2000, s. 106). Należy również powiedzieć o socjotechnicznej umiejętności Leppera, dyskon­ towania niekorzystnych dla siebie sytuacji. N a p o c z ą t k u 2000 r. prasa d o n o s i ł a o jego „ w y p a d n i ę c i u z g r y " (nie było blokad, „ S a m o o b r o n ę " opuszczali ludzie, s p a d ł y notowania w s o n d a ż a c h opinii publicznej, inne związki rolnicze zaczęły skutecznie „ d o g a d y w a ć s i ę " z r z ą d e m ) . Wtedy to sąd na podstawie listu g o ń c z e g o w y d a ł nakaz aresztowania Leppera na granicy czeskiej. P r z y w ó d c a „ S a m o o b r o n y " znakomicie w y k o r z y s t a ł to dla swojej kampanii prezydenckiej. W i e d z ą c o poszukiwaniach i decyzji o aresztowaniu, zwlekał z powrotem do kraju. Dziennikarze informowali, że czescy działacze ludowi p r o p o n u j ą m u azyl polityczny, za co p o d z i ę k o w a ł . Jego kolejne ruchy media relacjonowały na b i e ż ą c o . Pojawił się na granicy w K u d o w i e , w koszulce z orłem na piersiach. Funkcjonariusze, w ś r ó d otaczającego t ł u m u i kamer, zakuli go w kajdanki na jego w y r a ź n e ż ą d a n i e , p r a w i d ł o w o z r ę k a m i do przodu (ręce z tyłu skuwa się �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA stawiającym o p ó r ) . Aresztowanie na granicy czeskiej było medialnym poka­ zem Leppera, k t ó r y o g l ą d a ł a cała Polska. T r u d n o się dziwić dziennikarzom, k t ó r z y mieli gotowe widowisko do pokazania, czy g ł ó w n e m u a k t o r o w i nie t y l k o l u b i ą c e m u poklask, ale często samodzielnie reżyserującemu swoje sceny. Jednak to organy władzy współtworzyły owo o g ó l n o p a ń s t w o w e przedstawienie, k t ó r e p r z y s p o r z y ł o Lepperowi p u n k t ó w wyborczych ( C h e ć k o 2000, s. 18). Zdarzenie to Lepper s k o m e n t o w a ł ironicznie: Może sąd chciał mi pomóc w kampanii wyborczej, może Suchocka popiera moją kampanię prezydencką? Jeśli Serafin jest zazdrosny, to niech sobie zamówi kamery. Przecież PSL rządzi telewizją (Bogusz, Macieja 2000, s. 30-31). ZAKOŃCZENIE Andrzej Lepper należy do najbardziej „ m e d i a l n y c h " p o l i t y k ó w naszej doby. Przytoczone przeze mnie liczne p r z y k ł a d y wskazują na to, że jego wizerunek, j a k o p r z y w ó d c y politycznego, przekazywany przez media (stacje radiowe i tele­ wizyjne oraz p r a s ę - zwłaszcza gazety: Wprost, Polityka, Gazeta Wyborcza) z w i ą z a n e od p o c z ą t k u z polskimi przemianami, budowany jest głównie z ele­ m e n t ó w składających się na społecznie negatywne postrzeganie tej postaci. N i e służą temu tylko same zapisy cytowanych wypowiedzi Leppera i ujęcia kamer pokazujące go w czasie ogólnie szokujących sytuacji, ale także konstrukcja i t o n przekazu reporterskiego, kontekst i komentarze, w jakich zostały użyte. Nawet w ó w c z a s , gdy w y r a ż a j ą one zadziwienie, a niekiedy i a p r o b a t ę . D o b r y m - reprezentatywnym - tego p r z y k ł a d e m jest zamieszczona w Poli­ tyce relacja Tomasza Zalewskiego z wyjazdu Leppera do U S A , gdzie p o d koniec lata 1999r. wraz z innymi p r z y w ó d c a m i chłopskimi został zaproszony przez A n i m a l Welfare Institute ( A W I ) . Pobyt Leppera w U S A uznany został przez dziennikarzy prasowych, telewizyjnych i radiowych za jeden z jego najbardziej spektakularnych wyjazdów zagranicznych. Zalewski pisze, iż orga­ nizator, T o m Garrett (ranczer i doradca A W I ) przedstawił Leppera j a k o jed­ nego z najbardziej dynamicznych przywódców w Europie, którego akcje wstrząs­ nęły całym kontynentem (Zalewski 1999, s. 18). Podczas przyjęcia w p o d ­ ziemiach K a p i t o l u przemawiali i inni członkowie polskiej delegacji, ale t y l k o w y s t ą p i e n i e Leppera „ p r z e r y w a ł y oklaski". Był świetnie przygotowany, prze1 4 1 4 AWI - sponsor podróży - znany jest z walki o humanitarne traktowanie zwierząt. Wraz z farmerami-łi od owcami i ekologami prowadzi różne formy działalności przeciw wielkim kor­ poracjom rolniczym, produkującym żywność metodami przemysłowymi. Jedna z nich, Smithfield Foods Inc. z Wirginii wykupiła w kwietniu większościowe udziały w polskim Animeksie. Przeciw tej agrokorporacji działacze AWI zorganizowali akcję w Waszyngtonie. Ich zdaniem, produkcja zwierzęca w Polsce ma być podporządkowana metodom przemysłowym („zamerykanizowana"). Zaproszony Lepper zapewniał, że przeciwstawi się wzrostowi wpływów Smithfield w Polsce. Już w sierpniu pod naciskiem „Samoobrony" Smithfield podniósł cenę skupu trzody o 30% i zgodził się na umowy wieloletnie z gwarantowanymi cenami (Zalewski 1999, s. 18). �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 81 m a w i a ł j a k tutejszy polityk, z dowcipem i kurtuazyjnym u k ł o n e m w s t r o n ę sponsora. M ó w i ł wartko, konkretnie, z oratorskim zacięciem, a m e r y k a ń s c y gospodarze gwizdali z zachwytu. Zalewski pisze t a k ż e , że p r z e w o d n i c z ą c y „ S a m o o b r o n y " na konferencji w Waszyngtonie m ó w i ł o spiskach m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, d ą ż ą c y c h do z a g ł a d y polskiego p r z e m y s ł u p r z e t w ó r c z e g o , czego p r z y k ł a d e m jest przeję­ cie H o r t e x u przez banki a m e r y k a ń s k i e , o „trzeciej drodze" - n o w y m sojuszu r o b o t n i c z o - c h ł o p s k i m i zbliżającej się konfrontacji z r z ą d e m , a na pytanie, czy jego a m e r y k a ń s k a wizyta jest przygotowaniem do kampanii prezydenckiej o d p o w i a d a ł , że takiej decyzji jeszcze nie podjął. Amerykanie nie u k r y w a l i swojego podziwu i aplauzu dla Leppera i jego konfrontacyjnej t a k t y k i . W komunikacie dla prasy podali, że „ S a m o o b r o n a " reprezentuje znaczny segment polskich f a r m e r ó w , a jej demonstracje p o p i e r a ł a większość P o l a k ó w . Zachwytu, j a k i Lepper budził w Amerykanach nie po­ dzielali pozostali członkowie polskiej delegacji (Zalewski 1999, s. 18). U d e r z a j ą c y jest t o n tego sprawozdania. A u t o r u b a r w i a ł swój przekaz licz­ n y m i ozdobnikami s ł o w n y m i typu: wystąpił z tyrradą przeciw spiskom między­ narodowych korporacji, pragnących wykończyć polski przemysł przetwórczy; był rzecznikiem biedoty - już nie tylko wiejskiej - i głosem ludu szykującego się do powstania [...]; odpowiadał z rumieńcem na twarzy. Z kolei zainteresowanie A m e r y k a n ó w k w i t o w a ł : amerykańscy gospodarze - związkowcy i obrońcy śro­ dowiska - słuchali życzliwie, bo też nie kochają globalizacji; Amerykańscy sponsorzy nie orientowali się w zawiłościach polskiej polityki, zresztą j u ż sam t y t u ł a r t y k u ł u ( „ L e p p e r broni A m e r y k i " ) z a p o w i a d a ł k o n w e n c j ę tej relacji. Stanowi ona rodzaj szablonu, k t ó r y stosują dziennikarze w odniesieniu do opisu z a c h o w a ń Leppera. Jego p o d s t a w ą jest i r o n i a , napastliwość, przy r ó w n o c z e s n y c h z a k ł o p o t a n i u i , niestety, częstej niekompetencji w zakresie podejmowanych kwestii. Nie m a w n i m miejsca na zastosowanie a r g u m e n t ó w merytorycznych, refleksję, na ile i w czym Lepper m i a ł jednak rację, i t d . 15 Konwencja ta z d o m i n o w a ł a też większość prezentacji w ostatniej kampanii prezydenckiej Leppera. P r z y k ł a d e m tego m o ż e być zbiorowy wywiad dziennika­ rzy telewizyjnych z „ K a n d y d a t e m na Prezydenta", Lepperem (27.09.2000 r. w 2 programie T V ) . Dociekliwość reporterska k o n c e n t r o w a ł a się głównie na kryminalnej przeszłość, d ł u g a c h , pochwale pewnych reform epoki Gierka, a nie na merytorycznych aspektach jego wypowiedzi i ich reprezentatyw­ ności dla ogromnej większości wiejskiej. Przy t y m , gdy nie potrafili s p r o s t a ć argumentom r o z m ó w c y , w ł a s n ą niewiedzę p o k r y w a l i k p i n a m i i śmiechem (np. Barbara Czajkowska). 1 5 Przykładem tego jest też informacja tygodnika Polityka (nr 10, 4.03.2000, s. 106), w której odnotowano, że Lepper rozdaje kasety wideo z nagraną relacją ze swojej wizyty w Ameryce we wrześniu 1999 r. Dziennikarza „Życia" oglądającego ten film miała wzruszyć najbardziej scena, w której Lepper ze łzami w oczach wysłuchuje opowieści o problemach czarnoskórych farmerów z Karoliny Północnej (s. 106). �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA P o w a ż n i e p o t r a k t o w a ł a natomiast Leppera M o n i k a Olejnik, w audycji z cyklu „ K r o p k a nad i " , 26.09.2000, w T V N , p r o w a d z ą c a wywiady z kan­ dydatami na prezydenta RP, chociaż był on niewątpliwie t r u d n y m partne­ rem rozmowy. T u na szczególne podkreślenie zasługuje d o ś ć rozległa wiedza Leppera w zakresie poruszanych t e m a t ó w i jego niebywała elokwencja. Ope­ ruje on szybkimi, prostymi wypowiedziami, nie zostawiając r o z m ó w c y czasu na r i p o s t ę . Nie peszą go trudne pytania, k t ó r e korzystnie dla siebie dyskon­ tuje. Pewne treści demagogicznie powtarza, utrwala. Przytoczone przeze mnie m a t e r i a ł y w s k a z u j ą - j a k się wydaje - że Andrzej Lepper w dużej mierze odpowiada, przytoczonym we wstępie, w s p ó ł c z e s n y m charakterystykom politycznych p r z y w ó d c ó w charyzmatycznych. Spełnia on z p e w n o ś c i ą kryteria c z ł o w i e k a - p r z y w ó d c y stawiającego wyzwania istniejącej sytuacji historycznej i gospodarczo-społecznej. Przy t y m nie jest on rzecz­ nikiem nowych idei i w a r t o ś c i , lecz generalnie - zgodnie z o k r e ś l o n y m zapo­ trzebowaniem społecznym - o b r o ń c ą tradycyjnych (o niezbyt odległej genea­ logii). Z a i s t n i a ł j a k o p r z y w ó d c a polityczny c h ł o p ó w w p r z e ł o m o w e j i trudnej dla nich chwili dziejowej - transformacji gospodarczo-społecznej nie t y l k o wsi, ale kraju i całego dotychczasowego b l o k u politycznego. T o właśnie ta sytuacja ze wszystkimi swoimi pozytywnymi i negatywnymi konsekwencjami w każdej dziedzinie życia jednostek i funkcjonowania p a ń s t w a z a d e c y d o w a ł a o „ p o l i ­ tycznych narodzinach" Leppera - p r z y w ó d c y i jego karierze publicznej. Pomo­ gły m u w t y m wrodzone predyspozycje, u p ó r i konsekwencja w p o s t ę p o w a ­ niu i budowaniu wizerunku własnej sylwetki, pogłębianie wiedzy o zasadach funkcjonowania społeczeństwa i jego struktur p a ń s t w o w y c h oraz wykorzys­ tywanie tej wiedzy w r ó ż n o r o d n y c h działaniach. Dzięki n i m o d n i ó s ł sukces, stał się p r z y w ó d c ą skutecznym. I nie jest istotne w t y m miejscu, czy osiągnął to p o s t ę p u j ą c zgodnie z prawem, czy wbrew niemu, sama bowiem Temida ma problemy z kwalifikowaniem jego czynów, a w 1999 r. w Świecku nie tylko on, ale też i działacze k ó ł e k rolniczych, „ S o l i d a r n o ś c i " R I i politycy PSL grozili c h ł o p s k ą r e w o l t ą , na m i a r ę tej Jemieliana Pugaczowa (Szczęsny i i n n i 1999, s. 23). M o ż n a więc śmiało założyć, że nie jest to kwestia najważniejsza dla mas, k t ó r y m przewodzi. Lepper, j a k p r z y s t a ł o na modelowego charyzmatyka, wzbudza ambiwa­ lentne uczucia. G r o m a d z ą się w o k ó ł niego ludzie zdesperowani, k t ó r y m nie p o w i o d ł o się w życiu, niekoniecznie z ich winy, liczący na to, że obroni ich przed upadkiem gospodarstw, bankami. W i e l u jest też takich, k t ó r z y sądzą, że przy n i m z r o b i ą kariery polityczne. Oponenci u w a ż a j ą go za p o p u l i s t ę , dema­ goga m a r z ą c e g o o karierze politycznej, k t ó r y traktuje swoją w a l k ę j a k o od­ skocznię do prywatnego sukcesu. T w i e r d z ą , że nigdy nie będzie politykiem k o n s t r u k t y w n y m . Z a r z u c a j ą m u zbytnią p o u f a ł o ś ć z osobami wysoko usytuo­ w a n y m i w strukturach r z ą d o w y c h (np. A r t u r e m Balazsem - ministrem rolnic­ twa i rozwoju wsi), z „ p a ł a c e m prezydenckim", z d u ż y m k a p i t a ł e m . Niedawno z m a r ł y wybitny polski poeta i edytor, P a w e ł Hertz, w swoim teście na inteligencję r o z m ó w c ó w prowokacyjnie twierdził, że wyłącznie lider �ANDRZEJ LEPPER - PRZYWÓDCA CHARYZMATYCZNY? 83 „Samoobrony" Andrzej Lepper jest poważną postacią mającą zrozumienie dla kwestii włościańskiej (Michalski 2001, s. 10). Tomasz N a ł ę c z , w felietonie pt. „ W i d m o Szeli" (1998, s. 17) napisał, iż o g r o m n ą przesadą byłoby uznanie Andrzeja Leppera za kolejne wcielenie Jakuba Szeli. J e d n a k ż e kariera ż a d n e g o z nich nie byłaby m o ż l i w a bez chłopskiego poczucia beznadziejności i krzywdy, łatwo zmieniającego się w bunt. Zachowania takie m o ż n a e l i m i n o w a ć przez usuwanie ich przyczyn, a nie s k u t k ó w , czyli k o r y g u j ą c p o l i t y k ę wobec wsi r o z ł a d o w y w a ć występujące tam niezadowolenie. Podobnie sądził Aleksander M a ł a c h o w s k i w cytowanym przez Politykę (nr 51, 18.12.1999, s. 106) fragmencie felietonu („Lepper... M i c h n i k epoki Krzaklewskie­ go"). A u t o r , wieloletni opozycjonista, jeden z p r z y w ó d c ó w U n i i Pracy, liczący się autorytet m o r a l n y i polityczny, zwracając się do A d a m a M i c h n i k a napisał: Bo mój kolega, Jędrek Lepper - drogi Adamie - to jest taki Adam Michnik epoki Krzaklewskiego. Jaka epoka taki Michnik. [...] Ty intelektualista, wojowałeś słowem, on chłop, bije cepem i ustawia traktory w poprzek drogi - ale sprawa jest ta sama. Ludziom dzieje się źle. Trzeba coś z tym robić. Jak potoczy się dalsza kariera polityczna Andrzeja Leppera jest s p r a w ą o t w a r t ą , zależną od kondycji polskiej gospodarki, stanu okrzepnięcia naszej młodej demokraqi, stabilizaqi wymiaru sprawiedliwości. Przewodniczący „ S a m o ­ o b r o n y " , m i m o r ó ż n y c h wątpliwości i o p o r ó w , był d o t ą d traktowany j a k o p o w a ż n y partner gry politycznej. Z pewnością decydujące znaczenie będzie miał w t y m przypadku postęp reform rolnictwa oraz stopień zubożenia i bezrobocia na polskiej w s i . Zdaniem Leppera bowiem, zgodnie z art. 25 Powszechnej Deklara­ cji Praw C z ł o w i e k a : każdy człowiek ma prawo do dobrobytu, a - j a k przyznaje - wszystkie jego działania są ambitne i polityczne. Kiedy jest w akcji, dowodzi, wydaje rozkazy, d z w o n i ą telefony i kręcą kamery m ó w i o sobie, że wtedy jest jak w transie: Ja wtedy żyję. Nie tak jak Wałęsa - w Watykanie, ale tu w Polsce między ludźmi ładuję akumulatory (Internet, rozmowa, s.13) . 16 17 L I T E R A T U R A CYTOWANA B o g u s z A., M a c i e j a D. 2000, Zjazd Leppera, Wprost, nr 16, 16. 04., s. 30-31. C h e ć k o A. 2000, Skuty na cztery nogi, Polityka, nr 16, 15.04., s. 18. F a l a n d y s z L . 1999, Europejczyk Lepper, Wprost, nr 6, 7.02., s. 107. G r a b o w s k i K . 1998, Rewolwerowiec. Benefis Andrzeja Leppera, Wprost, nr 33, 16.08., s. 23. H y ż y A. i inni, 1999, Trybun Ludu, Wprost, nr 7, 14.02., s. 23-24. J a n e c k i S. 1999, Kombatanci, Wprost, nr 6, 7.02., s. 13. J a n i k M . 2000, Równy oddech policjanta, Polityka, nr 24, 10.06., s. 86-89. L e ś n i e w s k i В., M a c i e j a D. i inni. 1998, Blokada państwa, Wprost, nr 30, 30.08., s. 21-23. L i z u t M . 1999, Na chłopski rozum, Gazeta Wyborcza, 24.09., s. 6. 1 6 W maju 2001 r. zostało ono oszacowane w skali kraju na 18%; na wsi procent ten jest wielokrotnie wyższy. Demografowie uważają 16% za pułap bezpieczeństwa, po którego prze­ kroczeniu zaczynają się zachowania rewolucyjne. W wyborach do Sejmu (23 września 2001 r.) „Samoobrona" otrzymała 10,20% głosów [dop. Red.] 1 7 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ł u c z a k M . i inni. 1999, Prawo Leppera, Wprost, nr 20, 16.05., s. 30-31. M a ł e c k i P. i inni. 1999, Seeds of doubt, Time, 4.Ю., s. 32-33. M a z u r В. 1998, Argument kosy, Wprost, nr 29. 07., s. 13. - 1999, Bandytyzm, Wprost, nr 35, 29.08., s. 8. M i c h a l s k i C. 2001, Dom i świat Pawła Hertza, Życie, 15.05., s. 10. M i e c i k I . T . , P y t l a k o w s k i P. 2001, Chwyt Leppera, Polityka, nr 10, 10.03., s. 20-24. N a ł ę c z T. 1998, Widmo Szeli, Wprost, nr 39, 27.09., s. 17. O r z e c h o w s k i M . 1984, Polityka, władza, panowanie w teorii Маха Webera, Warszawa. P a r a d o w s k a J. 2000, Blok z blokady, Polityka, nr 5, 29.01., s. 31. P l e ś n i a k R. 2000, Orła cień, Wprost, nr 16, 16.04., s. 8. P y t l a k o w s k i P. 2000, Ścigany, Polityka, nr 9, 26.02., s. 26. S z c z ę s n y J . i inni. 1999, Chłopska droga, Wprost, nr 5, 31.01., s. 23-24. T y m [S.] 1999, Epitet, Wprost, nr 8, 21.02., s. 116. W i l c z y ń s k i W. 2000, Nasz polski pępek, Wprost, nr 35, 27.08., s. 48. W i l k E . 1999, Wielki boss, Polityka, nr46, 13.11., s. 3-9. Z a l e w s k i T. 1999, Lepper broni Ameryki, Polityka, nr 39, 25.09., s. 18. Polityka, 1995-2000. Wprost, 1995-2000. Gazeta Wyborcza, 1995-2000. Internet (4.10.2000), strona: Andrzej Lepper, Wybory/Kandydaci, Gazeta Wyborcza (w tekście: Internet, wybory). Ładny plon mi wyrósł, rozmowa Jarosława Kurskiego (Gazeta Wyborcza) przeprowadzona na początku 1999 r. z Andrzejem Lepperem, nadana w Internecie dn. 4.10.2000, s. 1-14 (w tekście: Internet, rozmowa). Maj, 2001 r. MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A A N D R Z E J L E P P E R - T H E C H A R I S M A T I C PEASANT L E A D E R ? (THE M E D I A I M A G E OF T H E L E A D E R OF " S A M O O B R O N A " ["SELF-DEFENCE"] PEASANT T R A D E UNION) Summary Andrzej Lepper, the founder, the first and as yet, the only leader of the Peasant Trade Union "Samoobrona" belongs to the most controversial politicians of the present political life in Poland. He set up his party in 1992 after the market economy reform had been introduced by Minister Leszek Balcerowicz. Like many other Polish farmers he fell into the "credit trap." He started organizing protest mass meetings of different kind, rallies, stay-in demonstrations in public buildings, blockades of public roads etc. demanding the clearing of peasants' debts, cheap credits, ban on import of foreign foodstuffs. The form of his activities originated the term "lepperism" referring to particular "demanding" attitudes and non-conciliatory ways of solving conflicts. Lepper ran for the post of the President of Poland twice, in 1995 and in 2000, in the latter election he came the fifth leaving Lech Wałęsa behind. Andrzej Leppers's style of behaviour, his political ambitions and his attitudes to systemic transformations taking place in Poland incessantly attract the attention of mass media. The article aims at portraying the image of the leader of "Samoobrona" as it was presented in media in the years 1995-2000, and especially in two weeklies: Wprost and Polityka, the daily Gazeta Wyborcza and, as supplementary, news, statements and opinions published in Internet, radio and TV. All the mentioned media represent those supporting and being in favour of the economic transform­ ations introducing market economy. The author wonders if Andrzej Lepper can be defined as a charismatic leader both in Weberian and contemporary sense of the term. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e9593415de9fa126b15131ba11de05.pdf 614cc4c5d6baee6d83edcd4c10f58352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:844 Title A name given to the resource Aneks: Spis treści "Etnografii Polskiej" I-XX: 1958-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.221-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 2 ANEKS W 1976 roku ukazał się X X tom „Etnografii Polskiej", czasopisma wydawanego przez Zakład Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk, którego redaktorem od chwili powstania jest prof, dr Witold Dynowski. Jubileusz ten stwarza dogodną okazję do podsumowania dorobku cza­ sopisma i przedstawienia zawartości wydanych dotąd tomów. Zaspokoi to potrzeby polskiego środowiska etnograficznego, a jednocześnie stanowić będzie cenną informację dla innych nauk społecznych oraz — dzięki opra­ cowaniu w dwu językach — dla zagranicznych ośrodków etnograficznych i antropologicznych. Wybór formy aneksu — prezentacja zawartości tomów w kolejności ich ukazywania się — podyktowany został jego wielofunkcyjnością. Po­ zwala ona ukazać rozwój czasopisma, ewolucję problematyki publikowa­ nych prac, zmiany zainteresowań, postaw badawczych itd., ilustrując tym samym pewien okres w historii polskiej etnografii. Przyjęty układ ma jeszcze jeden walor — nie zmusza do sztucznego rozbicia tematycznych bądź problemowych całości, jakie stanowi szereg tomów „Etnografii Pol­ skiej". Wszystkie pozycje — a w aneksie uwzględniono pełną zawartość to­ mów, łącznie z kroniką i recenzjami — opatrzone zostały ciągłą nume­ racją. Umożliwia to korzystanie również według klucza alfabetycznego, za pośrednictwem zamieszczonego na końcu indeksu autorów, gdzie przy każdym nazwisku wymienione są numery wszystkich publikacji danej osoby w „Etnografii Polskiej". Pozwalają one na bezpośrednie odszukanie prac bez względu na tom, w k t ó r y m się znajdują. Dla uzupełnienia tych wstępnych informacji dodajmy, że 20 objętych aneksem tomów wydawane było przez pierwsze 13 lat jako rocznik ( I : 1958 do X I I : 1968; w 1961 r. ukazały się dwa tomy — I V i V), nato­ miast od 1969 r. ukazują się dwa zeszyty rocznie. Wszystkie tomy zawie­ rają spis treści w językach angielskim i rosyjskim, a ponadto tomy I - I X zaopatrzone są w indeksy osobowe, tomy zaś I - I V i V I - I X w indeksy nazw geograficznych i etnicznych. �222 ANEKS S P I S TREŠCI — L I S T O F T I T L E S Т о ю I : 1958 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 1. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycz­ nego zarysu na podstawie materiałów źródłowych X I X i X X w. z płd. M a ł o ­ polski (Peasant traditional culture. A n attempt at a theoretical analysis based on X l X t h and X X t h century sources in Southern Małopolska), p. 19-56 (Engl. Russ. suram.). 2. M o s z y ń s k i Kazimierz, Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etno­ graficznego (Polish Ethnographic Atlas — some recommendations), p. 57-67 (Engl. Russ. summ.). 3. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Zagadnienie opracowań tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym (Texts in individual issues of the Polish Ethnographic Atlas), p. 68-71 (Engl. Russ. summ.). 4. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami. Rozważania dyskusyjne (Polish ethnography, its development, present aims and relations with other disci­ plines. Reflections for discussion), p. 72-83 (Engl. Russ. summ.). 5. G ł a d y s z Mieczysław, Prace nad etnograficzną monografią Górnego ś l ą s k a (Etnographic monograph of upper Silesia), p. 85-102 (Engl. Russ. summ.). 6. S z y d ł o w s k i Jerzy, Uwagi o pierwotnym osadnictwie Siołkowic Starych (Notes on early settlement in the village Siołkowice Stare), p. 103-108. 7. Z a r ę b a Alfred, Z badań dialektologicznych w Siołkowicach Starych (Dialectological investigations in Siołkowice Stare), p. 109-116. 8. D o b r o w o l s k a Danuta, M y r c i k - M a r k o w s k a Danuta, Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe od połowy X I X w. do 1955 r. (Class and occupational differentiation in Siołkowice Stare and Siołko­ wice Nowe from the middle of X l X t h century to 1955), p. 117-149. 9. B r o n i c z Stanisław, Rolnictwo wsi Siołkowice Stare i Nowe w X I X i X X w . (Farming in Siołkowice Stare and Siołkowice Nowe in the X l X t h and X X t h centuries), p. 150-161. 10. N i z i ń s к a Irena, Z badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych (Crafts in Siołkowice Stare), p. 162-187. 11. B a z i e l i c h ó w n a Barbara, Transport i komunikacja w Siołkowicach Sta­ rych (Transport and communication in Siołkowice Stare), p. 188-195. 12. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny (Rafts and boats in the North-Eastern region of Opole), p. 196-199. 13. G ł a d y s z o w a Maria, Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w X I X i X X w. (Housing in Siołkowice Stare in X l X t h the and X X t h centuries), p. 200-213. 14. D u b i e l Ludwik, Wnętrze domu chłopskiego w Siołkowicach Starych, (The interior of a peasant cottage in Siołkowice Stare), p. 214-220. 15. B r o n i c z Stanisław, Siołkowicki strój ludowy (Traditional costume from Siołkowice), p. 221-225. 16. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Siołkowickie obrzędy doroczne (Folk ceremo­ nies an festivities in Siołkowice), p. 226-231. 17. L i g ę z a Józef, O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego (Folk music of the Opole district), p. 232-239. 18. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Badania etnograficzne na Podhalu (Ethnog­ raphic research in the Podhale region), p. 240-256 (Engl. Russ. summ.). �ANEKS 223- 19. Z a m b r z y c k a Anna, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu (Peasant crafts in the Podhale region), p. 257-268. 20. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, F гу ś E w a , Materiały do rzemiosła ludowego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim (Materials for the study of peasant crafts in the Kielce province), p. 269-275 (Engl. Russ. summ.). 21. D o b r o w o l s k a Danuta, Prace pod kierunkiem К. Dobrowolskiego. Uwagi w s t ę p n e (Research under the supervision of Professor К . Dobrowolski. Intro­ ductory remarks), p. 276-277. 22. K w a ś n i e w i c z Władysław, Badania nad rozwojem narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej i ich rolą w przeobrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych w X I X i X X w. (Farm tools and implements in Małopolska in the X I X t h and X X t h centuries), p. 278-287. 23. D o b r o w o l s k a Danuta, Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w l a ­ tach 1880-1939 (Salt-miners of Wieliczka and their life and culture 1880-1939), p. 288-314 (Engl. Russ. summ.). 24. D o b r o w o l s k a Danuta, Wczasy robotnicze w Polsce Ludowej. Kształto­ wanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materiały (Workers' recreation in Poland), p. 315-322. 25. F r a n k o w s k a Maria, Prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski (Ethnographic monograph of Wielkopolska), p. 323-343 (Engl. Russ. summ.). 26. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Z działalności Zespołu Etno­ graficznego I H K M P A N w Toruniu (Ethnographic Centre at Toruń), p. 344347 (Engl. Russ. summ.). 27. F r y c z o w a Maria, Z badań nad budownictwem ludowym na Kujawach (Village housing in Kujawy), p. 348-350. 28. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Prace Zespołu Etnograficznego w Łodzi za lata 1954-1955 (Ethnographic Centre at Łódź 1954-1955), p. 351-356 (Engl, region), p. 357-360. 29. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Z badań nad pasterstwem i ho­ dowlą na Podhalu (Animal farming and pasture economy in the Podhale region), p. 357-360. 30. M i s i ń s к a Maria, Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazowieckim (Weaving in the village of Rzeczyca, distr. R a w a Mazo­ wiecka), p. 361-362. 31. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem na Pilicy (Rafting on the river Pilica), p. 363. 32. B i e r n a c k a Maria, Kamieńczyk nad Bugiem — osada flisacka, od końca wieku X I X do p o ł o w y X X w. (Kamieńczyk on the river Bug, a settlement of raftsmen), p. 364-366. K R O N I K A — CHRONICLE 33. Prof, dr Bożena Stelmachowska (In memory of Prof, dr Bożena Stelmachow­ ska) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 267-269. 34. Dział I V [Etnografii] Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej A k a ­ demii Nauk (Section I V [Ethnography] of the Institute of the History of Material Culture, Polish Academy of Sciences) — Wiíořd Dynowski, p. 370380. 35. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym w latach 1953-1955 z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu (Report on work on the Polish Ethnog­ raphic Atlas) — Zofia Staszczakówna, p. 380-385. 36. Konferencja Polskiego Atlasu Etnograficznego (The conference on the Polish- �ANEKS Ethnographic Atlas) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Zofia Szyfelbejn, p. 386404. 37. Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu I V Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt­ k ó w (Reporting and planning conference of Section I V of the Institute of the History of Material Culture) — Zofia Szyfelbejn, p. 404-410. 38. Etnograficzna Konferencja Metodologiczna, K r a k ó w 23 I V 1956 (Ethnographic conference on methodology) — Edward Pietraszek, p. 410-431 Tom I I : 1959 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 39. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kazimierz Nitsch (In memory of Kazimierz Nitsch), p. 15-17. 40. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Organizacja pracy etnograficznej w Pol­ sce. Instytucje i wydawnictwa naukowe (The organization of ethnographic work in Poland. Scientific institutions and publications), p. 19-58, (Engl. Russ. summ.). •41. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Działal­ ność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956 (Univer­ sity chairs of ethnography in Poland 1945-1956), p. 59-107 (Engl. Russ. summ.). •42. G l a d y s z Mieczysław, Działalność naukowa etnograficznych placówek mu­ zealnych w okresie powojennym (Scientific activities of ethnographic muse­ ums since after the last war), p. 109-138 (Engl. Russ. summ.). •43. N a s z Adolf, Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu (Research work and publica­ tions of the Polish Ethnographical Society P T L ) , p. 139-144 (Engl. Russ. summ.). 44. W a l a w e n d e r Antoni, Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej p o ł o w i e X V I I w. (Inheritance and transfer of property usage in the village Kargowa during the first half of the X V I I t h century), p. 145-156 (Engl. Russ. summ.). 45. A d a m u s Krystyna, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej (Village monographs in Poland. Critical review of research problems), p. 157-204 (Engl. Russ. summ.). 46. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Prace nad monografią etnograficzną K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (The ethnographic monograph of the Kurpie reg­ ion — Puszcza Zielona), p. 205-225 (Engl. Russ, summ.). •47. D a m r o s z Jerzy, Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny (Ethnographic bibliography of the Kurpie region), p. 226-231. 48. S z y f e l b e j n Zofia, Chłopska gospodarka rolna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej (Agriculture of the Puszcza Zielona region from enfranchisement to the present times), p. 232-240. 49. B i e r n a c k a Maria, Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca X I X ; w. do lat pięćdziesiątych X X w. (Animal breeding in the P u ­ szcza Zielona region), p. 241-246. .50. O l ę d z k i Jacek, Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie (Some traditional nonagricultural occupations in the Kurpie region), p. 247-254. 51. A d a m u s Krystyna, Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie (Tra­ ditional techniques of wood working in the Kurpie region), p. 255-259. .'52. P o k r o p e k Marian, Budownictwo ludowe na obszarze kurpiowskiej Puszczy �ANEKS 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 15 225 Zielone] od p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i obecnej (Folk architecture i n the K u r p i e region of the Puszcza Zielona region), p. 260-267. Z a g ó r n a Barbara, K u r p i o w s k i s t r ó j ludowy Puszczy Zielonej (Kurpie folk costumes i n the Puszcza Zielona region), p. 268-273. S z w e n g r u b L i i i M a r i a , K s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi k u r p i o w s k i e j (Processes occuring i n the mode of everyday life i n the K u r p i e region), p . 274-276. J u d e n к o Konstanty, Zagadnienie ś w i a d o m o ś c i grupowej m i e s z k a ń c ó w K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (Problems of group consciousness of the K u r p i e population i n the Puszcza Zielona region), p. 277-281. S z y f e r Anna, N i e k t ó r e wnioski z m a t e r i a ł ó w j ę z y k o w y c h (Some conclu­ sions from linguistic studies), p. 282-287. D у n o w s k i W i t o l d , Wieś i miasto w pracach Z a k ł a d u Etnografii U n i w e r ­ sytetu Warszawskiego (Country and t o w n i n the works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University), p. 288-290 (Engl. Russ. summ.). Paprocka Wanda, Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od k o ń ­ ca X I X w . do c h w i l i obecnej (Basketry i n the Warszawa region from the end of the X l X t h century t i l l the present times), p. 291-295. G e r l a c h Alicja, Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich (Folk pot­ tery i n the Warszawa region), p. 296-302. Brzeska Wanda, K u l t u r a ludowa Ziem Zachodnich w powojennych p r a ­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej (Folk culture of Western Provinces i n post-war investigations of professor Bożena Stelmachowska), p. 303-309 (Engl. Russ. summ.). Kwaśniewicz W ł a d y s ł a w , R o z w ó j w n ę t r z a domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880-1956 (Changes of interior of peasant cottages i n the Southern Poland between 1880 and 1956), p. 310-328 (Engl. Russ. summ.). K o t u l a Franciszek, Bartniczy r ó d S u d o ł ó w (Beekeeping traditions of the S u d o ł clan), p. 329-340 (Engl. Russ. summ.). G a 1 a s__PJoj£^-Gńrale z Podhala w Lubomierzu nad S t r a d o m k ą (Mountaineer settlers f r o m Podhale i n the village Lubomierz" on the r i v e r Stradomka), p. 341-360 (Engl. Russ. summ.). W ę g r z y n o w i c z Leopold, Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie l i m a n o w s k i m (Ethnographic investigations i n the L i m a n o w a district), p. 361371 (Engl. Russ. summ.). B i a ł y Zbigniew, L u d o w a wiedza o drzewach i drewnie w n i e k t ó r y c h re­ gionach Polski (Folk knowledge of trees and t i m b e r various parts i n Poland), p. 372-400, (Engl. Russ. summ.). P i a ś с i к Franciszek, P o w o ł a n i e Centralnego O ś r o d k a Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej (The creation of the Chief I n f o r m a t i o n Centre concerning the invetory surveys of folk archi­ tecture), p. 401-403 (Engl. Russ. summ.). C y w i ń s k a Izabela, M a t e r i a ł y inwentaryzacyjne do budownictwa i archi- • t e k t u r y ludowej zgromadzone przy Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej (Inventory archiv of folk architecture at the Chair of R u r a l Architecture and Planning, Polytechnic of Warszawa), p. 404-405. Grabski W ł a d y s ł a w , Sprawozdanie K a t e d r y H i s t o r i i A r c h i t e k t u r y P o l ­ skiej W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i K r a k o w s k i e j z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim b u d o w n i c t w e m l u d o w y m ( I n ­ ventory surveys and researches on Polish folk architecture carried out by the Chair of the H i s t o r y of Architecture i n Poland, Polytechnic of K r a k ó w ) , p. 406-409. — Etnografia Polska, XXI/2 �226 ANEKS 69. O l s z o w y Barbara, Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego. S p r a ­ wozdanie z badań Zakładu Etnografii S ł o w i a n U . J . (Inventory survays of folk architecture, investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków), p. 410-415. K R O N I K A — CHRONICLE 70. Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad ż y c i e m i kulturą klasy robotniczej, Smolenice к. B r a t y s ł a w y 22-24X 1956 (Conference of Czecho-Slovak ethnographers on researches on the life and culture of the working class) — Danuta Dobrowolska, p. 417-420. 71. Ze Zjazdu Antropologów Polskich (The Meeting of Polish Anthropologists) — Zofia Szromba, p, 420-422. 72. Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej (Ethnog­ raphic materials in researches on the history of material culture) — Wanda Paprocka, p. 423-424. 73. Tradycja pracy etnograficznej k ó ł krajoznawczych młodzieży szkolnej (Ethnog­ raphic activities of school tourist societies) — Leopold Węgrzynowicz, p. 424429. 74. Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" (Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handicraft „CPLiA") — Barbara Zagórna, p. 429-433. 75. Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa F i l m u Etno­ graficznego (On the need of setting up a Polish Society of Ethnographic Films) — Anna Jankowska, Zofia Szyfelbejn, p. 433-437. RECENZJE — REVIEWS 76. Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej (Researches on the culture of the working class in contemporary Czecho­ slovak ethnography) — Danuta Dobrowolska, p. 439-457. 77. K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce, S l o v e n s k á Akademia Vied, Sekcia Spoločenských Vied, pod red. dr. Jana Mjartana, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskiej Akademie Vied, Zv. 1, Bratislava 1956 (Notes on the monographic symposium: Banická dědina Ž a karovce) — Bronisława Jaworska, p. 457-459. 78. Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de géographie sociále. Publications de la Faculté des Lettres de 1'Université de Strasbourg, fase. 123, Paris 1953 — Antoni Stojak, p. 459-463. 79. Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej (Monographs of rural districts in contemporary German sociology) — Lili Maria Szwengrub, p. 463465. 80. „Kwartalnik Historyczny'*, 1956 — Edward Pietraszek, p. 465-468. 81. „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, z. 1-3 — Wanda Paprocka, p. 469-472. 82. Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" (The renewed publication of the ethnographic periodic Ziemia), — Zofia Szromba, p. 472-473. 83. K e r n Fritz, Der Beginn der Weltgeschichte, Bern 1953 — Edward Pietraszek, p. 473-479. �ANEKS 227 Tom I I I : 1960 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 84. G ł a d y s z Mieczysław, Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959 (In • memory of Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959) p. 13-30 (Engl. summ.). 85. M o s z y ń s k a Barbara, Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego (Bibliog­ raphy of Kazimierz Moszynski's works), p. 31-40. 86. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Naskalne wyobrażenia w o z ó w z końmi w pół­ nocnej Afryce i na Saharze (Horse and cart pictorial reck representations in North Africa and in the Sahara), p. 41-77 (French summ.). 87. B r a t a n i c Branimir, Několiko napomena o techničkoj konstrukciji starog slavenskog pluga (On technical construction of the ancient Slavic plough), p. 78-120 (Engl. summ.). 88. В r o n i с z Stanisław, Pług o konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim (Speci­ men of old plough found in the Opole district), p. 121-124 (Engl. summ.). 89. E r i X o n Sigurd, Der Wechsel von Wohnorten in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden (The change of the place of habitation and old primitive food relations in Sweden), p. 125-137 (Russ. summ.). 90. G a n s i n i e с Ryszard, Dożynki w starożytności klasycznej (Harvest festivals of classical antiquity), p. 138-148 (Engl. summ.). 91. G a n s i n i e c Zofia, Białka (The woman — „Białka"), p. 149-158 (Engl, summ.). 92. G a v a z z i Milován, Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini (The ap­ pearance of the West Pannonian Slavs in the past), p. 159-171 (French sum.). 93. G r a b o w s k i Tadeusz S., Z badań nad macedońską twórczością ludową (Studies on folk art of Macedonia), p. 172-208 (French summ.). 94. H a l t s o n e n Sulo, Einiges über Gebiet und Aufgaben der finnischen Ethno­ graphic (Some interests and tasks of Finnish Ethnography), p. 209-217 (Russ. summ.). 95. H e j n o s z Wojciech, Zagadnienie gospodarki żarowej w Polsce średniowiecz­ nej (Forest burning cultivation in early medieval Poland), p. 218-229 (German summ.). 96. H o r á k Jiří, Ludvík K u b a a polská lidová píseň (Ludwik Kuba and the Polish folk song), p. 230-244 (Engl. summ.). 97. K o s c h m i e d e r Erwin, Sopila. Instrument daty muzyki ludowej na wyspie K r k u (Sopila —a blowing folk musical instrument on the K r k Island), p. 245256 (German summ.). 98. K o s t r z e w s k i Józef, Haczyki do w ę d k i z b ł y s k a w k ą (Fish-hooks with spinners), p. 257-264 (Engl. summ.). 99. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, O nowy podręcznik etnografii Polski (A new textbook of Polish ethnography), p. 265-278 (French summ.). 100. L i g ę z a Józef, Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego (On ethnographic study of musical folklore), p. 279-293 (French summ.). 101. M j a r t a n Ján, Príspevok к v ý s k u m u 1'udového včelárstva na Hornej Nitre, Slovensko, C S R S (Some details of popular apiculture in the Horna Nitra Region, Slovakia, CSRS), p. 294-308 (Engl. summ.). 102. N a s z Adolf, Narzędzia żniwne w Polsce (Harvest implements in Poland), p. 309-328 (Engl. summ.). 103. R e i n f u s s Roman, Piece do w y p a ł u naczyń w polskim garncarstwie ludo­ wym (Potters' ovens in Polish folk pottery), p. 329-350 (French summ.). �228 A N E K S 104. S ł a w s k i Franciszek, O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budow­ nictwa (Two items of Slavic building terminology), p. 351-354 (French summ.). 105. T a s z y c k i Witold, Słowiańskie metronimiczne nazwy miejscowe (Slavic metroniminal place names), p. 355-365 (French summ.). 106. [ T o k a r i e w S. А.] Токарев С. А., К вопросу о методике изучения термино­ логии родства (Kinship terminology — some methodological problems), p. 366374 (Engl. summ.). 107. U r b a ń c z y k Stanisław, Słownik staropolski jako źródło etnograficzne (Ąn Old Polish Dictionary as ethnographic source), p. 375-385 (French summ.). 108. V á c l a v í k Antonín, Od práce k lidovému obřadu a k lidovému uměni (From work to popular usages and folk art), p. 386-407 (Engl. summ.). 109. [ W a k a r e l s k i Christo] Вакарелски Христо, Следи на еднополната земеделска система у Българите (Traces of the one-field system of cultivation in Bulgaria), p. 408-420 (Engl. summ.). 110. W ę g r z y n o w i c z Leopold, Fedorki (Fedorki — the Christmas puppet show), p. 421-425 (French summ.). 111. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Materiały dotyczące obrzędowoś­ ci Karaimów Wileńszczyzny (Material on ceremonial life of the Karaims), p. 426-432 (French summ.). Tom I V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 112. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Studia nad teorią kultury ludowej (Studies on the theory of folk culture), p. 15-92 (Engl. summ.). 113. D e m b i ń s k a Maria, Z badań nad konsumpcją żywnościową w Polsce śred­ niowiecznej (Food consumption in Medieval Poland), p. 93-107 (Russ. summ.). 114. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Zakazy magiczne związane z rokiem_pbrzędowym w Polsce (Magical prohibitions connected with the traditional ceremo­ nial year in Poland), p. 109-140 (Engl. summ.). 115. A r m o n Witold, Polski badacz J a k u t ó w — Mikołaj Witaszewski (Mikołaj Witaszewski — Polish explorer of the Jakuts), p. 141-152 (Russ. summ.). 116. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Atlas kultury ludowej Polski jako jedna z form pracy etnograficznej (The Atlas of the Polish Folk Culture as one of the forms of ethnographic research work), p. 153-171 (German summ.). 117. F r a n k o w s k a Maria, Zwierzęta w gospodarce, wierzeniach i zwyczajach Indian Peru X V I i X V I I w. w świetle kroniki Felipe Guarnan Poma de Ayala (Animals in the economy, beliefs and customs of the Indians in Peru of the 16th and 17th cent, in the light of the diary of Felipe Guarnan Poma de Ayala), p. 173-206 (French summ.). 118. S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a Maria, Barwniki u ż y w a n e w Polsce do k r a ­ szenia jajek w X I X i X X wieku (Dye-stuffs for decorating egg used in Poland in the 19th and 20th cent.), p. 207-233 (Russ. summ.). 119. J e ż - J a r e c k i Władysław, Materiały do ludowego łowiectwa w Polsce (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 120. P a w ł o w s k a Jadwiga, Sposoby przesuszania zbóż w Polsce (Grain drying (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 121. B i e r n a c k a Maria, Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego (Economic cooperation on a community basis in the Village of Potakówka, distr. Jasło), p. 261-275 (French summ.). �229 A N E K S 122. W i e l o w i e j s k i Jerzy, Obróbka drewna na Śląsku u schyłku starożyt­ ności — w okresie późnolateńskim i rzymskim (Early wood working in Silesia — Late L a Тёпе and Roman Period), p. 277-298 (German summ.). 123. G ł a d y s z Mieczysław, Z monograficznych badań wsi śląskich w latach 1958-1959 (Field studies in Silesiaii villages in 1958-1959), p. 299-303. 124. K w a ś n i e w i e ż o w a Krystyna, K w a ś n i e w i c z Władysław, Błotnica Strzelecka i Centawa (The villages Błotnica Strzelecka and Centawa), p. 304315. 125. S z r o m b a Zofia, Wieś Dzierżysławice (The village Dzierżysławice), p. 316322. 126. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Wieś Owsiszcze (The village Owsiszcze), p. 323-331, K R O N I K A I R E C E N Z J E — CHRONICLE, R E V I E W S A N D SURVEYS 127. Prof, dr Antonín Václavík 12 V I I 1891 — 4 X I I 1959 (In memory oí Prof. dr Antonín Václavík) — Richard Jeřábek, p. 333-339. 128. Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Komisji Badań Kultury Ludowej w Karpatach (Folk-Culture of the Carpathians: an international research project. Preliminary conference held in Cracow on 1959) — Mie­ czysław Gładysz, p. 339-343. 129. Z działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej w zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959 (The folk dance in Poland: research and practi­ cal teaching 1945-1959) — Jacek Tomasik, p. 343-349. 130. Rudolf H. Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne P T L , t. V, Wrocław 1958 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 349-353. 131. Działalność Instytutu Etnograficznego i Muzeum przy Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii w 1958 i 1959 r. (Activities of the Ethnographic Institute and Museum, Bulgarian Academy of Sciences in Sofia 1958 and 1959) — Christo Wakarelski, p. 353-359. 132. Początki kartograficznego opracowania kultury ludowej w Czechach (Report on the recently started cartographic study of folk culture in Czechoslovakia) — Drahomíra Stránská, p. 359-360. 133. „Československá Ethnografie", R. 1-7: 1953-1959, Praga, wyd. Czechosłowackiej Akademii Nauk — Zofia Szromba, p. 360-366. 134. „Slovenský Národopis", R. 17: 1953-1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 366-371. 135. Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959 (Ethnology in Yugoslavia in 1958 and 1959), — Palošija Djurdjica, p. 372-376. 136. „Zbornik za Narodni Život i Običaje Južnih Slavena", R. 35-39: 1951-1957. Zagreb — Irena Nizińska, p. 376-383. 137. Etnografia łużycka w 1959 roku (Lusatian ethnography in 1959) — Pavol Nedo, p. 383-385. 138. Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie (Activities of the Institute of German Ethnography, Ger­ man Academy of Sciences in Berlin) — Doris Stockmann, p. 385-391. 139. Agrarethnographie. Vortrage der Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veróffentlichungen des Instituís fur Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie — Verlag Berlin 1957 — Stanisław Bronicz, p. 391-394. 140. Pierwsza monografia rumuńska o języku tracko-dackim: I . I . Russu, Limba traco-dacilor, Editure Academiei Republicii Populare Romíne, Bucuresti 1959 — JVtcolae Dunáre, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 394-396. �230 ANEKS 141. Najważniejsze osiągnięcia etnografów węgierskich w 1959 roku (Hungarian ethnography in 1959) — Jeno Bambas, p. 397-403. 142. Z działalności Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R w 1959 roku (Activities of the N. N. Mikłucho-Makłaj Institute of Ethnography, Soviet Academy of Sciences in 1959) — Olga Ganckaja, p. 403-410. 143. „Советская Этнографиа", 1946-1959 — Edward Pietraszek, p. 410-419. 144. Wieś Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości, pr. zbiór, pod red. P. I . K u s z niera, Moskwa 1959, Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 41 — Krystyna Adamus, p. 419-422. 145. Międzynarodowe pismo antropologiczne: Current Anthropology — Andrzej Waligórski, p. 422-423. 146. Etnograficzne antologie: M. Mead, N. Calas, Primitive Heritage. A n Anthro­ pological Anthology, Random House, New York 1953; E . A. Hoebbel, J . D. Jennings, E . R. Smith, Readings in Anthropology, Mc G r a w - H i l l Book Com­ pany, New York—Toronto—London 1955 — Leszek Dzięgiel, p. 424-425. 147. Harry L . Shapiro, Aspects of Culture, Rutgers University Press, New Bruns­ wick, Brown and Haley Series No 4, New Jersey 1956 — Krystyna Małkow­ ska, p. 425-427. 148. Jacques Berque, Histoire sociále d'un village égyptien au X X m e siěcle, Paris 1957, Mouton and Co L a Haye — Anna Damrosz, p. 427-429. 149. Peter A. Munch, A Study of Cultural Change. Rural — Urban Conflicts in Norway, H . Aschehoug and Co. (W. Nygaard), Oslo 1956 — Antoni Stojak, p. 429-431. é Tom V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 150. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych (On the significance of the Study of folk culture of the Northern Carpathians), p. 15-27 (Engl. summ.). 151. J a m k a Rudolf, O roli Karpat w pradziejach i wczesnym średniowieczu (The role of the Carpathians in prehistory and in the early Middle Ages), p. 29-48 (French summ.). 152. Z b o r o w s k i Juliusz, Z badań nad etnograficzną wartością u t w o r ó w Se­ weryna Goszczyńskiego (The ethnographic value of the literary work of Se­ weryn Goszczyński), p. 49-61 (French summ.). 153. R e i n f u s s Roman, Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Ł e m kowszczyzny (The folk culture of the Łemki district — the present state of research and some problems involved), p. 63-69 (French summ.). 154. V 1 a d u t i u Ion, Об узученми пастушеской жизни в Румунии (A study of pastoral life in Romania), p. 71-84 (French summ.). 155. Š t i k a Jaroslav, Salašnictví na moravském Valašsku ve světle literárních pramenu do poloviny 19. století (Transhumance in the Moravian Walaehia in the Light of published sources till the middle of the X l X t h century), p. 8595 (French summ.). 156. E r i x o n Sigurd, Seasonal dwelling places (Osadnictwo sezonowe) p. 97-100 (Polish summ.). 157. K o w a l s k a - L e w i e k a Anna, Gospodarka i trzebież żarowa w K a r p a ­ tach polskich w X I X i X X wieku. Uprawa krzycy (Forest and field clearance �ANEKS 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. 231 by burning in the Polish Carpathians in the X l X t h and X X t h centuries. The cultivation of krzyca — variety of rye), p. 101-116 (French summ.). Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Współczesne sposoby nabywania umiejętności w rzemiośle wiejskim na Podhalu w latach 1945 — 1960 (Modern methods of learning and acquiring skill in the cottage industries of Podhale), p. 117-134 (French summ.). J о s t o w a Wanda, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego (A note on the Podhale house building), p. 135-161 (French summ.). P о 1 o n e с Andrej, Slovenské opasky a iné remenné oděvné súčiastky (Slo­ vak broad belts and other leather dress additions), p. 163-196 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Owcze sery zdobione z Karpat (Ornamented sheep milk cheeses from the Carpathian region), p. 197-226 (French summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wędrówki pasterskie w Beski­ dzie Śląskim (Seasonal pastoral migrations in the Silesian Beskid), p. 227-231 (French summ.). M i s i ń s к a Maria, S p ł a w drewna w Karpatach i na Podkarpaciu w drugiej p o ł o w i e X I X i w wieku X X (Timber-floating in the Carpathian and SubCarpathian region in the second half of the X l X t h and X X t h centuries), p. 232-259 (French summ.). J e ř á b e k Ryszard, Przyczynek do studiów nad flisactwem i żeglugą w za­ chodniej Galicji na początku X I X w. (A note on the river transport in western Galicia in the early X l X t h century), p. 260-276 (French summ.). S z u r m i a k - B o g u c k a Aleksandra, B o g u c k i Kazimierz, Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat (The state of research on musical and dance folklore of the Polish Carpathians), p. 277-288 (Engl. summ.). K R O N I K A — CHRONICLE 166. Jiří Horák. W 75 rocznicę urodzin (Jiří Horák, in 75 annuary of birthday) — Emanuel Baláš, p. 289-292. 167. Stan i rozwój nauk etnologicznych i muzealnictwa etnograficznego w Izraelu (Anthropological studies and museums in Israel. The present state and pros­ pects of development) — Giza Frenklowa, p. 292-304. 168. Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czechosłowackiej Akademii Nauk za rok 1959 (The Institute of Ethnography and Folklore of the Czechoslovak Academy of Sciences. Report of activities in 1959) — Jiří Horák, p. 305-312. 169. Prace z zakresu hodowli bydła i pasterstwa w południowo-wschodniej Euro­ pie (Studies in cattle breeding and pastoral husbandry in South-Eastern E u ­ rope) — László Folates, p. 312-314. 170. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego (Postwar ethnographic work in Romania with particular emphasis on pastoralism) — Nicolae Dunáre, p. 314-329. 171. Badania karpackie Zakładu Etnografii U.Ł. oraz Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Łodzi (Carpathian studies of the Dept. of Ethnography, Univ. of Łódź and of the Ethnographic Group of I H K M P A N in Łódź) — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 329-331. 172. Etnograficzne badania terenowe w Karpatach Zachodnich prowadzone w 1960 r. przez Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii U . J . (Ethnographic field studies in the Western Carpathians conducted by the Dept. of General Ethnographv �232 173. 174. 175. 176. 177.. 178. 179. 180. 181. 182. 183. ANEKS and Sociology of the Univ. of Cracow in 1960) — Władysław Kwaśniewicz, p. 332. Prace Zakładu Etnografii Słowian U.J. na terenie Karpat (Ethnographic research in the Carpathian region — Dept. of Slavonic Ethnography, Univ. of Cracow) — Małgorzata Matušek, p. 332-335. Materiały do kultury pasterskiej Karpat w T r a n s y l w a ń s k i m Muzeum Etno­ graficznym w Cluj (Materials for the Carpathian pastoralism in the T r a n sylvanian Ethnographical Museum at Cluj) — Valeriu Butura, p. 335-341. Karpacka kultura ludowa w praskich zbiorach etnograficznych (Carpathian folk culture in the Prague Ethnographical Collections) — Helena Johnová, p. 341-354. Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. Т. Chałubińskiego w Zakopanem (The Chałubiński Tatra Museum at Zakopane. Report on activities) — Juliusz Zborowski, p. 354-359. Z działalności Muzeum im. W. Orkana w Rabce (The Orkan Museum at Rabka. Activities) — Jan Bujak, p. 359-361. Zbiory z Karpat i Podkarpacia w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie (Carpathian collections in the Warsaw Museum of Folk Culture and Folk Art) — Barbara Kaznowska-Jarecka, p. 362. Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Car­ pathian researches of the Ethnographic Group of the Archaeological and Ethnographical Museum in Łódź) — Maria Misińska, p. 362-367. Badania archeologiczne w Karpatach (Archaeological investigations in the Carpathians) •— Rudolf Jamka, 367-371. Uwagi o stanie badań nad starszą epoką kamienną w Karpatach (Observa­ tions on the paleolithic in the Carpathians) — Janusz К. Kozłowski, p. 371378. Leopold Węgrzynowicz 19 I X 1881-11 V I I I 1960 (In memory of Leopold W ę ­ grzynowicz) —• Mieczysław Cładysz, p. 378-383; Janina Krajewska 1 X I I 1901-11 X I 1960 (In memory of Janina Krajewska) — Piotr Dekoivski, p. 384-386. RECENZJE — REVIEWS 184. Zagadnienia kultury ludowej terenu Karpat w czasopiśmie krajoznawczym „Wierchy" 1923-1959 (Carpathian folk culture problems in the Tatra magazine „Wierchy") — Maria Lechowska-Bujak, p. 387-392. 185. „Gronie", R. 1—2: 1938-1939 (Regional periodical „Gronie") — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 393-395. 186. Acta Archaeologica Carpathica, t. 1: 1958 z. 1 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 395-398. 187. Rudolf Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Pol­ skich, K r a k ó w 1959 — Maria Gładyszowa, 398-400. 188. Pasterstwo w Słowenii (Pastoralism in Slovenia) — Bronisława KopczyńskaJaworska, p. 400-404. 189. I . I. Russu, Din trecutul pástoritului rominesc. Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1959, C l u j 1958, p. 135-156 — Nicolae Dunáre, p. 404-405. 190. Nicolae Dunáre, Problema cercetarii etnografice a pástoritului. Studii si сегcetari de istorie, t. 7: 1956 p. 173-179 —• BTonislaíoa Kopczyńska-Jaworska, p. 405-406. �233 ANEKS 191. László Nagy Czirok, Pásztorélet a Kiskunságon, Budapest 1959 — Tomás Hofer, p. 406-408. 192. Adamson Hoebel E . , The law of primitive Man. A study in comparative legal dynamice. Cambridge 1954 — Franciszek Studnicki, p. 408-411. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY V I : 1962 — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 193. G ł a d y s z Mieczysław, Zarys planu działalności i organizacji Międzynaro­ dowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (International Commission for Cultural Research in the Carpathian Mountains. Plans and activities 1960-1962), p. 15-40 (Russ. summ.). 194. B i e r n a c k a Maria, Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach (Old and modern organization of sheep farming in the Biesz­ czady Region), p. 41-62 (Russ. summ.). 195. L e w i c k i Tadeusz, Południowe stoki Karpat w ś w i e t l e opisu Al-Idrlsiego — 1154 r. (The Southern slopes of the Carpathian mts. in the light of Al-Idrisi's description — year 1154), p. 63-73 (Engl. summ.). 196. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Problematyka polskich prac etnograficz­ nych dotyczących terenów Zachodnich Karpat (Polish ethnographical work on the Western Carpathian Regions), p. 75-82 (Russ. summ.). 197. J a c o b e i t Wolfgang, Owczarze i hodowla owiec w Europie środkowej do początku X X wieku (Sheepherders and sheepfarming in Central Europe up to the beginning of the X X t h century), p. 83-92 (Engl. summ.). 198. G o t k i e w i c z Marian, O czadeckich repatriantach z Bukowiny (Notes on the Czadc repartians from Bukovina), p. 93-133 (French summ.). 199. K w a ś n i e w i c z Władysław, Ze studiów nad rzemiosłem wiejskim Pogórza Karpackiego. Świątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914 (Studies on rural handicraft of the Carpathian Foreland. The Świątniki padlock trade 1850-1914), p. 134-162 (German summ.). 200. Z w o l i ń s k i Stefan, Badania nad historią górnictwa i hutnictwa w Tatrach Polskich (Investigations into the history of mining and metallurgy in the Polish Tatra), p. 163-191 (Russ. summ.). 201. P e t e r a Janina, Wędrówki pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Migrations of the Aromenian pastoralists in Albania), p. 192-201 (French summ.). 202. U r b a ń s k a Barbara, Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach (The Krakatchans, the nomadic people of the Balkan Mountains), p. 202-225 (French summ.). 203. M a r k o w s k a Danuta, K i l k a uwag o procesie zanikania nomadzkich mi­ gracji pasterskich na terenie Bułgarii (Some notes on the process of dis­ appearance of nomad pastoral migrations on the Bulgarian territory), p. 226239 (French summ.). 204. J e ż - J a r e c k i Władysław, Bartnictwo Puszczy Solskiej (Apiculture of Sol­ ska Forest), p. 240-266 (French summ.). 205. G e r m a n Franciszek, Aleksander Rypiński. W 150 rocznicę urodzin... (Ale­ xander Rypiński), p. 267-280 (French summ.). 206. D a m r o s z Jerzy, Na marginesie edycji materiałów rękopiśmiennych M i ­ chała Federowskiego (Notes on the edition of M. Fedorowski's manuscript),, p. 281-290 (Russ. summ.). 207. T u r n a u Irena, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach X V I I I wie- �'234 208. 209. 210. 211. ANEKS ku (The ethnographic material in Polish periodicals of the 18th Century), p. 291-301 (Engl. summ.). O s t r o w s k a Elżbieta, Drewniane budownictwo i obróbka drewna we wczesnośredniowiecznym Wrocławiu (Wooden construction and woodworking in earlymedieval Wrocław), p. 302-319 (German summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Szałaśnictwo w Karpatach Pol­ skich w świetle prac zespołowych w roku 1960 (Summer grasing in the Polish Carpathians (transhumance) in the light of colect research conduited in Poland in 1960), p. 321-329. L e c h o w s k a - B u j a k Maria, Ż y w e tradycje pasterstwa górskiego w Beski­ dzie Wyspowym (Living hill-pasturing traditions in the „Island"-Beskids) p. 330-337. T y l k o w a Danuta, Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądecczyźnie (Barrel-arched wooden granaries in the Southern Sącz reg­ ion), p. 338-347. KRONIKA — CHRONICLE 212. Przed V I I Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (Before the V I I International Anthropological and Ethno­ logical Congress in Moscow) — Witold Dynowski, Krzysztof Makulski, p. 349356. 213. Sprawozdanie z wycieczki do Bretanii, odbytej po zakończeniu V I Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu (Report of an ethnog­ raphical excursion to Brittany) — Maria Znamierowska-Priifferowa, p. 357. 214. Archeologiczne Sympozjum Karpackie (Carpathian Archeological Symposium) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 358. 215. Osadnictwo wczesnośredniowieczne w dorzeczu Sanu (Early-medieval settle­ ment in the San basin )— Antoni Kunysz, p. 358-365. 216. O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala (Relies of rural in­ dustry in the Podhale region) — Henryk Jost, p. 366-381. 217. Z prac nad organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego (Works on the Podhale scansen) — Wanda Jostowa, p. 381-383. 218. Ochrona z a b y t k ó w techniki w powiecie nowotarskim (Conservation of ethnog­ raphical monuments in the Nowy Targ district) — Wanda Jostowa, p. 383384. 219. Związek Podhalan w Ameryce Północnej (The Podhale Association in U S A ) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 385-388. 220. Działalność etnograficzna w Estońskiej S R R w latach 1945-1960 (Ethnographical work in the Estonian Soviet Socialist Republic) — Jiiri Linnus, p. 388-400. 221. Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J . E . P u r k y ň e w Brnie (Activities of the Ethnography and Folklore Seminar of J E P at Brno) — Richard Jeřábek, p. 400-403. 222. Mapy etnograficzne w Atlasie Górnej Austrii (Ethnographical maps in the Atlas of Upper Austria) — Ernst Burgstaller, p. 403-407. 223. Próby zorganizowania w Czechosłowacji muzeum typu skansenowskiego (At­ tempts at the establishment of a Czechoslovakian scansen) — Helena Johnová, p. 407-413. RECENZJE — REVIEWS 224. „Sowietskaja Etnografija", 1960 — Edward Pietraszek, p. 415-418. 225. „Československa Ethnografie", R. 8: 1960 — Zofia Szromba, p. 418-422. �ANEKS 235 226. „Slovenský Národopis", R . 8: 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 422427. 227. „Acta Archaeologica Carpathica", t. I : 1960 z. 2 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 427-430. 228. „Rocznik Sądecki", t. I : 1939, t. I I : 1949, t. I I I : 1957, t. I V : 1960 — Helena Burchardówna, p. 430. 229. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, Red.: W. Antoniewicz, t. I - I I I ; Wrocław 1959-1960 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 430-432. 230. Hanna Pieńkowska, Podtatrzańskie obrazy na szkle. K r a k ó w 1961 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 433. 231. P a u l Chombart de Lauwe, Familie et habitation. Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociále, Centre National de la Recherche Scientifique, t. I - I I , Paris 19591960 — Danuta Dobrowolska, p. 433-438. 232. A. Leroi-Gourhan, J . Poirier, Ethnologie de l'Union Francaise, t. I, Afrique, Paris 1953 — Krzysztof Makulski, p. 438-444. 233. Paul Bohannan, Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957 — Zofio Szyfelbejn, p. 444-448. 24. Przegląd prac o rzemiosłach zajmujących się obróbką metali na terenie r a ­ dzieckich republik środkowoazjatyckich (Review of literature on metal-work­ ing handicraft on the territory of the Middle-Asiatic Soviet Republics), — Zbigniew Jasiewicz, p. 449-455. 235. Theodor Hornberger, Die kulturgeographische Bedeutung der Wanderschaferei in Siiddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959 — Wolfgang Jacobeit, p. 456-459. 236. Ernst Burgstaller, Felsbilder und — inschriften im Toten Gebirge in Oberosterreich, Linz 1961 — Wolfgang Jacobeit, p. 459-460. Tom V I I : 1963 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 237. D y n o w s k i Witold, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej (The de­ ficit studies in Polish ethnography), p. 15-30 (French summ.). 238. L e w i c k i Tadeusz, P o ż y w i e n i e ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu w e d ł u g źródeł arabskich (The food of the West African peoples in the Middle Ages according to arabie sources), p. 31-191 (Engl. summ.). 239. M a k u l s k i Krzysztof, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo­ gicznych i etnograficznych (The origins of Bushmen in the light of archeological and ethnographic research), p. 192-298 (French summ.). 240. W a l i g ó r s k i Andrzej, Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo (Studies on the territorial and familial links in the East African tribe Luo), p. 299-362 (Russ. summ.). 241. W o l s k i Krzysztof, Powindah — patańscy koczownicy Afganistanu i P a k i ­ stanu (Powindah, the Patán nomadic tribe of Afghanistan and Pakistan), p. 363-396 (Engl. summ.). 242. M a c i e j e w s k a Joanna, Akulturacja w gospodarce i trybie życia L a p o ń ­ czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku (Acculturation in the economy and way of life of the Laplanders), p. 397-424 (Russ. summ.). 243. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 — 8 I I 1962 (Some reminiscences about Professor Eugeniusz Frankowski) p. 425-439. �236 ANEKS K R O N I K A — CHRONICLE 244. Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu. (Scientific Session on the occasion of the 50th anniversary of the existence of the Society of Folk Research in Poznań) — Zbigniew Jasiewicz, p. 442445. 245. Dyskusje o regionalizmie (Discussion about regionalism) — Krzysztof Makulski, p. 445. 246. Sesja popularnonaukowa w Płocku (Popular and scientific session in Płock) — Wanda Paprocka, Danuta Markowska, p. 445-449. 247. Wystawa „Afryka nieznana a bliska", Warszawa, wrzesień — październik 1962 (An exhibition „Africa unknown yet near") — Witold Dynowski, p. 449-458. 248. Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce (Some remarks on the Africanistic studies in Poland) — Stefan Strelcyn, p. 459-461. (French summ.). 249. Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w B i a ł y m s t o k u (International symposium on Africa in Białystok) — Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, p. 462463. 250. Egzotyczne eksponaty powiększyły zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego (Exo­ tic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania) — K[rzysztof] M[akulski], p. 463. 251. Dane statystyczne dotyczące Afryki (Statistic data concerning Africa) — A[ndrzej] W[aligar ski], p. 463. 252. Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki (Polish archaeological researches in the Northeastern Africa) — Wiktor A. Daszew­ ski, p. 464-473. 253. Listy z Konga (Letters from the Congo) — Krzysztof Makulski, p. 474-479. 254. Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba­ dań (A session of the Soviet researchers ever Africa devoted to the problem of coordination of researches) — Klrzysztof] M[akulski], p. 479-481. 255. Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii (Exposition of the ethnographic collections in Ethiopia) — Klrzysztof] M[akulski, p. 481-482. 256. V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty F r a n suskiej (The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Com­ monwealth) — K[rzysztof] M[akulski], p. 482-483. 257. Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n ­ cji (Scholarship holders of the French Government from the African countries at the French universities) —Klrzysztof] M[akulski], p. 483-485. 258. Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I sekcji Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu (The preparatory College to African studies by the V l t h Section of Ecole Pratique des Hautes Etudes in Paris) — Klrzysztof] M[akulski], 485-486. 259. Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej (The University Conference of West Africa) — Klrzysztof] M[akulski], p. 486-487. 260. Pierwsze czasopismo w Gwinei (The first newspaper in Guinea) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 261. Nowy periodyk w Gabonie (New Periodic in Gabon) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 262. Oryginalna twórczość muzyczna Ghany (Original music of Ghana) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 487. 263. Czasopismo literackie w Ghanie (Literary Paper in Ghana) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 264. Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad (New scientific centre in the Tschad Republic) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 488. �ANEKS 265. 266. 267. 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 2S0. 281. 282. 237 Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki (New periodic devoted to the history of Africa) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 438. Ostatnie seminaria afrykanistyczne (The recent African seminary) — A[ndrzejJ W[aligórski], p. 488. Włoski Instytut Afrykanistyczny (The African Institute in Italy) — Afndrzej] W[aligorski], p. 488-489. Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej (The educational role of the radio in the tropical Africa) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 489. Zagadnienia oświaty w Afryce (The problems of education in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Podręczniki szkolne w Afryce (School handbooks in Africa) — A[ndrzej 'W [aligar ski], p. 490. Stypendia na badania terenowe w Afryce (Scholarships for the field rese­ arches in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Badania naukowe na terenie Afryki (Scientific research in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Związek m u z e ó w afrykańskich (An Association of the African Museums) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Prenumeratorzy czasopisma „Africa" (The subscribers to the „Africa" news­ paper) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Węgierskie badania Ameryki (Hungarian researches over America) — I . Boglár, p. 491-492. V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r ­ patach, Smokowiec 17-20 X 1962 r. (The Fifth Conference of the International Committee for Researches on Folk Culture in the Carpathian Mountains) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 492-495. Przegląd polskich wydawnictw o Afryce (A review of Polish publications about Africa) — Jan Milewski, p. 495-499. „Revue Internationale des Sciences Sociales", 1961 •— A[ndrzej] W[aligórski], p. 500. Africa from the point of view of American Negro scholars. Red. John A. Da­ vis, Paris 1960 — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa The Institute of Race Relations (Publications of the Institute of Race Relations) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego (Publications of the International African Institute) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500-501. Nowa książka Kwame Nkrumaha (A new book by Kwame Nkrumah) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 501. RECENZJE — REVIEWS 283. Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna Kutrzeba-Poj­ narowa, p. 503-506. 284. Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof Makulski, p. 506-515. 285. Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak, p. 515-521. 286. Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Davidson Basil, Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski, p. 521-531. 287. E . R. Leach, Pul Eliya — A Village in Ceylon. A Study of Land Tenure and Kinship, London 1961 — Jadwiga Kowalik, p. 531-534. �238 ANEKS 288. K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism. A Comparative Study of Total Power, New Haven 1957 — Leszek Dzięgiel, p. 534-539. 289. Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Firth Raymond, Social Change in Tikopia, London 1959 — Sławoj Szynkiewicz, p. 539-544. 290. I . I . Potiechin, Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich B a n ­ tu, Moskwa 1955, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja", Т. 39 — Joanna Maciejewska, p. 544-548. 291. Nie opublikowany manuskrypt prof. К . Moszyńskiego (An unpublished manu­ script of Prof. K . Moszyński) — Leszek Dzięgiel, p. 548-550. 292. „Etudes Rurales", Paris 1961, nr 1-3 — Anastazja Kojdecka, p. 550-553. Tom VIII: 1964 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 293. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Trzy studia z teorii kultury ludowej (Three studies on the theory of people's culture), p. 11-74. 294. M a r k ow s k a Danuta, Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian (Traditional village community in the process of change), p. 75-106 (French summ.). 295. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Przemiany kulturowe wsi podmiej­ skiej (Cultural transformation of a suburban village), p. 107-142. 296. P i e t r a s z e k Edward, Problem kultury robotniczej na tle rozpadu trady­ cyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej (Cultural problems of the working class in the K r a k ó w Mining Basin and the decline of the traditional peasant culture by the end of feudal era), p. 143-162. 297. S t o j a k Antoni, Społeczno-kulturowe skutki industrializacji (Social and cultural effects of industrialization), p. 163-171. 298. P o p i e l a Wojciech, Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych X I X wieku do 1939 roku (The position of the village proletariat in the Galician village of Brzeźna since the late X l X t h century to 1939) p. 172-206 (French summ.). 299. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Etnobotanika (Ethnobotany), p. 207-214. 300. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy" (The cu­ stom of „Drowing the Śrniercicha" in Wielkopolska), p. 215-250 (French summ.). 301. J e w s i e w i c k i Bogumił, Próba zasygnalizowania roli źródła ikonograficz­ nego w badaniach etnograficznych (An attempt to portray the role of iconographic sources in ethnographical studies), p. 251-263. 302. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Francji (Remarks on the organization and methods of ethnographical studies in France) p. 264-281. 303. J e s t Corneille, Uwagi na temat żniw w Normandii (A note on thrashing in Normandy), p. 282-290. 304. L e w i c k i Tadeusz, Traits d'histoire du commerce transsaharien. Marchands et missionnaires ibadites en Soudan occidental et central au cours des V I I I X I I siecles (Historical background of Trans-saharian trade. Ibadite merchands and missionaries in Western and Central Sudan between V I I I and X I I cen­ turies), p. 291-311. 305. W o l s k i Krzysztof, Dekorowanie w i e l b ł ą d ó w w prowincji Sind w Pakistanie �ANEKS 23» zachodnim (Decorating of camels in the Sind province of Western Pakistan), p. 312-325 (French summ.). 306. W o l s k i Krzysztof, Diogo Gomes i jego opis wybrzeży Afryki zachodniej w X V wieku (Diogo Gomes and his description of the West African Coast in X V t h century), p. 326-330. K R O N I K A — CHRONICLE 307. Profesor M. G . Lewin (In memory of Professor M. G . Lewin) — Witold Dynowski, p. 331-334. 308. Profesor M. J . Herskovits (In memory of Professor M. J . Herskovits) — Krzysztof Makulski, p. 335-341. 309. Trzecia Konferencja Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludowych „Demos" (Third Conference of the Board of Editors of the international ethnographical periodic „Demos", countries of peoples' democraties) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 342-344. 310. Sprawozdanie z badań w Indiach Pólnocno-Wschodnich w 1960 roku doty­ czących problemu dawności uprawy kukurydzy w Azji (Report on investiga­ tion carried out in North-Eastern India of the problem of the history of maize cultivation in Asia) — Tomasz Marszewski, p. 344-353. 311. Seminaria naukowe poświęcone krajom gospodarczo słabo rozwiniętym (Sym­ posia on the underdeveloped countries) — Krzysztof Makulski, p. 354-358. 312. Nowe czasopismo „Afryka" (New periodical „Afryka") — Krzysztof Makulski, p. 358-362. RECENZJE — REVIEWS 313. Kultura indiejcew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju k u l ­ turu, Red. A. W. Jefimow, I. A. Zołotariewska, Moskwa 1963 — Witold Dynowski, p. 363-369. 314. „Sowietskaja Etnografija" 1961-1962 — Edward Pietraszek, p. 369-374. 315. „Československa Etnografie" R. 9-10: 1961-1962 — Zofia Szromba, p. 375-380. 316. „Studia i Materiały Lubelskie". Etnografia, t. I, Lublin 1962 — Zofia Staszczak, p. 380-381. 317. Dzieje ziemi słupeckiej, praca zbiór., Słupca — Poznań 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 381-383. 318. M. Biernacka, P o t a k ó w k a w i e ś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, Warszawa 1962 — Zofia Staszczak, p. 383-385. 319. K a j Birket-Smith. Primitive Man and his Ways, London 1960 — Leszek Dzię­ giel, p. 385-387. 320. Lloyd Cabot Briggs, Tribes of the Sahara, Cambridge, Mass. 1960 — Wiktor Andrzej Daszewski, p. 387-388. 321. Klaus Ferdinand, The Horizontal Windmills of Western Afghanistan, „Folk", vol. 5: 1963, Kobenhavn, s. 71-89 — Krzysztof Wolski, p. 388-390. 322. Fernand van Langenhove, Consciences tribales et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960 — Joanna Maciejewska, p. 390-394. 323. Lucy Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 — Leszek Dzięgiel, p. 394-396. 324. Guy Moréchand, Principaux traits du chamanisme Meo Blanc en Indochine, „Bulletin de l'Ecole Francaise d'Extreme Orient" T. 47: 1955, Fasc. 2, Paris —• Saigon, s. 509-546 — Tomasz Marszewski, p. 397-399. �240 ANEKS 325. M. Mead, Cultural Change and Technical Development — Sławoj Szynkiewicz, p. 399-405. 326. Reinhard Peesch, Kulturstromungen in den Küstenzonen der südlichen Ostsee, in: „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", В. 8: 1962, Teil 1 — Jadwiga Ku­ charska, p. 405-408. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY I X : 1965 — PAPERS, STUDIES A N D MATERIALS 327. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Z zagadnień metodyki polskich prac etno­ graficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej (Method in Polish ethnographical studies: time and space in research on folk culture), p. 25-40 (French summ.). 328. B u r s z t a Józef, Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicz­ nych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich (Ethnography and modern times. Some methodological reflections concerning research on Po­ land's Western Territories), p. 41-61 (Germ. summ.). 329. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Z badań nad zwyczajami dorocznymi w spo­ łeczności wiejskiej (Annual customs in a rural community), p. 62-102 (Germ, summ.). 330. K w a ś n i e w s k i Krzysztof, Brogi jako element zagrody chłopskiej w, Pol­ sce (Haystacks as an element on the Polish farm), p. 103-121 (Germ. summ.). 331. M a r k o w s k a Danuta, Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce (Contemporary research on the peasant family in Poland), p. 122-153. 332. N i z i ń s k a Irena, Olszowy Barbara, Szromba-Rysowa Zofia, Zambrzycka-Kunachowicz Anna, Zagadnienia wiejskiej w y t w ó r ­ czości domowej, rzemiosła i przemysłu Karpat Polskich w etnograficznej lite­ raturze powojennej (Post-war ethnographical literature on rural home indu­ stries, crafts and industry in the Polish Carpat hians), p. 154-183. 333. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, V I I Międzynarodowy Kongres Nauk A n ­ tropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 3-10 V I I I 1964 (Comments on the V I I International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Moscow 3-10 August 1964) p. 185-198. 334. D у n o w s к i Witold, 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego w Leningradzie (250th anniversary of the Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography in Leningrad), p. 199-220. 335. L e w i c k i Tadeusz, Źródła arabskie do dziejów Afryki na południe od S a ­ hary (Arab sources on the history of Africa south of the Sahara), p. 221-293 (French summ.). 336. S z y n k i e w i c z Sławoj, Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ zycja społeczna kobiety (The disintegration of the matriachal family on S u ­ matra and the social position of women), p. 294-321 (Engl. summ.). 337. K o h u t n i c k i Bohdan, Podobieństwo e l e m e n t ó w kultur niedźwiedzia u lu­ dów północnych obszarów Ameryki i Azji (Similarity of bear cult elements in the peoples of the northern parts of America and Asia — an attempt to confront two different hypotheses), p. 322-346 (Engl. summ.). 338. M а к u 1 s к i Krzysztof, Historia badań etnograficznych Sahary na tle hi­ storii ogólnej penetracji tej pustyni (A history of ethnographical research in the Sahara againts the background of the general penetration of the desert), p. 347-387. �ANEKS 241 339. B u r c h a r d Przemysław, Z problematyki łuku (The bow), p. 388-421 (Ger­ man summ.). 340. W o l s k i Krzysztof, Garncarstwo południowego Sindu — Pakistan Zachodni (Pottery making in Southern Sindu, Western Pakistan), p. 422-434 (Engl. summ.). 341. P a r a d o w s k a Maria, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Aleksandra Jabłonowskiego o Bliskim Wschodzie (Contribution of Polish explorers to the history of ethnographie. Aleksander Jablonowski's accounts of the Near East), p. 435-439. K R O N I K A — CHRONICLE 342. Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w K a r ­ patach (International Conference on the folk culture of the Carpathians) — Mieczysław Gładysz, p. 440-457. 343. Jubileusz Muzeum Etnograficznego w Warszawie 1888-1963 (Jubilee of the Ethnographical Museum in Warsaw) — Władysław Jeż-Jarecki, p. 457-461. 344. Wystawa jubileuszowa Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (Ju­ bilee exhibition of the Folk Culture and Art Museum in Warsaw) — Wła­ dysław Jeż-Jarecki, p. 461-463. 345. I I I Międzynarodowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych pracowników nauki (III Joint Ethnographical Seminar attended by the assistant staff of various ethnographical institutions) — Teresa Dobrowolska, p. 463-466. 346. Konferencja Demograficzna w Olsztynie (Demographic Conference in Olsztyn) — Adom Wyderko, p. 466-467. 347. Etnografia w Gruzińskiej S R R (Ethnography in the Georgian S S R ) — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz, p. 467-472. 348. Etnografia w ČSRS (Ethnography in Czechoslovakia) — Walerian Sobisiak, p. 472-477. 349. Kongres węgierskich etnografów w Budapeszcie 16-20 X 1963 r. (Congress of Hungarian Ethnographers in Budapest 16-20 October 1963) — Ireno Nizińska, p. 477-482. 350. Etnobotanika w publikacjach Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie К . Marksa w Lipsku (Ethnobotany in the publications of the J . Lips Institute at the K a r l Marx University in Leipzig) — Jadwiga Kucharska, p. 482-486. 351. Etnograficzna monografia muzealna pasterstwa i hodowli owiec we Francji — wystawa „Pasterze Francji" w Musée des Arts et Traditions Populaires w P a ­ ryżu (Monographic ethnographic exhibition on shepherds and sheep rearing in France — „Shepherds of France" exhibition at the Museé des Arts et Traditions Populaires in Paris) — Maria Frankowska, p. 486-497. 352. Ośrodek badań folklorystycznych w Kairze (Folklore Research Centre in Cairo) — Barbara Czerniak, p. 497-501. 353. D r Tadeusz Delimat 28 V I I I 1920 — 91 1964 (In memory of dr Tadeusz Delimat) — Ksawery Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 501-505. 354. Maksym Faddiejewicz Rylski (In memory of Maksym Faddiejewicz Rylski), p. 505. 355. Iwan Izosimowicz Potiechin (In memory of Iwan Izosimowicz Potiechin), p. 505. RECENZJE — REVIEWS 356. Marcel Griaule, Méthode de l'ethnographie, Paris 1957 — Krzysztof ski, p. 507-510. 16 — Etnografia Poiska, XXI/2 Kwaśniew­ �242 357. 358. 359. 360. 361. 362. 363. 364. 365. 366. 367. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379. 380. ANEKS Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la párente, Paris 1949 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 510-514. Essays on the Ritual and Social Relations, Red. Max Gluckman, Manchester 1962 — Zofia Sokolewicz, p. 514-521. Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź— Warszawa 1962 — Jacek Olędzki, p. 521-526. „Prace Etnograficzne", z. 1, K r a k ó w 1963 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu J a ­ giellońskiego) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 527-529. „Studia i Materiały Lubelskie", z. 1, Etnografia, Lublin 1962 — Teresa K a r wicka, p. 529-532. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae". t. I - I V : 1960-1962 — Irena Nizińska, p. 533-545. „Masalebi Sakhartwełos Ethnographiisathwis", t. X I I - X I I I : 1963 Tbilisi — Zbigniew Jasiewicz, Maiko Kwaliaszwili, p. 545-547. „Český Lid", R. 50: 1963 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 548-553. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", 1963 — Danuta Tylkowa, p. 553-557. „Museum", t. X V I : 1963, nr 3 — Jan Bujak, p. 557-560. Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J . Burszty, t. 2, Poznań 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 560-563. Biblioteka Słupska: Słowiańska w i e ś K l u k i , t. 2: 1958; Budownictwo S ł o w i ń ców, t. 5: 1960; Słowińcy i ich kultura, t. 11: 1963 — Magdalena Rostworowska, p. 564-567. Maria Znamierowska-Priifferowa, Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w k r a ­ jach sąsiednich, Toruń 1957 — Jadwiga Kucharska, p. 567-570. Marian Pokropek, Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej, Warszawa 1962 — Wanda Paprocka, p. 570-571. Zofia Staszczak, Budownictwo chłopskie w w o j e w ó d z t w i e lubelskim (w X I X i X X wieku), Wrocław 1963, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 24 — Mariaw Pokropek, p. 572. Franziska Beck, Vom Volksleben auf der Danziger Nehrung nach archivalischen Quellen von 1594-1814, Marburg 1962, „Wissenschaftliche Beitráge zur Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas", Nr 61 — Walerian Sobisiak, p. 572-576. Wolfgang Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, Berlin 1961, Deutsche Ak. d. Wiss. z. Berlin. Veróffentl. d. Inst. f. d. Volkskunde, t. 25 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 576-580. K a r l Baumgarten, Zimmermannwerk in Mecklenburg. Die Scheune, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veroffentlichungen des Instituís für deutsche Volkskunde, t. 26 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 580-582. L'udové stavitel'stvo a b ý v a n i e na Slovensku. Sborník štúdii, Bratislava 1963, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskej Akademie Vied, t. 12 — Zofia Sta­ szczak, p. 582-585. Emanuel Balaš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stabilního katastru, „Český Lid", R. 51: 1964, z. 1, s. 33-43 — Maria Gładyszowa, p. 585-588. Edit Fél, Tomás Hofer, Klára К. Csilléry, Hungarian Peasant Art, Budapest 1958 — Wanda Paprocka, p. 588-590. Micul Atlas Linguistic Romin, seria nouá, t. 1: 1956 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 590-592. Arta Populara din Valea Jiului (Regiunea Hunedoara), pod red. Nicolae D u náre, Bacuresti 1963, Studii de Etnografie, t. 2 — B. Kopczyńska-Jaworska, p. 592-596. Jean-Michel Guilcher, L a tradition populaire de danse en Basse-Bretagne, �ANEKS 243 Paris 1963 — Anna Zadrożyńska, p. 596-599. 381. Placide Rambaud, Economic et sociologie de l a montagne. Albiez — le Vieux en Maurienne, Paris 1962 — Anastazja Kojdecka, p. 600. 382. Lucien Bernot, Blancard René, Nouville un village francais, Paris 1953 — Anastazja Kojdecka, p. 600-601. 383. D. Olderogge, Zapadnyj Sudan w X V - X I X w. w. Oczerki po istorii i istorii kultury, Moskwa—Leningrad 1960 — Jan Tyszkiewicz, p. 601-607. 384. Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Afrykanistów, Akra, grudzień 1962, pod red. S. Strelcyna, Warszawa 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 607-610. 385. Davidson Basil, Czarna Matka, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 610615. 386. Cheikh Anta Diope, L'Unité culturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Krzy­ sztof Makulski, p. 615-618. 387. Andrzej Zajączkowski, Aszanti — K r a j Złotego Tronu, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 618-620. 388. R. N. Ismagiłowa, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja charaktieristika, Moskwa 1963 — Andrzej Woźniak, p. 620-622. 389. Andrew Sharp, Ancient Voyagers in the Pacific, London 1957; Godlewski A. L . , Drogi S y n ó w Słońca, Wrocław 1963 — Barbara Matuszewska-Kohutnicka, p. 622-625. 390. B . Rinczen, Mongoł ardyn gar urłał, br. m. i r. wyd.; Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, br. m. i r. wyd. — Jaceřc Olędzki, p. 626-629. Tom X : 1966 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 391. D o b r o w o l s k i Kazimierz, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Sylwetka naukowa Jana S t a n i s ł a w a Bystronia (Jan S t a n i s ł a w Bystroń), p. 15-30 (French summ.). 392. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Funkcjonalny model kultury w ś w i e t l e ^ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii (A functional model (' of cultural analysis in the light of modern anthropology and sociology), p. 31-60 (Engl. summ.). 393. M a ł k o w s k a Krystyna, Problem akulturacji w etnologii a m e r y k a ń s k i e j (Acculturation in American ethnology), p. 61-73 (Engl. summ.). 394. P i e t r a s z e k Edward, Kultura ludowa i robotnicza wobec w s p ó ł c z e s n e j pro­ blematyki kultury (Peasant and working class and modern problems of culture), p. 74-93 (French summ.). 395. M i l e w s k i Tadeusz, Ludy starożytnych B a ł k a n ó w (People of the Balkans iň ancient times), p. 95-116 (French summ.). 396. B a t o w s k i Henryk, Bałkany. K r a j e i narody bałkańskie. O zmianach treści tych pojęć (The Balkans. The Balkan countries and peoples. Changes in the meaning of those terms), p. 177-126 (French summ.). 397. U r b a ń s k a Barbara, Etnografia historyczna P ó ł w y s p u Bałkańskiego w cza­ sach n o w o ż y t n y c h i dzisiejsza dyferencja etniczna (Historical ethnography of the Balkan Peninsula in modern times, and presend-day ethnical differentia­ tion), p. 127-157 (Russian summ.). 398. P e t e r a Janina, Budownictwo pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Building by Aromun shepherds in Albania), p. 158-177 (Russian summ.). �244 ANEKS 399. M r ó z Lech, O problemie cygańskim (The Gypsy problem), p. 178-195 (French summ.). 400. P a p r o c k a Wanda, Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenie północno-wschodniego Mazowsza w X I X w. — na przykładzie miasta Myszyńca (Conditions determining the development of village trade centres in North-east Mazowsze in the 19th century — illustrated by the town of Myszyniec), p. 176-207 (French summ.). 401. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Olga, Wiejskie tkactwo chałupnicze w B e ł chatowskiem (Weaving as a home industry in the B e ł c h a t ó w region), p. 208-216 (French summ.). 402. G ł a dу s z Mieczysław, Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej — Christo Wakarelski (Research on the development of Bulgarian ethnography — Christo Wakarelski), p. 217-235 (French summ.). 403. F r a n k o w s k a Maria, Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii (The aims and needs of Polish americanistics in the field of ethno­ graphy), p. 237-252 (Engl. summ.). 404. M i l e w s k i Tadeusz, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w od­ biciu j ę z y k o w y m (Origin of the peoples of pre-Columbian America in the light of language), p. 253-280 (Engl. summ.). 405. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii (Economic foundations of the culture of the prairie Indians), p. 281-301 (Engl. summ.). 406. K o h u t n i c k i Bohdan, Proces akulturacji Indian Pueblo (Acculturisation of the Pueblo Indians), p. 302-314, (Russian summ.). 407. S k a z i ń s k a Monika, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z go­ spodarką i ustrojem społecznym (Rituals among the Zuni Indians, and their connections with the economy and social structure), p. 315-338 (Engl. summ.). 408. M a ł k o w s k a Krystyna, Potlatch. Jego rola w kulturze Indian północnozachodniego wybrzeża Kanady (Potlatch. Its role in the culture of the Indians of the North-west coast of Canada), p. 339-375 (Engl. summ.). ., 409. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Przeobrażenia kulturowe Indian Montanu peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską (Cultural changes among the Indians of Peruwian Montana under the influence of contacts with European culture), p. 376-396. 410. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Problemy powiązań Ameryki przedkolum­ bijskiej z Oceanią (Cultural connections between pre-Columbian America and the Pacific Orean), p. 397-421 (Engl. summ.). 411. M r o z e k Anna, Społeczne funkcje Koranu (The social function of the Koran), p. 422-444. 412. L e w i c k í Tadeusz, Awunkulat w średniowiecznej Afryce (The avunculat in mediaeval Africa), p. 445-459. 413. M a r s z e w s k i Tomasz, Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji (Anthropomorphic figures with the bear-masks in the ancient Chinese art), p. 460-474. 414. К a m о с к i Janusz, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich (African collections in Polish museums), p. 475-486. K R O N I K A — CHRONICLE 415. Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku w Poznaniu (Exhibition of Ancient Mexican Art in Poznań) — Stanisław Błaszczyk, p. 487-490. 416. I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 2-4IV1965 (Second �245 ANEKS .Ethnographic Americanistics Seminar, Poznań 2-4 I V 1965), Maria Paradowska, p. 490-493. 417. ; Etnografia w N R D (Ethnography in the German Democratic Republic) — Walerian Sobisiak, p. 493-498. 418. .Badania Szwajcarskiego Instytutu i Muzeum Chleba i Pieczywa (Research done by the Swiss Institute and Museum of Bread and Baking) — Max Warren, . p. 498-506. RECENZJE — REVIEWS 419. 420. 421. 422. 423. 424. 425. 426: : 427. 428.' „Sowietskaja Etnografija", 1963-1964 — Zbigniew Jasiewicz, p. 507-513. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", R. 8: 1964 — Danuta Tylkowa, p. 513-517. „Český L i d " . R. 51: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 518-523. „Muveltség es Hagyomány", Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae. t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Irena Nizińska, p. 523-532. „Revista de Folklor Bucuresti", t. 1-8: 1956-1963 — Maria Misiňska, p. 533-564. „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", Nr 4: 1961 — Maria Misiňska, p. 534-535. „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", Anii 1957, 1958, 1959-1961 — Maria Misiňska, p. 535-539. „Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde", t. 10 (1-2): 1946 — Józef Burszta, p. 540-542. Můsée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1: 1958, nr 6: 1963 — Teresa Komornicka, p. 542-549. Jan Basara, Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, cz. I : Dom mieszkalny. Wrocław 1964 — Marian Pokropek, p. 550-553. Józef Ligęza, Maria Żywirska, Zarys kultury górniczej. Katowice 1964 — Edward Pietraszek, p. 554-56*0. Studia nad przyczynami powstania zbójnictwa w Karpatach Zachodnich, U w a ­ gi na marginesie opracowań polskich (Study of reasons for the emergence of banditry in the Western Carpathians), Henryka Hołda, p. 560-565. Alena Plessingerová, Vý v o j topeniště, jeho využívání á v ý z n a m ve slovenských obcích pod Javorníky. „Sborník Národního Muzea v Praze", Ser. A, t. 17 (4/5): 1963, p. 149-235 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 565-568. Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben. Zürich-Stuttgart 1960 — Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, p. 568-571. • K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und Kommentar der Kloster Inventariums von 1620, Berlin 1963 — Walerian Sobisiak, p. 571-574. Zarys litewskiej etnografii. Lietuviu etnografijos bruožai. Red.: A. Vyšniauskaité. Vilnius 1964, Kalina Skłodowska-Antoniewicz, p. 574-578. Romulus Vuia, Tipuri de pásťorit la romini (sec. X I X — ínceptůl sec. X X ) , Bucuresti 1964, „Studii de Etnografie" Т. 3 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska. p. 578-584. Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia. Ethnological Field-Research in Chitral, Sikkim, and Assam. Preliminary Report. Kobenhavn 1956, Historisk-filologiske Meddelelser" T . 36 nr 2 — Tomasz Marszewski, p. 584-588. Ostatnie książki Oscara Lewisa (The last books of Oscar Lewis) — Andrzej Wożniak, p. 588-591. Ekwador — Istoriko-etnograficzeskije oczerki. Red.: A. W. Jefimow, J . K . G r i gulewicz, W. M. Gonczarow, Moskwa 1963 — Andrzej Wożniak, p. 591-592. ! 429. 430. ' 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. �246 ANEKS 439. Marian Małowist, Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym śred­ niowieczu, Warszawa 1964 — Krzysztof Makulski, p. 593-598. 440. Egipskie czasopismo poświęcone sztuce ludowej (An egyptian periodical dealing with folk art) — Teresa Pfabé, p. 598-602. 441. Dwie książki o Indiach (Two books about India); — Sławoj Szynkiewicz, p. 602607. 442. Markowska Danuta, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ kowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 607-608. Tom X I : 1967 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 443. D y n o w s к i Witold, Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych (Ethnography in current trends of the social sciences), p. 17-29 (Engl. summ.). 444. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Współpraca nauk społecznych w studiach nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw źródłowych (Collaboration between the social sciences in studies of the past and present culture of the Polish rural areas. With reference to new published sources), p. 30-43 (French summ.). 445. G ł a d y s z Mieczysław, Juliusz Zborowski. Z historii etnografii Podhala (Ju­ liusz Zborowski. History of the ethnography of the Podhale district), p. 44-61 (French summ.): 446. D o b r o w o l s k a Agnieszka, Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie (Notes on ethnographic boundaries in central Europe), p. 62-86 (French summ.). 447. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Próba klasyfikacji t y p ó w paster­ stwa karpackiego (An attempt to classify types of pastoralism in the C a r ­ pathians), p. 87-98. 448. G ł a d y s z o w a Maria, O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody, kierunki badawcze. (Peasant buildings in the Polish Carpathians. Problem, methods, research trends), p. 99-111. 449. B a z i ń s k a Barbara, Ślady działania instytucji czarownictwa w pamięci h i ­ storycznej i praktykach pasterzy tatrzańskich (Survivals of magic in pastoral practices in the Tatras), p. 112-131. 450. O l e j n i k Jan, Magiczne wyobrażenia w rejonie Wysokich Tatr (Magic beliefs in the High Tatras), p. 132-149. 451. P i e t r a s z e k Edward, Zmiany wnętrz mieszkalnych we wsi nowotarskiej pod w p ł y w e m urbanizacji (Changes in the interior of houses in Nowy Targ villages under the impact of urbanisation), p. 150-172. 452. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Niektóre aspekty badań nad p o ż y w i e n i e m lud­ ności wiejskiej w Beskidzie Śląskim (Certain aspects of studies on the diet of the rural population in the Silesian Beskides), p. 173-177. 453. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Badania ośrodka krakowskiego nad rzemiosłem wiejskim. Problematyka i propozycje (Studies by Cracow ethnographers on rural handicrafts), p. 178-184. 454. W o j t o w i c z Janina, O Lasowiakach i gwarze lasowskiej. Porównanie wnio­ s k ó w etnografa i językoznawcy (Lasoviaks and their dialect. Comparison of conclusions reached by an ethnographer and a linguist), p. 185-191. �ANEKS 247 455. Ż y w i r s k a Maria, Kurpie w Puszczy Białej (The Kurpie people in the Biała Puszcza), p. 192-202. 456. С h ę t n i к Adam, Tłoki na Kurpiach (Work-bees in the Kurpie district), p. 203-207. 457. P a r a d o w s k a Maria, Karol Brzozowski — podróżnik i badacz Bliskiego Wschodu (Karol Brzozowski — traveller and expert on the Near East), p. 208223. 458. L e w i c k i Tadeusz, Najważniejsze problemy historiografii Afryki subsaharyjskiej na Międzynarodowym Kongresie Historii Afryki w Dar es Salaam 26 I X — 3 X 1965 r. (Key problems in the history of sub-Sahara Africa, raised at the International Congress of the History of Africa in Dar es Salaam), p. 225-264. 459. M r o z e k Anna, Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu (Defense of the value and importance of the individual in the eyes of the Islamic Sufics — mystics), p. 265-284 (Engl. summ.). 460. M a k u l s k i Krzysztof, Wprowadzenie historyczne do zagadnień współczesnej Sahary (A historical introduction to the problem of the Sahara today), p. 285308 (French summ.). 461. P r z e s ł a w s k a Helena, Studia nad problemem rodziny wiejskiej i biedniackiej w Meksyku (A study of rural and slum families in Mexico), p. 309-333 (Engl. summ.). 462. K o h u t n i c k i Bohdan, Zagadnienie rekonstrukcji archeologicznej na pod­ stawie materiałów etnograficznych. Część I : Układy społeczno-kulturowe ludów Australii (Archeological reconstruction on the basis of ethnographic material. Part I : Social and cultural systems among the people of Australia), p. 334-348 (Engl. summ.). 463. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych (Melanesian millenarian movements as an illustration of contemporary cultural change), p. 349-365 (Engl. summ.). 464. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Z dziejów rozwoju form bu­ downictwa ludów koczowniczych Ameryki Północnej. Namiot tipi (History of the development of various forms of building by the nomadic tribes of North America. The tipi tent), p. 366-384. 465. G u n d a Béla, Relikty dawnego rybołówstwa w Karpatach (Traces of ancient fishing customs in the Carpathians), p. 385-395. 466. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A. D. Awdiejewa (Material for studies on the origin of the theatre. Review of hypotheses. A. D. Avdeyev's conception), p. 396-410. 467. P e t e r a Janina, Tkactwo u pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Weaving among the Aromun shepherds in Albania), p. 411-432. 468. P a p r o c k a Wanda, Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu X I X i w X X w. (Sources on the history of the organization of home industries and rural crafts in Great Britain in the late 19th and 20th centuries), p. 433-446. K R O N I K A — CHRONICLE 469. Amerykanistyka radziecka w ostatnim dziesięcioleciu (Soviet Americanistics with the last decade) — Aleksander Posern-Zieliński, p. 447-460. 470. Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykistanie (Ethnographic activity in Tadzhikistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 460-466. �248 ANEKS 471. Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie (Ethnographic centres in Uzbekistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 466-473. 472. Działalność badawcza Niemieckiego Instytutu Etnograficznego przy Niemiec­ kiej Akademii Nauk w Berlinie w latach 1955-1965 (Research by the German Ethnographic Institute of the German Academy of Sciences in Berlin, 19551965) — Reinhard Peesch, p. 473-480. 473. Działalność Instytutu im. Juliusza Lipsa w zakresie etnografii gospodarczej (Work of the Julius Lips Institute on economic ethnography) — Jadwiga Ku­ charska, p. 480-483. 474. Węgierskie muzea etnograficzne (Hungarian ethnographic museums) — Gydngyi Béni, 483-487. 475. Muzea etnograficzne w Bułgarii (Ethnographical museums in Bulgaria) — Maria Misiňska, p. 488-494. 476. Pierwszy Ś w i a t o w y Festiwal Sztuki Murzyńskiej w Dakarze (First World Festival of Negro Art in Dakar) — Krzysztof Wolski, p. 494-500. 477. Wystawa Tatrzańskiej Sztuki Ludowej w Linzu (Exhibition of Tatra Folk Art in Linz) — Jan Bujak, p. 500-503. 478. Informacja etnograficzna krajów demokracji — nowy profil czasopisma „De­ mos" (Information about ethnography in the People's Democracies — new profile of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 504-505. 479. Z działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (Activities of the Polish Ethnographic and Sociological F i l m Society) — Grażyna Dąbrowska, p. 505-507. RECENZJE — REVIEWS 480. Pieski Swiat (Mondo Cane), scenariusz: Gualtiero Jacopetti, zdjęcia: Antonio . Climati i Benito Fratteri, muzyka: Nino Oliviero i Riz Ortolani, komentarz G. Jacopetti, produkcja Cineriz (Włochy 1962) — Jacek Olędzki, p. 508-510. 481. „Sowietskaja Etnografija", 1965 — Zbigniew Jasiewicz, p. 510-514. 482. Kałużyński Stanisław, Mongolia, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 514-516. 483. Andrés Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 516-520. 484. Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z „Bogatego Szczęścia", Warszawa 1961; P u ­ trament Jerzy, Cztery strony świata, Warszawa 1963 (rozdz. Mongolskie pa­ storałki); Nowakowski Wiesław, W lakierkach przez Gobi, Warszawa 1964 — Jacek Olędzki, p. 520-527. 485. Stanisław Kałużyński, Głosy z jurty. Przysłowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów, Warszawa 1960 — Jacek Olędzki, p. 527-529. 486. The Music of the Mongols. Part I : Eastern Mongolia, Reports from the Scientific Expedition to the North-Western Provinces of China under the Leadership of Dr. Sven Hedin, T. 8, Ethnography, Stockholm 1943 — Jan Sta­ szewski, p. 529-532. 487. Jerzy Prokopczuk, Historia Afryki w zarysie, Warszawa 1964 •— Krzysztof Makulski, p. 532-536. 488. Nómades et nomadisme au Sahara, Paris 1963 — Krzysztof Makulski, p. 536539. 489. Emilia Horváthová, Cigáni na Slovensku, Bratislava 1964 — Lecři Mróz, p. 539-543. 490. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae", t. 7: 1965 — Irena Niziňska, p. 543-549. 491. „Revišta de Etnografie si Folclor", t. 9: 1964, nr 2, 3, t. 10: 1965, nr 1-6 — Maria Misiňska, p. 549-553. �249 A N E K S 492. Maria Brandon-Albini, Midi vivant. Peuple et culture en Italie du Sud, Paris 1964 — Anna Zadrożyńska-Barącz, p. 553-557. 493.. „Objects et Mondes". L a revue du Musée de 1'Homme, 1961-1963 — Barbara Walendowska-Zapędowska, p. 557-563. 494. James F . Downes, Animal Husbandry in Navajo Society and Culture, Univer­ sity of California Press, Berkeley — Los Angeles 1964, Publications in Anthro­ pology, Vol. 1 — Lech Krzyżaniak, p. 563-565. 495. Worterbuch der Vólkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissenschaften, Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska, p. 565-566. Tom X I I : 1968 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 496. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Fenomenologiczna koncepcja historii i k u l ­ tury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych (Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research), p. 15-28 (Engl. summ.). 497. B i a ł y Zbigniew, Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Mało­ polsce południowej w X I X i X X wieku (Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h centuries), p. 29-66. 498. Ł a p i ń s k a Krystyna; „Czas wolny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi („Spare time" in the social consciousness of countryfolk), p. 67-85. 499. К w i 1 e с к i Andrzej, Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce (Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland), p. 86-119. 500. D ą m b s к a Elżbieta, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabyt­ kowym budownictwie polskim (On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building), p. 120-136. 501. G ł a dу s z Mieczysław, Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii. Na margi­ nesie „Symposium o česko-polských vztazích v etnografii" (Some Polish-Czech contacts in the field of ethnography. Sidenotes on the „Symposium o č e s k o polských vztazích v etnografii"), p. 137-144. 502. G ł a dу s z Mieczysław, Włodzimierz Poźniak jako folklorysta. 28 V I 1904 — 291 1967 (Włodzimierz Poźniak as folklorist), p. 145-152. 503. S e t k o w i c z Jan, Rafy orawskie (The „rafy" — kind of small rake to. gather berries with •— of Orawa), p. 153-161. 504. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego znaczenie dla historii etnografii polskiej (Władysław Jablonowski's manuscript and its importance for the history of Polish ethnography), p. 162-172. 505. K u c z y ń s k i Antoni, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii (The first Polish report about the peoples of Siberia), p. 173-187. 506. С h ę t n i к Adam, Tkactwo na Kurpiach. Z teki pośmiertnej Adama Chętnika (Weaving among the inhabitants of Kurpie. From Adam Chetnik's posthumous papers), p. 188-198. 507. M a r k o w s k a Danuta, O l ę d z k i Jacek, S o k o l e w i c z Zofia, Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich (Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds), p. 199-252 (Engl. summ.). 508. S z y n k i e w i c z Sławoj, Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym (Rural community in South Vietnam), p. 253-284. �250 ANEKS 509. G o s w a m i В . В., Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach (Development of anthropological research work — centres in India), p. 285-303. 510. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mira, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu (The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism), p. 304-321. 511. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Pierwotni mieszkańcy Polinezji. Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami Oceanii z A m e r y k ą (The aboriginal inhabitants of Polynesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America), p. 322-358. 512. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Tadeusz Milewski. 1906-1966 (In memory of Tadeusz Milewski), p. 359-361. 513. M i l e w s k i Tadeusz, Wyprawy k u p c ó w azteckich na przełomie V i V I w. Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska (Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth centuries. Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska), p. 362-395. 514. K r z y ż a n i a k Lech, Tenochtitlan w ś w i e t l e niektórych dokumentów z epoki podboju (Tenochtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest), p. 396-413. 515. G a n d e w Christo, O współczesnej metodologii marksistowsko-leninowskiej i problemach etnografii bułgarskiej (On modern Marxist-Leninist methodology and problems of Bulgarian ethnography), p. 414-430. 516. К о 1 e w a Tatiana, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich (The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians), p. 431-451. 517. A r m o n Witold, Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965 (Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945-1965), p. 452-490. 518. J a s i e w i c z Zbigniew, Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X wieku (Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X L X t h and in the X X t h century), p. 491-517. 519. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachod­ nich T u w i ń c ó w . Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa (Shepherd­ ing and milk farming of a regional group of the U S S R called the West Tuwincy. Sidenotes to the last works of L . P. Potapow), p. 518-524. K R O N I K A — CHRONICLE •520. Sytuacja etnografii w Polsce (Situation of ethnography in Poland) — Kazimierz Dobrowolski, p. 525-529. 521. O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etno­ grafii rolnictwa (The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography) — Mario Biernacka, p. 529-533. 522. Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu (The social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec) — Andrzej Woźniak, p. 533-535. RECENZJE — REVIEWS 523. Zarys dziejów religii, pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 536-541. 524. Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Warszawa 1966 — Jacek Olędzki, p. 541-546. �ANEKS 251 525. „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego", Wrocław, t. 1: 1963 — Zbi­ gniew Jasiewicz, p. 546-551. 526. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 19641966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku") — Anna Pytlińska, p. 551-555. 527. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich (Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Carpathian regions) — Maria Gładyszowa, p. 555-559. 528. Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře, Bratislava 1966 — Ludwik Kunz, p. 559-562. 529. W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 562-566. 530. Siegmund Musiat, Zur Lebenweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlausitz, Bautzen 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 566-568. 531. Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a . Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a, Lucien L é v y - B r u h l , sa vie, son oeuvre avec un e x p o s é de sa philosophie, Paris 1963 (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl...) — Eligía Gąs­ sowska, p. 568-575. 532. Zoe A. Marsh, Kingsnorth G. W., A n Introduction to the History of East Africa, Cambridge 1961 — Leszek Dzięgiel, p. 575-579. 533. Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965 — Anna Rudzińska, p. 580-584. Tom X I I I (1): 1969 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P;APERS, S T U D I E S AND M A T E R I A L S 534. M a ł k o w s k a Krystyna, Uwagi o modelu (Some remarks on models), p. 11-23 (Engl. summ.). 535. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z Zofia, O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej (Some limitations of functionalism-structuralism in eyplaining cultural change), p. 25-41. 536. U n g e h e u e r Grażyna, Czynniki kształtujące współczesną strukturę zajęć rzemieślniczych we wsi Zawoja w powiecie Sucha (Factors affecting the presentday structure of handicrafts in the village of Zawoja in the country of Sucha), p. 43-62. 537. W i e r u s z e w s k a Maria, Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych (The sanction of public opinion in Polish folk rituals and customs), p. 63-72. 538. S w i e n k o Henryk, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego (The history of a lost manuscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 73-85. 539. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii (Polish travellers' contribution to the history of ethnography. Józef Kopec's accounts of the peoples of Siberia), p. 87-128. 540. W r ó b l e w s k i Tadeusz, Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu w latach 1945-1967 (The Ethnography Department at the Adam Mickiewicz University in Poznań, 1945-1967), p. 129-143. 541. K u c h a r s k a Jadwiga, Etnografia w Szwecji (Ethnography in Sweden), p. 145-149. �252 ANEKS 542. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu (A picture of the traditional material < culture of Denmark in open-air museums), p. 151-170. 543. K o w a l s k i Marek Arpad, Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii (Ethnographic museums in Denmark), p. 171-182. 544. M а к u 1 s ki Krzysztof, „Négritude" w kategoriach antropologii kulturowej („Négritude" as a problem in cultural anthropology), p. 183-198 (French summ.). 545. K o m o r o w s k i Zygmunt, Historyczne i etniczne tło przemian społecznych w Senegalu (The historical and ethnic background of social changes in Senegal), p. 199-220 (French summ.). 546. T y m o w s k i Michał, Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru (Mediaeval fishing in the bend of the Niger), p. 221-242 (French summ.). 547. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Wkład indiańskiej historiografii w po­ znanie dziejów podboju Ameryki (American Indian historians' contribution to our knowledge of the conquest of America), p. 243-263 (Engl. summ.). ; KRONIKA — CHRONICLE 548. I I Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna (Second Polish Ethnographical Conference) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 265-267. 549. Marian Sobieski (In memory of Marian Sobieski) — Jan Staszewski, p. 267274. 550. Wolfgang Steinitz i jego dzieło (Wolfgang Steinitz and his work) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 274-276. 551. Wystawa „Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes" w Paryżu (Exhibition ..Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes in Paris) — Barbara Kohutnicka, p. 277. RECENZJE — REVIEWS 552. Alfred Métraux, Inkowie, Warszawa 1968 — Andrzej Woźniak, p. 279-281. 553. Juan Comas, L a antropología social aplicada en México. Trayectoria y anto­ logía, México 1964 — Maciej Krukowski, p. 281-285. 554. Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy Wielka­ nocnej, Warszawa 1966; Aleksander Michajłowicz Kondratów, Wielokany Ostrowa Paschi, Moskwa 1966 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 285-291. 555. J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London 1965 — Wanda Paprocka, p. 291-294. 556. ..Revista de Etnografie si Folklor", t. 11: 1966, nr 1-6 — Maria Misińska, . p. 294-296. 557. Béla Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest 1966 — Eugenia Nagy, Bro­ nisława Jaworska, p. 296-300. 558. Czuner Taksami Michajłowicz, Niwchi. Sowriemiennoje chozjajstwo, kultura i byt, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 300-305. 559. A. F . , Jefimow, M. I . Biełow, O. M. Mieduszewskaja, Atłas gieograficzeskich otkrytij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie X V I I - X V I I I w w , Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 305-309. 560. Derk Kinnane, The Kurds and Kurdistan, London — New York 1964; Abdul Rahman Ghassemlou, Kurdistan and the Kurds, Praha 1965 — Maria Para­ dowska, p. 310-312. 561. Paolo Toschi, II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populari), Milano 1967, Conosci 1'Italiana, t. 11 — Anna Koziełł, p. 312-314. �253 ANEKS Tom XIII (2): 1969 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 562. G ł a d y s z Mieczysław, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej. 26 I I I 1888 — 18 I I 1968 (In memory of Siguard Erixon), р. Ц-25 (French summ.). 563. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po I I wojnie ś w i a t o w e j (Spontaneous changes in the villages of South Poland after World War I I ) , p. 27-39 (Engl. summ.). 564. K w a ś n i e w i c z Władysław, Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (The integral method of Kazimierz Dobrowolski), p. 41-57 (Engl. summ.). 565. W a l i g ó r s k i Andrzej, Implikacje teoretyczne etnograficznych badań tere­ nowych (Theoretical implications of ethnographical field studies), p. 59-63. 566. M a r k o w s k a Danuta, Wspólnota terytorialna a styczności społeczne (Ter­ ritorial community and social contacts), p. 65-79. 567. K u c h a r s k a Jadwiga, Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na terenie północnych Kaszub (Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming village, and farming village in the Northern Kaszuby area), p. 81-96. 568. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlan­ dii (The background of cultural separatism in Ireland), p. 97-114 (Engl. summ.). 569. M а к u 1 s к i Krzysztof, Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki (Pan-Africanism and cultural reality in Africa), p. 114-131 (French summ.). 570. M r o z e k Anna, Wybrane aspekty islamu sudańskiego (Certain aspects of Islam in the Sudan), p. 133-169 (Engl. summ.). 571. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Black Power, p. 171-198 (Engl. summ.). 572. В a 1 a s s a Iván, Z działalności naukowej i organizacyjnej węgierskich placó­ wek etnograficznych (Ethnographic centres in Hungary. Research and orga­ nization), p. 199-215. 573. O l e j n i k Jan, W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy­ sokich Tatr. Strój ludowy (The effect of tourism on traditional rural culture in the High Tatra. Highland costume), p. 217-245. K R O N I K A — CHRONICLE 574. Uczczenie zasług naukowych Profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Posiedze­ nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych P A N (Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski. Meeting of the Ethnographic Com­ mission of the History Committee of the Polish Academy of Sciences) — Edward Pietraszek, p. 247-250. 575. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Smolenice 11-18IX 1967 r. (International conference on research on peasant culture in the Carpathians, Smolenice 11-181X 1967) — Maria Gładyszowa, p. 250-261. i 576. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło­ wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji czaso­ pisma „Demos" (International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an international meeting, held in Yugoslavia, of members of the editorial board of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 261265. �254 ANEKS RECENZJE — REVIEWS 577. l á n Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Bratislava 1967 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 267-269. 578. Ladislav Leng, Sl o v e ns ké 1'údové hudobné nástroje, Bratislava 1967 — Andre} Sulitka, p. 269-271. 579. Nautologia i „Ethnologia Marítima" (Nautology and „Ethnologia Marítima" — Aleksander Posern-Zieliński, p. 271-278. 580. „Afričan Arts" („Arts d'Afrique"), t. 1: 1967, nr 1 — KTZyszťof Makulski, p. 278-282. 581. Hanna Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski, p. 282-285. Vol. X I V (1): 1970 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 582. D ą b r o w s k a Grażyna, Uwagi o metodach badań polskich tańców ludowych (Notes on methods of studying Polish folk dances), p. 11-23. 583. K w i l e c k i Andrzej, Współżycie z ludnością polską i przemiany kulturalne w grupie Ł e m k ó w (Cultural changes among the Lems, and relations between them and the Polish population), p. 25-56, 584. K o w a l s k i Marek Arpad, Polacy w Danii (Poles in Denmark), p. 57-73. 585. K u c z y ń s k i Antoni, Etnograficzny obraz Syberii w ś w i e t l e osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego (An ethnographic picture of Siberia i n the light of an 18th century account by Ludwik Sienicki), p. 75-102. 586. D y n o w s k i Witold, Etnologia japońska. Jej obraz na V I I I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio (Japanese ethno­ logy as seen at the Eight International Congress of Anthropology and Ethno­ logy in Tokio), p. 103-121. 587. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandzka kultura narodowa: zespół zani­ kających treści (The vanishing national culture of Ireland), p. 123-137 (Engl, summ.). 588. C i e c h a n o w i c z Krzysztof, Z zagadnień modernizacji rolnictwa francuskie­ go. Wyniki badań w gminach Thuboeuf, - Haleine i Tesse-Froulay (Problems arising in the modernisation of French agriculture — results of investigations in the villages of Thuboeuf, Haleine and Tesse-Froulay), p. 139-157. 589. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Współczesne badania na Nowej Gwinei. Wyprawa Departamentu Etnograficznego British Museum i wystawa „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters 1963-64" (Contemporary research in New Guinea. Expedition of the Ethnographic Department of the British Museum, and an exhibition on „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters, 1963-64"), p. 159176. 590. K a ł u ż y ń s k i Stanisław, Terminologia p o k r e w i e ń s t w a u l u d ó w mongolskich (The terminology of kinship among the peoples of Mongolia), p. 177-201. 591. L a t u s e k Adam, Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń (The chadak — a Mongolian good wishes sash), p. 203-224. 592. M a k u l s k i Krzysztof, Model funkcjonowania gospodarki K e l Ahaggar 19451954 (Model of the functioning of the economy of K e l Ahaggar 1945-1954), p. 225-264. 593. M r ó z Lech, Cygańskie mieszkania. Próba typologii (Gypsy homes. A n attempt at typology), p. 265-282 (Engl. summ.). �ANEKS 265 KRONIKA — CHRONICLE 594. Sesja etnograficzna poświęcona kulturze ludowej Pomorza, Słupsk 9-11 wrze­ śnia 1968 r. (Ethnographical session devoted to the folk culture of Pomerania, Słupsk, 9-11 September 1968) — Hugona Ostrowśka-W ójcikowa, p. 283-287. RECENZJE — REVIEWS 595. „Sowietskaja Etnografija", 1966-1967 — Zbigniew Jasiewicz, p. 288-293. 596. Leksika Polesja, Matieriały dla dialektnogo słowarja, Moskwa 1968 — Alicia Bednarczuk, p. 293-296. 597. Wielka rodzina we współczesnej literaturze etnograficznej Gruzji i Armenii (The extended family in the modern ethnographical literature of Georgia and Armenia) — Andrzej Woźniak, p. 296-300. 598. P. I . Puczków, Nasielenije Okieanii. Etnogeograficzeskij obzor, Moskwa 1967 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 300-305. 599. J . Beaujeu-Gamier, Geography of Population, Aberdeen 1966 — Leszek Dzię­ giel, p. 306-309. 600. Thom Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York — Washing­ ton — London 1966 — Leszek Dzięgiel, p. 309-311. 601. Social Stratification in Tribal Africa, Red. Ladislav Holý, Praha 1968 — Krzy­ sztof Makulski, p. 311-314. 602. Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg, Kopenhaga 1963 — Krzysztof Makulski, p. 314-318. 603. Hermann Bausinger, Zur Volkskunde der industriellen Gesellschaft, „Zeitschrift des Deutschen Verbandes der Gewerbelehrer е. V . Die Berufsbildende Schule", Nr 5: 1964, s. 320-330 — Gerhard Kloska, p. 319-321. 604. Hermann Bausinger, Zur K r i t i k der Folklorismuskritik, in: Populus Revisus. Beitrage zur Erforschung der Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61-72 — Gerhard Kloska, p. 322-325. 605. G . N. Nasse, The Italo-Albanian Villages of Southern Italy, Washington 1964 — Antoni Kuczyński, p. 325-328. 606. William H . Alkire, Lamotrek Atoll and Inter-Island Socioeconomic Ties, T h e University of Illinois Press, Urbana and London 1965 — Konrad Wypych, p. 328-329. 607. Biblioteka Etnografii Polskiej w latach 1958-1968 (Bibliography of Polish Ethnography, 1958-1968) — Zyta Kwiecińska, p. 329-336. Tom X I V (2): 1970 ARTYKUŁY, K O M U N I K A T Y — P A P E R S , R E P O R T S 608. F r a n k o w s k a Maria, Problemy i kierunki etnologii m e k s y k a ń s k i e j (Problems: and directions of Mexican ethnology), p. 11-38 (Engl. summ.). 609. N о 1 a s с о Margarita, Region Cholula (The Cholula region), p. 39-53 (Engl, summ.). 610. T a z b i r Janusz, Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej (The discovery of America and the conquista in old Polish literature), p. 55-74 (Engl. summ.). 611. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w X I X i X X w. (From the history of Polish-Mexican relations in the 19th and 20th centuries), p. 75-94 (Engl. summ.). 612. A d a m o w i c z o w i e Helena i Stanisław, Kultura Lakandonów i jej prze- �256 613. 614. 615. 616. 617. 618. 619. ANEKS obrażenia w X X wieku (The Lacandon culture and its transformations during the 20th century), p. 95-113 (Engl. summ.). P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Dorobek meksykańskiej archeologii i etno­ grafii w świetle opracowań bibliograficznych (Achievements of Mexican archeology and ethnography; a bibliographical survey), p. 115-133 (Engl. summ.). M r ó z Lech, Cyganie m e k s y k a ń s c y i obraz zmian zachodzących w życiu C y ­ g a n ó w w Ameryce (The Mexican Gypsies and the changes in life of Gypsies in America), p. 135-155 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku (Metal in precolumbian Mexico cultures), p. 157-170 (Engl. summ.). M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku (Musical instruments in old Mexico), p. 171-187 (Engl, summ.). С h w o j к a Tadeusz, Z teoretycznych rozważań nad folklorem muzycznym Meksyku (Some theoretical problems of musical folklore of Mexico), p. 189-196 (Engl. summ.). > Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandia — dwa państwa, dwa narody (Ireland — two states, two nations), p. 197-205 (Engl. summ.). Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Nowa dziedzina deficytowa — etnografia Europy (The new deficient discipline, the ethnography of Europe), p. 207-214. KRONIKA — CHRONICLE '620. I I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 18-20IV1969 (The 3rd Seminar in American Ethnography, Poznań April 18-20, 1969) — Maria Paradowska, p. 215-222. RECENZJE — REVIEWS '621. Centralizm czy Federacja? (Centralism or federalism?) — Leszek Dzięgiel, p. 223-227. 622. Women of Tropical Africa, Red. Denise Paulme, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 227-230. 623. Micael Blundell, So Rough a Wind — The Kenya Memoirs, London 1964 — Leszek Dzięgiel, p. 230-234. 624. Iskusstwo tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Red. D. Olderogge, Mo­ skwa 1968 — Marek Arpad Kowalski, p. 234-240. 625. Russkie. Istoriko-etnograficzeskij atlas. Ziemledielije. Kriestjanskoje żiliszcze. Kriestjanskaja odieżda. Sieriedina X I X — naczalo X X wieka, Red. W. A. Ale­ ksandrów, Moskwa 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 240-242. 626. S. I . Rudienko, Kultura H u n ó w i noinulińskie kurhany, Moskwa — Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski, p. 242-245. 627. Uwagi do bibliografii socjologii wsi polskiej 1918-1965 opracowanej przez L i i i Marię Szwengrub (Remarks to the „Bibliography of Polish Rural Sociology" by L i l i Maria Szwengrub) — Gerhard Konrad Kloska, p. 245-250. 628. Konrad Bajan, Tadeusz Hunek, Roman Malinowski, Kółka rolnicze w Polsce, Warszawa 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 250-253. Tom X V (1): 1971 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S •629. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, T у 1 к o w a Danuta, Irena Nizińska 4 11924 — 12 VI1969 (In memory of Irena Nizińska), p. 11-14. �ANEKS 630. 631. 632. 633. 634. 635. 636. 637. 638. 639. 267 D y n o w s k i Witold, Założenia metodologiczne badań [we wsi Gramada w B u ł ­ garii] (Methodological assumption of the survey in the village of Gramada in Bulgaria), p. 15-33 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań (The village Gramada. Research problems and organization), p. 35-40 (Engl. summ.). Biernacka Maria, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada (The family and the local community of the Bulgarian village Gramada), p. 41-89 (Engl. summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie (The standard of living and budget of a Gramada peasant family), p. 91-125 (Engl. summ.). P a p r o c k a Wanda, Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczegól­ nym u w z g l ę d n i e n i e m rzemiosła (Occupational structure of Gramada w i t h special emphasis on handicraft), p. 127-162 (Engl. summ.). P o k r o p e k Marian, Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada (Spatial pattern and architecture in Gramada), p. 163-194 (Engl. summ.). M i c h a j ł o w a Ganka, Odbicie przemian ekonomiczno-społecznych ostatnie­ go stulecia w odzieży i stroju mieszkańców Gramady (Socio-economic changes of the recent century as reflected in garments and dresses of the inhabitants of Gramada), p. 195-223 (Engl. summ.). К o 1 e w a Tatiana, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady (The role of tribal and family rites i n the life of the inhabitants of Gramada), p. 225-248 (Engl. summ.). F a b i a ń s k i Jan, Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w świetle relacji Jana Potockiego (Northern Caucasus at the break of the 18th and 19th centuries as described by Jan Potocki), p. 249-283 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania (Ethnical structure of contemporary Georgia and its historical background), p. 285-301. K R O N I K A — CHRONICLE 640. Norweskie parki etnograficzne (Ethnographic parks of Norway) — Irena Turпаи, p. 303-307. 641. Muzeum pod otwartym niebem w Tbilisi (A museum under the open sky in Tbilisi) — Edward Pietraszek, p. 308-310. 642. Muzeum w Sieradzu (A museum at Sieradz) — Elżbieta Delida, p. 310-313. RECENZJE — REVIEWS 643. Strukturalizm a marksizm. Wybór a rt y k u ł ó w ze specjalnego numeru „La Pensée" pt. Structuralisme et marxisme, t. 11: 1967. Z francuskiego tłumaczyli: A. Brodzka i A. Weinsberg-Wajda. Wstęp: Tadeusz M . Jaroszewski, Warszawa 1969 — Gerhard Konrad Kloska, p. 315-320. 644. A. F . Ewing, Industry in Africa, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 321-325. 645. Kofi A. Busia, Africa in Search of Democracy, London 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 325-329. 646. Dmitrij Olderogge, Afrikanische Kunst. Aus den Afrika-Sammlungen des Mu­ seums für Anthropologie und Ethnographie, Leningrad, Praha 1969 — Marek Arpad Kowalski, p. 329-333. 647. Ladislav Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen der Ost- und S ü d afrikanischen Stamme, Praha 1967 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-339. 17 — Etnografia Polska, XXI/2 �258 ANEKS 648. Wasil Todorow, Migracionnite procesí i njakoi sociamo-ikonomiezeski i k u l turno-bitowi probierni na cełoto, Sofija 1968 — Wanda Paprocka, p. 339-342. 649. Kustaa Vilkuna, Zur Geschichte des finnischen Pierdes, „Studia Fennica", t. 13: 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 343-344. 650. „Populus Revisus". BeitrSge zur Erforschung der Gegenwart. Volksleben, t. 14. Untersuchungen des Ludwig Uhland — Instituts der Universitat Tubingen im Auftrag der Tübinger Vereinigung für Volkskunde herausgegeben von H e r ­ mann Bausinger unter Mitarbeit von Rudolf Schenda und Herbert Schwedt, Tubingen 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 345-346. 651. „Ziemia i Pieśń" — autonomiczny dodatek kwartalny dwutygodnika społecznokulturalnego „Kamena", Lublin—Białystok—Kielce—Rzeszów, sierpień 1969 — Violetta Krawczyk, p. 346-348. Vol. X V (2): 1971 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 652. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski (Theoretical assumptions and a feasible program of work on a synthesis of Polish ethnography), p. 11-16. 653. G a j e к Józef, Znaczenie Polskiego Atlasu Etnograficznego dla etnografii Polski (The significance of the Polish Atlas of Ethnography for Polish ethno­ graphy), p. 17-36. 654. W o ź n i a k Andrzej, Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii pol­ skiego Oświecenia (The sources of interest in folk ways in the ideology of the Polish Enlightment), p. 37-51. 655. K a r a ś Mieczysław, Stare i nowe warstwy toponimiczne w polskich K a r p a ­ tach (Old and recent toponymic layers in the Polish Karpathians), p. 53-67. 656. F r a n k o w s k a Maria, Procesy akulturacyjne w indiańskich społecznościach Meksyku (Processes of acculturation in Indian communities in Mexico), p. 69-102. 657. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu (A revival of evolutionism. Basic problems and theoretical assumptions of the English neo- evolutionism), p. 103-136 (Engl. summ.). 658. M a k u l s k i Krzysztof, Zmiany w życiu gospodarczym i społecznym K e l Ahaggar 1954-1965 (Changes in economic and social life of K e l Ahaggar 1954-1965), p. 137-159. 659. K o w a l s k i Marek Arpad, Sztuka Afryki Wschodniej (The art of Eastern Africa), p. 161-184 (Engl. summ.). 660. K o w a l s k i Marek Arpad, Związki Danii z Afryką (Denmark's relations with Africa), p. 185-200. 661. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. „Pamiętnik" Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne X V I I I w. (A contribution of Polish travellers to the history of ethnography. The Memoir by Faustyn Ciecierski as an 18th century ethnographic source), p. 201-223. 662. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Kurdyjski ze zbiorów Augusta Kościeszy Żaby i jego znaczenie dla etnografii polskiej (The Kurdish manuscript from the collection of August Kościesza Żaba and its significance for Polish ethno­ graphy), p. 225-250. 663. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu (The dualistic aspects of the origin of feudalism), p. 251-274. �ANEKS 259 664. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Dwa znaczenia terminu „autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej (The two meanings of the term „authority" in Bystron's model of folk culture), p. 275-279. K R O N I K A — CHRONICLE 665. I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów w Ułan Bator, 3-101X 1970 r. (II International Congress of Mongolists in Ulan Bator, September 3-10, 1970) — Zofia Sokolewicz, Danuta Markowska, p. 281-284. 666. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego „Ethnologia Europaea" (Meeting of the Editorial Board of „Ethnologia Europaea") — K[rzysztof] M[akulski], p. 284285. 667. Seminarium naukowe zorganizowane przez Pracownię Badań nad Współcze­ snością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, 4-6 V I 1970 (A scientific seminar organized by the Contemporary Studies Department of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 4-6 1970) — Krystyna Małkowska, p. 286. RECENZJE — REVIEWS 668. Tomasz Marszewski, The age of maize cultivation in Asia (a review of hypotheses and new ethnographical, linguistic and historical data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The age of maize cultivation in Asia (Further investigations), „Folia Orientalia", t. 10: 1969 s. 91-191 — Tadeusz Lewicki, p. 287-294. 669. Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój. Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska, p. 295-297. 670. Vólkerkunde für Jedermann. Leipzig 1966 — Janusz Kamocki, p. 297-299. 671. Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism. „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969 (1/3), s. 247-266 — Vioíeíta Krawczyk, p. 299-302. 672. Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece. New York 1965 — Anna Kuczyńska, p. 302-304. 673. Materiały do Etnografii Gruzji. „Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis", t. 14: 1968 — Edward Pietraszek, p. 304-306. 674. A. I. Robakidze, The Social Structure of the Caucasian Mountaineers. Moskov 1968 — Edward Pietraszek, p. 307-308. 675. Neli Bregadze, Mits micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi. Tbilisi 1969 — Edward Pietraszek, p. 308-309. Tom X V I (1): 1972 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 676. N i z i ń s k a Irena, M a r k o w s k a Danuta, Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla (The basic occupations of the villagers of Gramada: Agriculture and husbandry), p. 11-55 (Engl. summ.). 677. P i s k o r z Jerzy Adam, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnic­ twa. Na przykładzie wsi okolic Ciechanowca (Social and economic aspects of mechanization of agriculture. An analysis of a village near Ciechanowiec), p. 57-78. �260 ANEKS 678. K l o s k a Gerhard, Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarcka (Edward Westermarck's ethological theory of morals), p. 79-114 (Engl. summ.). 679. N o w i c k a E w a , Typologia ruchów społecznych wśród l u d ó w pierwotnych (A typology of social movements among the primitive peoples), p. 115-142 (Engl. summ.). 680. D z i ę g i e l Leszek, Sudan — konflikt nierównych partnerów (Sudan — a conflict of unequal partners), p. 143-174. 681. K o w a l s k i Marek Arpad, Duńskie badania arktyczne (The Danish Arctic researches), p. 175-200. 682. O b r ę b s k i Józef, Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej (A ritual and social structure of a Macedonian village), p. 201-213. 683. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Pozycja Józefa Obrębskiego w etnografii polskiej (The position of Józef Obrębski in Polish ethnography), p. 215-219. 684. R. S. W a s s i n g, Asmat, kultura ł o w c ó w g ł ó w w południowo-zachodniej No­ wej Gwinei (Asmat: a culture of head-hunters in South-western New Guinea), p. 221-251. 685. R i n c z e n В., Chowusun — hipnotyzm szamanów mongolskich (Chowusun — hipnotism of Mongolian shamans), p. 253-258. 686. Ż u k o w s k a Natalia L . , Cagan Uwgun — postać lamajskiego panteonu. Wspól­ ne elementy modelu Białego Starca u l u d ó w wschodniej Azji (Cagan Uwgun. A personage of the lamaistic pantheon), p. 259-265. 687. W a s i l e w s k i Eustachy, Kasty indyjskie (The Indian castes), p. 267-280. 688. S t o m m a Ludwik, Próba analizy strukturalnej czterech legend średniowiecz­ nych (An attempt at a structural analysis of four mediaeval legends), p. 281-293. K R O N I K A — CHRONICLE 689. I V Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna, 13-14 listopada 1970 (The I V Polish Ethnographical Conference, November 13-14, 1970) — Mirosława Cecylia Drozd, p. 295. 690. Ogólnopolskie Studenckie Seminarium Etnograficzne w Warszawie (The Ethno­ graphic Seminar of Polish Students in Warsaw) — Tadeusz Maciej Ciołek, p. 295-298. 691. Z działalności studenckiej Sekcji Amerykanistycznej (Activities of the students Americanist Section) — Anna Urban, p. 298-299. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 692. S z y n k i e w i c z Sławoj, Tajna Historia Mongołów jako źródło etnograficzne (The Secret History of the Mongols as an ethnographical source), p. 300-311. 693. W o ź n i a k Andrzej, Zagadnienie procesów etnicznych w radzieckiej litera­ turze etnograficznej (The problem of ethnic processes in the Soviet ethno­ graphical literature), p. 312-320. 694. M r ó z Lech, Próba klasyfikacji grup cygańskich (A tentative classification of Gypsy groups), p. 321-325. 695. Gordon K . Lewis, The Growth of the Modern West Indies, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 326-333. 696. Andrzej Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-336. 697. E r i c R. Wolf, Peasants, New Jersey 1966 — Agnieszka Bartelska, p. 336-338. 698. Etel Fél, Hofer Tamas, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, Viking Fund Publications in Anthropology, Nr 46 — Agnieszka Bartelska, p. 338-341. �ANEKS 261 699. Frank M. Mifsud, Customary Land L a w in Africa, Rome 1967, F A O Legislative Series, No. 7 —Anna Partyka, p. 341-347. 700. K i t Elliott, A n African School. A Record of Experience, Cambridge University Press, 1970 — Anna Partyka, p. 347-353. 701. Problem periodyzacji prahistorii w ujęciu etnograficznym. Dyskusja wśród etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej nad pracą I . Sellnow (The problem of periodisation of the prehistorie times in ethnographical approach. A discussion of East-German ethnographers on I . Sellnow's work) — Andrzej Prinke, p. 353-357. Tom X V I (2): 1972 R E F E R A T Y , K O M U N I K A T Y , ARTYKUŁY — P A P E R S . COMMUNICATIONS 702. F r a n k o w s k a Maria, Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku (Some problems of religious syncretism among Mexican Indians), p. 11-30 (Engl. summ.). 703. T a z b i r Janusz, Misje religijne wśród Indian w X V I wieku (Religious missions among Indians in the 16th century), p. 31-50 (Engl. summ.). 704. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach (Catholicism, protestantism and the formation of nations in the Antilles), p. 51-67 (Engl. summ.). 705. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Koncepcja zbawienia w doktrynach r u ­ chów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej (The concepts of salvation in the doctrines of religious-political movements of North American Indians), p. 69-91 (Engl. summ.). 706. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Funkcje millenarystycznego mitu w r u ­ chach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní (The functions of the millenarian myth in social-religious movements of Tupí — Guaraní Indians), p. 93-116 (Engl. summ.). 707. W a l e n d o w s k a Barbara, Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyki (Common elements in the syncretic religions of the Antilles), p. 117-132 (Engl. summ.). 708. N o w i c k a E w a , Indiański shakeryzm (The Indian Shakerism), p. 133-149 (Engl. summ.). 709. P a r a d o w s k a Maria, X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii (The 17th century relation by Krzysztof Arciszewski as a source to the study of beliefs of Indians of the Brasilian coast), p. 151-170 (Engl. summ.). 710. K u l a Marcin, Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu k u l ­ turowego (The brasilian movement of the „Palmares" as a case of cultural syncretism), p. 171-176. 711. H r a n k o w s k a Teresa, Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahia (Afro-Brasilian Candomble rites in the state Bahia), p. 177-183. 712. B r y k c z y ń s k i Piotr, Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki (The cult background of the forms of precolumbian Mezoamerican architecture), p. 185-189. 713. U r b a n Anna, Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim (Animals in the art and beliefs of Andes Mountains cultures before the Incan period), p. 191-198. 714. K o h u t n i c k i Bohdan, Nowe formy społecznego protestu Indian — okupacja �262 715. 716. 717. 718. 719. 720. ANEKS Alcatraz (New form of Indian social protest: the occupation of Alcatraz), p. 199-204. P a r a d o w s k a Maria, Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja I V Etno­ graficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25IV1971 (A report of the seminar discussion: the IVth Ethnographic Seminar in American Studies, Poznań, April 23-25 1971), p. 205-219. M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Stanowiska człowieka pre­ historycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycz­ nych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru (The find of a prehistorie man within the „lomas" as an instance of climatic and hydrological influence upon precolumbian colonization in the westeland of the Peruvian Andes), p. 221-230. K l o s k a Gerhard, Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych? (Do the values interfere in the propositions of the social sciences?), p. 231-244. К о 1 e w a Tatiana, Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura (Customs and rituals: their dynamics, function and structure), p. 245-258. K r ó l i k o w s k a Elżbieta, Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i infor­ macji naukowej (Some remarks on scientific documentation and information), p. 259-266. R y b i ń s k i Adam, Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. Uwagi ogólne (Stabilizing processes among nomad shepherds. General remarks), p. 267-277. KRONIKA — CHRONICLE 721. Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej (Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical eypedition) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 278-280. 722. V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii (The VIth International Display of Folklore in Yugoslavia) — Kalina Skłodowska-Antonowicz, p. 280282. 723. Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego. I I I seminarium orga­ nizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem (Contemporary transformations of the rural ateas of the district of Olsztyn — the I l l r d seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7-9, 1971) — Małgorzata Orlewicz, p. 282284. RECENZJE — REVIEWS 724. Chozjajstwo i matierialnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X w w „ Red. W. K . Gardanów, Moskwa 1971 — Andrzej Woźniak, p. 285-288. 725. Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriguí, Panama, Washington 1968, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 288-291. Tom X V I I (1): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 726. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, P o k r e w i e ń s t w o fikcyjne w kultu­ rze ludowej Słowiańszczyzny — próba interpretacji (Fictitious kinship in slavinic folk culture. A tentative interpretation), p. 11-18. �ANEKS 263 727. P a r a d o w s k a Maria, Pamiętniki polskie i ich wartość źródłowa w bada­ niach kultury l u d ó w pozaeuropejskich (Polish memoirs as sources for the study of non-European cultures), p. 19-39 (Engl. summ.). 728. P r i n к e Andrzej, Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii (Can ethnographical data be used for archeological comparisons), p. 41-66 (Engl. summ.). 729. Ł a p i ń s k a Krystyna, Postawy wobec wolnego czasu na wsi uprzemysło­ wionej (Attitudes towards leisure in industrialized rural areas), p. 67-81. 730. B i e r n a c k a Maria, Osady uchodźców greckich w Bieszczadach (Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains), p. 83-93. 731. P a p r o c k a Wanda, Problematyka współczesnych przemian w kulturze l u ­ dowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów (Contemporary changes in folk culture as seen in recent writings by Czech and Slovakian ethnographers), p. 95-104. 732. W i e r u s z e w s k a Maria, Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru (The integrative and educative function of folklore), p. 105-113. 733. K u c z y ń s k i Antoni, S k a r ż y ń s k i Tomasz, Spichrze o kopulasto sklepio­ nym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny (Granaries with cupola-vaulted frames south from Opole), p. 115-129. 734. K a r w i c k a Teresa, Zakazy związane z drzewami i m o t y w u j ą c e je wierzenia (Taboos related to trees and the underlying beliefs), p. 131-140. 735. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A . Tokariewa (De­ velopment and morphology of religion of clan-tribal societies), p. 141-169 (Engl, summ.). 736. K o w a l s k i Marek Arpad, Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii (Re­ marks on folk culture in Denmark), p. 171-192. RECENZJE — REVIEWS 737. Rejony uprzemysławiane. Problematyka i badania, praca zbiór., Warszawa 1971 — Agnieszka Baranowska, p. 193-195. 738. Jarmila Štástná, Změny ve sposobu života tkalců na Náchodsku v procesu industrializace, Praha 1970 — Wanda Paprocka, p. 195-198. 739. Stan Steiner, The new Indian, New York — Evanstone — London 1968 — Ewa Nowicka, p. 198-204. 740. Language Use and Social Change. Problems of Multilingualism with Special Reference to Eastern Africa, Red. W. H . Whitley, Oxford University Press, London 1971 — Leszek Dzięgiel, p. 204-206. 741. John C . de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, t. I : The Synthesis; t. I I : The Case Studies, Baltimore, Maryland 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 207-210. 742. Sylvia Leith-Ross, African Women. A Study in the Ibo of Nigeria, New York 1965 — Anna Partyka, p. 210-214. 743. Ester Boserup, Woman's Role in Economic Development, London 1970 — Anna Partyka, p. 214-219. 743a. Africa Remembered, Narratives by West Africans from the E r a of the Slave Trade, Red. Philip D. Curtin, The University of Wisconsin Press, Madison, Milwaukee, London 1968 — Anna Partyka, p. 219-226. 744. Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer in prakolumbischer Zeit, Leipzig 1970, Musikgeschichte in Bildern. Band 2: Musik des Altertums — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 226-227. �264 ANEKS 745. Polesje (Lingwistika, archeologia, toponimika), Red. W. W. Martynow, N. I . T o ł stoj, Moskwa 1968 — Alicja Bednarczuk, p. 227-231. 746. G. A. Siergiejewa, Arczyńcy, Moskwa 1967 — Edward Pietraszek, p. 231-238 747. L e w Abramowicz Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, od matierinskogo roda к sosiedskoj obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 238-245. 748. Ludmiła Wasilewna Chomicz, Nieńcy, istoriko-etnograficzeskie oczerki, Mo­ skwa—Leningrad 1966 — Antoni Kuczyński, p. 245-252. 749. Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968 — Leon Młyński, p. 252-257. 750. Konrad Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kubarego, Wrocław 1969 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. 751. Spichlerze Opolszczyzny, Kraków 1967 — Antoni Kuczyński, p. 260-261. 752. Muzeum Wsi Opolskiej, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 261-262. 753. Wiatraki i m ł y n y wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 262-264. Tom X V I I (2): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND M A T E R I A L S 754. P i e k a r c z y k Stanisław, Aksjologia antropologiczna i aksjologia formalna. Wybór zagadnień (Anthropological and formal axiology. Selected problems), p. 11-40 (Engl. summ.). 755. T o m i c k i Ryszard, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej (Tradition and its meaning in peasant culture), p. 41-58. 756. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Materiały do „alchemii gestów" (Materials to the ..alchemy of gestures"), p. 59-79. 757. O l ę d z k i Jacek, Chün bajna (Khün Bayna), p. 81-145 (Engl. summ.). 758. S z e m i ń s k i Jan, O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu (On the mysterious beginnings of the Tavantinsuyu empire), p. 147-178 (Spanish summ.). 759. M a c i e r e w i c z Antoni, Inkap Runam, czyli o tym jak rządzono T a w a n ­ tinsuyu (Inkap Runam, or on how Tavantinsuyu was ruled), p. 179-212 (Spanish summ.). 760. T o m i c k i Ryszard, Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze l u d ó w Nahua w X V - X V I wieku (Art as „the only relity" in the culture of the Nahua tribes in the 15th and 16th centuries), p. 213-224. 761. D z i ę g i e l Leszek, Rolnictwo chłopskie Afryki wschodniej u progu niepod­ ległości (Peasant agriculture in East Africa on the verge of independence;, p. 225-248. KRONTKA — C H R O N I C L E 762. I V Seminarium NauEowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych p o ś w i ę ­ cone przemianom m a ł y c h miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego, Iława, 29-31 maja 1972 r. (The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to trans­ formations of small towns in the Olsztyn voivodship, Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz, p. 249-250. 763. V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. (The V l t h Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972) — Krystyna Tubaja, p. 251-253. �265 ANEKS R E C E N Z J E — REVIEWS 764. N . N. Dłkow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — pietroglify Piegtymielja, Moskwa 1971 — Antoni Kuczyński, p. 255-256. 765. R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewnjaja kultura Koriakow, Nowosibirsk 1971 — Antoni Kuczyński, p. 256-258. 766. R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I X V I I I (1): 1974 MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 767. K l o s k a Gerhard, Ewolucja oddzielenia opisu od powinności (The evolutionof the distinction between description and obligation), p. 11-46 (Engl. summ.). 768. W o ź n i a k Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie na mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w. (The family and the peasant farm in Mazovian serfdom village in the 18th century), p. 47-55. 769. D r o z d Mirosława С , Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń prze­ ciw normom społecznym. Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwoc­ kiego (Conflict situations resulting from tresspasses against social norms. On. the example of a rural community in the district of Otwock), p. 57-62. 770. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i pro­ blematyka badań (Roumanian ethnography. Organization and problems of research), p. 63-84. 771. P i e t r a s z e k Edward, Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji. (Polonezkoy: a Polish peasant community in Turkey), p. 85-98. 772. P o s e r n - , Z i e l i ń s k i Aleksander, Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata (Conservative and revolu­ tionary tendencies in social-religious movements of the Third World), p. 99-128 (Engl. summ.). 773. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Indianie w eridokolonialnej strukturze społecznej Mezoameryki (Indians in the endocolonial social structure of Middle America), p. 129-160 (Spanish summ.). 774. D z i ę g i e l Leszek, Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości (The East African peasant and his situation after the winning of independence), p. 161-190. 775. S z y n k i e w i c z Alicja, Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii (The shaping of money market in Mongolia), p. 191-208. 776. D a s z d z e w e g Bütedijn, Adaptacja kleru lamajskiego do pracy społecznie użytecznej (Adaptation of the Lamaist clergy to socially useful work), p. 209220. 777. P l i t Florian, Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym (The relation of the range of shepherd nomadism in Africa to geographical environment), p. 221-233. KRONIKA — CHRONICLE 778. Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972 (Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian culture i society in 1972), — S ł a w o j Szynkiewicz, p. 235-238. �266 ANEKS R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 779. S z y n k i e w i c z S ł a w o j , Badania etnograficzne w Demokratycznej Republice Wietnamu (Ethnographic researches in the Democratic Republic of Vietnam), p. 239-244. 780. K u c z y ń s k i Antoni, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Siero­ szewskiego (The alleged discovery of an unknown maniscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 245-248. 781. D z i ę g i e l Leszek, Kolonializm w Czarnej Afryce (Colonialism in Black Africa), p. 249-252. 782. Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972 — Ryszard Tomicki, p. 252-257. 783. Gunnar Myrdal, Objektivitát in der Sozialforschung, Frankfurt am Mein 1971 — Gerhard Kloska, p. 257-264. 784. Tóth Janos, Az Orsěgek népi építészete, Budapest 1971 — Jerzy Czajkowski, p. 264-266. 785. Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 — Zbigniew Jasiewicz, p. 266-269. 786. Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi pery­ feryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971 — Leon Grela, p. 269-272. 787. Budownictwo ludowe Opolszczyzny, K r a k ó w 1970 — Antoni Kuczyński, p. 272273. 788. Leksika Polesja u prastory i czasie, Mińsk 1971 — Alicjo Bednarczuk, p. 273275. 789. E . B . Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 275-276. Tom X V I I I (2): 1974 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 790. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Włodzimierz Antoniewicz i jego p o w i ą ­ zania z etnografią. Wspomnienie pośmiertne (Włodzimierz Antoniewicz and his connections with ethnography. A n obituary), p. 11-15. 791. D[ynowski] W[itold], Prof. D r Antonio Jorge Diaz ((In memory of Prof. Dr Antonio Jorge Diaz), p. 16-17. 792. B u r s z t a Józef, Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbior­ czym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na I I Kongres Nauki Polskiej (Problems of ethnography, proposed to be discusses in the comprehensive report of the Sub-section of History, Archeo­ logy and History of Material Culture, read to the Hnd Congress of Polish Science), p. 19-22. 793. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Ocena dorobku i perspektywy etnografii (An appreciation of achievements and the perspectives of ethnography), p. 23-31. .794. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad „Syntezą etnografii Polski" (Theoretical and methodological aspects of researches on folk cu­ stoms. A contribution to the discussion on the „Synthesis of Polish Ethnog­ raphy") p. 33-55 (Engl. summ.). �ANEKS 267 795. T o m i c k i Ryszard, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K . K w a ś n i e w i c z (Customs and rituals. Remarks on the paper by K . K w a ś niewicz), p. 57-63. 796. D r o z d Mirosława Cecylia, Współczesne przemiany we wsi Goworki pod w p ł y w e m zatrudnienia pozarolniczego (Contemporary changes in the village Goworki near Ostrołęka as a result of non-agricultural employment), p. 65-85 (Engl. summ.). 797. D z i ę g i e l Leszek, Chłopstwo Afryki Wschodniej pod presją modernizacji (Peasant population in East Africa under the impact of modernization), p. 87128. 798. W i n n e r Irene Portis, Studia nad społecznościami chłopskimi w antropo­ logii amerykańskiej (Studies on peasant communities in American anthro­ pology), p. 129-144. 799. M a c i e r e w i c z Antoni, Upadek Tawantinsuyu czyli z czego żyli Inkowie (The fall of Tawantinsuyu, or what the Incas lived on), p. 145-178 (Spanish summ.). 800. T o m i c k i Ryszard, Funkcjonowanie rzeczywistej i mitycznej struktury prze­ strzennej Tenochtitlán (The functioning of the real and mythical structure of space in Tenochtitlán), p. 179-196 (Spanish summ.). 801. P a r a d o w s k a Maria, Badania Ignacego Domeyki nad kulturą A r a u k a n ó w (Studies by Ignacy Domeyko on Araucanian culture), p. 197-230 (Engl. summ.). KRONIKA — CHRONICLE 802. Robocza narada europejskich ekspertów od zagadnień rybołówstwa w Toru­ niu (The Conference of European fishing experts in Toruń) — Jadwiga Ku­ charska, p. 231-232. 803. Fishing Conference in Toruń (Poland). A rough proposal of conclusions — Maria Znamierowska-Priifferowa, Jadwiga Kucharska, Dietrich Treide, p. 232233. 804. I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne w Bułgarii (The Hnd National S y m ­ posium on Folklore in Bulgary) — Tatiana Koleva, p. 234-236. 805. I Sympozjum poświęcone ludom koczowniczym i ich roli w formowaniu się cywilizacji Środkowej Azji, Ułan Bator (The 1st Symposium on the role of the nomadic peoples in the civilization of Middle Asia, Ulan Bator) — Witold Dynowski, p. 236-240. 806. I X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, C h i ­ cago — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 240-244. 807. Konferencja naukowa poświęcona historii kontaktów polsko-rosyjskich w dzie­ dzinie etnografii, Wrocław, 19-20 I X 1973 (The Conference on the history of Polish-Russian contacts in ethnography, Wroclaw, September 18th and 19th 1973) — Sławoj Szynkiewicz, p. 244-245. R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 808. Seminaria afrykanistyczne Międzynarodowego Instytutu Afrykanistyki (Semi­ nars in African Studies by the International Institute for African Studies), — Anna Partyka, p. 247-253. 809. „Prace Etnograficzne". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Nr 1-6: 1963-1972 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 253-259. �268 ANEKS Tom X I X (1): 1975 ARTYKUŁY, STUDIA 1 MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 810. G ł a d y s z o w a Maria, Z obrad V I I Międzynarodowego Kongresu S l a w i s t ó w (Prom Conferences of the 7th International Congress of Slavic Studies), p. 1130. 811. D r o z d Mirosława Cecylia, Kontakty handlowe wsi (Trade contacts of the country), p. 31-50 (Engl. summ.). 812. S t o m m a Ludwik, Rytuał pokładzin w Polsce — analiza strukturalna (The ritual of consummation of marriage in Poland. A structural analysis), p. 51-64. 813. K a n t o r Ryszard, Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności pla­ cówek etnograficznych (The use of film in didactic activities of ethnographic institutions), p. 65-81 (Engl. summ.). 814. S t o m m a Ludwik, Stan badań nad obrzędowością polską od połowy X V I I I w. Część I — Analiza statystyczna bazy materiałowej (The state of research on Polish rituals from the m i d - X V I I I c. Part I — Statistical analysis of collected data), p. 83-92. 815. S e t k o w i c z Jan, Przyczynki do genezy pasterstwa owczego w Beskidzie Żywieckim w świetle toponomastyki puszczańskiej (A contribution to the origin of sheep shepherding in Beskid Żywiecki in the light of toponomastics of the region Pilsko), p. 93-107 (Russian summ.). 816. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Kategoria przestrzeni w kulturze koczow­ niczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej (The category of space in nomadic culture. A spatial analysis of the Mongolian yurta), p. 109-128. 817. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, Kto komu m ó w i „pan" w Addis Abebie? Szkic sociolingwistyczny (Who says „Sir" to whom in Addis Abeba? A n essay i n sociolinguistics), p. 129-142 (Engl. summ.). 818. W o l s k i Krzysztof, Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie (Tradi­ tional raising of grapevines in Afghanistan), p. 143-162 (Engl. summ.). 819. P e n к a 1 a Danuta, Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej (The cul­ ture Hero in Polynesian mythology), p. 163-191. K R O N I K A — CHRONICLE 820. Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakładu Etnografii I H K M PAN" w roku 1973 (A report of the works of Mongolian expedition of the Depart­ ment of Ethnography of I H K M P A N in 1973) — Jerzy Sławomir Wasilew­ ski, p. 193-194. 821. Wystawa rzeźby w drewnie plemienia Makonde w Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu, 1973 (An exhibition of Makonda wood sculpture in the Ethnog­ raphic Museum in Zagreb, 1973) — Bogusław Zydok, p. 195-196. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 822. R o b o t y c k i Czesław, Cywilizacja współczesna a społeczności plemienne (Contemporary civilization and tribal communities), p. 197-205. 823. D z i ę g i e l Leszek, Z problematyki współczesnego Afganistanu (Some pro­ blems of contemporary Afghanistan), p. 206-208. 824. S i e r a w s k a Dorota, Wielkie odkrycia a staropolska mentalność (The great discoveries and the mentality of old Polishmen), p. 209-212. 825. J . Śmiałowski, Zarobkowanie pozarolnicze ludności rolniczej w Królestwie �269 A N E K S Polskim w latach przeduwłaszczeniowych (1815-1864), Łódź 1973 — Edward Pietraszek, p. 212-217. 826. Gruzinskoje narodnoje poeticzeskoje tworczestwo, Red. E . Wirsaladze, K . S i charulidze, M. Czikowani, Tbilisi 1972 — Andrzej Woźniak, p. 217-221. Tom X I X (2): 1975 ARTYKUŁY. STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 827. N e y m a n Elżbieta, Maria Ossowska 1896-1974 (In memory of Maria Ossow­ ska), p. 11-18. 828. D z i ę g i e l Leszek, Andrzej Waligórski 1908-1974 (In memory of Andrzej Waligórski), p. 19-23. 829. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Etnografia Polska w trzydziestoleciu Pol­ skiej Rzeczypospolitej Ludowej. Związek z tradycją i nowe kierunki badań (Ethnography in Poland during the Thirty Years of the Polish People's R e ­ public. Traditions and new directions), p. 25-65 (Engl. summ.). 830. P a p r o c k a Wanda, Biblioteka Etnografii Polskiej (The Library of Polish Ethnography), p. 67-72. 831. В o h d a n o w i c z Janusz, Osiągnięcia Atlasu Etnograficznego w okresie X X X lecia (Achievements of the Atlas oí Ethnography during the recent thirty years), p. 73-78. 832. D y n o w s к i Witold, P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie (The State Ethnographical Museum in Warsaw), p. 79-90. 833. W o ź n i a k Maria, Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku „Cepelia" (Problems of Folk art in work of the Rese­ arch Workshop of the „Cepelia" Association), p. 91-108. 834. K l o s k a Gerhard, Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych (Re­ flections on three models of social sciences), p. 109-137 (Engl. summ.). 835. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Some theoretical and methodological aspects of studies in human communicational behavior, p. 141-148. 836. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Źródła relatywnej deprywacji a geneza shakeryzmu (The sources of relative deprivation and the origins of the Sha­ kers movement), p. 149-181. 837. K i e n i e w i c z Jan, Porządek kastowy w Kerali przedkolonialnej (The caste order in precolonial Kerala), p. 183-195. 838. K o w a l s k i Marek Arpad, Plemienna sztuka Afryki — problemy nazwy i treści (Tribal art in Africa — its name and its contents), p. 197-219. K R O N I K A — CHRONICLE 839. V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 19-20 I V 1974 rok (The 5th Ethnographical Seminar in American Studies, Poznań, April 19-20, 1974) — Maria Paradowska, p. 221-225. 840. Wieloaspektowe ujęcie problematyki gminy. V I seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 r. w ośrodku Z H P w Waszecie (A multiaspect approach to the problem of authority on community level — the 6th seminar of the W. Kętrzyński Rese­ arch Center in Olsztyn, June 6-8, 1974, held in the Z H P Center in Waszeta) — Małgorzata Orlewicz, p. 225-227. 841. Etnografia w pracach Instytutu Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Ethnography in works of the Institute of Information of the Social Sciences of the Soviet Academy of Sciences) — Zbigniew Jasiewicz, p. 227-228. �270 ANEKS ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 1 R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 842. M r ó z Lech, Nie przeskoczysz własnego cienia. Recenzja z książki: ł a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973 (You cannot jump over your own shadow. Review of the book Gypsies by Ian Yoors, Cracow 1973), p. 229-234. 843. D z i ę g i e l Leszek, Burzliwe dzieje górskiego narodu (The stormy history of a mountain nation), p. 235-240. 844. Z i ó ł k o w s k i Mariusz, Najnowsze badania nad kompleksem miejskim T i wanaku (Recent researches on the urban complex at Tiwanaku), p. 241-247. 845. C z a j k a Henryka, Bohaterska epika ludowa S ł o w i a n południowych. Struk­ tura treści, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973 — Ryszard Tomicki, p. 247-255. 846. Juozas Kudirka, Lietuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — Maria Woźniak, p. 255. 847. Narodnoje Iskusstwo SSSR, Moskwa 1972 — Barbara Bazielich, p. 256-260. 848. Ellen Marie Mager0y, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich, p. 260262. 849. Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich, p. 263265. 850. Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazie­ lich, p. 265-267. 851. Aagot Noss, Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich, p. 267-269. 852. „Vrulje". Glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, 1972, nr 2 — Barbara Bazie­ lich, p. 269-271. 853. Aboriginal Man and Environment in Australia, Red. D. J . Mulvaney, J . G o l son, Canberra 1971 — Adam Paluch, p. 271-274. 854. A. Treichel, Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums im Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka, p. 275-278. 855. M. W. Kriukow, Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija i zakonomiernosti), Moskwa 1972 — Sławoj Szynkiewicz, p. 278-282. Tom X X (1): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 856. O l ę d z k i Jacek, Ksawery Piwocki 1901-1974 (In memory of Ksawery P i wocki), p. 11-15. 857. Ł o p u s z a ń s k i Bolesław, Tadeusz Seweryn 1894-1975 (In memory of T a ­ deusz Seweryn), p. 17-24. 858. M r ó z Lech, Mit i m y ś l e n i e mityczne (The myth and mythical thinking), p. 25-45 (Engl. summ.). 859. T o m i c k i Ryszard, S ł o w i a ń s k i mit kosmogoniczny (The Slavic cosmogonical myth), p. 47-97. 860. S t o m m a Ludwik, Mit Alkmeny (The myth of Alcmena), p. 99-110. 861. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania (Social anthropology as a subject of teaching), p. 111-125. 862. D z i ę g i e l Leszek, Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym (The traditional building in Afghanistan as example of the harmony between the natural and cultural environment), p. 127-146. 863. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, A b r e h a Aseffa, Formy własności ziemskiej �271 ANEKS i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu historycznym (The forms of land property and social stratification in the Ethiopian country­ side. A tentative historical analysis), p. 147-183 (Engl. summ.). 864. K r z a n o w s k a Roma, K r z a n o w s k i Andrzej, Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w p ó ł n o c n y m Peru (Folk pottery in the Alto Ch|icama valley, Northern Peru), p. 187-214 (Spanish summ.). 865. K u d a t - S e r t e l Ayse, Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tu­ reckiej (Marriage by rape and flight in the Turkish countryside), p. 215-235.. KRONIKA — CHRONICLE 866. Nowy księgozbiór naukowy (A new learned library) — Leszek Dzięgiel, p. 237-239. 867. Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 (Works of the Mongolian expedition 1974 of the Ethnography Workshop of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 239-241. 868. Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę (The African collection of Roger de la Burdę) — Leszek Dzięgiel, p. 241-242. 869. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu (Researches on the culture of the Gypse population in the region bordering with the Tatra Mountains) — Adam Bartosz, p. 243-249. 870. Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań (Changes in a country family (the villages Waleriany and Nowa Huta, the voivodship of Skiernie­ wice, formerly Łódź), a research report) — Danuta Kalinowska, Anna Kule­ sza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska, p. 249-253. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — R E V I E W S AND SURVEYS 371. T o m i c k i Ryszard, W kręgu m i t ó w peruwiańskich (In the circle of Peru­ vian myths), p. 255-270. 872. A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973 — Lech Mróz, p. 270-274. 873. Marian Pokropek, Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płock 1974 — Maria Woźniakowa, p. 274-276. 874. A. Theile, Sztuka Afryki, Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski, p. 276280. 875. A. E . Ter-Sarkisjanc, Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Longina Jakubowska, p. 281-283. 876. M. Sużikow, G. Diemakow, Wlijanije podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a Ata 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 283-285. 877. Siemja как obiekt fiłosowskogo i socijołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 286-289. Tom X X (2): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND MATERIALS 878. K l o s k a Gerhard, W p ł y w wartości na proces badawczy w naukach spo­ łecznych (The influence of values on the research process in the social scien­ ces), p. 11-34 (Engl. summ.). �272 ANEKS 879. W i e r z b i c k i Zbigniew Т., Metodologiczne rozważania o ponownych mono­ grafiach wiejskich społeczności lokalnych (Methodological considerations about the repeated monographs of the rural local communities), p. 35-65. 880. S o k o l e w i c z Zofia, Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich (The traditional pattern of the culture of Mongolian shepherds), p. 67-83. 881. S z y n k i e w i c z Sławoj, Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organi­ zacji w społeczeństwie postrodowym (Kin groups among the Mongols. A study of organisation in a post-tribal society), p. 95-145 (Russ. summ.). 882. S z a t k o w s k a Janina, Ruchliwość społeczna kast w Indiach (Social mobi­ lity of the castes in India), p. 147-170. 883. B o h d a n o w i c z Janusz, Przyczynek do rozważań nad genezą „chałupy podcieniowej" na Warmii i Mazurach (A contribution to the studies on the origin of the „arcade hut" on Warmia and Żuławy), p. 171-179. 884. B o h d a n o w i c z Janusz, Plecione beczki na ziarno (Plaited casks for grain), p. 181-200. 885. C z e k a l i ń s k a Alicja, J a k u b o w s k a Longina, J a s i с z e к Małgorzata, P r e w e n c k a Grażyna, Motywy zawierania m a ł ż e ń s t w a system wartościo­ wania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie (Motives of marriage and the system of evaluation. A n analysis of materials from the village Wólka Zamkowa, Białystok district), p. 201-214. KRONIKA — CHRONICLE 886. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii naro­ dów słowiańskich" (Topics and problems of the international session on ..Ethnography of the Slavonic Nations") — Maria Gładyszowa, p. 215-220. 887. Turystyka czynnikiem aktywizacji regionu (Tourism as a factor of activisation of a region) — Małgorzata Orlewicz, p. 220-222. 888. X V I I I Sesja Stałej Międzynarodowej Konferencji Ałtaistycznej Bloomington 26 V I — 5 V I I 1975 (The 18th Session of the Permanent International Con­ ference for the Altai, Bloomington, June 29 — July 5, 1975) — Edward Tryjarski, p. 222-224. �INDEKS AUTORSKI — AUTHORS' INDEX Abreha Asefía 863 Adamowicz Helena 612 Adamowicz Stanisław 612 Adamus Krystyna 45, 51, 144 Antoniewicz Włodzimierz 86 Armon Witold 115, 517 Balassa Ivan 572 Baláš Emanuel 166 Barabás Jeno 141 Baranowska Agnieszka 669, 697, 698, 737 Bartelska Agnieszka see Baranowska Agnieszka Bartosz Adam 869 Batowski Henryk 396 Bazielich Barbara 11, 847-852 Bazielichówna Barbara see BazielichBarbara Bazińska Barbara 449 Bednarczuk Alicja 596, 745, 788 Biały Zbigniew 65, 497 Biernacka Maria 32, 49, 121, 194, 521, 632, 730 Błaszczyk Stanisław 415 Boglár L . 275 Bogucki Kazimierz 165 Bohdanowicz Janusz 831, 883, 884 Bratanic Branimir 87 Bronicz Stanisław 9, 15, 88, 139 Brykczyński Piotr 712 Brzeska Wanda 60 Bujka Jan 177, 366, 477 Burchard P r z e m y s ł a w 339 Burchardówna Helena 228 Burgstaller Ernst 222 Burszta Józef 328, 426, 792 Butura Valeriu 174 Chętnik Adam 456, 506 Chwojka Tadeusz 617 Ciechanowicz Krzysztof 588 Ciołek Tadeusz Maciej 664, 690, 756, 835 Cywińska Izabella 67 18 — Etnografia Polska, ХХИ2 Czajkowski Jerzy 784 Czekalińska Alicja 885 Czerniak Barbara 352 Damrosz Anna 148 Damrosz Jerzy 47, 206 Daszdzeweg Bütedijn 776 Daszewski Wiktor Andrzej 252, 320 Dąbrowska Grażyna 479, 582 Dąbrowski Krzysztof 626 Dąmbska Elżbieta 500 Dekowski Piotr 183 Delida Elżbieta 642 Dembińska Maria 113 Dobrowolska Agnieszka 446 Dobrowolska Danuta 8, 21, 23, 24, 70, 231 Dobrowolska Teresa 345 Dobrowolski Kazimierz 1, 4, 112, 293, 391, 520, 563 Drozd Mirosława Cecylia 689, 769, 811 Dubiel Ludwik 14 Dunáre Nicolae 140, 170, 189 Dynowski Witold 34, 57, 212, 237, 307, 313, 334, 443, 586, 630, 791, 832 Dzierżykray-Rogalski T. 249 Dzięgiel Leszek 146, 288, 291, 319, 384, 532, 599, 600, 621, 622, 623, 645, 680, 695, 740, 741, 761, 774, 797, 823, 828, 843, 862, 866, 868 76, 150, 796, 247, 805, 323, 644, 781, Erixon Sigurd 89, 156 Fabiański Jan 638 Foldes László 169 Frankowska Maria 25, 117, 351, 403, 608, 656, 702 Frenklowa Giza 167 Fryczowa Maria 27 Fryś E w a 20 Gajek Józef 653 �274 TJNDEKS A U T O R S K I Galas Piotr 63 Ganckaja Olga 142 Gandew Christo 515 Gansiniec Hyszard 90 Gansiniec Zofia 91 Gasitaszwili Guram 347 Gavazzi Milován 92 Gąssowska Eligia 531 Gerlach Alicja 59 German Franciszek 205 Gładysz Mieczysław 5, 42, 84, 123, 128, 182, 193, 342, 402, 445, 501, 502, 562 Gładyszowa Maria 13, 187, 376, 448, 527, 575, 810, 886 Goswami В. B. 509 Gotkiewicz Marian 198 Grabowski Tadeusz 93 Grabski Władysław 68 Grela Leon 786 Gunda B é l a 465 Gyóngyi Bérů 474 Haltsonen Sulo 94 Hejnosz Wojciech 95 Hofer Tomás 191 Hołda Henryka 430 Horák Jiří 96, 168 Hrankowska Teresa 711 Jacobeit Wolfgang 197, 235, 236 Jakubowska Longina 875, 885 Jamka Rudolf 151, 180 Jankowska Anna 75 Jasiczek Małgorzata 885 Jasiewicz Zbigniew 234, 244, 347, 363, 419, 470, 471, 481, 518, 525, 595, 785, 841 Jaworska Bronisława see KopczyńskaJaworska Bronisława Jeřábek Richard 127, 164, 221 Jest Corneille 303 Jewsiewicki B o g u m i ł 301 Jeż-Jarecki W ł a d y s ł a w 119, 204, 343, 344 Johnová Helena 175, 223 Jost Henryk 216 Jostowa Wanda 159, 217, 218 Judenko Konstanty 55 Kabzińska-Stawarz Iwona 876, 877 Kalinowska Danuta 870 Kałużyński S t a n i s ł a w 590 Kamocki Janusz 414, 670 Kantor Ryszard 813 Karaś Mieczysław 655 Karwicka Teresa 361, 734, 854 Kaznowska-Jarecka Barbara 178 Kieniewicz Jan 837 Klimaszewska Jadwiga 16, 20, 41, 114 Kloska Gerhard (Konrad) 603, 604, 625, 627, 628, 643, 649, 650, 678, 717, 767, 783, 834, 878 Kohutnicka Barbara see MatuszewskaKohutnicka Barbara Kohutnicki Bohdan 337, 406, 462, 714 Kojdecka Anastazja 292, 381, 382 Kolewa Tatiana 516, 637, 718, 804 Komornicka Teresa 427 Komorowski Zygmunt 545 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 29, 77, 140, 161, 162, 171, 188, 190, 209, 379, 435, 447, 557, 631, 633, 806 Koschmieder E r w i n 97 Kostrzewski Józef 98 Kotula Franciszek 62 Kowalewski Zbigniew Marcin 571, 773 Kowalik Jadwiga 287 Kowalska-Lewicka Anna 18, 130, 157, 186, 214, 219, 227, 229, 230, 299, 409, 431, 512, 519, 548, 577 Kowalski Marek Arpad 543, 584, 624, 646, 647, 659, 660, 681, 696, 736, 838, 874 Koziełł Anna 561 Kozłowski Janusz K . 181 Krawczyk Violetta 651, 671 Królikowska Elżbieta 719 Krukowski Maciej 553 Krzanowska Roma[na] 616, 716, 725, 744, 864 Krzanowski Andrzej 616, 716, 725, 744, 864 Krzyżaniak Lech 494, 514 Kucharska Jadwiga 326, 350, 369, 473, 495, 541, 567, 802, 803 Kuczyńska Anna 672 Kuczyński Antoni 505, 529, 539, 558, 559, 585, 605, 661, 733, 747, 748, 750, 751, 752, 753, 764, 765, 766, 780, 787, 789 Kudat-Sartel Ayse 865 K u l a Marcin 710 Kulesza Anna 870 Kynusz Antoni 215 Kunz Ludwik 528 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 33, 36, 40, 41, 46, 99, 116, 196, 243, 276, 283, 302, 309, 327, 333, 353, 357, 360, 367, 373, 391, �275 INDEKS AUTORSKI 442.. 444, 478, 550, 576, 652, 683, 790, 793, 829 Kwaliszwili Maika 363 Kwaśniewicz Krystyna 124, 329, 794 Kwaśniewicz Władysław 22, 61, 124, 172, 199, 564 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 330, 356, 374, 378 Kwiecińska Zyta 607 Kwilecki Andrzej 499, 583 Nagy Eugenia 557 Nasz Adolf 43, 102 Nedo Pavol 137 Neyman Elżbieta 827 Nizińska Irena 10, 136, 332, 422, 490, 676 Nolasco Margarita 609 Nowicka E w a 679, 708, 739 Nowik Małgorzata 870 Latusek Adam 591 Lechowska-Bujak Maria 184, 210 Lewicki Tadeusz 195, 238, 304, 335, 458, 668 Ligęza Józef 17, 100 Linnus Jüri 220 Łapińska Krystyna 498, 729 Łepkowski Tadeusz 611, 704 Łopuszański Bolesław 857 Obrębski Józef 682 Olejnik Jan 450, 573 Olędzki Jacek 50, 359, 390, 480, 482-485, 507, 524, 757, 856 Olszewska-Dyoniziak Barbara 285, 295, 392, 861 Olszowy Barbara 69, 332 Orlewicz Małgorzata 723, 762, 840, 887 Ostrowska Elżbieta 208 Ostrowska-Wójcikowa Hugona 594 Maciejewska Joanna 242, 290, 322 Macierewicz Antoni 759, 799 Makulski Krzysztof 212, 232, 239, 245, 250, 253-259, 284, 286, 308, 311, 312, 338, 385-387, 439, 460, 487, 488, 544, 569, 580, 581, 592, 601, 602, 658, 666 Małkowska Krystyna 147, 393, 408, 534, 667 Mantel-Niećko Joanna 817, 863 Mańkowska Romana see Krzanowska Romafna] Markowska Danuta 8, 203, 246, 294, 331, 507, 566, 665, 676 Marszewski Tomasz 310, 324, 413, 436 Matušek Małgorzata 173 Matuszewska-Kohutnicka Barbara 389, 405, 464, 551, 589 Michajłowa Ganka 636 Milewski Jan 277 Milewski Tadeusz 395, 404, 513 Misińska Maria 12, 30, 31, 163, 179, 423425, 475, 491, 556 Mjartan Ján 101 Młyński Leon 749 Moszyńska Barbara 85 Moszyński Kazimierz 2, 39 Mrozek Anna 411, 459, 570 Mróz Lech 399, 489, 593, 614, 694, 842, 858, 872 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 401, 432 Myrcik-Markowska Danuta see Markow­ ska Danuta Palošija Djurdjica 135 Paluch Adam 853 Paprocka Wanda 58, 72, 81, 246, 370, 377, 400, 468, 555, 634, 648, 731, 738, 830 Paradowska Maria 341, 416, 457, 504, 560, 620, 662, 709, 715, 727, 801, 839 Partyka .Anna 699, 700, 742, 743, 743a, 808 P a w ł o w s k a Jadwiga 120 Peesche Reinhard 472 Penkala Danuta 819 Petera Janina 201, 398, 467 Pfabé Teresa 440 Piaścik Franciszek 66 Piekarczyk Stanisław 754 Pietraszek Edward 38, 80, 83, 143, 224, 296, 314, 394, 429, 451, 574, 641, 673, 674, 675, 746, 771, 825 Piskorz Jerzy Adam 677 Piwocki Ksawery 353 Plit Florian 777 Pokropek Marian 52, 371, 428, 635 Polonec Andrej 160 Popiela Wojciech 298 Posern-Zielińska Mira see Posern-Zie­ lińska Mirosława Posern-Zielińska Mirosława 510, 542, 547, 705, 836 Posern-Zieliński Aleksander 410, 463, 469, 511, 523, 554, 579, 598, 613, 657, 706, 735, 772 Prewencka Grażyna 885 412, 349, 362, �276 INDEKS AUTORSKI Prinke Andrzej 701, 728 Przesławska Helena 461 Pytlińska Anna 526 Regulska Elżbieta 870 Reinfuss Roman 103, 153 Rinczen B. 685 Robotycki Czesław 822 Rostworowska M . 368 Rudzińska Anna 533 Rybiński Adam 720 Sągajłło-Kaczanowska Maria 118 Setkowicz Jan 503, 815 Sierawska Dorota 824 Skarżyński Tomasz 733 Skazińska Monika 407 S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z Halina 434, 722 Sławski Franciszek 104 Sobieska Jadwiga 300 Sobisiak Walerian 348, 372, 417, 433 Sokolewicz Zofia 36, 37, 48, 75, 233, 358, 507, 535, 665, 880 Staszczak Zofia 35, 316, 318, 375 Staszczakówna Zofia see Staszczak Zofia Staszewski Jan 486, 549 Stockmann Doris 138 Stojak Antoni 78, 149, 297 Stomma Ludwik.688, 812, 814, 860 Stránská Drahomíra 132 Strelcyn Stefan 248 Studnicki Franciszek 192 Sulika Andrej 578 Swienko Henryk 538 Szatkowska Janina 882 Szemiński Jan 758 Szromba Zofia see Szromba-Rysowa Zo­ fia Szromba-Rysowa Zofia 71, 82, 125, 133, 225, 315, 332, 364, 421, 452, 530, 629, 770 Szurmiak-Bogucka Aleksandra 165 Szwengrub L i i i Maria 54, 79 Szydłowski Jerzy 6 Szyfelbejn Zofia see Sokolewicz Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz Zofia see Sokole­ wicz Zofia Szyfer Anna 56 Szynkiewicz Alicja 775 Szynkiewicz S ł a w o j 289, 325, 336, 441, 508, 692, 778, 779, 807, 855, 881 Štika Jaroslav 155 Taszycki Witold 105 Tazbir Janusz 610, 703 Tokariew S. A. 106 Tomasik Jacek 129 Tomicki Ryszard 755, 760, 782, 795, 800, 845, 859, 871 Treide Dietrich 803 Tryjarski Edward 888 Tubaja Krystyna 763 Turnau Irena 207, 640 Tylkowa Danuta 211, 365, 420, 629 Tymowski Michał 546 Tyszkiewicz J a n 383 Ungeheuer Grażyna 536 Urban Anna 691, 713 Urbańczyk S t a n i s ł a w 107 Urbańska Barbara 202, 397 Václavík Antonín 108 Vladutiu Ion 154 Wakarelski Christo 109, 131 Walawender Antoni 44 Walendowska Barbara 707 Walendowska-Zapędowska Barbara 493 Waligórski Andrzej 145, 240, 251, 260-274, 278-282, 565 Wasilewski Eustachy 687 Wasilewski Jerzy S ł a w o m i r 663, 721, 816, 820, 867 Wassing R. S. 684 Wáhren Max 418 Węgrzynowicz Leopold 64, 73, 110 Wielowiejski Jerzy 122 Wieruszewska Maria 537, 732 Wierzbicki Zbigniew T. 879 Winner Portis Irene 798 Wolski Krzysztof 241, 305, 306, 321, 340, 476, 818 Woźniak Andrzej 388, 437, 438, 522, 552, 597, 615, 639, 654, 693, 724, 768, 826 Woźniak Maria see Woźniakowa Maria Woźniakowa Maria 833, 846, 873 Wojtowicz Janina 454 Wróblewski Tadeusz 540 Wyderko Adam 346 Wypych Konrad 606 Zadrożyńska Anna see Zadrożyńska-Ba­ rącz Anna Zadrożyńska-Barącz Anna 380, 466, 492, 496, 568, 587, 618, 619 �INDEKS AUTORSKI Zagórna Barbara 53, 74 Zambrzycka Anna see Zambrzycka-Kunachowicz Anna Zambrzycka-Kunachowicz Anna 19, 126, 134, 158, 185, 226, 317, 332, 453, 809 Zaręba Alfred 7 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 3, 28, 726 Zborowski Juliusz 152, 176 277 Ziółkowski Mariusz 844 Znamierowska-Prüfferowa Maria 26, Ш , 213, 803 Zwoliński Stefan 200 Żukowska Natalia L . 686 Żydok B o g u s ł a w 821 Żywirska Maria 455 Opracowała Joanna Tomicka �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/758a03975ccb791622d91a9775f9cdb5.pdf b546c802eb99481291314ecd7ef408f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1296 Title A name given to the resource Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Refleksje nad jej życiem i pracą - z okazji jubileuszu 75 lecia / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewiczowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZOWA ( K E i A K U W , Warszawa) ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA R E F L E K S J E N A D JEJ Ż Y C I E M I P R A C Ą - Z O K A Z J I J U B I L E U S Z U 75-LECIA Jubileusze i rocznice s t a n o w i ą o d ś w i ę t n o ś ć w naszym życiu. O b r o s ł y swoi­ stym folklorem, c z ę s t o m ó w i m y o nich z p r z e k ą s e m , ale trudno się bez nich obejść. S t a n o w i ą w s z a k ż e istotny element w przekazie kultury, ś r o d o w i s k naukowych, intelektualnych, artystycznych czy nawet rodzinnych. Mają s w o j ą strukturę, specjalny j ę z y k , ceremonial. Są okazją do zastanowienia się nie tylko nad Jubilatem, ale i nad w s p ó l n o t ą , którą łączy Jego osoba; w s p ó l n o t ą u c z n i ó w przede wszystkim, w s p ó l n o t ą r ó w i e ś n i k ó w , przyjaciół, w s p ó l n o t ą z a w o d o w ą . W naszym codziennym p ę d z i e n a p r z ó d Jubileusz jest znakiem zatrzymania się, spojrzenia wstecz i refleksji. Jubileusz jest w i ę c instytucją życia s p o ł e c z n e g o . Tak by p o w i e d z i a ł B . M a l i n o w s k i . W ujęciu M . Maussa byłby c a ł o ś c i o w y m faktem s p o ł e c z n y m . T y m samym m o ż e m y go o p i s a ć tak, j a k każdy inny fenomen, każde inne zjawisko kultury. N a l e ż y w i ę c d o k o n a ć wyboru zasad opisu i analizy (metody) oraz j ę z y k a , w k t ó r y m b ę d z i e m y pisali. O Pani Profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej należałoby pisać, posługując się j ę z y k i e m naszych przyjaciół spod Bielska Podlaskiego, po prostu, j ę z y k i e m bycia, który sam w sobie zawiera refleksję nad o w y m byciem. A w i ę c , urodziła się w Krakowie w roku 1913 w domu Stanisława i Janiny K u t r z e b ó w . Czas i ś r o d o w i s k o w p ł y n ę ł y z n a c z ą c o na w y b ó r całej Jej drogi życia. P r z e m i n ą ł czas modernizmu i „Wesela", który tak silnie w p ł y n ą ł na Chwistka, Witkiewicza i Malinowskiego. Pozostały jednak w Krakowie brono­ wickie c h ł o p k i , a poznawanie ludu należało do kanonu s p o ł e c z n e g o i patrioty­ cznego wychowania. Dlatego leż z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum i m . K r ó l o w e j Wandy w Krakowie w wieku lal 13. Jak pisze sama: „ N i e d ł u g o po tym w z i ę ł a m udział w sugerowa­ nych nam badaniach terenowych, których w y n i k i po p r z e r ó b c e redakcyjnej zostały zamieszczone w c z a s o p i ś m i e kół krajoznawczych m ł o d z i e ż y szkolnej «Orli Lot», a n a s t ę p n i e , j u ż samodzielnie, podjęłam p r a c ę nad budownictwem wiejskim w Zawoi, o p u b l i k o w a n ą w wydawnictwie Muzeum Elnograliczncgo w Krakowie" (1931)/ Wzorem dla młodej Anny staje się Ojciec - długoletni profesor Uniwersy­ tetu J a g i e l l o ń s k i e g o , prezes Akademii Umiejętności w Krakowie, prawnik i hi­ storyk. Jest on pierwszym krytykiem Jej prac, okazując w tym rzadkie parlncrЛ п п а K u t r z e b a - P o j m i r o w a , Zyťiorys tmukouy, mpis w A r c h i w u m Katedry Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa. �8 ZOFIA SOKOLliWICZOWA siwo. O tych lalach tak pisze w s w y m ż y c i o r y s i e : „Już w czasie s t u d i ó w gimna­ zjalnych p o m a g a ł a m Ojcu w korekcie jego p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego, d y s k u t o w a ł a m z nim na temat warsztatu pracy historyka i k o n s u l t o w a ł a m nie­ które pierwsze prace, w stosunku do których s t a w i a ł m i d u ż e wymagania, nie starając się jednak niczego p o p r a w i a ć lecz tylko sugerując ich k o n t y n u a c j ę " . To seminarium domowe skutecznie u f o r m o w a ł o P a n i ą Profesor, która nigdy nie przestała b y ć historykiem, stawiając krytykę ź r ó d ł o w ą na pierwszym planie w swoich pracach. I chyba w ł a ś n i e wtedy nauczyła s i ę znaczenia s ł o w a , pro­ stego s ł o w a , jego odcieni, reguł poprawnego stosowania - tak aby w y r a ż a ł o ono m y ś l nadawcy i m i a ł o s z a n s ę dotarcia do adresata. Zapewne łączyło się to z Jej szacunkiem dla ludzi. Wynikała z lego k o n i e c z n o ś ć takiego zwracania s i ę do nich, by m o g ł o dojść do porozumienia, do dialogu. Stąd niechęć do ż a r g o n u , do trudnych j ę z y k o w o konstrukcji naukowych, do zamykania s i ę ś r o d o w i s k a naukowego przez stosowanie hermetycznego j ę z y k a . Zawsze miałam nieodpar­ te w r a ż e n i e , ż e cyzelując tekst myślała nic o swojej przyjemności lub korzyści, ale o porozumieniu s i ę z innymi. M i ę d z y innymi z tego samego powodu przy­ w i ą z y w a ł a taką w a g ę i poświęcała tyle czasu poprawianiu tekstów swoich m ł o d s z y c h k o l e g ó w , z moim pierwszym tekstem o Kol bergu w ł ą c z n i e . Robi to z r e s z t ą do dziś. Z m i e n i a j ą się pokolenia, ale trudności w jasnym przedstawieniu swego zdania pozostaje to samo. I j e d y n y m na to sposobem jest pomoc Nauczy­ ciela. Bycie Mistrzem lub Nauczycielem oznacza bycie Wzorem, Przewodnikiem po drodze, W p r o w a d z a j ą c y m w tajemnicę, P r o w a d z ą c y m do zmiany samej istoty Ucznia, który winien p o s t ę p o w a ć w ślady tegoż właśnie Nauczyciela. M a m takie niejasne w r a ż e n i e , ż e relacja ta została w ostatnich latach zatarta, a m o ż e nawet uległa zasadniczej zmianie. Tak, j a k b y każdy z nas, etnografów, c h c i a ł b y ć sobie sam nauczycielem, „ o d p ę p i ć s i ę " j a k najszybciej, robić coś innego lub inaczej. J e s t e ś m y surowi dla Autorytetów. Nie mamy j u ż w etnologii szkół, mamy g a r ś ć r ó ż n y c h nazwisk różnej klasy. Czy n a p r a w d ę ? A m o ż e dopiero moment, w którym przekraczamy pewien próg, gdy zaczynamy patrzeć bardziej wstecz niż w przód, gdy przychodzi czas na podsumowanie w ł a s n e g o życia, jest w ł a ś c i w y dla refleksji nad tym, kto nam co o f i a r o w a ł ? K t o był naszym Nauczycielem? K i m byla dla nas, dla mnie pani Profesor? Pani magister , pani doktór, pani docent, pani profesor - te tytuły zdają się m ó w i ć , że rosłam razem z nią, bo p a m i ę t a m Ją z tych różnych czasów. I bez w z g l ę d u na stopień i tytuł naukowy byla zawsze przede wszystkim Przy­ jacielem, starającym się nie p a m i ę t a ć o dystansie, który nas dzielił. K i m w i ę c b y l i nauczyciele Pani Profesor i k i m są uczniowie? Pisała, ż e w z o r o w a ł a s i ę na studiach W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego i L u d w i ­ ka Puszeta p r z y g o t o w u j ą c studium o budownictwie w Zawoi. Mistrzem w peł­ nym rozumieniu tego s ł o w a był Jej Ojciec, a polem Kazimierz Dobrowolski. U c z y ł a się od wszystkich, z którymi s i ę z c l k n ę ł a . W czasie studiów uniwersy­ teckich najsilniej była z w i ą z a n a z Seminarium Nauk Pomocniczych Historii profesora W ł a d y s ł a w a Semkowicza i Historii Ś r e d n i o w i e c z n e j profesora Jana D ą b r o w s k i e g o . One dały jej podstawy do analizy i kryfyki hi 'fzne- �A N N A K U T R / . í ' l i A - l ' O - I N A R O W A . R E I - ' L E K S f f i N A W Л И ŻYCU-.M I P R A C Ą 9 go. U c z ę s z c z a ł a też na seminaria Romana G r ó d e c k i e g o , S t a n i s ł a w a Kota, także Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i Jana Stanisława Bystronia. Seminarium Profesora Dobrowolskiego z a w d z i ę c z a rozbudzenie zaintere­ sowania badaniami empirycznymi i wskazanie drogi przejścia od empirycznie obserwowanego faktu kulturowego do jego historycznego uwarunkowania i teorii procesu historycznego, najpełniej widoczne w monografii wsi T r z e ś niów. To on z a c h ę c i ł Panią Profesor do prac empirycznych d o t y c z ą c y c h procesu przemian kulturowych wsi podmiejskich Krakowa. Poza wsią M n i k ó w i T r z c ś niowem zostały objęte tymi badaniami (przede wszystkim w postaci prowadzo­ nych przez P a n i ą Profesor prac magisterskich) wsie podwarszawskie. Wspomniane seminaria M o s z y ń s k i e g o i Bystronia stały się dla Pani Profe­ sor „ w p r o w a d z o n e j j u ż w tajniki etnografii empirycznej i historii, s z k o ł ą my­ ślenia p o r ó w n a w c z e g o , systematyki i dążenia do ujmowania badanych zjawisk z a r ó w n o w kategoriach historycznych jak teorii" ( ż y c i o r y s naukowy). B y l i ś m y ś w i a d k a m i wprowadzania tych nauk w ż y c i e w formie w y k ł a d ó w , d ł u g o l e t n i c h prac nad s y n t e z ą etnografii Polski, tylko c z ę ś c i o w o z a k o ń c z o n y c h w I H K M PAN p r a c ą z e s p o ł o w ą Etnografia Polski. Przemiany Kultury Ludowej, i p o d r ę ­ czniku uniwersyteckim. Ten ostatni pozostał w zasadzie w formie bardzo do­ k ł a d n e g o planu, w y p e ł n i o n e g o w nielicznych fragmentach, dobrze znanego k a ż d e m u studentowi etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie w y k ł a d a ł a jeszcze w kilka lat po przejściu na e m e r y t u r ę (w 1983 roku). Seminarium J. Sl. Bystronia było dla Niej interesujące ze w z g l ę d u na ł ą c z e n i e w pracy naukowej i dydaktyce etnologii i socjologii z historią kultury. W swoich pracach Pani Profesor łączy z a r ó w n o poszukiwania cech s z c z e g ó l ­ nych polskiej kultury ludowej, jak i jej wartości trwałych, powtarzalnych w r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h czasu i przestrzeni badanej. Łączy też zainteresowa­ nie historią kultury ze studiami nad historią badań i k s z t a ł t o w a n i e m się w ł a s n e j , naszej, polskiej s z k o ł y etnografii, w której odbija się zapotrzebowanie polity­ czne i s p o ł e c z n e na studia nad kulturą w ł a s n e g o narodu, jego wszystkich warstw i s t a n ó w pojawiających s i e w różnych momentach procesu historycz­ nego i wykorzystanie doświadczeń metodologicznych nauki obcej. T u zresztą ujawniał się zawsze „ z m y s ł gospodarski" Pani Profesor: pod tym w z g l ę d e m h o ł d o w a ł a dobrze rozumianemu eklektyzmowi. Nic r o z u m i a ł a , j a k m o ż n a o d r z u c i ć wypracowane przez pokolenia ustalenia jako nie nie warte. Sądziła, ż e w myśli ludzkiej zawsze m o ż n a o d n a l e ź ć coś t w ó r c z e g o i to należy z a c h o w a ć . Była za ł ą c z e n i e m o d k r y ć i szukaniem w s p ó l n y c h m i a n o w n i k ó w dla postaw metodologicznie r ó ż n y c h . Nic r o z u m i a ł a po prostu (choć nie potępiała nigdy) ludzi, którzy się od c z e g o ś odcinali, coś porzucali. Jedyne, co potępiała to nieuc7xiwość - w życiu i w nauce. Z m u s z a ł a nas stale do p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h postaw i zastanawiania, czy uda się s t w o r z y ć dla nich w s p ó l n y mia­ nownik, co z nich da się w y k o r z y s t a ć - byla nieustępliwa, aż nudna. I zawsze w tym w z g l ę d z i e miała rację. W życiu Pani Profesor należy w y r ó ż n i ć dwa podstawowe okresy: krako­ wski i warszawski. Ten pierwszy obejmuje okres s t u d i ó w historycznych na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , a n a s t ę p n i e wieloletnią prace w charakterze asy- �10 ZOIIA SOKOI.RWICZOWA sten ta i adiunkta w kierowanej przez profesora Dobrowolskiego Katedrze Et­ nologii i Socjologii. D o prac tego okresu należy wspomniane budownictwo wsi Zawoja, historia etnografii polskiej do wydania jubileuszowego Polskiej A k a ­ demii Umiejętności w r. 1948 - niedościgła do dziś pod w z g l ę d e m trafności s ą d ó w i precyzji s f o r m u ł o w a ń i znakomity Rozwój badań etnograficznych zie­ mi krakowskiej ("Lud", 1952, t. 38). Ta ostatnia pozycja zawiera nie tylko stan b a d a ń , ale i jego k r y t y k ę w e d ł u g najlepszych, historycznych w z o r ó w , c o ś o czym wielokrotnie etnografowie z a p o m i n a j ą . Przejście Pani Profesor z Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o do Warszawskiego (1953) z a o w o c o w a ł o podjęciem przez N i ą prac terenowych na Kurpiach i Pod­ lasiu oraz teoretycznych z a g a d n i e ń regionu kulturowego. Po otrzymaniu do­ century (1955), profesury nadzwyczajnej (1969) i zwyczajnej (1976) j a k o pracownik Uniwersytetu Warszawskiego i przez 14 lat kierownik Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N w Warszawie k i e r o w a ł a pracami terenowymi i opraco­ w y w a n i e m monografii z e s p o ł o w e j (Kurpie - Puszcza Zielona), prac indywidu­ alnych p o ś w i ę c o n y c h kulturze ludowej Kurpiowszczyzny, a także w s p ó ł c z e s ­ nym p r z e o b r a ż e n i o m innych r e g i o n ó w kraju, j a k wsie z a m i e s z k a ł e przez d a w n ą s z l a c h t ę z a g r o d o w ą , wsie okolic Warszawy czy region Bieszczad. W problema­ tykę tych b a d a ń w p r o w a d z a ł a s t u d e n t ó w kierując ich pracami magisterskimi, biorąc udział w M i ę d z y u c z e l n i a n y c h Obozach Etnograficznych (od 1952), konsultując prace doktorskie i habilitacyjne. P a m i ę t a m Ją z tych lat, jak pochy­ lona nad naszymi m a t e r i a ł a m i i pracami nieustannie je p o p r a w i a ł a , d y s k u t u j ą c dalszy kierunek b a d a ń . Przez długi czas była jednym z d w ó c h p r o f e s o r ó w etnografii w Warszawie. O b c i ą ż a ł y więc Ją nadmiernie r ó ż n e g o rodzaju recen­ zje i opinie d o t y c z ą c e innych r e g i o n ó w kraju, a także szerszych z a g a d n i e ń metodologicznych prowadzonych w innych p l a c ó w k a c h naukowych poza Ka­ t e d r ą Etnografii U W i Z a k ł a d e m Etnografii I H K M P A N , z a r ó w n o etnograficz­ nych, jak i nauk pokrewnych (socjologia, slawistyka, historia kultury material­ nej). D b a ł a o p o p u l a r y z a c j ę w y n i k ó w prac etnograficznych oraz d y s k u s j ę nad ich zastosowaniem w nauce i w życiu. Nie o d m a w i a ł a pisania haseł i redagowania Wielkiej Encyklopedii Powszechnej P W N , brała udział w opracowywaniu bib­ liografii, w y p o w i a d a ł a się na ł a m a c h czasopism naukowych i w prasie tygo­ dniowej. U c z e s t n i c z y ł a w pracach Komisji P l a n ó w Regionalnych i Rady Na­ ukowo Ekonomiczno-Technicznej Woj. Warszawskiego, O ś r o d k a B a d a ń Na­ ukowych Mazowieckiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni wiceprezes), Ministerstwa Kultury i Sztuki ( c z ł o ­ nek komisji z a k u p ó w i komisji weryfikacyjnej t w ó r c ó w ludowych), była c z ł o n ­ kiem Komitetu N a g r ó d i m . O. Kolberga organizowanego przez Tygodnik „Bar­ w y " , potem przejętego przez Ministerstwo Kultury. Symbolem prac stosowa­ nych m o ż e b y ć tekst wystąpienia na Kongresie Kultury (1981), nie w y g ł o s z o ­ nego, ale drukowanego potem w „ K u l t u r z e i S p o ł e c z e ń s t w i e " (4:1984) pt. Przyszłość kultury wsi w świetle jej przeszłości, a przedstawionego t a k ż e w Krakowie na sesji „ S p o ł e c z e ń s t w o i kultura", zorganizowanej dla uczczenia jubileuszu 90-lecia Kazimierza Dobrowolskiego w dn. 17.02.1984 r. �A N N A KÜTRZEBA-I'OJNAROWA. R E F L E K S J E N A D JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 11 Była aktywna także w zakresie w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Liczne w y ­ stąpienia na kongresach, konferencjach i zjazdach służyły stałemu p o r ó w n y w a ­ niu samego przedmiotu b a d a ń i zmian, j a k i m on ulega, t a k ż e sposobu jego badania przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a . Potrzeba p o r ó w n a w c z e g o podejścia do b a d a ń , zaszczepiona w czasie studiów, z w i ę k s z a ł a poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i Pani Profesor za udział w m i ę d z y n a r o d o w y c h p r z e d s i ę w z i ę c i a c h . Była w i ę c od 1957 r. c z ł o n k i e m krajowej i m i ę d z y n a r o d o w e j redakcji czasopisma etnograficznego krajów socjalistycznych „ D e m o s " , od 197] - c z ł o n k i e m Conseil d'Administra­ tion M i ę d z y n a r o d o w e g o Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF). W czasie I X Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (1973) była j e d n y m z honorowych p r z e w o d n i c z ą c y c h , a na m i ę d z y n a r o d o w y m kolo­ k w i u m p o ś w i ę c o n y m folklorowi Europy w Belgii (1975) podkomisarzem z ra­ mienia polskiego Komitetu imprezy. Stąd z r e s z t ą w bibliografii prac Pani Profesor lak duża liczba r ó ż n y c h w y s t ą p i e ń na konferencjach (w ZSRR, Cze­ c h o s ł o w a c j i , Bułgarii, J u g o s ł a w i i , Francji, Rumunii, na Węgrzech, w Nie­ mczech, Stanach Zjednoczonych). Okres odbudowy etnografii po ÍI wojnie światowej, a n a s t ę p n i e d ą ż e n i e do uzyskania dla niej statusu samodzielnej dyscypliny, o z n a c z a ł dla Pani Profesor w i e l k i w y s i ł e k organizacyjny. Była przez długi czas w i c e p r z e w o d n i c z ą c ą ko­ misji etnograficznej PAN, okresowo - członkinią Rad Naukowych k i l k u muze­ ó w (m.in. P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, warszawskie­ go Muzeum Sportu i Turystyki, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, w Sier­ pcu), obecnie jest c z ł o n k i n i ą Prezydium Komitetu Na а к Etnologicznych P A N . W i a t a c h 1947-1951 p r o w a d z i ł a M a ł o p o l s k ą D e l e g a t u r ę Muzeum Kultur Ludo­ w y c h w Warszawie (instytucję, o której m i l c z ą nasze historie nauki). Znalazła też czas na seminaria dla m ł o d y c h autorów, p i s z ą c y c h na temat Z i e m O d z y s k a n y c h w Redakcji „ M ł o d e j Rzeczypospolitej", dodatku do „ D z i e n n i k a Polskiego" (1947). S z c z e g ó l n i e wiele czasu musiała Pani Profesor poświęcić na prace organi­ zacyjne po przeniesieniu się do Warszawy. Wiązało się to z tworzeniem w sto­ licy specjalizacji w zakresie etnografii Polski, wychowywaniem nowych kadr e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w kultury i, jak pisze sama, „ s z u k a n i e m w s p ó l n e j z nimi p ł a s z c z y z n y z a i n t e r e s o w a ń i prac, v więc też stałe uzupełnianie własnej wiedzy z a r ó w n o o przedmiocie badań, jak i o nowych (czy: odkrywanych na nowo) kierunkach naukowych". To tak charakterystyczna dla Pani Profesor postawa - nie narzucanie tematu lub kierunku, ale w s p ó l n e poszukiwanie, ustawiczne wychodzenie nam wszystkim naprzeciw. M o ż e b y ł o to sprzeczne z z a s a d ą ekonomicznej koncentracji inwestycji, ale o w o c o w a ł o rozbudzeniem zainter­ e s o w a ń nader r ó ż n o r o d n y c h , rozszerzeniem pola badań, akceptowaniem ludzi o r ó ż n y c h o s o b o w o ś c i a c h i uzdolnieniach, pracujących na w c i ą ż rozszerzają­ cym się polu b a d a ń etnografii. Było to w i ę c p o s t ę p o w a n i e stosowne do otwar­ tego charakteru Pani Profesor, ale i dopasowane do sytuacji etnografii/logii w Polsce. Rozszerzaniu pola b a d a ń musiało t o w a r z y s z y ć kształcenie ludzi o nowych, nie tradycyjnych s p e c j a l n o ś c i a c h . �12 ZOFIA SOKOI.LWICZOWA Liczne prace Pani Profesor tworzą w y r a ź n e cykle problemowe. Składają się na nie: 1) historia etnografii, 2) etnografia Polski, 3) prace s t a n o w i ą c e c z ę ś ć koncepcji p o d r ę c z n i k a uniwersyteckiego etnografii Polski, 4) prace monogra­ ficzne i 5) bardzo liczne prace redakcyjne, popularne, ekspertyzy, oceny, recen­ zje, audycje radiowe etc. Wielu z nich nigdzie nie publikowano. Były jednak przedmiotem w e w n ę t r z n y c h dyskusji, c z ę ś c i ą warsztatu. C z ę ś ć z nich tworzy osobny dział w A r c h i w u m Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w War­ szawie. Prace z zakresu historii etnografii p r o w a d z i ł a Pani Profesor praktycznie przez c a ł e ż y c i e . W i ą z a ł o się to zapewne z potrzebą refleksji nad dorobkiem p o p r z e d n i k ó w , zachowaniem wszystkich dokonanych przez nich, a w c i ą ż w a ż ­ nych ustaleń. Ł ą c z y ł o się także z k o n i e c z n o ś c i ą podsumowywania kolejnych e t a p ó w naszych prac, oceny „na b i e ż ą c o " tego, co zostało zrobione.Rozwój etnografii i etnologii w Polsce (1948), niewielka, ale bogata w niezmiernie celne oceny książka, stanowi d o w ó d tego, jak w niewielkiej objętości m o ż n a z m i e ś c i ć dziesiątki trafnych, precyzyjnych i wcale nie o g ó l n i k o w y c h ocen. Jest do dziś na listach lektur studenckich. Kilkadziesiąt drobnych monografii uczo­ nych postaci s t a n o w i ł o jakby przygotowanie do prac syntetycznych. Taką była Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych (1976), ź r ó d ł o stosunkowo żywej jak na ś r o d o w i s k o etnograficzne dyskusji nad poję­ ciem historycznej szkoły polskiej w etnografii. C e c h ą lej szkoły miało b y ć konsekwentne uznawanie roli czynnika historycznego w badaniu i interpretacji kultury ludowej przez polskich etnografów. Próby tworzenia teorii ściśle o g ó l ­ nych, od tego czynnika abstrahujących, były - zdaniem Pani Profesor - rzadkie i niekonsekwentne. Najbardziej dojrzałą refleksję nad drogami rozwoju etnografii polskiej w X X wieku stanowi Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość (1977). Już sam tytuł wskazuje, jak ściśle łączyła Pani Profesor przedmiot badań i s p o s ó b jego opisu. Przedmiot badań stanowi dla Niej zawsze układ odniesie­ nia, nadający sens wszelkim naszym hisloriogralicznym r o z w a ż a n i o m . Etnografia Polski (problemy i w y n i k i prac) to dział badań Pani Profesor, który obejmuje poszukiwanie cech specyficznych chłopskiej kultury tradycyj­ nej, związki z kulturą europejską, p r a w i d ł o w o ś c i jej historycznego rozwoju, a w tym prace nad kulturą ludową Kurpiowszczyzny, Podlasia, monografie różnych z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o w y c h od kapliczek ludowych w Zawoi po rolę s p o ł e c z n ą dziecka w rodzinie wiejskiej (1965), tradycyjne zawody wiejskie. W tej grupie w a ż n y z e s p ó l s t a n o w i ą prace nad m e l o d y k ą badań, charakterem ź r ó d e ł etc. W i ą z a ł o się to zapewne z p e ł n i o n y m i przez Panią Profesor funkcjami kierowniczymi i p o t r z e b ą zdania sobie i innym sprawy z tego, w j a k i m miejscu naszych badań znajdujemy się, koniecznością refleksji nad tym, w jaki s p o s ó b pracujemy i w jakim stopniu w y n i k i naszej pracy zależą od przyjętej metody. Stąd tak liczne w pracach Pani Profesor tytuły typu: „ Z z a g a d n i e ń melodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniu kultury ludowej" (1965) lub "Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnogra­ ficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza" (1962) �ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA. R E F L E K S J E NAD JEJ ŻYCIEM I PRACĄ 13 czy wreszcie ..Ethnographical Museum Collection as a source o f Research into Folk Culture" (1960). Prace z w i ą z a n e z przygotowaniem p o d r ę c z n i k a etnografii polskiej s t a n o w i ą z e s p ó l najbardziej r ó ż n o r o d n y . O b e j m u j ą wiele t e k s t ó w nie drukowanych, w y s t ą p i e n i a na konferencjach, w y k ł a d y , dyskusje seminaryjne w tym z w ł a s z ­ cza „ N o w y p o d r ę c z n i k etnografii polskiej" (1960). Koncepcja p o d r ę c z n i k a z a s ł u g u j e na o d r ę b n e o m ó w i e n i e przy innej m o ż e okazji. T u o g r a n i c z ę s i ę do p o d k r e ś l e n i a znacznego w niej miejsca etnografii historycznej, przyjęcie w i e lowariantowego modelu wsi tradycyjnej jako punktu wyjścia i ujęcie kultury ludowej w kategoriach procesu historycznego. I c h o ć liczne prace nie zostały u w i e ń c z o n e powstaniem jednego dzieła, to rezultaty wspomnianych wyżej r o z w a ż a ń s ą widoczne w całej koncepcji wspomnianej j u ż pracy zbiorowej Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976). M i m o w i e l o ś c i a u t o r ó w , w p ł y w Pani Profesor jest tu w pełni czytelny. N a l e ż y go o d n o t o w a ć także w pracach innych badaczy, j a k np. M a ł g o r z a t y Maciszewskiej „Etnografia Historyczna Polski" ( w druku, w y d . U W ) . Niezmiernie w a ż n e i inspirujące s ą w dorobku Pani Profesor prace mono­ graficzne z w i ą z a n e z zagadnieniami z zakresu historii kultury wybranych ty­ p ó w w s i : 1) podkrakowskiej, podmiejskiej, opisanej przez P a n i ą Profesor w pracy pt. Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczes­ nych. Studium wsi Mników pow. krakowskiego (1968), 2) okolic Warszawy - g ł ó w n i e w postaci kierowanych przez P a n i ą Profesor licznych prac magister­ skich, 3) wsi k r o ś n i e ń s k i e j o starych tradycjach rolniczych i ś r e d n i o w i e c z n y m u k ł a d z i e g r u n t ó w , wydanej pt. Trześniow (1988). W i ę k s z o ś ć b a d a ń z w i ą z a n y c h z t y m i pracami od 1976 r. p o w s t a ł a w tzw. problemie w ę z ł o w y m „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" i s t a n o w i ł a c z ę ś ć szer­ szego planu b a d a ń nad typami wsi w Polsce oraz przebiegiem p r o c e s ó w zmiany kulturowej. Gdyby c h c i e ć p o d s u m o w a ć g ł ó w n e kierunki b a d a ń Pani Profesor to o k a ż e się, ż e w Jej licznych wypowiedziach r ó ż n e g o typu: naukowych, popularnych, pisanych, ustnych, analizach, pracach teoretycznych, r ó ż n e g o rodzaju synte­ zach, pracach historycznych etc. m o ż e m y o d n a l e ź ć w i e l k ą k o n s e k w e n c j ę . Metodologicznie pozostała n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m Dobrowolskiego, c h o ć nigdy nie o k a z a ł a najmniejszego zainteresowania m a r k s i s t o w s k ą teorią procesu historycznego. Była po prostu historykiem zafascynowanym m o ż l i w o ś c i a m i s f o r m u ł o w a n e j przez Dobrowolskiego metody integralnej i ł ą c z e n i e m b a d a ń nad ź r ó d ł a m i pisanymi i empirycznymi, etnograficznymi. Jeżeli Dobrowolski o s t r o ż n i e f o r m u ł o w a ł s w o j ą teorię j a k o w a ż n ą dla wsi p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i , to P a n i ą Profesor i n t e r e s o w a ł o przede wszystkim przeniesienie p ł y n ą c y c h stąd w n i o s k ó w na resztę terytorium polskiego. Stąd pojęcie typu wsi i badania nad p o r ó w n a n i e m r ó ż n y c h jej t y p ó w ze w z g l ę d u na przebieg procesu zmiany. Stąd przypuszczenie, ż e M n i k ó w lub T r z e ś n i ó w są jedynie wariantami modelu wsi zbudowanego przez Dobrowolskiego dla p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s k i . N a l e ż y bar­ dzo ż a ł o w a ć , ż e niezmiernie interesujący a r t y k u ł pt. Wieś podmiejska Krakowa - model i rzeczywistość (1977) nie był nigdy przedmiotem szerszej dyskusji �14 ZOFIA SOKOLEWICZOWA w ś r o d o w i s k u e t n o g r a f ó w . Z w ł a s z c z a w a ż n y m wydaje się b y ć fragment doty­ c z ą c y p o r ó w n a n i a wsi podkrakowskiej z wsiami innych r e g i o n ó w kraju (s. 166). Praca ta pozostaje w konwencji linearnego rozwoju przebiegu procesu historycznego, podobnie j a k model zbudowany przez Dobrowolskiego. A u t o ­ rka zdaje sobie jednak s p r a w ę ze z r ó ż n i c o w a n i a p r z e b i e g ó w tego procesu. Z a k ł a d a , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż e tradycyjna w i e ś była znacznie bardziej z r ó ż n i c o w a n a niż przyjmują to zwyczajowo etnografowie. Nic r e z y g n u j ą c z szukania p r a w i d ł o w o ś c i w procesie historycznym, próbuje dzięki zastosowa­ niu koncepcji wariantu modelu u w z g l ę d n i ć o w ą k ł o p o t l i w ą r ó ż n o r o d n o ś ć . S p r a w ę tę p o d n o s i ł a m w referacie z dn. 30 11 1988 na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych na temat teorii zmiany kulturowej, p o ś w i ę c o n y m w ł a ś n i e dorobkowi Pani Profesor z okazji Jej 75-lecia. T y m samym dotykamy drugiego, niezmiernie interesującego P a n i ą Profesor tematu - zmiany kulturowej i p r o c e s ó w jej przebiegu, przede wszystkim na terenie w s i , której losy i p r z y s z ł o ś ć interesują P a n i ą Profesor po dziś d z i e ń j a k o problem naukowy i społeczny. Etnografia polska z a j m o w a ł a się z m i a n ą k u l t u - * r o w ą i społeczną przez ostatnich co najmniej 40 lat. Kierunek tych b a d a ń stał się przedmiotem ostrego ataku w latach 70-ych i p o n i e k ą d krytyka ta utrzymuje się nadal. M y ś l ę , że krytyka ta nie m o ż e d o t y c z y ć prac Pani Profesor c h o ć Jej prace nigdy pod tym k ą t e m nie były analizowane. S ą d z ę , ż e to co decyduje o i c h w a ż n o ś c i , to rzetelna krytyka ź r ó d ł o w a p o p r z e d z a j ą c a wszelkie r o z w a ż a n i a na temat r o l i c z y n n i k ó w historycznych w procesie zmiany. Ich, w a ż n o ś c i nie pod­ w a ż y ł w k o ń c u ani slrukluralizm, ani semiotyka, same w k o ń c o w y m efekcie skłaniające s i ę ku historycznym analizom, ku u w z g l ę d n i e n i u czynnika history­ cznego w procesie transformacji struktur d ł u g i e g o trwania. N a l e ż y z ż a l e m s t w i e r d z i ć , że nawet w odniesieniu do prac w y b i t n y c h etnografowie nie rozwinęli zwyczaju k r y t y k i i dyskusji. Jubileusz nie jest, z racji przyjętej konwencji, okazją do lego typu r o z b i o r ó w krytycznych. U z m y ­ sławiając nam jednak w i e l o ś ć i w a g ę dorobku Pani Profesor aby s k ł o n i ł . n a s do podjęcia dyskusji nad znaczeniem czynnika historycznego w przebiegu proce­ s ó w s p o ł e c z n y c h , p o s ł u g i w a n i u się modelami w badaniu zmiany kulturowej, z w i ą z k u ludzi z kulturą, p r z e s z ł o ś c i ą , miejscem tradycji we w s p ó ł c z e s n o ś c i i przyszłości. • > . . . • W t w ó r c z o ś c i Pani Profesor jest wiele kart. Nie m o g ę tu o d k r y ć wszystkich,. zapewne nie u m i a ł a b y m tego z r o b i ć . Nie z a j m o w a ł a m s i ę np. głębiej etnografią Polski. Pomijam tu też s p r a w ę dorobku dydaktycznego Pani Profesor - jest to długi temat i zapewne z a j m ą . s i ę nim Jej uczniowie. C h c i a ł a b y m jednak poru­ s z y ć tu dwa problemy, dla r o z w i ą z a n i a których znajdziemy na pewno inspirację w pracach Pani; Profesor. ... ^ 4 Pierwsza kwestia to z a p o ż y c z e n i e pewnych t e r m i n ó w przez j ę z y k teorii naukowej z j ę z y k a naturalnego i , z natury rzeczy- t a k ż e c z ę ś ć ich pól semantyk cznych. Dla rozwoju j ę z y k a etnografii d u ż e znaczenie m i a ł j ę z y k ś r o d o w i s k artystycznych, ichrwidzcnie kultury ludowej, tworzone przez nich alereotypy, A t a k ż e przenoszenie pewnych t e r m i n ó w z nauki z powrotem do j ę z y k a natu­ ralnego,.: Zainteresowanie t y m i sprawami znajdziemy j u ż we wczesnych pra: �A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A . R E F L E K S J E N A D J E I ŻYCIEM I PRACĄ 15 each Pani Profesor (por. r o z w ó j b a d a ń etnograficznych ziemi krakowskiej) i także we wspomnianym artykule z 1977 г., w monografiach M n i k o w a i T r z e ś niowa. W naszej obecnej dyskusji nad kategoriami typu cmic i ctic te prace p o k a z u j ą z ł o ż o n o ś ć tych relacji. S ą d z ę , że wprowadzanie nowych kategorii do j ę z y k a nauki nie znaczy, ż e wszystkie badania musimy z a c z ą ć od nowa! C h c i a ł a b y m r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , c z ę s t o niedoceniane w krytyce dorobku uczonych, znaczenie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . W poszukiwaniu prawdy obie­ ktywnej, neutralnych w s k a ź n i k ó w badanych przez nas p r o c e s ó w , pomijamy rolę w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . O d e g r a ł o ono w i e l k ą rolę w życiu Pani Profesor. J e d n ą linię stanowi tu D o m Ojca, d r u g ą - D o m Teściów. D w a stabilne, z dawna o s i a d ł e , zakorzenione, zda się konserwatywne ś r o d o w i s k a : krakowskie, profe­ sorskie, intelektualne i - t r z e ś n i o w s k i c , kmiece, c h ł o p s k i e , z silnym poczuciem w ł a s n e j w a r t o ś c i . Na to nakłada się naukowe ś r o d o w i s k o elnologiczne. W s p ó ł ­ t w o r z y ł a j e aktywnie od n a j m ł o d s z y c h lat, ś w i a d o m a zarazem jego w p ł y w ó w na siebie i poddająca je krytycznej refleksji. Gdy podejmując r ó ż n e studia pytamy, j a k wielka ma b y ć próba, na której budujemy dalsze badania, i l u - pytają studenci - p o w i n n i ś m y m i e ć informato­ rów, aby i m u w i e r z y ć , j a k wielu ludzi s p o t k a ć , z a p y t a ć , zapominamy często, ż e ostatecznie tę p r a w d ę m o ż n a o d n a l e ź ć w jednym c z ł o w i e k u , w jego życiu, w ś w i a d e c t w i e jego życia. I to jest ta najlepsza metoda pracy stosowana w c i ą ż przez P a n i ą Profesor, metodyka Życia b ę d ą c e g o j e d n o c z e ś n i e Byciem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85e7942de382ce22e17f9cdf767f0393.pdf 07d61fff1e9dfb025c9ea0758419cdb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1416 Title A name given to the resource Anna Zambrzycka-Steczkowska (1931-1993) / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.181-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E К R O L O G I „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zambrzyeka-Steczkowska (1931-1993) W dniu 4 maja 1993 r. zmarła w Krakowie prof, dr hab. Anna Zambrzy­ eka-Steczkowska. Odeszła od nas niespodziewanie, w pełni sił twórczych. Etnologia, której poświęciła całe swoje życie, była Jej największą pasją, pasją, którą potrafiła natchnąć wielu, i która zaowocowała bogatym i nie­ zwykle interesującym dorobkiem naukowym. Urodziła się 22 lipca 1931 r. w Wilnie, w rodzinie o tradycjach zesłańców syberyjskich, z których pochodziła Jej matka, z domu Starczewska, a którzy do I wojny światowej mieszkali w Tomsku. Okres ostatniej wojny spędziła we Lwowie. Po jej zakończeniu osiedliła się wraz z rodzicami we wsi Zagorzyce, w powiecie miechowskim, a następnie w Szczecinie, gdzie w 1949 r. zdała maturę. W 1950 r. rozpoczęła w Krakowie studia wyższe w b. Studium Historii Kultury Materialnej Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, uzyskując w 1955 r. stopień magistra z zakresu etno­ grafii, na podstawie pracy pt. „Rzemiosło wiejskie na Podhalu", napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jeszcze jako studentka, �182 NEKROLOGI w 1954 г., została zatrudniona w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie powstały Jej pierwsze wnikliwe prace naukowe, w tym również praca doktorska pt. „Uwarunkowania pozycji społecznej rzemieślnika wiejskiego (na przy­ kładzie wybranych wsi kotliny nowotarskiej)". Na podstawie tej pracy, której promotorem był prof. Mieczysław Gładysz, a recenzentami - profeso­ rowie: Kazimiera Zawistowiez-Adamska i Władysław Kwaśniewicz, Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniu 23 czerwca 1972 r. nadała Jej stopień doktora nauk humanistycznych. Po blisko dwudziestoletniej pracy w Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 1972 r. dr A. Zambrzycka została zatrudniona w Katedrze Etnografii Sło­ wian UJ, z którą współpracowała już wcześniej konsultując prace magi­ sterskie i prowadząc instruktaż terenowych praktyk studenckich. W dniu 26 czerwca 1981 r. uzyskała w Uniwersytecie Jagiellońskim stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych na podstawie pracy pt. „Zwyczajowe formy współżycia społecznego (Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opol­ skim)", której recenzentami byli profesorowie: Józef Burszta, Mieczysław Gładysz i Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Pracę tę wyróżniono nagrodą I I I stopnia Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. We wrześniu 1981 r. Profesor Zambrzycka została powołana na stanowisko kierownika Katedry Etnografii Słowian UJ i funkcję tę pełniła do 1987 г., rezygnując z niej na własną prośbę z powodu złego stanu zdrowia. W dniu 1 czerwca 1991 г., na podstawie całości dorobku naukowego i dydaktycz­ nego została powołana przez Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego na sta­ nowisko profesora nadzwyczajnego, a 3 listopada 1992 r. otrzymała z rąk Prezydenta RP tytuł profesora nauk humanistycznych. W dniu 14 kwietnia 1993 r. Katedra Etnologii UJ wystąpiła z wnioskiem o nadanie Profesor Zambrzyckiej Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski. Karierę naukową Profesor Zambrzyckiej kształtowały wybitne osobisto­ ści polskiej etnologii, począwszy od prof. Kazimierza Moszyńskiego poprzez innych przedstawicieli tzw. krakowskiej szkoły etnograficznej, jak profe­ sorowie: Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz uczona wielkiej miary prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska z Łodzi. Dogłębne prace badawcze, konsekwentnie realizowane zamierzenia i wzorowy warsztat naukowy zaowocowały wypracowaniem własnego stylu pracy i podejścia do podejmowanej problematyki. Zawsze przywiązywała dużą wagę do poprawności metodologicznej badań tereno­ wych, które prowadziła w różnych regionach kraju, w tym również na niełatwym i wymagającym od badaczy dużej wiedzy i odpowiedzialności Śląsku Opolskim. Jeden z elementów wnikliwego podchodzenia do podej­ mowanych zagadnień stanowi wykorzystywanie we własnych badaniach taksonomicznej metody typologizacji zjawisk kulturowych. Prowadząc do­ głębne badania terenowe, najczęściej na podstawie opracowanych przez siebie kwestionariuszy i ankiet, umiała zjednywać sobie mieszkańców, a na- �NEKROLOGI 183 wiązane z nimi kontakty przeradzały się nieraz w długoletnie i szczere przyjaźnie. Umiała bowiem okazać wdzięczność swym informatorom za wspólnie podejmowany trud i ukazać wartość ich tradycji kulturowych. Początkowo podstawowym nurtem zainteresowań było rzemiosło wiej­ skie, które rozpatrywała m.in. z punktu widzenia jego miejsca w strukturze społecznej i gospodarczej wsi, pozycji rzemieślnika i jego oceny przez miesz­ kańców wsi na tle systemu wartości właściwego danemu układowi kulturo­ wemu. Tym rozważaniom poświęciła dwie książki: Rzemiosło we wsi roboť niczo-rolniczej. Na przykładzie wsi Owsiszcze w powiecie raciborskim (Opole 1971) oraz Rzemieślnik w społeczności rolników (Wrocław 1974; wyróżniona w konkursie im. W. Rzymowskiego) oraz liczne artykuły w jęz. polskim i obcym, a także referaty na konferencjach w kraju i za granicą. Drugim, również ważnym nurtem zainteresowań naukowych stały się zwyczajowe formy współżycia społecznego. W pracy swej, opartej również na własnych materiałach terenowych zebranych na Śląsku Opolskim, prze­ prowadziła wnikliwą analizę stosunków międzyludzkich i określiła rodzaje kręgów społecznych, w których realizowane były wzajemne kontakty pomię­ dzy mieszkańcami. Zwróciła m.in. uwagę na rolę sąsiedztwa, poczucie po­ krewieństwa między mieszkańcami wsi i jego społeczno-kulturowe kon­ sekwencje, współdziałanie gospodarcze i rozpowszechnioną w rolnictwie tradycyjną formę odrobku. Swoje rozważania, oparte nie tylko na wnikli­ wych badaniach empirycznych, lecz także na materiałach archiwalnych i bogatej literaturze przedmiotu, przedstawiła w dwóch monografiach: Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego na wsi (Opole 1967), Zwyczajowe formy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim (Kraków 1980) oraz kilku artykułach, z których: Próba za­ stosowania jednej z metod taksonomicznych w typologii zjawisk etnograficz­ nych (Prace Etnograficzne UJ, z. 7:1974) został wyróżniony I I nagrodą na Konkursie Asystentów UJ. Dalsze zainteresowania Profesor Zambrzycka skierowała na ważki pro­ blem kultury symbolicznej, związany z pojęciem daru. Swą koncepcję trak­ towania daru jako kategorii kultury, niewątpliwie pionierską w etnologii polskiej, rozwinęła w artykułach i wypowiedziach, jak пр.: Społeczna i kul­ turowa funkcja daru (Prace Etnograficzne UJ, z. 10:1977), O możliwości analizy wymiany darów (Prace Etnograficzne UJ, z. 18:1983), Pojęcie daru jako kategorii kultury (Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 28:1988/1991), Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej (wspólnie z M . Maj, „Etnografia Polska", t. 28:1985, z. 1). Problematyką tą potrafiła zainteresować etnologów w Polsce i w innych ośrodkach uniwersyteckich (Belgrad, Bratysława, Lund, Praga, Zagrzeb), czego efektem była wydana pod redakcją naukową Profesor Zambrzyckiej praca zbiorowa: Kulturowa funkcja daru (Prace Etno­ graficzne UJ, z. 25:1988), jak też liczne referaty wygłaszane na między­ narodowych konferencjach w kraju i za granicą. �184 NEKROLOGI W tym ogólnym przeglądzie nie można pominąć prac z dziedziny me­ todologii i historii etnologii. Jedną z ostatnich opracowanych przez prof. Zambrzycka publikacji zbiorowych była wydana w jęz. angielskim praca: In Search of Paradigm (Kraków 1992), w której poza Wstępem {W po­ szukiwaniu paradygmatu) znajduje się Jej artykuł: Czas wspólnoty: dar z oka­ zji narodzin dziecka w tradycji ludowej. Wspólnie z prof. Leszkiem Dzięglem zredagowała zbiorową pracę pt. Problemy metodologiczne etnografii (Wro­ cław 1989). Profesor Zambrzycka wniosła też duży wkład w dziedzinę informacji naukowej. Brała bowiem udział w przygotowaniu do druku bibliografii kultury ludowej Karpat i Śląska, a w 1985 r. wydała Przegląd bibliografii etnograficznych. Jest równie autorką haseł: „rzemiosło wiejskie" oraz „współpraca gospodarcza", opracowywanych do tworzonego „tezaurusa" polskiej kultury ludowej. Niezwykle cenna i pionierska w skali etnologii polskiej była realizacja projektu polskiej Sekqi Badania Kultury Ludowej w Karpatach, powołania w 1983 r. w Katedrze Etnografii Słowian UJ banku danych o źródłach archiwalnych, odnoszących się do kultury ludowej Kar­ pat (zob. E. Duszeńko-Król, K. Heller: „Prokeš" - baza danych o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, „Etnografia Pol­ ska", t. 32:1988, z. 2, s. 95-119). Fundusze na ten cel pochodziły począt­ kowo z Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, następnie projekt „Prokes" został zatwierdzony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej wraz z funduszami na jego realizację w 1991 г., co świadczy o docenieniu wagi tego przedsięwzięcia. Na uwagę zasługuje także nawiązana w 1988 r. współpraca z prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, mająca na celu przy­ gotowanie wspólnego opracowania na temat świadomości żydowskich tradyqji kulturowych u mieszkańców Wieliczki koło Krakowa. Do tego wydaw­ nictwa Profesor Zambrzycka przygotowała dwa artykuły: Mit początku oraz Ci, o których przekazano wspomnienia. Praca dydaktyczna w Uniwersytecie Jagiellońskim stanowiła ważny roz­ dział życia Profesor Zambrzyckiej. Pracę tę traktowała z dużą odpowiedzial­ nością i oddaniem. Niewątpliwie była ona Jej wielką pasją. Wymaga­ jąca, ale i wyrozumiała, oczekiwała od studentów zaangażowania umysło­ wego w pracę, inwencji, krytycyzmu i poprawności metodologicznej. Starała się, aby kierowane przez Nią prace magisterskie były dobrze udokumen­ towane, w miarę możności odkrywcze i interesujące, a z czasem inspirujące nawet do dalszych badań. Była promotorem ponad 30 prac magisterskich, recenzentem 6 prac doktorskich, 2 habilitacyjnych oraz promotorem 1 pracy doktorskiej. Całym sercem oddana młodzieży Profesor Zambrzycka poświęcała jej zawsze wiele czasu i troski, w tym również jako kierownik Katedry Etno­ grafii Słowian UJ w trudnym czasie stanu wojennego, starając się o powrót internowanych studentów na studia i pomagając im w znalezieniu pracy. �NEKROLOGI 185 Zawsze wykazywała niezależność intelektualną, podejmując w tym czasie wiele odważnych inicjatyw i zlecając m.in. wykłady osobom nie znajdującym gdzie indziej zatrudnienia. Podkreślenia wymaga fakt, iż w okresie pełnienia przez siebie funkcji kierownika Katedry, obok zajęć dydaktycznych i wielu prac administracyj­ nych, podejmowała wiele cennych inicjatyw, organizując różnego rodzaju konferencje naukowe, współpracę z zagranicznymi ośrodkami uniwersyte­ ckimi (jak np. w Belgradzie, Bratysławie, Kolonii, Lund, Paryżu, Pradze i Zagrzebiu) oraz redagując liczne wydawnictwa naukowe. Warsztat badawczy, który z takim uznaniem podkreślali recenzenci Jej prac, stale doskonaliła i poszerzała. W 1972 r. prof. Za wistowi cz-Adamska, oceniając Jej pracę doktorską napisała: „rzadko się zdarza recenzować pracę tak rzetelną i opracowaną z takim nakładem pracy i z takim poczuciem odpowiedzialności". Ta odpowiedzialność za słowo, sumienność, skrupulat­ na dokumentacja, wewnętrzna dyscyplina i kompetencja cechuje cały Jej dorobek naukowy, sygnowany również nazwiskiem: Zambrzycka-Kunachowicz. Obejmuje on 70 pozycji, w tym 5 publikacji zwartych, 8 prac zbioro­ wych pod Jej redakcją, 32 rozprawy i artykuły oraz 25 recenzji i not recenzyjnych, nie licząc kilku pozycji oddanych ostatnio do druku. Swoją postawę wnikliwego, konsekwentnego i odpowiedzialnego za sło­ wo badacza akcentowała nie tylko w publikacjach, ale także w wystąpieniach na konferencjach w kraju i za granicą oraz licznych zebraniach naukowych. Brała bowiem czynny udział w pracach takich organizacji naukowych, jak: Komitet Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1982-1987 jako członek Prezydium), Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach przy w/w Komitecie, Komisja Etnograficzna przy Komitecie Słowianoznawstwa PAN, Komisja Słowianoznawstwa oraz Komisja Etnograficzna Oddziału Krakowskiego PAN. Jako przewodnicząca, od 1991 г., tej ostatniej Komisji (od 1984 r. zastępca przewodniczącego) wykazała wiele inicjatyw i zainaugurowała interesujący cykl odczytów dotyczących etnologii miasta Krakowa. Zapraszała z referatami nie tylko znanych w Krakowie naukow­ ców, przedstawicieli pokrewnych dyscyplin naukowych, ale także umożli­ wiała wystąpienia młodym, początkującym etnologom, zachęcając ich w ten sposób do dalszej pracy. Profesor Zambrzycka zdążyła jeszcze przygotować do druku pierwszy tom wydawnictwa pt. Przestrzenie kulturowe Krakowa z napisanym przez siebie „Wstępem". Była członkiem licznych stowarzyszeń, takich jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Towarzystwo Socjologiczne, Podhalańskie Towarzy­ stwo Przyjaciół Nauk i inne, a także wchodziła w skład Redakcji Naukowej czasopisma „Etnografia Polska" i „Ethnologia Slavica". Bogaty dorobek naukowy, interesujące i nowatorskie stawianie wielu problemów zapewniły Profesor Zambrzyckiej trwałą pozycję w etnologii polskiej, a także międzynarodowej. Zrobiła dla naszej dyscypliny bardzo wiele, ale chciała i mogłaby zrobić więcej. Miała bowiem jeszcze tyle planów �186 NEKROLOGI naukowych i pomysłów badawczych. I chyba dlatego robiła wrażenie osoby śpieszącej się, tak jakby zdawała sobie sprawę, że może nie zdążyć. Pra­ cując bez wytchnienia zawsze jednak znajdowała czas dla innych, dla przyjaciół, studentów, kolegów. Znalazła go też, aby na trzy miesiące przed śmiercią odwiedzić w Warszawie niezwykle cenioną przez siebie i lubianą prof. Annę Kutrzeba-Pojnarową. Jedną z godnych podkreślenia cech prof. Zambrzyckiej była umiejętność słuchania rozmówcy. Umiała też cieszyć się szczerze sukcesami naukowymi innych. Te rzadkie dary oraz poczucie humoru, życzliwość, rzetelność i sumienność zyskiwały Jej wielu oddanych przyjaciół. Niezliczone ich grono, wraz z uczniami i ko­ legami - etnologami oraz przedstawicielami innych dyscyplin naukowych, żegnało Ją w dniu 11 maja 1993 r. na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nad grobem przemawiali: z ramienia Uniwersytetu Jagiellońskiego, pro­ jektor prof. Bolesław Ginter, dziekan Wydziału Historycznego - prof. Maciej Salomon i kierownik Katedry Etnologii - prof. Leszek Dzięgiel. Pisząca te słowa, zabierając głos w imieniu Pracowni Etnologii PAN w Kra­ kowie, podkreśliła długoletnie związki zmarłej z ówczesnym Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, w którym po­ wstawały Jej pierwsze, zawsze dogłębne i odkrywcze prace. Śmierć osoby tak oddanej swojej dyscyplinie naukowej, a przy tym pełnej życzliwości dla kolegów i uczniów, jest niepowetowaną stratą dla nas wszystkich. Straciliśmy wybitnego badacza, doskonałego wykładowcę i orga­ nizatora oraz inicjatora wielu ważkich przedsięwzięć naukowych, a przede wszystkim wypróbowanego i serdecznego przyjaciela. Zofia Szromba-Rysowa * We wspomnieniu wykorzystano: Ocenę Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego U J działalności dydaktyczno-wychowawczej prof. A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej; oceny profeso­ rów: W. Kwaśniewicza i M . Paradowskiej dotyczące dorobku naukowego wyż. wym. oraz recenzję pracy doktorskiej napisaną przez prof. К. Zawistowicz-Adamską. W tym miejscu pragnę podziękować Panu prof dr. hab. Janowi Steczkowskiemu za informacje i udostępnione mi materiały. Autorem fotografii prof A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest Jerzy Rys. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f56b067cf8a3ef9dbbbf06b3d610f22.pdf 770e90c47fc04a3aa3af07aeb249a0f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1187 Title A name given to the resource Antropologia miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.127-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 Część t BRONISŁAWA f (Katedra Etnografii U Ł ) II KOPCZYŃSK A-JAWORSKA \ ANTROPOLOGIA MIASTA W literaturze naukowej coraz częściej pojawia się określenie „antro­ pologia" czy „etnologia miasta" {urban anthropology, ethnologie urbaine, ethno­ logie de la ville), w związku z czym nasuwa się pytanie, jakie pole do­ ciekań naukowych kryje się pod tą nazwą, jaki jest stosunek jej zaintere­ sowań do dotychczas wyróżnianych dyscyplin (antropologii kulturowej i spo­ łecznej, etnologii czy socjologii), co nowego proponują jej teoretycy L Rozwój nowej dyscypliny przypada na późne lata sześćdziesiąte i wczesne lata siedemdziesiąte, które przynoszą rozważania nad tym, czym jest i czym powinna być antropologia „miejska" , w końcu lat siedemdziesiątych zaś zaczynają mnożyć się różne poczynania organizacyjne. W 1979 r. na zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (American Anthropological Association) w Cincinati podjęto inicjatywę po­ wołania Towarzystwa Antropologii Miejskiej (The Society for Urban Anthro­ pology), którego przewodniczącym został wybrany Leonard Plotnicov z uni­ wersytetu w Pittsburgu. Z biegiem lat Towarzystwo to zaczęło dążyć do skupienia ogółu osób zajmujących się problematyką antropologii miasta. Początkowo nowa organizacja chciała przybrać nazwę „The World Congress of Urban Anthropology", jednakże ażeby uniknąć skojarzenia z kongresa­ mi Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) zdecydowano się na nazwę „World Union of Urban Anthropology" (WUUA). 2 1 Ze względu na obszerną i nie zawsze dostępną w warunkach polskich literaturę w tym o m ó w i e n i u opieram się głównie na informacjach zawartych w pracy Ulfa H a n n e r z a , Explo­ rer la ville. Élementes Jalons d'anthropologie urbaine, Paris 1983, artykule Jacques G u t w i r h a . pour l'anthropologie urbaine. nych materiałach I ..L'Homme", vol. 22: 1982, nr 4. s. 5-23, oraz nie publikowa­ i referatach, głównie L . Plotnicova Międzynarodowym Sympozjum d/s Antropologii i A . Southala, przedstawionych Miejskiej w Wiedniu w 1982 r. na oraz Sympozjum „Teoretyczne perspektywy antropologii miejskiej" z Kongresu M U A I E w K a n a ­ dzie w 1983 r. 2 Jednym z pierwszych sygnałów zainteresowań antropologicznych studiami urbanistycz­ nymi była konferencja przedkongresowa zorganizowana w związku z I X M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w 1973 r. w Chicago. �128 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA O b o k w y d a w a n y c h „ W i a d o m o ś c i " (Newsletter) T o w a r z y s t w o i U n i a p o c z ę ł y publikować informacje o swojej d z i a ł a l n o ś c i na łamach wydawanego od 1972 r. c z a s o p i s m a „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " p u b l i k o w a n e g o w N o w y m J o r k u przez J a c k a R o l l w a g e n a . C z a s o p i s m o to o p u b l i k o w a ł o w 1981 r. spis o s ó b z a j m u j ą c y c h się a n t r o p o l o g i ą m i e j s k ą . W spisie t y m p o d a n a z o s t a ł a proble­ m a t y k a ich b a d a ń , wymieniono t e ż badane miasta. T o samo wydawnictwo p r z y s t ą p i ł o r ó w n o c z e ś n i e do zbierania informacji u z u p e ł n i a j ą c y c h d o nowego 3 spisu . O p r ó c z l i c z n y c h konferencji l o k a l n y c h i k r a j o w y c h 5 wych , w sierpniu 1982 r. zorganizowano w narodowe S y m p o z j u m Antropologii Miejskiej, o zorganizowanie w K a n a d z i e 1983 4 czy międzynarodo­ W i e d n i u Pierwsze Między­ które w y s t ą p i ł o z wnioskiem r. w r a m a c h X I Międzynarodowego Kongresu Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych sympozjum p o ś w i ę ­ conego teoretycznym perspektywom antropologii miejskiej. K i e r o w n i c t w o tego s y m p o z j u m powierzono L e o n a r d o w i Plotnicov i R i c h a r d o w i L o b b a n z ame­ r y k a ń s k i e g o uniwersytetu w K a i r z e . Z inicjatywy tego s y m p o z j u m p o w o ł a n o w ramach Unii stałą komisję ( C o m i s s i o n of Urban A n t h r o p o l o g y ) . N a p r z e w o d n i c z ą c e g o k o m i s j i w y b r a n o prof. G h a u s a miejskiej antropologii Ansari z uniwersytetu w K u w e j c i e , sekretarzem n a u k o w y m z a ś z o s t a ł dr P . J . M . N a s z Instytutu B a d a ń Społecznych i K u l t u r o w y c h w Lejdzie, 6 z l o k a l i z o w a n y s t a ł y sekretariat K o m i s j i . tam też został G ł ó w n a d z i a ł a l n o ś ć K o m i s j i pole­ g a ć m a na wymianie d o ś w i a d c z e ń n a u k o w y c h d r o g ą o r g a n i z o w a n i a s y m p o z j ó w n a u k o w y c h . Pierwsze o d b y ł o się latem 1985 r. w Lejdzie w H o l a n d i i , n a s t ę p n e olanowane b v ł o w 1986 r w Nigerii P r z e w i d y w a n e jest t e ż zebranie K o m i s j i na kongresie Unii w 1988 r. w Jugosławii. Równolegle do powyższych o o c z v n a n centralnych w szeregu o ś r o d k ó w n a u k o w y c h p r o w a d z o n e sa badania z omawianej dziedziny. Z a n i m s p r ó b u j ę o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, c z y m c h a r a k t e r y z u j e s i ę antropo­ logia m i e j s k a i d o k ą d zmierza, c h c i a ł a b y m p o ś w i ę c i ć nieco uwagi dzięki którym osiągnęła ona swą obecną H a n n e r z a , korzenie dzisiejszej antropologii pozycję. Otóż, miasta s i ę g a j ą drogom, zdaniem z jednej Ulfa strony do o s i ą g n i ę ć ekologicznej s z k o ł y chicagowskiej, z drugiej z a ś n a w i ą z u j ą „Urban Anthropology", vol. 10: 1981, nr 2, s. Na przykład w 1981 r. odbyła do 121-123. się konferencja Towarzystwa Etnologii Francuskiej (Société d'Ethnologie Française) zatytułowana „L'anthropologiecultiirelle dans le champs urbain" zob. sprawozdanie M . S e g a l e n . „Ethnologie Française", vol. 11: 1982. s. 399-401. 5 Jak np. w 1983 r. konferencja z udziałem zagranicznych gości zorganizowana przez Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze (Deutsche Gesellschaft für Volkskunde) pt. stadt - Aspekte empirischer kulturforschung". zob. „ D G V - czy w 1982 r. sympozjum na II M i ę d z y n a r o d o w y m zob. Problems of the European Ethnography Kongresie S I E F and Folklore. „Groß­ Informationen", vol. 4/92: 1983 Summaries w Suzdalu w Z S R R : by the Congress Parti­ cipons, Moskov 1982, s. 41-65. « Adres sekretatiatu : Institute of Cultural and Social Studies, Staationspiein R A Leiden, Holandia. 10, 2300 �m C | | | I ^ * * ANTROPOLOGIA MIASTA 129 badań afrykańskich realizowanych w latach 1930-1940 w Rhodes Livingstone Institute w Rodezji (dzisiejsza Zambia). W 1982 r. powstał na Uniwersytecie w Chicago Wydział Socjologii, który odegrał i odgrywa do dziś znaczną rolę w studiach miejskich. Tam rozwinięto teorię ekologii społecznej. Działali na tym Wydziale uczeni tej miary co Wiliam I . Thomas, Robert Park i L. Wirth, który czerpał inspiracje do badań dzielnic Chicago z prac Lowiego i Boasa. W kręgu wpływów szkoły chicagowskiej powstało szereg znakomitych prac, z których kilka uznano wręcz za klasyczne w dziedzinie poświęconej kulturze i socjologii miasta (np. Lynd, Lynd, 1929). Jednakże na rozwój antropologii miasta wpłynęły również badania afry­ kańskie, w których uczniowie Maxa Gluckmana, wieloletniego profesora z Manchesteru, podjęli badanie procesów „odplemiennienia", czyli przejścia Afrykanów w wyniku urbanizacji ze społeczności plemiennej do miejskiej, głównie stanu robotniczego (Hannerz, 1983, s. 301-305). Między innymi G. Wilson badał osady górnicze Rodezji (Wilson, 1941-1942), C. J. Mitchell zanik obyczajów plemiennych w wielkomiejskich środowiskach robotniczych Afryki (Mitchell, 1956), P. C. Gutkind zaś opublikował większą pracę poświę­ coną rozważaniom teoretycznym (Gutkind, 1974). W 1968 r. ukazał się w USA pierwszy zbiór prac zatytułowany Urban Anthropology, w latach siedemdziesiątych zaś wprowadzono antropologię miasta jako nową subdyscyplinę do uniwersyteckich programów antropologii. J. Gutwirth zastanawiając się nad rozwojem nowej dyscypliny usiłował znaleźć przyczyny jej tak bujnego rozwoju na gruncie amerykańskim. Wi­ dział je w równoległym rozwoju w USA innych badań miejskich, co mogło oddziaływać również na pobudzenie nowych zainteresowań wśród antropolo­ gów, w masowym przemieszczaniu się ludności wiejskiej i autochtonicznej do miast amerykańskich oraz we wzroście zainteresowań problemami „etniczności", który dał się zaobserwować w USA na początku lat siedemdziesiątych. Wreszcie dopatruje się ich w pragmatyzmie nauki amerykańskiej i jej stałym poszukiwaniu nowości. Na marginesie tych rozważań zwraca również uwagę, że choć Anglia była jednym z pierwszych krajów, w którym przeprowadzo­ no badania antropologiczne w dużym mieście (Firth, 1956), to jednak nie obserwuje się tam większych zainteresowań tym nurtem badań. Również sporadycznie badania miejskie prowadzone w innych ośrodkach naukowych nie odeerałv tak znaczacei roli w rozwoiu dvscvolinv iak antropologia amerykańska. Opóźniona w stosunku do badań amerykańskich jest również francuska antropologia miasta. Niewiele uwagi poświęcili jej francuscy afrykaniści (m. in. Balandier, 1955), co Gutwirth tłumaczy tym, że z jednej strony w francusko­ języcznych krajach Afryki urbanizacja nowego typu pojawiła się stosunkowo późno, oraz tym, że najbardziej wpływowi afrykaniści, jak M . Griaule czy G. Dieterlen, przywiązywali szczególną wagę do studiów nad systemami pojęć i sposobami tradycyjnego życia, które - ich zdaniem - mogły być 9 - Etnografia Polska, t. X X X I . 2. 2 �130 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA badane tylko na wsi. Wreszcie, nie bez znaczenia byl wpływ strukturalistów i uczniów C. Levi-Straussa, który z rezerwą odnosił się do badań nad współczesnością i własnym środowiskiem. Jednakże niewielka początkowo liczba etnologów podejmujących badania w mieście również we Francji powoli wzrasta. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych zaczynają pojawiać się pierwsze artykuły teoretyczne (Althabe, 1977; Gutwirth, 1978; Abeles, 1980) i coraz liczniejsze prace badawcze (Petonnet, 1968, 1979; Fribourg, 1980; Morel, 1984). Mimo swych niezaprzeczalnych walo­ rów poznawczych badania miejskie jednocześnie budziły i nadal budzą wiele wątpliwości. Antropologia miejska od początku przeżywa kryzys swej toż­ samości. Dziedzina nauki bez jasnych, teoretycznych celów lub z celami niepewnymi budzi wątpliwości co do słuszności jej wyodrębnienia i war­ tości wyników. . Pierwszy problem związany jest z trudnością zdefiniowania zmiennej histo­ rycznie istoty miasta i kontrowersjami wokół pojęcia urbanizacji. Drugi wiąże się z wątpliwościami co do możliwości stosowania metod badaw­ czych ukształtowanych na gruncie etnologii (antropologii) w badaniach dużych zbiorowości miejskich o złożonej kulturze. Nie ma tu miejsca na szczegółowe referowanie dyskusji o tym, czy istnieją kryteria pozwalające w sposób bezdyskusyjny określić cechy miasta i na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje swoista kultura miejska, jakie cechy i postawy należy uznać za typowo miejskie , oraz czy definiujące miasto takie cechy, jak wielkość, gęstość oraz heterogeniczność - wyróżnione przez L. Wirtha - mogą wyjaśnić zmiany zachodzące w zachowaniach ludzi w mieście. Ostatnio coraz liczniejsi badacze uważają, że nie ma prostych powiązań między przestrzennymi formami zamieszkiwa­ nia a systemami kulturowymi, natomiast można mówić o „urbanizmie" jako swoistym stylu życia (por. Castells, 1982, s. 82-83). Niezależnie od tego, jakie przyczyny skłoniły antropologów do podjęcia badań w mieście - czy dlatego kierowali uwagę w stronę kompleksów miejskich, że wobec powszechnej industrializacji i rozwoju wielkich aglomeracji nawet w „trzecim świecie" (jak twierdzą niektórzy) „nie ma już wiele do roboty" i przenosząc się do miasta „spodziewali się znaleźć zastępczych dzikusów" (Hannerz, 1983, s. 19), czy też uznali, że antropologowie, zgod­ nie z założeniem swej dyscypliny, powinni badać „człowieka w świecie" niezależnie od jego miejsca zamieszkania i trybu życia, jaki prowadzi pozostawał problem adekwatności metod antropologii do nowego pola oraz zakresu b a d a ń . 7 8 7 Zainteresowanych odsyłam do pracy J . W ę g l e w s k i e g o (1983). * Jest rzeczą ciekawą, że poszerzenie tradycyjnego obszaru etnologii nastąpiło, jakkolwiek z odmiennych nieco pobudek, Na przykład w tym samym czasie w w Anglii sugestia taka padła g ó w w Edynburgu, w 1957 Europie r. na Zachodniej zjeździe w Polsce zaś na zjeździe krakowskim w 1951 r. brytyjskich i w Polsce. antropolo­ �ANTROPOLOGIA MIASTA 131 Pierwszą trudność rodzą rozmiary i złożoność badanej zbiorowości ludz­ kiej i jej kultury. Jak w tych warunkach prowadzić badania? Właściwe mikrostudiom antropologicznym metody obserwacji wydają się w warunkach miejskich mało przydatne. Jednocześnie jednak wiele słuszności jest w stwier­ dzeniu, że makrostudia redukują obiekty badań do statusu szyfru. Przedsta­ wiany w nich model społeczeństwa i jego kultury jest właściwie modelem badacza, w którym mało uwagi poświęca się sposobom, w jaki członkowie badanej zbiorowości sami definiują swoją sytuację (Epstein, 1981, s. 341) . Z metodą pracy antropologa związana jest również tradycja badania małych dziedzin życia społeczno-kulturowego w sposób integralny. Jednakże nawet w prostych społecznościach często trzeba szukać czynników spraw­ czych badanych zjawisk poza ich bezpośrednim otoczeniem. W społecznoś­ ciach złożonych kontekst zewnętrzny proporcjonalnie powiększa się. Powstaje pytanie, jak szeroka powinna być analiza wymagana dla antropologicznego zrozumienia badanego zjawiska? Żaden z badaczy nie jest w stanie badać całości złożonej rzeczywistości. Musi więc badania swe ograniczyć, co pro­ wadzi zawsze do pewnych uproszczeń i arbitralnych wyborów. Dodatkowe niebezpieczeństwo grozi przy przekraczaniu granic innych dyscyplin. Przy szerokim uwzględnianiu tła badanych zjawisk można by zmierzać do badań wielodyscyplinarnych, ale badania takie, zdaniem niektórych, nie sprzyjają syntetyczności analizy (Plotnicov, 1973, s. 248-264). Dlatego też podnoszą się głosy, że antropologowie podejmując badania w mieście powinni raczej szerzej i bardziej systematycznie śledzić ustalenia pokrewnych dyscyplin w celu ich wykorzystania we własnej analizie. Ze sprawą kontaktów z dyscyplinami pokrewnymi łączy się pytanie, czy antropologia miasta ma jakiś swoisty przedmiot zainteresowań? Odpowiedź na to pytanie jest negatywna. Różnorodność tematyczna podejmowanych studiów jest ogromna, o czym świadczy chociażby tematyka wspomnianych konferencji i sympozjów. Na przykład na konferencji w Wiedniu jedna praca prezentowała urbanizację w Kuwejcie w strukturze systemu światowego, inna opisywała zachodnioafrykański urbanizm. Z kolei druga praca na temat miast Kuwejtu podejmowała problem dezintegracji życia rodzinnego tłuma­ cząc ją wysokim wskaźnikiem rozwodów. Jeszcze inna starała się pokazać, że rozwój wielkich aglomeracji w Nigerii związany był z handlem na dużych przestrzeniach i specjalizacją zawodową skoncentrowanych populacji. Praca na temat świąt obchodzonych w zbiorowościach miejskich Japonii śledziła ich historyczny rozwój. Studia na temat miast USA, Wenezueli czy Indii podejmowały problematykę etniczności, migracji, pracy w mieście, sąsiedztwa, rodziny, pokrewieństwa, pozycji kobiet i sprawy gospodarstw domowych czy wreszcie problemy polityki i patologii społecznej. Zamykając konferencję jej przewodniczący Aidan Southal nie mógł właściwie w krótkim omówieniu podsumować jej wyników. Podkreślił więc różnorodność tematyki oraz wielo9 » Cyt. za ref. Plotnicova. �132 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA rakość sposobów analizy, jak również różnorodność, a nawet kontrowersyj­ ność uogólnień. Podobnie wielostronna, żeby nie powiedzieć rozstrzelona, była problema­ tyka seminarium francuskiego. Przedstawiono na nim wyniki badań historycz­ nych nad ubraniem i strojem ludowym w XVIII-wiecznym Paryżu, nad higieną miasta w czasach przedhausmanowskich czy problem ulicznej sprze­ daży napojów. Przedstawiono również obserwacje dotyczące takich zjawisk współczesnych, jak: rola kawiarni w życiu miasteczka robotniczego, mani­ festacje uliczne, rola targu miejskiego w kontaktach z wsią, święta Rosière w Nanterre czy karnawał uliczny w Strasburgu . Na sympozjum w Suzdalu dotyczącym etnografii miejskiej referaty po­ dejmowały zagadnienia powstawania miast, demografii, składu narodowościo­ wego ludności, a w znacznie skromniejszym rozmiarze problemy rzeczywiś­ cie kulturowe: warunków życia i stylu miejskiego, przy czym głównie do­ tyczyły one środowiska robotniczego . Uznanie roli kultury w studiach urbanistycznych powoduje, że wielu antropologów spożytkowuje swą wiedzę o rodzimej kulturze emigrantów w studiach nad ludnością przesiedloną lub czasowo zamieszkującą w miastach zachodnioeuropejskich lub miastach „trzeciego świata". Jednakże, jak podno­ szą niektórzy, zadaniem antropologii powinna być próba wyjaśnienia świata wartości nie tylko inspirującego mniejszości etniczne, ale i grupy dominujące w mieście. Badanie antropologiczne nie powinno ograniczać się wiec np. do członka plemienia w mieście, lecz podjąć badanie człowieka w mieście w ogóle. Czym wobec tych rozbieżności zainteresowań i podejść powinna zajmo­ wać się antropologia miasta? Poglądy na ten temat są również zróżnicowa­ ne, lecz można wśród nich zauważyć pewne dominujące tendencje. Prawie wszyscy antropologowie podejmujący badania w miastach pośrednio lub bezpośrednio podpisują się pod założeniem, że zadaniem antropologii jest badanie człowieka zawsze i wszędzie jako całości, w możliwie pełnym kontekście zjawisk społeczno-kulturowych. Zdaniem J. Gutwirtha właśnie antropologia miasta jest jedną z odpowiedzi na współczesną świadomość epistemologiczną antropologii, która chciałaby badać wszystkich ludzi, wszel­ kich społeczności i wszelkich rodzajów kultur (Gutwirth, 1982, s. 16). Celem badań miejskich miałoby więc być zrozumienie społeczeństwa zurba­ nizowanego, przy użyciu teorii, analiz i sposobów, które tradycyjnie zwykło się identyfikować z antropologią. Stąd antropologię miejską uznać należy, niezależnie od jej powiązań z innymi naukami, za część, subdyscyplinę, antropologii (etnologii). Ze szczególnego podkreślenia problematyki kulturowej wynika, zdaniem 10 11 i" Referaty opublikowane 1 1 w „Ethnologie Française", t. 12: 1982, z. 2. Zob. cytowane streszczenia referatów z Kongresu w Suzdalu, oraz „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1. s. 231-237. 1 i �ANTROPOLOGIA 133 MIASTA • L fc,.piotnicova, że jednym z głównych problemów teoretycznych antropologii W miasta, podobnie jak całej dyscypliny, powinno być zrozumienie procesu K tworzenia się środowisk ludzkich i adaptacji do nich. Zgodnie z tradycyjnyfc i zainteresowaniami antropologii szczególne miejsce w badaniach powinno W zajmować śledzenie ciągłości i zmiany, porównywanie i badanie ewolucji M gawisk. Stąd też zakres prowadzonych analiz musi obejmować, chociażby § dla celów porównawczych, proces przejścia od etapu przedurbanistycznego ii d zurbanizowanego. Przy czym jeszcze raz należy podkreślić, że przez urbanizm rozumie się w większości badań sposób życia, przez urbanizację zaś proces wzrostu i rozwoju cywilizacji, co powoduje, że badania antropo­ logii miejskiej dotyczą zarówno współczesności, jak przeszłości. Zdaniem J. Gutwirtha stosowanie metod pracy antropologa (obserwacji i wywiadu w bezpośrednim kontakcie z badaną społecznością) predyspo­ nują szczególnie antropologa do badania funkcjonowania więzi społecznych i instytucji nieformalnych oraz zachowań spontanicznych i dostosowanych do zmiennych okoliczności, zachowań, które często umykały uwadze socjolo­ gów. Nie należy przy tym zapominać, że procesy te oddziaływają na struktury bardziej trwale i dość często, choć prawie niewidocznie, pełnią rolę strukturyzującą (Gutwirth, 1982, s. 13) . Jest rzeczą widoczną, że większość prac antropologii miejskiej nawiązuje do tematyki właściwej tradycyjnym badaniom antropologicznym, jakkolwiek spotykamy tematy szczególnie lubiane. Obserwujemy więc kontynuację zain­ teresowań problemami migracji, kontaktów, adaptacji i akulturacji, struktur rodzinnych i systemów pokrewieństwa, zróżnicowania wzorów kulturowych. Nawet pomimo różnicy w skali badanych zbiorowości problem naczelny, czyli sprawa odniesienia obserwacji jednostkowych do kultury jako całości, pozostaje w badaniach miasta ten sam, co w antropologii tradycyjnej. Broniąc zasadności poszerzenia pola badań antropologii o obszary zurba­ nizowane J. Gutwirth z pewnym patosem stwierdza, że specjalizacje antropo-. logiczne wypracowały narzędzia badawcze „zbyt drogocenne", by miały się ograniczać tylko do tradycyjnych zakresów badań. Są one bowiem przydatne zarówno do badania tego, co „codzienne", jak również święta, mitu czy przeżycia religijnego w naszych czasach i naszym zurbanizowanym społeczeń­ stwie (Gutwirth, 1982, s. 16). Niezależnie od stosowania „klasycznej" procedury badań antropologicz­ nych U. Hannerz (1983, s. 254-300) zwraca uwagę na szczególną, jego zdaniem, przydatność kategorii badawczych wprowadzonych do badań spo­ łecznych przez E. Goffmana (1959; 1967). Anonimowość w mieście sprawia. m 0 12 12 W tym miejscu m o ż n a się o d w o ł a ć do w y n i k ó w badań C . Petonnet, która zauważa, że pomimo ogromnej złożoności o d d z i a ł y w a ń miejskich człowiek w mieście wyznacza np. w o k ó ł swego miejsca zamieszkania mały teren, w którym się obraca, który jest mu bliski, w nawet którym nie ma chaosu (Petonnet, 1982), czy do spostrzeżenia najbardziej negatywne zjawiska prowokują określony ład (Gutwirth, Gutwirtha, 1983). że �134 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA że ludzie mogą być w nim oceniani na podstawie zewnętrznych pozorów. Okoliczność ta powoduje, że ważną rolę w kontaktach miejskich odgrywa, jak to określa Goffman, „sposób przedstawiania siebie" (the Presentation for Self) zgodny z różnorodnymi rytuałami interakcji zrozumiałymi dla wta­ jemniczonych. To. jak jednostka przedstawia siebie, swoje cechy, zachowania, wywołujące określone wrażenia nieświadomie, dążąc do manipulowania obra­ zami własnej osoby dla realizacji takich lub innych celów - wpływa na postawy, opinie i sądy odbiorcy (pozwala to często w mieście na przekra­ czanie różnych barier społecznych). W celu przedstawienia tego obrazu jednostka dysponuje nader szerokim zestawem środków nie tylko słowem, ale i gestem, wyrazem twarzy, ubiorem, językiem, a nawet sprzętami, którymi się otacza . Obserwacja jednostek będących ze sobą w interakcji, role. które sobie przypisują (ich „repertuar", „inwentarz"), formy ich wzajemnych kontaktów pozwalają antropologowi poznać obowiązujące reguły porządku społecznokulturowego i jakkolwiek goffmanowskie studium „towarzyskości" nie wywodzi się z wcześniejszych tradycji badań antropologicznych - zda­ niem Hannerza i omawiającego jego pracę Gutwirtha (1982, s. 15) — w ba­ daniach miejskich doskonale je uzupełnia. 13 Zakres szczególnie polecanych badań zależy od temperamentu badawcze­ go i zainteresowań poszczególnych badaczy. I tak np. U . Hannerz zafascyno­ wany Goffmanem postuluje zwrócenie szczególnej uwagi na następujące pięć dziedzin życia społeczno-kulturowego: postawy i role, które wiążą się z uczest­ nictwem w życiu rodziny, grupy krewniaczej oraz sąsiedzkiej, w sposobie konsumpcji, zaopatrzeniu oraz wymianie, jak również w czasie wolnym. Dla niego bowiem miasto to przede wszystkim miejsce, gdzie każdy mieszkaniec krzyżuje swe drogi z niezliczoną liczbą obcych osobników. Szczególnie zaś dużo takich interakcji zachodzi, jego zdaniem, w dziedzinie pracy, konsumpcji i zaopatrzenia (Hannerz, 1983, s. 137-140). Wielu badaczy uważa, że antropologia miasta powinna skupić się na śledzeniu codziennego życia informatorów, ich nieformalnej organizacji oraz oddziaływania na nie warunków miejskich. Z kolei J. Gutwirth krytykuje, że w badaniach miasta za mało do tej pory poświęca się uwagi „kulturo­ wym" aspektom życia. Za mało mówi się w nich o zjawiskach religijnych, sposobach świętowania, manifestacjach politycznych czy sposobach spędzania wolnego czasu (Gutwirth, 1983, s. 879). Antropolog (etnolog) powinien badać modele kulturowe i społeczne, które kształtują życie dużej zbioro­ wości. Na zakończenie chciałabym zaznaczyć, że prawie wszyscy badacze pod­ kreślają liczne trudności związane z badaniami miasta. Obok powszechnie znanej trudności związanej z nawiązaniem kontaktów badacza ze społecznoś­ cią badaną w mieście dodatkowo pojawia się niebezpieczeństwo pozyska1 4 ••' Obszerne o m ó w i e n i e /ułożeń Goffmana m o ż n a znaleźć w pracy J. T i t t e n b r u n a . liHcrakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, Poznań 1983. rozdz. I I . s. 41-68. Obszernie o m ó w i ł a je na konferencji paryskiej Beatrix Le Wita (1982). 1 1 �w ANTROPOLOGIA S MIASTA 135 nia informacji nieprawdziwych od ludzi, którzy są oswojeni z udzielaniem wywiadowczy wypełnianiem ankiet i kwestionariuszy, a jednocześnie zaintere­ sowani przekazaniem swego tendencyjnego obrazu. J. Gutwirth (1982, s. 17) zwraca także uwagę na potrzebę posiadania w badaniach miejskich szcze­ gólnej „wyobraźni antropologicznej", wymagają one bowiem nieraz - za­ równo w terenie, jak i podczas opracowywania uzyskanych danych - zdol­ ności i dużej śmiałości kojarzenia ogromnej liczby źródeł, zwłaszcza pośred­ nio związanych z przedmiotem badań i często pochodzących z dorobku innych dyscyplin, takich jak socjologia, ekonomia, historia czy demografia. Harmonijne połączenie mikroobserwacji, żywego opisu, który charakteryzuje najlepsze, tradycyjne prace etnograficzne z obrazem szerszego kontekstu i ogólnych regularności otwiera jednak przed antropologią miasta szerokie i godne pożądania możliwości . 15 LITERATURA Abélès M. 1980 Rouergats de Paris. vol. 2. s. 163-169. Pour une anthropologie au présent, ..Ethnologie Française", Althabe G. 1977 Le Quotidien en procès. ..Dialectiques", vol. 21. s. 67-77. Anthropologie... 1982 L'Anthropologie culturelle dans le champs urbain, ..Ethnologie Française", vol. 12 (artykuly z konferencji). Balandier G. 1955 Sociologie des Brazzaville noires. Paris. Armand Colin. B a n t o n M. 1957 West African City. A Study of Iril al Life in Freetown. London. Oxford University Press. B a s h a m R. 1978 Urban Anthropology. The Cross-Cultural Study of Complex Sociétés. Palo Alto, Societies, ..American Mayfield Publishing Company. B a s h a m R., de G r o o t D . 1977 Current Aproaches to the Anthropology of Urban and Complex Anthropologist", vol. 79, s. 415-440. B e r n u s S. 1968 Particularisme ethniques en milieu urbain, l'exemple de Niamey, Paris, Institut d'Ethno- logie. C a s t e l l s M. 1982 Kwestia miejska, Warszawa. Classen H. J., Skalnik 1981 P. [red.] The Study of the State, The Hague, Mouton. Cohen C. 1975 Grandir en quartier kurde. Paris. Institut d'Ethnologie. u W odrębnym artykule zamierzam o m ó w i ć założenia i rezultaty etnograficznych miasta w krajach demokracji ludowej i Z S R R . badań �w w 136 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Eames E., Goode J. G. 1977 Anthropology of the City. An Introduction to Urban Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs. E d d y E . M . [red.] 1968 Urban Anthropology, Athens, University of Georgia Press. E p s t e i n A. L . 1981 Urbanisation 1950-1956, and Kinship. The Domestic Domain on the Copperbeit of Zambia London, Academic Press. F i r t h R. 1956 Two Studies of Kinship in London, The Athlone Press, London; zob. tłumaczenie w: Etnologia. Wybór tekstów, W r o c ł a w 1969, s. 257-363. F o s t e r G . M . , K e m p e r R . V . [red.] 1974 Urban Antropologists in Cities, Boston, Little Brown. Fox R. G . 1977 Urban Anthropology. Cities in their Cultural Settings, Prentice Hall, Englewood Cliffs. . F r i b o u r g J. 1980 Fêtes à Saragosse, Paris, Institut d'Ethnologie. Goffman E. 1959 The Presentation of Self in Everyday Life, Garden City, New Y o r k , Doubleday, Anchor Books 1967 Interaction Ritual. Essay on Face to Face Behaviour, Chicago, Aldine. Großstadt... 1983 Großstadt - Aspecte empirischer Kulturforschung, „ D G V - Informationen", nr 4 [92] (program i streszczenia referatów z konferencji). G u t k i n d P. C . W. 1974 Urban Anthropology. Perspectives on ..Third World". Urbanisation and Urbanism, Assen, Van Gorcum. Gutwirth J. 1970 Vie juive traditionelle. Ethnologie d'une communauté hassidique. Wstęp A . Leroi- Gourhan, Paris, E d . de Minuit. 1978 L'Enquête 1982 Jalons pour l'anthropologie en ethnologie urbaine, „Herodote", vol. 9, s. 38-55. 1983 L'Anthropologie urbaine, „ L ' H o m m e " , vol. 22, nr 4, s. 5-23. urbaine en France, „Critique", nr 438, s. 882. Hannerz U. 1970 Soulside. Inquiries into Ghetto Culture and Community, New Y o r k - L o n d o n , Colum- bia University Press. 1980 Exploring the City. Inquiries toward an Urban Anthropology, New York, Columbia University Press. 1983 Explorer la ville. Elementes d'anthropologie urbaine, Paris. L e W i t a B. 1982 Une enquête en milieu parisen, „Ethnologie Française" vol. 12, s. 197-202. L o b b a n R. A. 1975 Alienation. Urbanisation and Social Noteworks in the Urban Sudan, „Journal of Modern African Studies", vol. 12, nr 2, s. 491-500. L y n d R., L y n d H. M . 1929 Midletown. A study in Modern American Cultur. W s t ę p C . Wissler, New York, Harcourt Brace. M a y e r P. 196 Townsmen or Tribesmen. Afrkan Conservatism and the Process of Urbanisation in a South City, Capetown, Oxford University Press. Mitchell C. J. 1956 The Kalela-Dance, University Press. Rhodes-Livingstone Papers, nr 27, Manchester, Manchester �I T " ANTROPOLOGIA MIASTA 137 Morel A. 1984 Ethnologie dans la ville: une bibliographie indicative, „Terrain", vol. 3, s. 43-54. Park R. 1915 The City. Suggestions for the Investigation on Human Behaviour in Urban Environment, „American Journal of Sociology", vol. 20, s. 577-612. P é t o n n e t C. 1968 Ces gens-là. 1979 On est tous dans le brouillard. L'Ethnologie des Banlieues. Wstęp A. Leroi-Gourhan, W s t ę p R . Bastide. Paris, Maspero. Paris. Galilée. 1982 Espaces Habités. Ethnologie des Banlieues, Paris. Plotnicov L. 1967 Strangers to the City. Urban Man in Jos. Nigeria. Pittsburgh, University of Pittsburgh Press. 1973 Anthropological Field Work in Urban Modern and Local Urban Contexts, „Urban Anthropology", vol. 2, s. 248-264. Press I., S m i t h E . 1981 Urban Place and Process. Readings in the Anthropology of Cities, New Y o r k - London, McMillan. R o l l w a g e n J. 1981 Introduction - Mexican Urban Household Economics, „ U r b a n Anthropology", vol. 10, nr 3. s. 205-210. S o u t h a l l A . (red.) 196! 1973 Social Change in Modern Africa, London. Oxford University Press. Urban Anthropology. Cross-Cultural Studies of Urbanisation, New York - London, Oxford University Press (bibliografia prac z zakresu antropologii miasta, P. C . W., Gutkind). Tittenbrun J. 1983 Interakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, P o z n a ń , rozdz. I I , s. 41-68. W ę g l e w s k i J. 1983 Wilson Urbanizacja. Kontrowersje wokół pojęcia. Warszawa. G 1941-1942/4/î Essay on the Economics of Detribalisation in Northen Rhodesia, cz. 1-2, Rhodes- Livingstone Papers, nr 5, 6, Livingstone. Wirth L. 1928 The Ghetto, Chicago, University of Chicago Press. 1938 Urbanism as a Way of Life, Zentrale 1985 „American Journal of Sociology", vol. 44, s. 1-24. Städte... Zentrale Städte und ihr Umland. Wechselwirkungen während der de in Mitteleuropa. Industrialisierungsperio­ St. Katharinen (referaty z konferencji we Fryburgu). Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a THE URBAN ANTHROPOLOGY Summary The author takes up an attempt to give an answer to the question what is characte­ ristic about the urban anthropology and where does it tend to. She gives much attention to the ways be which the discipline obtained its actual position. Its development end of the 60-ties and the beginning of the 70-ties of the 20 century, and fell at the in the late 70-ties the organizations of scholars connected with urban anthropology began to start up. (Among others: American Anthropological Association, The Society for Urban Anthropology, �138 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSK.A World Union of Urban Anthropology). According to U l f Hannerz the roots of the disci­ pline called urban anthropology reach back to the studies of the Chicago School of urban sociology on the one hand, and on the other they refer to some studies carried on in 1930¬ 1940 in the Rhodes Livingstone Institute in Rhodesia (Zambia). The author presents development the of that trend of studies and the most important achievements of the urban anthropology published till now. She gives the bibliography of the most important urban anthropology publications from all over the world as well. The author points out the difficulty of defining the real substance of the town, which was changing many times throughout history and discusses some controversies concerning the concept of urbanization. She also indicates some doubts concerning the possibilities of applying the traditional ethnographic approaches in researching the complex urban so­ cieties with complex culture systems. She stresses the necessity of a systematic study of the achievements and results of other, related disciplines in order to apply them in urban researches. The problem of those interdisciplinary connections leads to he question: "Has urban anthropology scope of its subject matters and problems is broad and various. We can see its own, separate subject of studies?" The answer is no, but the it in the diversity of problems discussed al numerous symposia and conferences. The author presents some of the symposia in a more particular way (for example the 1st International Sym­ posium of Urban Anthropology held in August 1982 in Wien or the symposium concern­ ing urban anthropology which was held in October 1982 in Suzdal. Soviet Union). Almost all the of anthropology anthropologists is to study studying towns and urban a man as a whole-every-where life agree, and in every hat the time task in the full socio-cultural context. The author refers to the opinion of J . Gutwirth who considered urban anthropology to be one of the responses to the actual epistemological of anthropology, the discipline studying all the types of societies of the urban studies consciousness ans cultures. The aim would be to understand and to explain the urbanized society by means of all the theories and methods which we used to attribute to anthropology. Accord­ ing to L . Plotnicov. one of the main theoretical subjects of urban anthropology should be the processes of the formation of social environments and the people's adaptation to them. According to the traditional fields of anthropological concern, the most important should be the problems of continuity and change the comparative studies and the studies of evolution of cultural phenomena. Most of the studies and researches in urban anthropology refer to the traditional anthro­ pological subjects. The most popular are: the problems of migrations, cultural contacts, adaptation and acculturation, family structures and kinship systems and the differentiation of cultural patterns. The author of the paper indicates some difficulties in the urban anthropology field- work too. Apart from some difficulties in the contacts with the respondents in town there is another danger, namely the possibility of obtaining false informations from the urban people accustomed to all kinds of interviews .and polls who consciously want to give a tendencious image of themselves. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2861e890594b4b02711b3eba52b53507.pdf d791d1963c4490849d8f628add5323c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1389 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1283 Title A name given to the resource Antropologiczne problemy kultury współczesnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.21-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zadrożyńska (KEIAK, UW, W-wa) Antropologiczne problemy kultury współczesnej 1 Jednym z niełatwych do rozstrzygnięcia, choć zapewne ogromnie cieka­ wych, antropologicznych problemów kultury współczesnej jest klasyfikacja i interpretacja zjawisk kulturowych. Należą one przecież nie tylko do natural­ nego otoczenia badacza lecz ponadto o ich skomplikowaniu stanowią niezli­ czone przetworzenia form i przemieszanie treści. Złożoność owa i brak dystan­ su utrudniają wyodrębnienie ich strukturalnego obrazu, tzn. ogólnych reguł rządzących współwystępowaniem i komplementarnością form i treści kultury. A jednak obraz ten można naszkicować. Można też wstępnie określić zasady powiązań między z pozoru chaotycznymi przejawami kultury. Wyjaśnianie ich natomiast za pomocą analogii do faktów jeszcze niedawno charakteryzujących kulturę ludową prowadzi zazwyczaj do uproszczeń. Należy zatem pójść w in­ nym kierunku. Współcześnie kulturowe treści przenikają przez wiele środowisk społecz­ nych. Wynika z tego, że bezpośredni ich przekaz, ta szczególna cecha, którą charakteryzowano do niedawna właśnie kulturę ludową, znakomicie może funkcjonować w obrębie kultury mieszkańców miast, jak również mieszkań­ ców wiosek, osad, miasteczek i osiedli. A więc wszędzie mogą się tworzyć zmienne, choć nie dowolne, konfiguracje kulturowych rozstrzygnięć. Zatem wszędzie można się spodziewać ich występowania, a każde zjawisko życia współczesnego - już upowszechnione czy jeszcze wyjątkowe - staje się tym samym przedmiotem antropologicznej refleksji.Każde bowiem zjawisko życia współczesnego wynika z norm i zasad utrwalonych wprawdzie w jednostko­ wych systemach wartościowań lecz wywodzących się ze społecznego doświad­ czenia wartościującego. Polska codzienność oferuje wiele doskonałych przykładów wymagających stosowania zróżnicowanych układów interpretacyjnych. Wymaga to także każ­ dorazowego formułowania wykorzystywanych zasad teoretycznych. Zastana­ wiałam się do tej pory nad dwoma przypadkami, wystarczająco już powszech­ nymi, aby ich obraz uznać za kształt kulturowo wyraźny i uchwytny. Pierwszym z nich jest umownie nazwane zjawisko „codzienności kolejki", drugim zjawi­ sko „skalanych murów". Każdy z tych przypadków wymaga przywołania inne­ go rodzaju założeń i teoretycznych związków. „Codzienność kolejki", to przede wszystkim materiał do antropologicznych analiz kultury (w jej algebraicznie Artykuł został złożony do druku na początku 1989 r. Niestety, z niezależnych od nas przyczyn nie mógł być opublikowany wcześniej. Zmiany zachodzące w Polsce sprawiły, że dziśodbieramy go miejscami jak zapis historii, rejestrujący odłegłe fakty z naszej rzeczywistości. Innym świadectwem historycznych już wydarzeń jest, korespondującą z tym tekstem, otwarta w czerwcu l'i°l r. w warszawskim Muzeum Niepodległości (al. Solidarności 62) wystawa ukazująca „Sztukę ulicznych szablonów". Autorzy: .huoslaw Kolczyński (scenariusz)i Krzysztof Sabak (zdjęcia). Jest ona „próbą udokumentowania zjawiska rodzącego się i ginącego na naszrch oczach. Bardzo prawdopodobne, że okaże się nawet symbolicznym progiem jej przechodzenia z teraźniejszości do przeszłości" (z„Katalogu" Wystawy) - przyp. Redakcji. �22 ANNA ZADROŻYŃSKA bezwzględnym pojmowaniu) jako zbioru reguł nałożonych na naturę. „Skalane mury", to głównie obszar jakby wnętrza samej kultury, jej własnych relacji uruchomiających składniki światopoglądów, takie jak skalanie, sacrum, chaos, rekreowanie itd. Antropologia kolejki wymaga odwołania się do podstawowych założeń związanych z naturą człowieka. Zasadnicza a użyteczna tu teoria może mieć w zarysie następującą postać: - człowiek jest nie tylko zwierzęciem terytorialnym lecz także zwierzęciem społecznym; z natury rzeczy wszystkie zwierzęta społeczne muszą ustalać w grupie hierarchię, która stanowi podstawę ich organizacji określającej prawa i obo­ wiązki każdego osobnika; tym samym hierarchia ta ustanawia porządek społe­ czny i umożliwia psychologiczny ład; żadna społeczność terytorialna zwierząt społecznych nie rządzi się całkowitą równością społeczną. Wnioskiem płynącym z tych przesłanek, przy dodatkowym uwzględnieniu przesłanki, że po drugiej wojnie światowej w Polsce oficjalnie, teoretycznie i ideologicznie hierarchia społeczna została zniesiona, staje się oczywista ko­ nieczność kreowania w takim społeczeństwie innych hierarchii. Będą one za­ tem zmienne, okazjonalne, arbitralne, oparte na przypadkowych lub niejedno­ rodnych kryteriach. Sama natomiast hierarchia okaże się tworem w najwy­ ższym stopniu nietrwałym. A więc podstawowym założeniem w antropologicznym rozważaniu takiego tworu współczesnej kultury, jakim jest sklepowa kolejka, staje się założenie ojej hierarchicznej konstrukcji. Jest to jednak zorganizowanie dość specyficz­ ne. Cóż bowiem się dzieje w kolejce? Oto na długo przed otwarciem sklepu (gdy chodzi o sklepy spożywcze - kolejki bywają tworami kilkugodzinnymi, w przypadku jednak sklepów z towarami przemysłowymi zdarza się, że społe­ czność kolejkowa stanowi organizację wielotygodniową a nawet wielomiesię­ czną) schodzą się ludzie i ustawiając się w kolejności przybycia zyskują swe miejsce w tworzącej się społeczności. Miejsce to określa prawo do nabycia niezbędnych lub tylko potrzebnych dóbr. Wszystkie w zasadzie kolejki wyka­ zują ten sam schemat organizacyjny. Dlatego wydaje się, że można posłużyć się jednym z ich rodzajów w celu jaśniejszej analizy. Z obserwacji wynika, że najbardziej dynamiczna, jednocześnie też najbardziej efemeryczna, jest kolejka powstająca pod sklepami mięsnymi - gdyż tu akcja rozstrzyga się niekiedy błyskawicznie, efemeryczna - gdyż jej rozpadanie się staje się często zacząt­ kiem nowego formowania. Tu bowiem towar dostarczany jest dwa razy dzien­ nie (z wyjątkiem sobót, gdy te zwyczajne reguły podlegają modyfikacji), dwa razy dziennie więc porządkuje się grupa konsumentów, klientów, oczekujących. A zatem główną, z pozoru podstawową hierarchię, wyznacza kolejność przybycia pod sklep. Jednak od czoła kolejki z czasem zaczynają się pojawiać początkowo nieliczne symptomy zakłócenia takiego porządku. Przybywają bowiem różni „uprzywilejowani": zwykli staruszkowie, zwykli inwalidzi, szczególny rodzaj kalekich staruszków (kombatanci), kobiety z małymi dzieć­ mi, kobiety brzemienne, opiekunowie społeczni inwalidów, staruszków i kom- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 23 batantów itd. Im godzina otwarcia sklepu bliższa, tym ów organizacyjny szum znaczniejszy. Są to więc dwie kolejki, uformowane według odmiennych kryte­ riów, choć w obydwu obowiązuje również zasada kolejności przybycia. Są to także grupy względem siebie wielce antagoniczne, potencjalni przeciwnicy w walce o pokarm. Potencja ta ujawnia się jednak trochę później. Natomiast nie znamy wypadku, aby owa wstępna utajona jeszcze agresja dała się rozładować. Nawet usilne próby jakiegoś pacyfisty, tłumaczenia, zręczne i finezyjne żarty doświadczonego socjologa kierującego agresję ku istocie problemu nie były w stanie rozładować narastającego wybuchu, zahamować kłótni, obezwładnić przeciwników. W najlepszym razie pozostawały już tylko dotkliwe złośliwości obydwu stron. Należy więc uznać, że w tym przypadku emocje jednostek stymulowane obecnością otoczenia i warunkami tego szczególnego polowania znajdują ujście wyłącznie w objawach agresji, w obnażaniu kłów w trakcie zbliżania się do celu. Można by zatem uznać, że taki układ jest również pewnego rodzaju upo­ rządkowaniem, dychotomiczną organizacją, w której „zwyczajni" zostali prze­ ciwstawieni „uprzywilejowanym". Nie jest to jednak uporządkowanie, gdyż ładu nie tworzy. O tym świadczy chaos, zdenerwowanie ludzi, kłótnie już przy zakupie. Psychologowie określają tę sytuację mianem konfliktogennej, frustru­ jącej, stresującej. Jej bowiem efektem jest przede wszystkim agresja. Czym więc jest ten nieład? Przywołane powyżej przesłanki pozwalają na wstępną antropologiczną interpretację. Potrzeba jednak jeszcze kilku informacji, by takie wyjaśnienie miało podstawy. Apogeum wydarzeń następuje z chwilą przystąpienia do sprze­ daży, gdy okazuje się, że dostarczonych dóbr jest o wiele za mało, by wszy­ stkich oczekujących można usatysfakcjonować. Zatem trzeba to nienasycenie ograniczyć. I tak ograniczają je zasady kartkowej reglamentacji. Pozornie więc wszyscy zyskali te same prawa, pozornie społeczna równość w podziale dóbr może być zachowana. Pozornie - gdyż w obydwu grupach znajdują się posia­ dacze rozmaitych kartek, jedni zachłannie wykupują całe przydziały, inni ograniczają się do części kontyngentu, jedni mogą kupować „dobre" mięsa (chorzy na cukrzyce czy niewydolności wchłaniania), innym pozostaje cokol­ wiek. A więc z chwilą rozpoczęcia sprzedaży dochodzą dogłosu przynajmniej trzy elementy owej szczególnej sytuacji: równość lecz także ograniczenie przy silnej świadomości własnego albo cudzego uprzywilejowania. To uprzywilejo­ wanie ma za podstawę zarówno elementy jakościowe sytuacji ludzi, jak ele­ menty ilościowe zakupów. Nie rozdziela ono zatem całej grupy oczekujących w dwu kolejkach na wyraźne społeczności, lecz tworzy różne zbiorowiska, których racją bytu (czasową) są odmienne zasady. Niemniej „uprzywilejowani" czują się uprzywilejowani, czują prawo do przywileju. Tym samym wyraźnie się przeciwstawiając całej reszcie zwyczajnych kolejkowiczów. Ci bowiem swych praw do zakupu upatrują wyłącznie w zajmowanej kolejności. Powstaje w konsekwencji jeszcze inna zasada, regulująca prawa „zwyczajnych" i „uprzywilejowanych": np. na pięciu „zwykłych" jeden „uprzywilejowany" ma prawo dokonać zakupu. Wyrównana zostaje jakość przywileju ilością zwy- �24 ANNA ZADROZYŃSKA kłości. To jednak nie są elementy jednego zbioru, dlatego ich ekwiwalentność jest wyłącznie pozorna. A o tym świadczy finał tak zorganizowanego hadlowego wydarzenia. Im mniej towaru na ladzie, półkach czy w skrzyniach, tym dosadniejsze słowne rekompensaty odbieranych praw. Okazuje się, że wtłoczeni w tę hierar­ chiczną klasyfikację ludzie w ogóle nie cenią kombatantów zasłużonych na frontach ostatniej wojny, niedołężnych staruszków, szczególnie inwalidów pierwszej grupy, ludzi upośledzonych umysłowo itd. Objawia się nagle zwy­ rodnienie rodzaju ludzkiego charakteryzujące się całkowitą obojętnością na sytuację innych, zapomnieniem wieków cywilizacji, osiągnięć nauki. Znika moralność. Celem staje się kęs mięsa (albo inne dobro). Jane Goodall, badając szympanse żyjące na wolności stwierdziła, że egoizm pożądania pokarmu stanowi cechę odróżniającą zwierzęta od ludzi. Jeżeli jednak obserwujemy ją także u ludzi, jakie warunki są w stanie ją wydobyć i co jest w stanie ją zniwelować? Pytania te prowadzą ku kulturze. Jeżeli ze względów biologicznych gatunkowi ludzkiemu właściwa jest hierarchia społeczna, to jej administracyjne zniesienie powoła inne mechani­ zmy zmierzające do każdorazowego porządkowania się ludzkich grup, gdy zaistnieją. We współczesnych społeczeństwach grupy tworzą się z tak różno­ rodnych powodów, że i kryteria ich zorganizowań muszą być rozmaite. Są to jednak, jak się zdaje, tylko różnice szczegółów. Zasady, choć rozchwiane, zmierzają do pewnej charakterystycznej konsekwencji, wyraźniejszej może w przeszłości lecz i teraz uchwytnej. Najogólniej - tą zasadą porządkującą są normy strzegące porządku biologicznego: człowieka, płci, dynastii, wieku, grupy społecznej, narodu, rasy. Ponieważ nie dało się utrzymać tak oczywiście naturalnych kryteriów społecznej klasyfikacji, zastąpiono ją w Polsce, w myśl ideologii równości, kryteriami znaczenia człowieka dla społeczeństwa. Te jednak, jak wiadomo, nie są oczywiste. Natomiast są subiektywne i często arbitralne. I oto nie ma w Polsce sklepów (by powrócić do problemu kolejek) wyłącznie dla Polaków, tylko dla Cyganów, jedynie dla Żydów, wyłącznie dla brzemiennych kobiet. Są natomiast sklepy, gdzie mają prawo kupna tylko posiadacze specjalnych legitymacji, instytucje, wojskowi, gdzie kupuje się za niepolskie pieniądze itd. A zatem są to właśnie kryteria hierarchizacji, klasyfi­ kacji, uprzywilejowania. Tę także cechę wykazuje kolejka. Kolejka bowiem korzysta z kryteriów społecznych, które wcale nie są oczywiste jako kryteria porządkujące. Sama sytuacja zdobywania pożywienia należy do biologii. Sposób zaś zaspokojenia tej potrzeby wymaga już w społe­ czeństwach ludzi rozstrzygnięć kulturowych. Zatem w społeczeństwach trady­ cyjnych, wioskowych, plemiennych na wyraźne cechy biologiczne (płeć, wiek, kolor skóry) nałożono normy kulturowe jasno określające prawa i obowiązki. Pozycja społeczna, jako efekt funkcjonujących norm, była także w sposób nierozerwalny powiązana z wyróżnikami biologicznymi. Współczesna klasyfi­ kacja ludzi, ich hierachia, a zatem także prawa i obowiązki jednostek określane są według norm stanowionych arbitralnie przez grupę rządzących. Z pozoru brany jest pod uwagę wiek, stan zdrowia czy płeć (więc cechy biologii). �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 25 W rzeczywistości obowiązuje społeczna ocena wartości człowieka, jego za­ sług, praw i obowiązków. O tym decyduje legitymacja. Legitymację wydaje urząd. A zatem te normy nie zostały nałożone na naturę. Są dowolnie ustano­ wione w społeczeństwie przez tych, którzy nim rządzą. Konsekwencją tych reguł, tych kryteriów hierarchizacji staje się chaos, gdyż w zależności od przewidywanych zysków można się powoływać na najbardziej odmienne, naj­ bardziej sprzeczne zasady, mogące dać prawo uprzywilejowania. Powstaje sytuacja permanentnej dezorganizacji ogólnej, chociaż przewijają się w niej fragmentaryczne wątki jakieś zorganizowań. A zatem kolejka - to biologiczna sytuacja zdobywania pożywienia. Zagro­ żenie (niekoniecznie głodem, psychologiczna świadomość braku wystarczy) niszczy normy kultury, które do niedawna regulowały życie społeczeństwa. Ale do głosu wcale nie dochodzą reguły natury, chociaż słowne obelgi i gesty by to sugerowały. Pojawiają się administrowane odgórnie anty-zasady. A więc ten chaos - to antyzorganizowanie, to antykultura. Tu dominuje jednak prawo człowieka, zaprzeczenie kultury. Podważa się słowami zasługi kombatantów, ordynarnie obraża brzemienne kobiety, starych ludzi, kaleki, wykrzykuje informacje o zasługach własnych. Egoistyczny in­ stynkt pożądania pożywienia niszczy hamulce kultury, wizja zaś niczym nie­ ograniczonej obfitości dóbr staje się tożsama z życiem i jej realizacja warta jest nawet największych nakładów energii. Owa antykultura to opozycja kultury. Nie biologia. Ta stoi u podstawy obydwu tych krańcowych punktów przeciwstawienia. Z antropologicznego punktu widzenia antykultura jest nową jakością. To już nie wizualizacja straussowskiej opozycji natury i kultury, to biologiczna podstawa opozycji kultury i antykultury. Biologia realizuje się w dwu formułach społecznego istnienia, w dwu przeciwstawnych sposobach rozstrzygania podziału dóbr, w dwu nor­ matywnie równoważnych (i akceptowanych) koncepcjach zachowań rywalizacyjnych. System natomiast jest tylko jeden. 1 Drugi przypadek - „skalane ściany" - należy do odmiennego rodzaju zja­ wisk kulturowych. Może ściślej: wstępne rozważania wymagają odwołania się do innych przesłanek teoretycznych. Jest to zjawisko nowe w swej treści, lecz nic w formie. Od paleolitycznych rysunków naskalnych po wizualny wyraz społecznych emocji Rewolucji Francuskiej - to prawdopodobnie ciąg tradycji współczesnej magii inskrypcji naściennych. Pojawiają się one głównie na murach miast, choć i wiejskie płoty nie są od nich wolne. Materiałem tych zastanowień jest to, co obserwuję w Warszawie. A zapisywane i zarysowywane przestrzenie są wystarczająco różne, by wstępnie je uporządkować. Bezpośrednim powodem włączenia lego materiału do naukowych, antropo­ logicznych zastanowień są wydarzenia z ostatnich miesięcy przed czerwcowy­ mi wyborami 1989 r. Wtedy to na świeżo odnowionych murach miast (szcze­ gólnie warszawskiej Starówki i całego Traktu Królewskiego pojawiły się napi­ sy, znaki i rysunki, które protestowały przeciwko aktualnej rzeczywistości politycznej, społecznej, gospodarczej, moralnej. Nie hamowała ich burza spo- �26 ANNA ZADROZYŃSKA tecznej dezaprobaty, pojawiały się każdego dnia coraz to nowe inskrypcje. Z chwilą wydrukowania wyborczych plakatów, zjawisko nieco straciło na sile, jakby znajdując wyraz w lawinie zaklęć wyborczych. Jest to zapewne problem ekonomiczny - zniszczenie nowo odmalowanych ścian reprezentacyjnego szla­ ku miasta. Jest to także problem estetyczny - zeszpecenie elewacji. Jest to również problem psychologiczny - siła bodźców nakazujących lekceważenie zarówno wagi gospodarczej, jak i walorów estetycznych. Tymi jednak proble­ mami zajmą się odpowiedni profesjonaliści. Natomiast antropologię może interesować ludzki, kulturowy wymiar zjawiska. Określiłabym go jako pewien rodzaj zachowań obrzędowych kategoryzujących przestrzeń a będących znaka­ mi czasu. W tym wypadku analiza wymaga nie teoretycznych założeń interpretują­ cych semantykę społecznych zachowań. Tu chodzi o pewne ukryte sensy zna­ ków, wyrażające przekonania i wartościujące nawyki kategoryzacji czasu i przestrzeni. Obydwie te jakości oceniane są za pomocą społecznej intuicji, sygnalizowane za pośrednictwem znaków-symboli zrozumiałych w kontekście zarówno historii, jak aktualnych wydarzeń. A zatem mogę wydzielić trzy główne rodzaje przestrzeni, które pociągają naściennych skrybów. Pierwszą z nich jest przestrzeń usankcjonowana trady­ cją, istniejąca jakby od zawsze, spokojnie kanalizująca wszelkie symptomy wyczerpywania się czasu (by użyć tego eliadowskiego sfromułowania). Znaki ją pokrywające informowały o następowaniu lub kreacji chaosu w cyklu życio­ wym jednostek i społeczności. Do tego rodzaju przestrzeni zaliczyłabym wszy­ stkie inskrypcje pojawiające się na płotach, na ścianach miejsc intymnych (np. więziennych cel, miejskich szaletów itd.), na obserwowanych przeze mnie od lat, dwustu czterdziestu słupach wspornikowych północnej warszawskiej Wi­ słostrady. Tu pojawia się warstwami społeczny wyraz emocjonalnych reakcji. Można je podzielić na kilka grup. Jedną z nich są wszelkiego rodzaju seksualia: napisy, rysunki, symbole. Zawierają one przede wszystkim podstawową infor­ mację o bolesnym dojrzewaniu i kłopotach nie do pokonania z zaspokojeniu seksualnych potrzeb. Są one niekiedy wybujałe, bo młodzieńcze. Niekiedy jednak przeciwstawiają się im społeczne normy, przeciwko którym protestują napisy. Tu także znajdują wyraz seksualne odchylenia i perwersyjne tęsknoty ludzi wcale nieprymitywnych. Efektem tych ostatnich jest kilka doskonałych fraszek. Drugim rodzajem słupowej twórczości są inskrypcje informujące o polity­ cznym życiu Polaków. Ten gatunek obejmuje opinie (wypowiadane w krótkich, twardych słowach) o umysłowym poziomie, moralnej ruinie, urodzie i jej man­ kamentach dostojników kolejnych rządów, przedstawicieli urzędów central­ nych, rządzącej partii. Można też tu znaleźć świetne w pomyśle inskrypcje - rysunki, (np. AVE LENIN, gdzie V powstało z dwu palców dłoni uniesionych na znak Viktorii), łączące i syntetyzujące wydarzenia historii, sytuację obecną i polityczny protest. Rozległość semantycznego pola tej właśnie inskrypcji jest znacznie głębsza niż słowa je opisujące. To symbol, jednoczący wieloraką treść uświadamianą i nieuświadomioną. Są także napisy wyrażające wielkie marze- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 27 nia i wielkie rozczarowania co do ludzkości (пр.: Ludzie, dlaczego wy jesteście tacy pojebani?!), stosunek do aktualnego problemu aborcji (пр.: Nie zabijaj nienarodzonego, lepiej oddaj do adopcji!), absurdalne przepowiednie (пр.: Miesiączkuje woźna, będzie zima mroźna). Anonimowi autorzy zapisują to w lesie betonów słupów, gdzie panuje mrok i wilgoć, gdzie przychodzą tylko nieliczni, gdzie pojawiają się spacerowicze wyłącznie w pogodne ranki sobot­ nie i świąteczne. A więc byłaby to prawie naturalna miejska przestrzeń niezwy­ kła, bezludzka, nieludzka. Istnieje poza ludzkimi osiedlami, jest nieuporządko­ wana, systematycznie zaśmiecana, gdzie „strach chodzić". Przez nikogo nie widziani autorzy inskrypcji, pisarze naścienni i rysownicy przychodzą tu wczesnym rankiem lub późnym wieczorem, gdy milknie miasto, gdy pustka pozwala im zachować anonimowość. Kreują na słupach tę swoją rzeczywistość niespełnioną i nie do spełnienia. Innym rodzajem pokrywanej inskrypcjami przestrzeni są ściany nowo od­ malowanych domów Śródmieścia Warszawy. Czyste ściany, których nikt w zwyczajnym czasie by nie tknął. A jednak jakiś społeczny (bo przecież nie jednostkowy) impuls zmusił do ich zeszpecenia. Ich czystość okazała się prowokacją. W tym wypadku pojawiły się również wszystkie rodzaje napisów z „betonowego lasu". Seksualia okazały się nie najważniejsze. Jedynie seksu­ alne określenia posłużyły jako wyraz politycznych deklaracji. Są one ostre, obrażające, dyskwalifikują, poniżają rząd, ludzi, władze. Ten rodzaj manifesta­ cji - napisy w miejscach publicznych - pojawia się tylko wówczas, gdy na­ brzmiewa czas społecznego protestu. Jest to, jak wykazała historia, zapowiedź wybuchu, rewolucji, kataklizmu. Wszystkie ostre protesty społeczne i polity­ czne ostatniego ćwierćwiecza w Europie i poza nią znajdowały takie właśnie wizualne realizacje, tak właśnie informowały o nadchodzących wydarzeniach. A więc jest to znak wyczerpującego się, kończącego się czasu. Znak chaosu, znak również kreowania, przyszłości, nadchodzącego nowego uporządkowa­ nia. Czytość i ład, dotychczasowe normy zostają przekreślone, pogwałcone, zniszczone. Informacja o tym atakuje przechodniów spokojnego dotychczas miasta. „Inskrypcje ścienne" w środku miasta, to komunikat o niezwykłym czasie, który swą obecnością naznacza przestrzenie. Należy go traktować poważnie Trzecią przestrzenią, wynikającą z bezczeszczącej działalności w śródmie­ ściu są tablice-ekrany, które powinny na sobie skupić uwagę profanatorów. Nie wywołują one jednak tak autentycznych emocji, pokrywające je napisy i rysun­ ki nie mają prawdziwej drapieżności i rozmachu tak treściwego, jak formalne­ go. Napisy są tu jakby z grzeczności nieco nieprzyzwoite, jakby miały usaty­ sfakcjonować tych, którzy tablice postawili. To możliwość zastępcza, pośred­ nia, uzupełniająca. A zatem betonowe słupy - to naturalna niezwykła przestrzeń istniejąca w niezwykłym czasie. Jest przestrzenią stałą, sygnalizuje zmienność ludzkiego czasu istniejącego poza nią, konieczną w każdej egzystencji. Gdy czas ludzki się wyczerpuje, gdy nadchodzi czas niezwykły - w betonowym lesie Wisłostra­ dy pojawiają się jego znaki. Nowy czas niezwykły pojawia się nie tylko jako �28 ANNA ZADROZYŃSKA wynik normalnych cykli życia jednostek czy zwykłego rytmu przyrody. On się powoli wyłania z umierającej rzeczywistości, z wyczerpywania się zwykłych ludzkich norm współżycia i organizacji. W tej sytuacji ów chaos nieuchronnie zapowiada zmianę, kreację nowego życia, nowego cyklu istnienia. Jest to bezsprzecznie eliadowska koncepcja czasu i przestrzeni. Wyjaśnianie jednak tymi kategoriami zjawisk współczesnej kultury, z pozoru banalnych, płytkich, fragmentarycznych jest pewnym nowum. Ta jednak interpretacja opiera się na szczególnej przesłance. Otóż czas i przestrzeń, to tylko współrzędne napisów, rysunków, znaków. To one stanowią szczególną rzeczywistość, same w sobie są swoistymi rzeczywistościami. Błogosławieństwa, przekleństwa, życzenia, zamawianie, ale także listy, karty z pozdrowieniami i życzeniami, depesze - to sfery dobrej albo szkodzącej magii. Do niej także trzeba zaliczyć owe współczesne znaki, rysunki i inskrypcje znajdywane niegdyś w tej właśnie formie jako obowiązujące czyn­ ności i rytuały podczas świąt, uroczystości, obrzędów, także zabaw. Laicyzacja kultury, to także laicyzacja obrzędowych celów. Bywa, że są one wyrażane słowami, napisami towarzyszącymi współczesnemu świętowaniu. Niekiedy ograniczają się tylko do opisania rzeczywistości zaistniałej. Wówczas sens święta jest jedynie relacją o tym co człowiecze. Jest to zresztą dość częsty przypadek we współczesnych uroczystościach. Gdy jednak starają się kreować inną, nie istniejącą jeszcze realność, wtedy zyskują walor pozaludzki. Zdarza się także w polskiej praktyce współczesnego świętowania, że owa kreatorska funkcja napisów i obrazów uzupełnia funkcję relacjonującą. W ten sposób można interpretować np. popularne hasła, deklaracje na majowych transparen­ tach, życzeniowe manifesty na bramach zakładów przemysłowych. Wówczas słowo pisane czy obraz zastępują pożądaną lecz nie istniejącą realność. Gdyby zaistniała, napisy utraciłyby wszelki sens obrzędowego kreowania, magicznego zaklęcia. A zatem napisy w „betonowym lesie", na ścianach i witrynach śród­ miejskich domów można traktować jako kreację, magiczne wyobrażenie nie zaistniałej jeszcze rzeczywistości. Taka kreacja, zgodnie z tradycyjnym światopoglądem (najczęściej przecież nieuświadomionym), musi się odbywać wyłącznie w czasie niezwykłym i musi powołać specjalny rodzaj niezwykłej prestrzeni. Staje się nią oczywista doty­ chczas przestrzeń ludzi, centrum miasta, nowo pomalowane ściany domów. Znaki chaosu i kreacji nowej rzeczywistości czynią ją niezwykłą, więc sakral­ ną. Jest to przeto niszczenie porządku człowieka, bezczeszczenie i skalanie w celu kreacji nowego ładu. Jest to jednak jakby skalanie a rebour. Skalanie obecnością napisanego słowa, obscenicznego rysunku, wulgarnego znaku czy­ stej przestrzeni zwykłości. A więc tym, co nieludzkie rzeczywistości człowie­ ka. A jednak jest to skalanie w tym rozumieniu, że następuje tu niedopuszczalne połączenie dwu wykluczających się rzeczywistości: zwyczajnej i niezwykłej, ludzkiej i nieludzkiej, profanicznej i sakralnej. Kultury zwane tradycjami obfi­ tują w tego rodzaju profanacyjne sytuacje. Są one zawsze składnikami obrzę­ dów. Więcej, wiele rytualnych wypraw, poroży, inicjacji itp. zawiera reguły wymagające skalania myślą, mową czy uczynkiem. Wówczas właśnie nakazy- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 29 wane były akty kazirodztwa, seksualnych odstępstw od zwyczajnych norm, sodomii. Dziś zastępuje się je słowami, znakami, rysunkami. I tak można traktować owe obsceniczne wyrazy protestu. Takie jednak wykroczenia prze­ ciwko normom mają ważkie usprawiedliwienie. Jest to usprawiedliwienie ob­ rzędowo jedyne. To kreacja rzeczywistości. Anna Zadrożyńska Anthropological problems of modern culture Summary The problems of classification and interpretation belong to the most important in the studies on modern culture. The cultural phenomena included there are the components of the cultural environment of the researcher himself and therefore it is difficult to observe them from a distance allowing for unbiassed study. Moreover, they appear in numerous transformations of forms and mixed contents. All this blurs their structural image, i. e. general principles ruling their coexistence and complementarity of both forms and contents (meanings). Yet the image is possible to be reconstructed. The traits of modern culture penetrate different social groups. Then the face-to-face cultural transmission (witch has been until recently attributed to folk culture only) can functions among the residents of cities, big and small towns and housing estates as well as in villages and hamlets. In all those places various, but by no means casual cultural configurations emerge. I think that anthropological interpretations are suitable for explaining them. True enough, each of the modern cultural phenomena issues from individual norms and value systems still they are all derived from the collective values and experiences. The phenomena of Polish everyday life afford us interesting subjects for anthropological interpretations. Yet every such study requires defined criteria of classifications and theoretical assumptions. In the paper two of such phenomena are presented. The first of them I called „The commonplace experience of a queue", the other one - „defilement of walls". The former is a subject for an anthropological analysis of culture (in an algebraic absolute meaning) as a set of rules imposed upon nature. The latter - the image of culture itself, its internal relations initiating conceptual categories such as: sacrum and defilement, chaos, re-creation etc. The ..anthropology of a queue" refers to everday observation of conflicts arising among people standing in line in the shops. The conflicts appear because of shortage of goods and system of ration-cards and regulations providing priviledges for some categories of customers. Classification of the facts and their interpretation call for the basic assumptions concerning human nature: - man is not only a territorial but a social as well, - all social animals living in groups establish hierarchies underlying their organization and defining each individual's rights and duties. The organization sets up both social and psycholo­ gical order. There is no group of social and territorial animals ruled by absolute equality, - the hierarchical structure must apper inevitably in Polish society too, in spite of the official equality of the citizens. A hierarchical organization appears in every task-oriented group. A queue in the shop responds to biological situation of procuring food. The danger (not necessarily of starvation, the seanse of shortage is enough) destroys common rules of social interaction, the cultural norms. It does not mean, hawever, that the order of nature appears instead. The cultural counter-norms emerge, a kind of counter-culture. It is an opposite of existing culture, it is not nature. From �30 ANNA ZADROZYŃSKA anthropological point of view it is a new quality. Biology lies under two contradictory forms of social existence: culture and anti-culture, two contradictory ways of distributing goods, two normatively equivalent (and socially accepted) ideas of competitive behaviour. They bothbelong to the same culture system. The ..anthropology of defiled walls" refers to the data concerning various forms of graffiti, pictures and inscriptions covering the walls; pilars supporting the higway and boards placed in the streets so that graffiti could be written on them, not on walls (all the material collected in Warsaw). The analysis of that material refers to theoretical framework of the interpretation of the semantics of social behaviour, meanings of signs expressing attitudes and evaluating the categorization of time and space. The latter basic categories are evaluated by social intuition and expressed with signs-symbols possible to decode in the context of past and present historical events. The actual data allow for conceiving time and space as the essential coordinates which situate graffiti in the context of national life and culture. The inscriptions themselves are the reality burdened with important meanings. Blessings, wishes, curses and magic formulas - are the spheres of magic in which signs, pictures and words make the created reality. According to traditional world-view such a creation must occur in an extraordinary time and mark the space with the quality of extraordinari ness, the space which appears the place of magical acts. The places of magical inscriptions point at destroying the commaon human order, at desecrating and defilement of the norms so that a new order could be created. Translated by Anna Ktuzyńska-Skrzypek Z WITRYNY W Y D A W N I C Z E ! I N S T Y T U T U HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ PAN R E D A K C J A NAUKOWA BIBLIOTEK! ETNOGRAFII POLSKIEJ zawiadamia z przyjemnością że w roku 1991, w ramach naszej serii ukazały sic następujące pozycje: MIROSŁAWA SDROZD-PIASECKA Ziemia w społeczności ftijejskiej. Studium wsi południowo-wschodniego Mazowsza (Koniec X I X i X X wiek) IWONA KABZINSKA-STAWARZ Games of Mongolian Shepherds JOLANTA K O W A L S K A Free of Life Dance. Cultural Universals in Molion * DANUTA T Y L K O W A [red Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej Wszystkie do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105, tel. 20-28-81 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/554c6626ac14ac16bc5985e7ecc45387.pdf 864d8626b17648dd2c14ed61530663cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6427 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6000 Title A name given to the resource Apokalipsa nie według świętego Jana/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.157-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawrysiak, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SYLWIA GAWRYSIAK Warszawa APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA Koniec świata może wydawać się tematem nie na czasie, wszak z rokiem 2000 minęła milenijna gorączka. Nie oznacza to jednak kresu fatalistycznych nastrojów. Apokalipsa jest bowiem jednym z kulturowych lejtmotywów, przykładem tematu, którym ludzie fascynują się niezależnie od momentu historycznego. Zaintereso­ wania te nie wynikają jedynie z odwiecznego dążenia człowieka, aby poznać przy­ szłość, lecz mają również prowadzić do lepszego zrozumienia teraźniejszości. Przedmiotem poniższych rozważań są apokaliptyczne scenariusze konstruowa­ ne przez moich rozmówców - mieszkańców Kurpiów. Pod pojęciem tym rozu­ miem mniej lub bardziej spójną opowieść dotyczącą końca świata, opartą o infor­ macje z różnych źródeł. Na kształt takiego scenariusza mają wpływ indywidualne doświadczenia danej osoby, które determinują nie tylko posiadane przez nią wia­ domości, lecz również sposób ich interpretacji. W artykule dokonuję dekonstrukcji przekazywanych mi scenariuszy. Odbywa się to na dwóch poziomach. Po pierwsze analizuję podstawy ich konstrukcji tzn. światopogląd rozmówców, po­ tencjalne źródła i historie wzorcowe oraz wizję czasu. Interesuję się więc tym, skąd moi rozmówcy czerpią wiedzę na temat końca świata oraz jak z niej korzy­ stają, aby stworzyć jego spójny obraz. Zajmuję się również tym, w jaki sposób interpretują teksty biblijne i przepowiednie w kontekście współczesnych wyda­ rzeń, a także jaki wpływ na ten sposób rozumienia mogą mieć media. Po drugie staram się usystematyzować wiadomości dotyczące poszczególnych wydarzeń wchodzących w skład apokaliptycznego scenariusza. Opisuję rozważa­ nia na temat daty, znaków i przebiegu apokalipsy. Skupiam się głównie na dwóch koncepcjach: końca świata jako wydarzenia nadprzyrodzonego oraz końca świata jako racjonalnej i logicznej konsekwencji ludzkich działań. Jednocześnie zwracam uwagę na zmienność i otwartość wiedzy apokaliptycznej. Jest ona nieustannie aktualizowana, a poszczególne elementy na nowo definiowa­ ne w coraz to innych kontekstach. Obok treści związanych z nauczaniem Kościoła Katolickiego oraz opowieści przekazywanych w danym środowisku z pokolenia na pokolenie, mogą w jej obręb być włączane nowe zjawiska społeczne i wydarze­ nia historyczne oraz wizje zaczerpnięte ze współczesnej kultury popularnej. W SERCU PUSZCZY ZIELONEJ - BADANIA Świat wierzeń apokaliptycznych odtwarzam na podstawie narracji zebranych podczas badań etnograficznych na Kurpiach. Głównym źródłem informacji wyko­ rzystanych w tym artykule są rozmowy z mieszkańcami Kadzidła i jego okolic. �158 SYLWIA GAWRYSIAK Moimi rozmówcami zostały osoby w podeszłym wieku, głównie kobiety. Starszych ludzi powszechnie uważano za ekspertów, od których można dowiedzieć się naj­ więcej. Spotkane przeze mnie osoby były wierzące i gorliwie praktykujące swoją wiarę. Duża część należała do kółek różańcowych lub innych temu podobnych organizacji. Wiele kobiet słuchało Radia Maryja, niektóre oglądały telewizję TRWAM. Nie oznaczało to jednak zamknięcia w kręgu informacji stricte kościel­ nych, wręcz przeciwnie. Wiele z tych osób znało na przykład treść przepowiedni Sybilli1, które jeszcze przed wojną stały się bardzo popularną wersją wizji apoka­ liptycznych. Ważną role pełniły też informacje zaczerpnięte z radia i telewizji. Jak już wspomniałam, w związku z zaangażowaniem religijnym moich roz­ mówców źródłem wiedzy i czynnikiem mającym znaczny wpływ na ich ogląd świata było nauczanie Kościoła. Swoją wiedzę opierali często na tym, co słyszeli w czasie mszy świętej. Kościół określał ich pojmowanie etyki i moralności. W dużym stopniu wpłynął też na sposób, w który postrzegali otaczającą rzeczywis­ tość. Mam tu na myśli na przykład wiarę w kreacyjną moc modlitwy, związaną z przekonaniem o wszechmocy Boga. Świadomość tych faktów odcisnęła swe piętno na postrzeganiu przyczynowości w świecie. Owa świadomość, jak i ogólna wiedza na temat końca świata stwarza pewne stałe dyspozycje do interpretowania określonych zjawisk w kategoriach religijnych (w tym apokaliptycznych), nada­ wania im na przykład etykiety boskiej kary czy przestrogi. Z instytucją Kościoła wiążą się publikacje religijne. Zdarza się, że niektóre z nich są odbierane jako alternatywa dla wiedzy propagowanej przez Kościół, niekiedy uznawane za równie autentyczne jak Pismo Święte. Literatura religijna zawierająca treści różnych objawień, staje się podstawą do krytyki przeprowadza­ nia niektórych obrzędów - a nawet prowadzi do prób narzucania innego zacho­ wania w czasie mszy świętej, niż to, które jest ogólnie przyjęte12. Na światopogląd ludzi wyraźny wpływ mają również media. „Środki przekazu mają kolosalne możliwości formującego lub deformującego wpływu na człowieka: nie tylko na pojedyncze decyzje czy chwilowe samopoczucie lub wiedzę, lecz na jego stan zdrowia, osobowość, relacje z innymi, aktywność, twórczość” (Rekłajtis 1 Sybilla to postać występująca w mitologii greckiej i rzymskiej, trudniąca się przepowiada­ niem przyszłości, która w wierzeniach ludowych zyskała zupełnie nowe znaczenie. Mitologiczna postać rzymskiej wieszczki sprzedającej księgi ze swoimi przepowiedniami królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu została skontaminowana z biblijną królową Saby (nazywaną błędnie królową Sabą), przy­ bywającą do króla Salomona i dodatkowo obdarzoną imieniem Michalda. W wyniku tych przekształ­ ceń również w świadomości moich rozmówców funkcjonuje ona jako chrześcijańska święta o trojgu imion Sybilla-Saba-Michalda, stosowanych właściwie zamiennie. Dodatkowo mianem Sybilli określa się również zbiór jej proroctw na temat przyszłych losów świata. Zatem, w zależności od kontekstu, Sybillą może być nazywana zarówno osoba, jak i księga. Proroctwa Michaldy obejmują dzieje świa­ ta od czasów następujących w Izraelu po śmierci króla Salomona, poprzez zapowiedź przyjścia Mesjasza, postępującą mimo to degenerację ludzkości, po ostateczną wojnę i koniec świata. 2 Przykładem może być przedsoborowy, podkreślany w objawieniach prywatnych (np. w przeka­ zach z Oławy), nakaz przyjmowania komunii klęcząc: Pan Jezus prosi, że ci kapłani, którzy podają ciało moje na stojąco, będą za to odpowiadać. Będą później pokutować, będą chodzić i będą chcieli, żeby ktoś ukląkł i jemu dać tą komunię, ale nikt nie będzie ich widział (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 159 1997, s. 28). I nie mam tu na myśli jedynie znacznych wpływów Radia Maryja, z którego słuchaczami spotykałam się dość często. Pamięć ludzka pełna jest doniesień medialnych. Rozmówcy często powoływali się na to, co czytali w gazetach lub widzieli w telewizji. Na przykład na pytanie o datę końca świata, jeden z nich odpowiedział: To ju ż i w gazecie pisali, że to ju ż wtedy, wtedy będzie (mężczyzna, ok. 65 1., Kuczyńskie). Według rozmówców sensa­ cyjne treści z mediów zastąpiły fascynujące opowieści, przekazywane sobie w cza­ sie długich wieczornych rozmów: Kiedyś telewizorów nie było, radiów nie było, to się ludzie schodzili (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Zamiast słuchać opowiadań o stra­ chach, wystarczy obejrzeć któryś z serwisów informacyjnych. Zaspokaja to ludzką potrzebę niezwykłości. W czasie badań spotkałam jednak wielu ludzi, którzy funkcjonowali zarówno w rzeczywistości przedmedialnej, jak i tej zdominowanej przez nowoczesne środ­ ki przekazu, a teraz dążą „do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Oznacza to, że pamięć dawnych opowieści pozostała i funkcjonują one razem z medialnymi przekazami. Nie doszło do zupełnej erozji starego światopoglądu. Mamy raczej do czynienia z ciągle trwającą modyfikacją. APOKALIPSA ZAKTUALIZOWANA - PROBLEM BADAWCZY Człowiek ma skłonność do wyznaczania granic. Nieograniczoność i niepoznawalność są atrybutami Boga. W ludzkim świecie „aby poznać istotę czegoś, na­ leży to coś ograniczyć, uwyraźnić granice, odróżniając od tego, czym nie jest” (Tokarska-Bakir 2000, s. 101). Nic więc dziwnego, że ludzie przy swojej skłon­ ności do porządkowania świata, stawiają sobie również pytania o kres ziemskiego życia i nadejście dies irae. „Lęk przed końcem świata, a zarazem oczekiwanie końca jako naturalnej konsekwencji upadku, wyznacza granice ludowej czasoprze­ strzeni” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115). Również „życie religijnej wspólnoty na Kurpiach nie ograniczało się tylko do wymiaru doczesnego” (Ozorowski 2004, s. 163). Nie mogę jednak stwierdzić, że „koniec świata to ulubiony motyw” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115) badanej przeze mnie społeczności. Główny nurt rozważań eschatologicznych dotyczył bowiem śmierci i życia pozagrobowego w ich jednostkowym wymiarze. Apokalipsa indywidualna i zbiorowa Należy pamiętać, że „z religijnego punktu widzenia istnieją dwa eschatony klu­ czowe: rzeczywistość, jaka czeka na każdą jednostkę po śmierci (...), oraz rze­ czywistość, jaka czeka na całą ludzkość na końcu czasów, w Dniu Ostatecznym” (Kaźmierczak 2006, s. 274). Zainteresowania eschatologii są więc dwojakiego ro­ dzaju. „Eschatologię ze względu na przedmiot (...) zwykło się dzielić na: 1. jednost­ kową, czyli indywidualną, która traktuje o losach pośmiertnych każdego człowieka; �160 SYLWIA GAWRYSIAK 2. powszechną - odnoszącą się do całej ludzkości, a potem do całego wszechświata” (Jankowski 2007, s. 15). W związku z tym wyróżnić można dwa rodzaje apokalipsy - indywidualną (prywatną, jednostkową) oraz uniwersalną (zbiorową). Apokalipsa prywatna jest zdarzeniem o jednostkowym wymiarze, sprawą indywidualną każ­ dego człowieka, wiąże się z jego śmiercią i późniejszymi losami duszy. Apokalipsa zbiorowa zaś dotyczy losów świata pojmowanego jako całość złożona z natury i ludzi. Zawiera w sobie wyobrażenie końca świata i Sądu Ostatecznego. Nie ozna­ cza to jednak, że nie wiąże się z indywidualnymi losami jednostki. Powyższe rozróżnienie nie jest oczywiście powszechnie rozpatrywane i arty­ kułowane przez rozmówców, jednak uwidacznia się w czasie rozmów na tematy eschatologiczne. Nie ulega wątpliwości, że „apokalipsa jednostkowa w postaci sądu szczegółowego stoi bliżej centrum egzystencji niż apokalipsa zbiorowa” (Kaźmierczak 2006, s. 276). Wiedza na jej temat jest bardziej rozpowszechniona, ludzie więcej o niej mówią, budzi ona prawdziwe emocje. Nie powinno to szcze­ gólnie dziwić, skoro w świadomości człowieka wierzącego funkcjonuje ona jako fakt nieunikniony i dotyczący jednostki bezpośrednio. Apokalipsa indywidualna staje się przedmiotem refleksji człowieka zdecydowanie częściej niż apokalipsa zbiorowa. A na temat tej ostatniej ludzie czerpią wiedzę z najróżniejszych źródeł i na podstawie uzyskanych z nich informacji konstruują swoje własne scenariu­ sze końca świata. Prawomocność apokaliptycznej wiedzy Wśród źródeł apokaliptycznej wiedzy znajdują się przede wszystkim Sybilla, przepowiednie, objawienia, Biblia, czasem pieśni, obrazy, sny. Są one uznawane za nośniki wiedzy danej przez Boga. Powszechne jest przekonanie, że wiedza na ten temat musi pochodzić od Boga, gdyż jedynie On zna tę Wielką Tajemnicę (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Przekazywana jest ona człowiekowi tylko z Jego woli i to On decyduje, ile człowiek może się dowiedzieć. Poza tym są oczywiście spo­ soby pozyskiwania wiedzy sprzeczne z Bożą wolą, uznane za nieuprawnione. Na­ leżą do nich przede wszystkim wróżby i wywoływanie duchów, powszechnie uzna­ wane za grzech. Nie oznacza to jednak, że rozmówcy nigdy nie korzystali z tych możliwości. Co więcej, są osoby, które mimo deklaracji, że wróżby są grzechem, przyznają, iż coś musi w tym być, bo kiedyś im się sprawdziły. Jednocześnie jed­ nak rozmówcy nie potrafią określić, skąd wróżki czerpią wiedzę na temat przy­ szłości. Nie jest ona z pewnością Bożym darem, gdyż w takim wypadku byłaby uznana za prawomocną (tak jest, na przykład, w wypadku pobożnych osób mają­ cych dar jasnowidzenia). Nie oznacza to jednak, że pochodzi od diabła. Nie z tego powodu wróżby są grzechem. Są one nim raczej dlatego, że wróżąc człowiek uzur­ puje sobie prawo do wiedzy przynależnej tylko Bogu. Wynika to z hierarchii bytów, w której Bóg jest na pierwszym miejscu. Próba poznania przyszłości jest aktem przekraczającym ludzkie kompetencje, próbą postawienia się na miejscu Boga. Tak, jak tylko przez Boga mogło dokonać się zbawienie, tak też tylko Bóg ma określone prawa, wyłączność w decydowaniu o pewnych sprawach. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 161 Zapomniane objawienie Janowe Najdziwniejsze, biorąc pod uwagę, że spotykałam się z osobami głęboko wie­ rzącymi było to, że prowadziłam z nimi rozmowy o apokalipsie bez Apokalipsy. Nikt z zapytanych przeze mnie rozmówców nie wspominał o Objawieniu Św. Jana. Funkcjonują w ich opowieściach, co prawda, pojedyncze motywy (trąby, pieczę­ cie), nie są jednak kojarzone z treścią Biblii, lecz wyrwane z kontekstu. Narracja, skierowana do siedmiu Kościołów wczesnochrześcijańskich, prezentująca wizję Boga zasiadającego na tronie oraz Baranka (czyli Jezusa) otwierającego tajemniczą księgę, opieczętowaną siedmioma pieczęciami, jest zupełnie nieznana. Otwieranie kolejnych pieczęci, podobnie jak następujące po nich dźwięki siedmiu trąb, mają swoje konsekwencje w postępującym na ziemi dziele zniszczenia, które swą kul­ minację ma w siedmiu ostatecznych plagach. Ta wizja, podobnie jak inne elementy Janowego Objawienia (bestie, niewiasta i smok), nie pojawiają się w opowieściach rozmówców na temat końca świata. Nieznajomość tych treści wynika z pewnością z niepełnej znajomości Pisma Świętego (dopiero w ostatnich czasach, między innymi w związku z pojawieniem się w Kadzidle Odnowy w Duchu Świętym, zaczęto kłaść większy nacisk na czy­ tanie Biblii), no i oczywiście ze stopnia trudności symbolicznej tekstu. W takiej sytuacji jednym z powszechniejszych źródeł wiedzy o czasach osta­ tecznych stała się Sybilla. Prawie każdy słyszał o jej istnieniu, wiele osób znało jej treść z opowieści lub lektury. Co dziwne jednak nie zaliczali jej do przepowiedni. Być może wynikało to z faktu, że funkcjonowała w wyobraźni jako książka, nawet jeżeli jej treść przekazywana była ustnie. Tymczasem przepowiednie („przy­ powieści” - jak mówią niektórzy rozmówcy) to dość nieostra kategoria bliżej niezidentyfikowanych i, co ważne, przekazywanych ustnie informacji na temat przyszłości. Przepowiadać w rozumieniu moich rozmówców często znaczy tyle co opowiadać. Przepowiednie nie dają więc wiedzy pewnej. Aby uwiarygodnić swoje słowa rozmówcy wolą mówić o tym, co sami lub ktoś czytał w jakiejś książce lub gazecie. „Jest bowiem tak, że historie ustne opierają się na słowie drukowanym i nim się uzasadniają. To, co zapisane, a później jeszcze wydrukowane, wydaje się być bardziej wiarygodne od tego, co usłyszane” (Kurowski 2003, s. 206). Świadomość eschatologiczna Fenomenolog Karol Tarnowski stwierdza, że istnieje „pewna wiedza, oparta przede wszystkim na rozmaitych środkach masowego przekazu, ale nie tylko na nich, wiedza o nieograniczonych możliwościach zła, o nieznającej żadnych zapór woli niszczenia” (Tarnowski 1995, s. 49). Ta wiedza, spotęgowana jeszcze przez kreowaną przez media wizję złego świata, powoduje kształtowanie się przekona­ nia o życiu w czasach ostatecznych. Tarnowski nazywa tę wiedzę świadomością eschatologiczną (tamże). Wiąże się z nią stała dyspozycja do interpretowania pew­ nych zdarzeń w kategoriach apokaliptycznych. Należą do nich przede wszystkim wojny i katastrofy, o których co chwila słyszy się w serwisach informacyjnych. �162 SYLWIA GAWRYSIAK Media, wychodzące z założenia, że zło jest bardziej atrakcyjne, przyczyniają się do kształtowania w ludzkiej świadomości wizji złego świata. W zetknięciu z bi­ blijną zapowiedzią pojawienia się Antychrysta i narastania zła, czy zapisanym np. w Sybilli stwierdzeniem o dewaluacji czasu ludzie zyskują wrażenie spełnia­ jącej się w historii apokalipsy. Z odnoszeniem „historii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w per­ spektywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozumiała” (Czaja 1999, s. 85) spotykałam się bardzo często. Dla wielu rozmówców zło i nieszczęścia, cały współczesny świat staje się mniej przerażający dopiero, gdy okazuje się on częścią Bożego planu. Niejednokrotnie wielkie katastrofy interpretowane są jako słuszne boskie napomnienie lub sprawiedliwa kara. Jednocześnie jednak, o czym pisała Joanna Tokarska-Bakir: „Czytelnik Sybilli dokonuje natychmiastowej aktualizacji tekstu: Świat przedstawiony miesza się nierozróżnialnie ze światem czytelnika, który się w nim rozpoznaje” (2000, s. 107). Treści przepowiedni stają się naprawdę jasne dopiero w momencie, gdy zaczynają się spełniać: No tak, tak mówią stare ludzie, a je kto tam te lasy pozamykał na kłódkę, ja k to może być w ogóle, nie mogę sobie wyobrazić tego, ja k czytali te książkę, żeby to lasy wszystkie na kłódkę pozamykać. I jest tak, pozamykane są (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Z powyższymi procesami wiąże się zmiana w postrzeganiu apokalipsy. Jak pisał Daniel Wójcik: „Do niedawna koniec świata był interpretowany jako znaczące i ponadnaturalne wydarzenie, pociągające za sobą unicestwienie i odnowienie ziemi przez bóstwa lub boskie moce. (...) Wynalezienie, a w szczególności roz­ powszechnienie broni nuklearnej fundamentalnie zmieniło współczesne spekulacje apokaliptyczne, podsycając obawy przed globalnym unicestwieniem i wywołując powszechny pesymizm dotyczący przyszłości ludzkości” (Wójcik 1996, s. 297). Apokalipsa przestaje być już opisywana jako wydarzenie ponadnaturalne. Poja­ wia się przekonanie o ludzkiej samodestrukcji, o tym, że ludzie sami sobie mają zgotować ten los. Świadomość taka wiąże się zarówno z postępującą degradacją naturalnego środowiska, jak również z rozwojem techniki: Według tych obecnych wierzeń, ta technika, to mówią, że to siarczysty ogień będzie niszczył, te atomy to będzie siarczysty ogień, to zmiecie z powierzchni ziemi (kobieta, 80 1., Kadzidło). Broń nuklearna zajmuje w tych rozważaniach szczególne miejsce. Bardzo często jest wymieniana jako siewca apokaliptycznego zniszczenia. Skojarzenia te są oczy­ wiście potęgowane przez pojawianie się motywu broni atomowej w telewizji, filmach, propagandzie. Jest ona współczesnym przykładem niepojętej siły. „Od połowy lat czterdziestych wierzenia ludowe i wybrane tradycje religijne zaczęły rozważać pogląd, że wynalezienie broni nuklearnej stanowi spełnienie boskich przepowiedni. Perspektywa nuklearnego unicestwienia została bez problemu włą­ czona w różne systemy wierzeń apokaliptycznych i zmitologizowana jako znaczące wydarzenie, które jest nieuchronną częścią ustalonego planu odkupienia świata” (Wójcik 1996, s. 297). Potwierdzają to moi rozmówcy: Ale mówią, że teraz to koniec świata to tak, że ludzie sami sobie zrobią podobno koniec świata, bo to produkują te bomby i mogą rozpylić (mężczyzna, 65 1., Kuczyńskie). Nie mamy tu do czynienia jedynie z silnie podsycanym przez propagandę, ale jednak realnym, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 163 zagrożeniem. Bronią atomową mogą władać ponadnaturalne siły: Wie pani, to sza­ tan wszystkim działa. Gdyby się ludzie więcej modlili, to może by tego szatana nie dopuścili do tej bomby (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). SYBILLA NAM MÓWI ŚWIĘTA - PRZEPOWIEDNIE APOKALIPTYCZNE Źródła, z których korzystali moi rozmówcy przy konstrukcji swoich opowieści, były przeróżne. Nie sposób ich wszystkich wymienić. Co więcej, trudno je nawet dokładnie zidentyfikować. Zdarzało się bowiem tak, że wiedza na temat końca świa­ ta pochodząca, według moich rozmówców, z bliżej nieokreślonych przepowiedni, tak naprawdę miała swoje źródło w Biblii. Z Ewangelii według św. Mateusza często czerpano opis Dnia Pańskiego, który przyjdzie jak złodziej (Mt 24, 43—44) oraz wizję Sądu Ostatecznego (Mt 25, 31-46), z Apokalipsy zaś motyw trąb i pieczęci (Ap 6, Ap 8). Do najczęściej przytaczanych źródeł wiedzy należą, jak już wspo­ minałam, proroctwa Sybilli. Bardzo ważne są również opowieści przekazywane moim rozmówcom przez starsze pokolenie. Wymieniany był również, fragment Tryptyku Rzymskiego, dotyczący fresku w Kaplicy Sykstyńskiej oraz opis dzieła Michała Anioła. Poza tym bardzo często mówiono o (nie zawsze uznanych przez Kościół) objawieniach prywatnych. Przykładem tych ostatnich może być przepowiednia ojca Pio, której kopię otrzymałam od jednej z rozmówczyń, a także po części pieśń maryjna „Ja Maryja was proszę ze łzami” (również kserokopia) oraz pieśń pogrzebowa „Posłuchajcie proszę was o straszliwym sądzie” (tekst przepisany ręcznie). Osoby, które mi je przekazały, raczej nie pamiętały dokładnie ich tekstu, ale dobrze orientowały się w tematyce, stąd nie bez powodu mnie do nich odsyłały. Znajomość treści tych tek­ stów daje wzór, wedle którego można chronologicznie i spójnie przedstawiać ostat­ nie dni. Wszystkie trzy teksty podkreślają bliskość końca czasów, opisują przebieg dies irae, a jednocześnie podają metody na uchronienie się przed bożym gniewem. Należy zaznaczyć, że rozmówcy dość swobodnie korzystali z całego zasobu wiedzy na temat apokalipsy. Przekazywane informacje nie ograniczały się do jed­ nego ze źródeł. Często okazywały się złożoną kompilacją różnych tekstów. Autorytet Sybilli Wśród przepowiedni apokaliptycznych szczególnym autorytetem cieszą się pro­ roctwa Sybilli. Księga, nazywana tak od imienia legendarnej autorki przepowiedni Sybillą (Sybilią), była ważnym i powszechnie znanym źródłem wiedzy. Swą popu­ larność zawdzięcza książkom, które krążyły po całej Polsce, a na Kurpiach poja­ wiły się jeszcze przed II wojną światową. Znaczna część moich rozmówców nie miała okazji ich przeczytać, znała je natomiast z opowieści. Ci, którzy czytali, twierdzili, że znane im publikacje, przeważnie niewielkich rozmiarów, były jedynie skróconymi jej wersjami. Dawne, pełniejsze wersje miały zaginąć w zawierusze wojennej. Sybilla funkcjonuje bowiem w wyobrażeniach jako stara, gruba książka. Jednocześnie, ze względu na treść, miała ona być bardzo droga: tyle co kosztowała dobra czy dwie krowy kiedyś tam przed wojną (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). �164 SYLWIA GAWRYSIAK Rozmówcy znają historię jej powstania z opowieści, dlatego też trudno ustalić jednoznaczną wersję. Autorka, nazywana jest świętą Sybillą gdyż „zgodnie z logiką symbolicznych transformacji w kulturze ludowej uchodzi ona za chrześcijańską świętą” (Zowczak 2001b, s. 352-353). W niektórych przypadkach utożsamiana jest też z królową Saby (nazwa starożytnej krainy została uznana za jej imię i moi rozmówcy zwą ją królową Sabą). Wówczas władca, z którym rozmawiała, nazy­ wany jest Salomonem. Sybilla przybywa do króla, aby sprzedać mu swoje proroc­ two dotyczące dziejów ludzkości. Spotkałam kilka wariantów negocjacji pomiędzy Sybillą a królem. W zależności od wersji, ksiąg z przepowiedniami było dwanaście, a ocalało sześć, trzy bądź jedna, lub ksiąg było dziewięć i ocalały trzy. W każdej z opowieści Sybilla zażą­ dała wysokiej ceny za wszystkie księgi, a gdy król nie chciał ustąpić, paliła po jednej lub po trzy księgi, aż król za cenę początkową zdecydował się kupić pozo­ stałe. Tak czy inaczej proroctwa miały obejmować całość dziejów ludzkości, od początku do końca świata. Utrata znacznej ich części powoduje, że wiedza, jaką dysponujemy, jest niepełna, a pewna jej część zarezerwowana wyłącznie dla Boga. Poza tym pojawia się też pogląd, iż jak przystało na tajemną księgę, aby dobrze zrozumieć Sybillą należy ją czytać a rebours: To nie było napisane, że tak i tak ma być, tylko trzeba było odwrotnie rozumować (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Co ważne, panuje przekonanie o tym, że Sybilla sprawdza się w teraźniejszości. Przykładem są tutaj wynalazki techniczne - żelazne ptaki, których realizacją są samoloty, czy piece na polach, czyli traktory. W obecnych czasach realizuje się również część proroctwa dotycząca kataklizmów: No to niby to wszystko się pełni, to co w Sybilii pisało. To się pełni. (...) Bo w tej Sybilli pisało, że takie straszne wody, szkodliwe będą, że naprawdę, te kataklizmy różne, no i tak się dzieje, tak jest (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Nadrzędna rola Sybilli wiąże się również z przekonaniem, że inne przepowied­ nie są po prostu jej urywkami, które niektórzy pościągali z Sybilli (kobieta, ok. 60 1., Tatary). To na jej podstawie buduje się inne przekazy o charakterze proroczym, na przykład wspominaną przeze mnie pieśń „Ja Maryja was proszę ze łzami”: Ale mnie się wydaje, że Kościół tej pieśni nie układał, to ktoś jakiś starszy człowiek ułożył, który miał Sybilię czy czytał Sybilię (kobieta, 64 1., Kadzidło). Sybilla może więc sprawiać wrażenie jedynej księgi zawierającej prawdziwe proroctwa, konku­ rencyjnej nawet dla Biblii. Objawienia prywatne Kolejnym, niezwykle istotnym źródłem, z którego rozmówcy czerpali wiedzę na temat końca świata, są objawienia prywatne. Wiąże się z tym „tendencja do traktowania Maryi jako wieszczki” (Turner, Turner 1978, s. 209). Według Victora i Edith Turnerów, począwszy od La Salette, maryjne objawienia i związany z nimi ruch pielgrzymkowy nabierają takiego właśnie apokaliptycznego tonu: „(...) prze­ słania zawierają wezwanie do skruchy - i czasem groźbę, jeżeli ludzie nie odpo­ wiedzą. Groźbą jest albo lokalne nieszczęście (takie jak zniszczenie upraw ziem­ niaków i pszenicy przepowiedziane w La Salette) albo światowa katastrofa” (tamże, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 165 s. 221). Wzrost ilości tego rodzaju zjawisk wiązał się z końcem tysiąclecia. Jak pisze Hubert Czachowski: „pod koniec XX wieku znacznie częściej pojawiały się w tek­ stach orędzi maryjnych wizje apokaliptyczne. Nasilenie takich tendencji wiązało się z ostatnimi latami kończącego się tysiąclecia” (2003, s. 17). Objawienia są ważnymi źródłami wiedzy. Wizjonerzy przez swój kontakt z sa­ crum zyskują wyjątkowy autorytet, stają się specjalistami w sprawach kontaktu ze świętością, sposobu życia i zachowania. Stają się też ekspertami od apokalipsy. Waga objawień prywatnych może wynikać również z ich aktualności, gdyż oprócz tych powszechnie znanych i uznanych przez Kościół, krąży wiele opowieści 0 wizjonerach, którzy mieli objawienia w latach 1990. i na początku XXI wieku. Poszukiwanie wzoru Apokaliptyczne scenariusze częściowo opierają się na szkielecie zaczerpnię­ tym z eschatologii katolickiej. Konstruowane są często na podstawie niezwiązanych z tą tematyką fragmentów Pisma Świętego. Mamy tutaj do czynienia z czymś w rodzaju biblijnych historii wzorcowych. Pierwszą z nich jest opowieść o Kainie i Ablu (Rdz 4, 1-16), gdyż bratobójstwo ma być jedną z oznak zbliżania się czasów ostatecznych. Według innej wersji przed końcem świata ma być siedem lat urodzaju, a po nich nastąpi siedem lat głodu. Wyraźne są tutaj analogie do Księgi Rodzaju, historii Józefa, syna Jakuba 1 snu faraona o kłosach i krowach, będącego zapowiedzią siedmiu lat urodzajnych i takiego samego okresu nieurodzaju (Rdz 41, 1-57). Do Starego Testamentu bardzo często ludzie nawiązują też wskazując na potop (Rdz 6-9), zwany przez nielicz­ nych pierwszym końcem świata. Choć ta historia powtórzyć się nie może, bo Bóg zawierając z Noem przymierze obiecał, że już nigdy nie będzie karał ludzi poto­ pem, to według moich rozmówców, kolejny koniec świata może mieć podobny przebieg. Grupa ludzi prawych przeżyje katastrofę i na nowo zaludni ziemię. Tylko oni dostrzegą znaki zbliżania się apokalipsy, reszta pozostanie niewzruszona. Pojawiła się też wątpliwość, czy ludzie, którzy dożyją dni ostatecznych będą musieli umrzeć, czy po prostu ulegną jakiejś cudownej przemianie. Wzorem stało się tutaj przemienienie Jezusa na górze Tabor (Mt 17, 1-8, Mk 9, 2-8, Łk 9, 28-36). Przemieniony Chrystus, j ego postać jaśniejąca niezwykłym blaskiem, została uzna­ na za wzorzec cielesności w niebiańskich warunkach, odpowiedź na pytanie, jak ludzie mogą wyglądać po zmartwychwstaniu. Innym przykładem, jaki był brany za wzór dni ostatecznych, jest moment śmierci Chrystusa i następujące wtedy trzę­ sienie ziemi, zaćmienie słońca oraz wychodzenie umarłych z grobów (Mt 27, 45-53, Łk 23, 44M6). Mówiąc o apokalipsie niektórzy wspominali również biblijny opis paruzji Chrystusa3, choć nie zawsze identyfikowali go z tekstem Ewangelii. 3 Np. Mt 24, 29-31: Zaraz też po ucisku owych dni słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku; gwiazdy zaczną padać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte. Wówczas ukaże się na niebie znak Syna Człowieczego, i wtedy będą narzekać wszystkie narody ziemi; i ujrzą Syna Czło­ wieczego, przychodzącego na obłokach niebieskich z wielką mocą i chwałą. Pośle On swoich anio­ łów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego. �166 SYLWIA GAWRYSIAK JAK BĘDZIE DRUGI KONIEC ŚWIATA - ROZWAŻANIA NA TEMAT CZASU „W biblijnej chronologii świata historia ludzkości jest historią utraty i odzyska­ nia idealnej rzeczywistości” (Kowalski 1993, s. 107). W „ludowej” chronologii wygląda to trochę inaczej. Sytuacja upadku i odrodzenia się świata może następo­ wać wiele razy. Mamy tu do czynienia ze złożoną wizją czasu, zakładającą nastę­ powanie po sobie kolejnych światów, których istnienie oddzielone jest katastrofami. Każdy kataklizm oznacza oczyszczenie ziemi. Jest ono jednak tylko tymczasowe, bo zło przenika do nowego świata i prowadzi do jego upadku. Jednocześnie w następujących po sobie światach ludzie są coraz słabsi. W ten sposób mamy do czynienia z połączeniem dwóch koncepcji czasu: cyklicznej z linearną. Wizje czasu W moich rozmowach często pojawiało się stwierdzenie, że świata koniec nie będzie, tylko będzie koniec ludzi (kobieta, 84 1., Kadzidło), ziemi nikt nie zniszczy, ziemia była, jest i będzie (kobieta, 67 1., Kadzidło). Wiąże się to z przekonaniem, że „w wierzeniach ludowych dostrzec można połączenie dwóch koncepcji czasu: linearnej z cykliczną, według której kolejne «światy» bądź «narody» przemijają, ustępując miejsca następnym” (Zowczak 2001a, s. 129). Te zaś po jakimś czasie również upadają pod względem moralnym i giną. W tej sytuacji końców świata w historii ludzkości może być kilka, a kataklizmy końca świata mają funkcję nisz cząco-oczyszczającą. Bo w rzeczywistości świat jest dobry, tylko są ludzie na nim, są głupie i niedobre (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Wymaga on więc jedynie oczyszczenia, tak samo jak dusze wymagają oczyszczenia w czyśćcu. Z podobnym pojmowaniem czasu spotkałam się u moich rozmówców. Cykliczność czasu przejawiała się w przekonaniu, że apokalipsa nie jest definitywnym kresem istnienia życia na ziemi, a jedynie przełomowym wydarzeniem, po którym nastąpi nowa era. Jak pisze Magdalena Zowczak „Według Biblii jest to kres czasu; wierzenia ludowe wskazują tu raczej kolejny początek” (Zowczak 2001a, s. 133). Panuje powszechne przekonanie, że koniec świata przeżyje garstka ludzi cnotliwych, którzy się zmieszczą pod klonowym listkiem (kobieta, 67 1., Kadzidło). Będzie ich tak mało, że jak jeden człowiek zobaczy ślady drugiego, to będzie je całował. I ta grupka zaludni od nowa ziemię tak jak Adam i Ewa, czy jak to się stało po potopie. Początkowo ludzie będą się szanować i żyć w zgodzie. Ale nadal będzie istniał diabeł. Drugich ludzi będzie kusił (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Co w efekcie doprowadzi do kolejnego „końca świata”. Na tę cykliczną koncepcję czasu nakłada się druga - linearna. Dotyczy to zwłaszcza malejącej perspektywy światów (por. Zowczak 2001a, s. 129): Coraz młodsze pokolenie to ju ż coraz to gorsze (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Przykła­ dem może tu być zmniejszający się wzrost człowieka, obrazujący „powszechne (...) wyobrażenie dziejów, według którego ludzie stopniowo się degenerują, «wyradzają»” (Zowczak 2000, s. 88). Objawia się to również w długości życia ludz­ kiego. Jak mówią rozmówcy: Kiedyś ludzie żyli i po 900 lat i 400 (kobieta, 64 1., �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 167 Kadzidło). Ludzkość teraz jest więc i pod tym względem ułomna. Skrócone ma być nie tylko ludzkie życie, ale również dni, noce i godziny. Pogarszanie się stanu człowieka, tak fizycznego, jak i moralnego, wiąże się z rozwojem techniki oraz coraz większym dobrobytem. Wszystko to jest według rozmówców działaniem diabła, który zarządza nowoczesnością. Nowinki technicz­ ne, ale i nowe obyczaje, są - zdaniem rozmówców - szatańskim pomysłem, stop­ niowo przedstawianym ludzkości i pogarszającym jej kondycję moralną. Ostatnia dawka takiej negatywnie pojmowanej „nowoczesności” oznaczać ma całkowity upadek ludzkości, a co za tym idzie koniec świata. Czas nieokreślony Panuje też przekonanie, że nikt prócz Boga nie może znać daty końca świata, bo boskiej mocy to nie znają prorocy (kobieta, ok. 501., Kadzidło). Nawet aniołom w niebie ta tajemnica nie została wyjawiona. Tym bardziej więc ludzie nie mogą znać tej daty. Mimo to spekulacje na jej temat ciągle trwają. Chociaż wiedza taka może być szkodliwa, bo gdyby to wiedział koniec świata, to jeden by się modlił, a drugi by to wszystko przekreślił (kobieta, 66 1., Kadzidło). Przede wszystkim ludzie żyją ze świadomością, że „bliskie jest Królestwo Niebieskie”. I nie zmienia tego fakt, że w każdym pokoleniu ju ż ludzie o tym mówili, że ju ż wtedy (kobieta, 71 1., Kadzidło). Wrażenie życia w czasach ostatecznych potęgowane jest przez zakorzenioną już w umysłach wizję złego świata. Kształtowana jest ona przez przekazy medialne: Te media to są tak ustawione, że nie pokazują nic dobrego. (...) My jesteśmy karmieni złem (kobieta, ok. 55 1., Kadzidło). Według rozmówców istnieje coraz więcej zła na świecie: zanika chrześcijaństwo, coraz mniej jest ludzi w kościele, nie chcą oni słu­ chać Boga, księża nie postępują tak, jak przystoi, dzieci nie szanują rodziców, syn zabija matkę, matka dziecko, panuje rozpusta i nierząd. Podkreślane są zwłaszcza ostatnie czynniki, jako analogiczne do wydarzeń w Sodomie i Gomorze, które Bóg za takie grzechy doszczętnie zniszczył. Obserwacje takie prowadzą do przekonania, że teraz to ju ż można mówić, że diabeł to ma większą moc niż Pan Jezus (kobieta, 64 1., Kadzidło). Bardzo rzadko spotykałam się z przeciwnym zdaniem. Przekonanie o zbliżającej się apokalipsie wiązało i wiąże się z próbami wska­ zania odpowiadających jej konkretnych momentów w dziejach. Takim sposobem określania czasu końca świata było wyznaczanie daty na podstawie dopełnienia się jakiegoś warunku, np.: jak góra z Hiszpanii do nas dotrze, to będzie koniec świata. Ciągle pojawiają się również próby wyznaczania konkretnych dat. Naj­ częściej wymieniana była niespełniona przepowiednia lokująca koniec świata w 2000 roku. Padały również lata 2012, 2017, 2030. Spośród tych dat rok 2012 był wymieniany najczęściej4. 4 Rozmówcy nie potrafili uzasadnić, dlaczego podają właśnie tę datę. Prawdopodobnie jest to echo, popularyzowanej między innymi przez Patricka Geryla, koncepcji, że koniec świata nastąpi wraz z końcem kalendarza Majów, czyli 21 grudnia 2012 roku. �168 SYLWIA GAWRYSIAK Nawet jeśli konkretna data się nie sprawdza, jak to miało miejsce z rokiem 2000, to znajduje się na to wytłumaczenie, ponieważ data końca świata tak na­ prawdę jest ruchoma. Zależy od ludzkiej kondycji, więc zgodnie z powtarzanym mi nieraz przez rozmówców powiedzeniem: „jak będzie poprawienie, to będzie przedłużenie, jak będzie pogorszenie, to będzie skrócenie”. Taki mechanizm mógł, według moich rozmówców, zadziałać w przypadku roku 2000. Wiele zależy więc od ludzkiego postępowania. Nawrócenie się ludzi może od­ dalić zagładę. Zadziwiająca jest moc przyznawana ludzkości, nadanie jej przez Boga nadnaturalnej władzy samodestrukcji. Wielkie znaczenie ma w tej kwestii modlitwa. Ludzie, którzy się modlą powstrzymują Boży gniew. Kiedy takich roz­ modlonych osób zabraknie, będzie koniec świata. Dlatego Matka Boska w swoich licznych objawieniach prosi o modlitwę, zwłaszcza o różaniec, którym ludzie mają przepraszać jej Syna za grzechy i tym samym załagodzić Jego słuszny gniew. Maryja jest postacią szczególną, ochraniającą ludzkość przed gniewem swego Syna. Jako matka wszystkich ludzi okazuje im swoją opiekę i czułość, a jednocześ­ nie jako istota bliska Synowi Bożemu, ma do niego większy dostęp i wiele może wyprosić. Stąd przekonanie o tym, że Maryja powstrzymuje nadejście dies irae. 0 cudownych interwencjach Maryi świadczyć może przytoczona mi opowieść: Wnuczka moja była w Medjugorie. I też tam ktoś tam szli, jakoś jechali do domu. 1 jakiś chłop dał chustkę zakrwawioną i mówił tym ludziom, ja k jechali w samo­ chodzie, że ja k będzie najbliższa rzeka, żeby tą chustę wrzucili do tej rzeki. No i oni przyobiecali, że tak zrobią. Ale mówi, tam ju ż tak niedaleko było tej rzeki i taka kobieta zatrzymała ich, w czarnym ubrana. No i że tam ją wzięli chyba w ten samo­ chód podwieźć ją i o tą chustę się upominała. A oni, że nie mają. Mówi, że macie tę chustę czerwoną. A oni nie chcieli je j dać. A ona wtenczas mówiła, że to mój był syn ijeśli wrzucicie tą chustkę do rzeki, to już koniec świata będzie. Że to je j syn był. To takjakby to Matka Boska była, a to je j Syn dał tą chusteczkę czerwoną. I mówi, że jakjuż wrzucicie, to koniec świata będzie. I tą chustę jej oddali. Jak oddali chustę, to ona wtenczas wysiadła z tego samochodu i poszła (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Problematyka czasu w apokaliptycznych rozważaniach jest bardzo złożona - od ustaleń związanych z historią całej ludzkości po spekulacje dotyczące daty końca świata. Ta ostatnia kwestia jest ciągle otwarta. Tym bardziej, że Bóg zawsze ostrzega ludzi, dając im znaki i szansę na poprawę. DZIEŃ PAŃSKI NIE PRZYJDZIE JAK ZŁODZIEJ - ZNAKI Zapowiedzi końca czasów nie są kwestią nieokreślonej przyszłości. Z moich rozmów wynika, że można je spotkać już dziś i to niemalże na każdym kroku. Wiele rzeczy może zostać zinterpretowanych jako znak Bożego gniewu i zbliża­ jącej się apokalipsy. Jak pisze Augustyn Jankowski: „Ogólnym symptomem czasów ostatnich ma być rozpanoszenie się zła moralnego” (Jankowski 2007, s. 45), szczególnie zaś odcho­ dzenie ludzi od wiary. Według moich rozmówców ta grupa znaków już występuje. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 169 Jednocześnie stanowią one słuszny powód Bożego gniewu i nie tylko oznaczają nadejście kary, lecz jeszcze je przyśpieszają. Kolejnym znakiem jest zachwianie odwiecznego porządku. Jego objawem jest na przykład nienawiść w rodzinie, czy wrogość w sąsiedztwie. Podobnym prze­ mieszaniem kategorii i naruszeniem porządku świata ma być fakt, że kobiety nie rozpozna od chłopa5 (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło), bo podobnie się ubierają, za­ chowują. Takie samo zachwianie ma nastąpić w przypadku pór roku: I teraz pory roku mieszają się. I tam było napisane tak, że pójdą łudzie siano grabić, to będzie padał śnieg6 (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Kolejnym wydarzeniem wbrew naturze, które według moich rozmówców się nasiliło, jest umieranie dzieci i mło­ dych ludzi. Jako inny przykład może posłużyć przekonanie, że przed końcem świata słonko i księżyc wzejdzie z drugiej strony (kobieta, 64 1., Kadzidło). Inną grupę stanowią znaki dane ludziom ku przestrodze. Należą do nich wspom­ niane objawienia maryjne, w których Matka Boska prosi ludzi, żeby ludzie prze­ praszali Boga i ostrzega ludzkość przed bożym gniewem. W podobny sposób -ja k o Boskie napomnienie - przywołanie ludzi do porządku, interpretowane są najprzeróżniejsze choroby, katastrofy i klęski żywiołowe. Mimo iż rozmówcy doskonale znają mechanizmy ich powstawania, traktują je jako znaki od Boga. Dużo mówi się też o znakach, które ukażą się na niebie. Mają się na nim pojawić świetlisty krzyż lub słupy światła. Niektórzy wręcz twierdzą, że już mieli okazję je obserwować. Miało to, według moich rozmówców, miejsce w okolicach ważnych wydarzeń historycznych - przed drugą wojną światową były trzy słupy światła na wschodzie, dwa ukazały się w momencie zamachu na Word Trade Center. Pojawiały się również przykłady innych znaków na niebie: Bo widziałam takie ja k słonko się trzęsło, a później z tego słonka się zrobiła Matka Boża, głowa Matki Boskiej. Innym razem widziałam takie ogniste kułe leciały z nieba na ziemię, a później okropne pło­ mienie (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Do tej kategorii znaków należą również zać­ mienie słońca i księżyca, latające obiekty, spadające gwiazdy, dziwny wygląd chmur. Zwiastunem końca świata może też być pojawienie się w historii świata jakiejś osoby: Jeden znak to jest nawet i nasz Ojciec Święty. I święta Faustyna (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wskazówki dotyczące dnia ostatecznego często wiążą się z osobą Ojca Świętego. Ludzie mówili więc, że jeszcze tylko ten papież i następny i będzie koniec świata. Innym razem znów, że koniec świata nastąpi dopiero po tym, jak będzie jeszcze drugi raz Polak papieżem. Mowa jest też o antypapieżu, który będzie dręczył ludzi przed końcem świata. NAWET WODA BĘDZIE SIĘ PALIŁA - SCENARIUSZE ZAGŁADY Scenariusze apokaliptyczne są wynikiem twórczego podejścia moich rozmów­ ców do różnych źródeł wiedzy i samodzielnego konstruowania przez nich ory­ ginalnych narracji oraz nadawania im nowych znaczeń. Powstają na podstawie 5 Przepowiednie Sybilli. 6 Przepowiednie Sybilli. �170 SYLWIA GAWRYSIAK wiedzy zaczerpniętej z opisywanych wcześniej przeze mnie źródeł, aktualizowa­ nej i na nowo interpretowanej, w kontekście współczesnych wydarzeń, osobistych przeżyć i przemyśleń. (Samo?) destrukcja Przyglądając się apokaliptycznym scenariuszom, a konkretnie fragmentom doty­ czącym samej zagłady można dostrzec dwie splatające się często ze sobą koncep­ cje. Jedna postrzega apokalipsę w kategoriach boskiego wydarzenia, dokonanego przez siły natury. Zgodnie z nią człowiek, oprócz swojej grzeszności, przez którą zasłużył sobie na karę, nie będzie miał żadnego wpływu na rozwój tych wydarzeń. Istnieje jednak, i w związku z rozwojem techniki jest coraz bardziej popularna, wersja o ludzkiej samodestrukcji. Wynika ona z uświadomienia sobie potęgi czło­ wieka, który dzięki swoim wynalazkom może zarówno tworzyć, jak i niszczyć. W tym wypadku katastrofa nadal ma się wydarzyć z Bożej woli, ale jednak jest naznaczona wolną wolą człowieka nie tylko na poziomie etycznego postępowa­ nia i przestrzegania zasad religii, lecz również na etapie tworzenia technologii, wykorzystywania ich do różnych celów oraz eksploatacji ziemi, która może się człowiekowi odpłacić zniszczeniem za zniszczenie. Najczęściej te dwie wersje splatają się i uzupełniają nawzajem. Jak już wcześniej pisałam treść przepowiedni jest na nowo interpretowana w kontekście współczesnych wydarzeń - spełnia się w teraźniejszości, uwiarygodnia i uaktualnia. Jednocześnie przepowiednie oferują kontekst do interpretowania współczesnych wydarzeń. Apokalipsa nadprzyrodzona Według tradycyjnej wizji koniec świata rozpatrywany jest jako nadnaturalne, cudowne wydarzenie. Boska wola pokieruje działaniem żywiołów, które unices­ twią ludzkość. Będzie to straszny dzień, że gwiazdy mają spadać, że ziemia się ma palić (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Co więcej - nawet woda będzie się paliła (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Nie będzie w ogóle świeciło słońce, będzie padał krwawy deszcz (kobieta, 64 1., Kadzidło). Gdy zapadną ciemności, zgodnie z prze­ powiednią ojca Pio, potrzebna będzie gromnica i poświęcone zapałki, gdyż jedy­ nie takie zapałki można będzie zapalić, a jedynym światłem, które nie zgaśnie będzie właśnie gromnica. Nastąpią trzęsienia ziemi, rozpęta się nawałnica, silne wiatry, gromy i gradobicia. Ludzie stracą dorobek życia, poumierają ze strachu, albo wpadną w szał, brat od brata zginie (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Rozpętają się wojny. Będą leżały ludzie ja k snopki na polu (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Apokalipsa zracjonalizowana Koniec świata rozpatrywany jest również jako realne zdarzenie wynikające z rzeczywistych zagrożeń, choć one również pojawiają się z Boskiej woli. Pan Bóg czy wojny da, czy choroby i zginą ludzie (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Dzieci �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 171 się nie będą rodzić (kobieta, 64 1., Kadzidło), wzrośnie śmiertelność, pojawią się nieuleczalne choroby takie jak AIDS, to tak pomaleńku, pomaleńku, ale ludzie sami wyginą (kobieta, 64 1., Kadzidło). Zatem wytłumaczalne w sposób racjonalny wydarzenia również mogą zostać zaliczone do cudownych. Świat został odczaro­ wany, ale tylko pozornie. Współistnienie sprzecznych dla nas porządków (wiary i wiedzy, ponowoczesności i przednowoczesności) Tokarska-Bakir nazywa „podwójnością” lub „świadomością rozszczepioną” (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 83-87). W takiej sytuacji „(...) artefakty kultury technologicznej zostają włą­ czone w obręb kultury tradycyjnej nie niszcząc jej” (Grębecka 2006, s. 56). Z Ameryki będą uciekać do Polski Według relacji moich rozmówców, w czasie ostatecznego unicestwienia naj­ bezpieczniej będzie w Polsce. W ogóle naszemu krajowi, w coraz gorszych cza­ sach dla świata, wróży się dobrobyt. Już teraz Polska nie jest tak doświadczana przez Boże kary i napomnienia. Rozmówcy podkreślają opiekę Matki Boskiej nad Polską, której jest przecież Królową. Według nich nasz kraj już teraz jest wyjąt­ kowy i taki ma być również pod koniec czasów. Wyjątkowa sytuacja Polski ma wynikać ze szczególnej religijności Polaków: W Polsce jest wierzących ludzi dzie­ więćdziesiąt procent jeszcze z końcówką. A w Niemczech dwadzieścia pięć procent jest ludzi wierzących. W innych krajach są niewierzące. Jedna ta Polska po prostu (kobieta, 72 1., Kadzidło). Będzie ciasno tu, w Kadzidle - zmartwychwstanie Zmartwychwstanie to wyjątkowo kłopotliwy fragment przedstawianego przez moich rozmówców scenariusza apokalipsy. Pojawiała się przede wszystkim wąt­ pliwość, czy powstanie z martwych w ogóle nastąpi. Argumentów, niestety sprzecznych, dostarczała sama Ewangelia. Z jednej strony za zmartwychwstaniem wszystkich przemawiało zmartwychwstanie Jezusa. Z drugiej jednak strony Pan Jezus ja k on przyszedł do tych uczniów, to też w Ewangelii mówi się, że były drzwi pozamykane i okna i Pan Jezus stanął po środku. No to jednak prawda, ciała chyba nie będzie (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Kolejnym problemem było, czy wszyscy ludzie połączą się ze swoim ciałem, czy też może tylko dobrzy, którzy na to zasłużą, a ludzie z piekła nie zmartwych­ wstaną. Wiązało się to z pytaniem, czy zmartwychwstanie ma nastąpić przed czy też po Sądzie Ostatecznym, który podzieli ludzi na dobrych i złych, a co za tym idzie tych, którzy dostąpią i nie dostąpią zmartwychwstania. Przeważnie jednak uważano, że wszyscy powstaną z martwych. Kolejne wątpliwości dotyczyły tego, w jakim stanie Bóg każdemu odtworzy jego ciało. Panuje przekonanie, że Bóg nie pozwoli na życie przez całą wieczność z ułomnościami fizycznymi. Wszyscy powstaną więc w swej najlepszej postaci, nie będzie cierpienia, kalectwa, bólu. Bardzo mało osób uważało, że ciało będzie w takim wieku, w jakim dany człowiek umarł. Powszechny jest pogląd, że wiek �172 SYLWIA GAWRYSIAK i status wszystkich zostanie zrównany. Dodatkowo wiek wszystkich ludzi ma zys­ kać wymiar symboliczny - według niektórych będzie to bowiem wiek Pana Jezusa - 33 lata. Dowodów na tę młodość dostarcza przykład Matki Boskiej: No Matka Boża ja k zmarła, znaczy zasnęła, to miała chyba siedemdziesiąt dwa łata, a ukazuje się młodziutka (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wynika z tego, że „na tle całości zbawczego planu Boga powszechne zmartwychwstanie ciał nie jest powrotem do stanu rajskiego pierwszego Adama, lecz udoskonalonym stanem człowieczeństwa” (Jankowski 2007, s. 114). Gdy diabeł straci moc - Sąd Ostateczny Wizja Sądu Ostatecznego, pojawiająca się w scenariuszach apokaliptycznych, w znacznym stopniu opiera się na opisie z Ewangelii. Jezus zasiadający na tronie gromadzi wokół siebie wszystkie narody i jako sprawiedliwy sędzia oddziela ludzi dobrych od złych, stawiając jednych po swojej prawicy, a drugich po lewicy. Pierwszych błogosławi, drugich przeklina. Scenerię dla tych wydarzeń wyznacza tradycja: Tam jest powiedziane, że na dolinie Józefata wszyscy się zobaczą. To tak w takich różnych pieśniach przepowiadają, że to tam będzie ten sąd (kobieta, 80 1., Kadzidło). Jak pisze Zowczak „jest to miejsce początku i końca, miejsce narodzin Jezusa” (Zowczak 2001a, s. 132). Pan Bóg będzie wtedy sądził żywych i umarłych. Nie będzie można wtedy liczyć na Boże Miłosierdzie, nie będzie przebaczenia, tylko sprawiedliwość. Bóg będzie wtedy wyliczał każdemu jego grzechy. Na Sądzie Ostatecznym diabeł straci moc. Jednak obok tego dominującego nurtu, opartego na biblijnym przekazie prze­ biegu końca świata, pojawiają się wątpliwości: Jakoś trudno mi to wyobrazić, że to będzie sąd, że coś tam... Bo miłość Boga jest taka wielka. Tak samo ja myślę tak według siebie, ja k ja mam dzieci swoich. Nawet któryś by z nich i żle robił, prze­ cież ja bym nie mogła go skazać na jakieś tortury, bo to jest mój syn (kobieta, ok. 50 1., Tatary). Czy pokrewne temu stwierdzenia o apokatastazie: A może wszyst­ kich Pan Bóg wybawi (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Nowe niebo i nowa ziemia - epilog Na koniec scenariusza pojawiają się bardzo lakoniczne stwierdzenia o losach ludzi po Sądzie Ostatecznym. Powstanie dla nich nowy świat, nowe niebo, nowa ziemia. Może być też tak, że „tradycyjny obraz apokaliptycznego zniszczenia nie musi oznaczać unicestwienia kosmosu materialnego i nowego aktu stworzenia” (Jankowski 2007, s. 176): Może tam na tych różnych planetach Pan Bóg osadzi znów pojedynczo (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Ma być „jako w niebie, tak i na ziemi” więc ludzie będą nadal pracować. Ta wersja przeczy zdecydowanie prezentowanej wcześniej cyklicznej wizji czasu, w której zniszczona ziemia miała być pozostawiona garstce ocalałych z katakliz­ mu ludzi, nie zaś stawać się mieszkaniem dla tych zmartwychwstałych. Dlatego też jest to wersja mało popularna, bo burząca spójność scenariusza. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 173 PODSUMOWANIE Współczesność nie uwolniła się, jeśli nie od lęku, to przynajmniej od zaintere­ sowania apokalipsą. Choć koniec świata uznawany jest przez moich rozmówców za jedną z największych tajemnic wiary, starali się jednak odpowiedzieć na moje pytania. Aby udzielić mi informacji korzystali z najróżniejszych źródeł, tworzących bogaty system wiedzy. Czerpali z różnych porządków (religijnego, naukowego), nie widząc pomiędzy nimi sprzeczności - przeciwnie - uznając je komplementarne. Jest to zabieg charakterystyczny przy konstruowaniu wiedzy nie tylko eschato­ logicznej. Pojawiają się, z jednej strony, próby racjonalnego wyjaśniania nadnatu­ ralnych faktów, z drugiej zaś włączanie realnych zdarzeń w strefę sakralną. Z tych dwóch zabiegów zwłaszcza „pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzędziem, które ma ocalić spójność świata” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Proces ten jest nawet bardziej dynamiczny, gdyż niejako równolegle, tym samym tropem racjonalizacji wątku religijnego, podążają współcześni twórcy. Motyw apo­ kalipsy już dawno wykroczył poza ramy systemu religijnego. Poza klasycznie wią­ zanymi z nim źródłami wiedzy, takimi jak Biblia, objawienia prywatne, prze­ powiednie czy ludowe opowieści, pojawia się szereg artystycznych transformacji tego motywu. Apokalipsa nie jest już jedynie kwestią wiary, ale również przed­ miotem twórczości literackiej czy filmowej, która wyznacza pewne drogi interpre­ tacyjne. Te z kolei mogą być wtórnie włączane w system religijny. W wypadku prezentowanych przeze mnie badan, tego rodzaju wpływ kultury popularnej na wiedzę apokaliptyczną jest jednak właściwie niezauważalny. Wiąże się to z pewnością z wiekiem rozmówców, wśród których znajomość choćby współczesnego kina, coraz częściej sięgającego po wątek globalnej katastrofy, jest raczej znikoma. W prezentowanych scenariuszach apokaliptycznych brakuje odniesienia do artystycznych interpretacji motywu końca świata, zawierają za to własne refleksje i próby interpretacyjne dotyczące tego wątku. Należy pamiętać, że wiedza na temat apokalipsy ciągle ewoluuje i bardzo róż­ ne fakty mogą powodować jej uaktualnianie. Biorąc pod uwagę tę dynamikę, musimy być świadomi, że opis i interpretacja również wymagają aktualizacji. Wi­ zje apokaliptyczne są przykładem tematu, którym można się zajmować do końca świata, a może i dłużej. LITERATURA B i b l i a 2007, Pismo Święte: Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych, red. M. Peter, M. Wolniewicz, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań. C z a c h o w s k i H u b e r t 2003, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa. C z a j a D a r i u s z 1999, Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 4, s. 80-86. G r ę b e c k a Z u z a n n a 2006, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Nomos, Kraków. �174 SYLWIA GAWRYSIAK J a n k o w s k i A u g u s t y n 2007, Eschatologia Nowego Testamentu, Wydawnictwo WAM, Kraków. K a ź m i e r c z a k Z b i g n i e w 2006, Między eschatologiczną grozą a eschatologiczną rozrywką, [w:] Apokalipsa: symbolika, tradycja, egzegeza, t.l, red. K. Korotkich, J. Ławski, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, s. 273-282. K i r c h n e r A g n i e s z k a , R a d k o w s k a M a g d a l e n a 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 54-58. K o w a l s k i P a w e ł 1993, Raj utracony i odzyskany - wyobrażenie światów doskonałych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 107-109. K u r o w s k i K a r o l 2003, Apokalipsa ludowa, [w:] Podole i Wołyń, red. Ł. Smyrski, M. Zowczak, DiG, Warszawa, s. 205-219. O z o r o w s k i M i e c z y s ł a w 2004, Rozumienie prawd wiary w kulturze kurpiowskiej. Studium teologiczno-obrzędowe, [w:] Kultura religijna Kurpiowszczyzny, red. M. Ozorowski, Wydaw­ nictwo Wszechnicy Mazurskiej, Olecko, s. 23-172. R e k ł a j t i s E l ż b i e t a 1997, Człowiek w świecie mediów i techniki, [w\~\ Religia a mass media. Znaczenie środków społecznego przekazu w kulturze religijnej Polski, red. W. Zdaniewicz, Apostolicum, Ząbki, s. 28-37. T a r n o w s k i K a r o l 1995, Człowiek i transcendencja, Znak, Kraków. T u r n e r V i c t o r , T u r n e r E d i t h 1978, Image andpilgrimage in Christian culture. Anthropologicalperspectives, Columbia University Press, New York. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych. Wielkie opowieści, Universitas, Kraków. W ó j c i k D a n i e l 1996, Embracing doomsday: faith, fatalism, and apocalyptic beliefs in the nuclear age, Western Folklore, vol. 55, no. 4, s. 297-330. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Funna, Wrocław. SYLWIA GAWRYSIAK APOCALYPSE NOT ACCORDING TO ST. JOHN Key words: apocalypse, eschatology, Doomsday, end of the world, prophecy, Marian revelation The main goal of this paper is presentation and interpretation of contemporary apocalyptic narratives which have been collected in the Polish Catholic community. Those narratives are called apocalyptic Scripts in the article. The author focuses on the multiple sources of apocalyptic knowledge based on yarious Systems (e.g. religious, scientific) and ways of its interpretation in the constantly changing context. On the one hand, apocalyptic beliefs are being modified and supplemented with current information from media. On the other - such information may obtain new meaning of perceived in the light of apocalyptic prophecies. The article analyzes also the way of thinking about the time as a separate category in the chosen community in terms of both linear and cyclic conceptions of time. It also deals with speculations about the datę and sings of forthcoming apocalypse. The author presents information about the Doomsday which characterize apocalypse in two different categories: as a miraculous event or a rational conseąuence of human actiyity (e.g. nuclear war). Finally, also beliefs concerning resurrection and Finał Judgment are presented in this article. S.G. Adres Autorki: Sylwia Gawrysiak e-mail: sylwia.gawrysiak@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e39eea1da2ff860ffe7fc832c9b2839.pdf 4ae7b1be772fd1790e6ec0be26efe13c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1145 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.259-294 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L ISSN 0071-1861 RENATA HRYN K A T A L O G WYSTAWOWY FORMĄ POPULARYZACJI WIEDZY O CYGA­ N A C H : R ü d i g e r V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Ver­ folgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischen Roman­ tisierung und Verfolgung •— Roma, Sinti, Manusch, Calé in Europa" des Hamburgi­ schen Museums für Völkerkunde, F r a n k f u r t / M 1983, ss. 351. We w r z e ś n i u 1983 r. w h a m b u r s k i m Museum für V ö l k e r k u n d e została otwarta wystawa p o ś w i ę c o n a Cyganom — „ Z i g e u n e r zwischen Romantisierung und V e r f o l ­ gung — Roma, Sinti, Manusch, Calé i n Europa" („Cyganie p o m i ę d z y r o m a n t y c z n ą wizją a p r z e ś l a d o w a n i e m — Roma, Sinti, Manusze, C a l é w Europie"). Pod nieco zmienionym t y t u ł e m , k ł a d ą c y m nacisk na fakt p r z e ś l a d o w a ń , u k a z a ł się jeszcze przed otwarciem w y s t a w y jej katalog opracowany przez R ü d i g e r a Vossena przy w s p ó ł u d z i a l e Wolfa Dietricha, Michaela Fabera, Michaela Petersa, A p a r n y Rao i K a r l i Vossen. Został on w y d a n y w formie historyczno-etnograficznej monografii europejskich C y g a n ó w , a nie jako album, i choćby już z tego w z g l ę d u w a r t jest zainteresowania. Część historyczna obejmuje okres od przybycia C y g a n ó w do Europy aż do cza­ s ó w nam w s p ó ł c z e s n y c h . Autorzy katalogu d a t u j ą moment pojawienia się C y g a n ó w na naszym kontynencie na w i e k X V . B y ć m o ż e przesunięcie w czasie, jakiego do­ k o n u j ą w stosunku do chronologii podawanej przez innych a u t o r ó w *, w y n i k ł o z fak­ t u , iż rzeczywiście „ m a s o w e " migracje c y g a ń s k i e to okres p r z e ł o m u X V i X V I w. Wcześniejsze w z m i a n k i o „ w ę d r u j ą c y c h czarnych ludziach" p o j a w i a j ą się już w w i e ­ k u X I V (Kreta — 1322, B a ł k a n y — 1378). O ile w Europie Wschodniej część grup c y g a ń s k i c h w y b r a ł a (czasem zmuszona do tego) osiadły t r y b życia, o tyle Europa Za­ chodnia po okresie tolerancji przyjęła wobec nich z d e c y d o w a n ą p o s t a w ę niechęci, co znalazło swój w y r a z w bardzo licznych ustawach a n t y c y g a ń s k i c h , np. w latach 15001800 w r ó ż n y c h p a ń s t w a c h ' niemieckich wydano ok. 148 e d y k t ó w n a k a z u j ą c y c h w y ­ mierzanie Cyganom schwytanym na danym terenie k a r y chłosty, karanie ś m i e r c i ą l u b wygnaniem z k r a j u . Ponadto zalecano tworzenie gett, a w krajach p o s i a d a j ą c y c h zamorskie kolonie przeprowadzanie deportacji. Nader w y m o w n y jest zapis w X V I I wiecznej niemieckiej kronice p o l o w a ń : „ustrzelono p i ę k n e g o jelenia, pięć saren, trzy spore o d y ń c e , dzisięć mniejszych dzików, d w ó c h C y g a n ó w , j e d n ą C y g a n k ę i jedno C y g a n i ą t k o " . Oczywiście p o m i ę d z y l i t e r ą prawa a życiem m o g ł y i z p e w n o ś c i ą z d a r z a ł y się rozbieżności — czasami nie w y k o n y w a n o skrupulatnie poleceń zawar­ tych w ustawach, ale zestawienie f a k t ó w podane przez R. Vossena nie pozwala 2 1 M . i n . w pracy M . G r o n f o r s a , Blood feuding among Finish Gypsies, Helsinki 1977. Za: L . M r ó z , Martyrologia Cyganów ( m a t e r i a ł y z sesji „ H i t l e r o w s k i e ludo­ b ó j s t w o w Polsce i Europie. 1939-1945" zorganizowanej przez G ł ó w n ą K o m i s j ę Ba­ dania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 14-17 kwietnia 1983 r.), s. 3. 2 �260 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA mieć zbyt w i e l u z ł u d z e ń ; np. r o k 1471 — Rada Miejska miasta Lucerny wydaje nakaz opuszczenia Szwajcarii przez C y g a n ó w ; r o k 1498 — Reichstag miasta F r e i burga stwierdza, iż na C y g a n ó w jako c z a r o w n i k ó w , roznosicieli zarazy i oszustów „zezwala się p o l o w a ć i zabijać w imieniu prawa"; r o k 1583 — Portugalia: k a r y więzienia, deportacje, niewolnicza praca na galerach; r o k 1560 — Ferdynand I , książę Rzeszy Niemieckiej, wydaje nader „ h u m a n i t a r n e " z a r z ą d z e n i e , aby zabijać t y l k o C y g a n ó w - m ę ż c z y z n , kobiety i dzieci c y g a ń s k i e m o g ą żyć; w i e k X V I - X V I I I przynosi masowe deportacje C y g a n ó w do A f r y k i , I n d i i , B r a z y l i i . N a j w i ę k s z e na­ silenie a n t y c y g a ń s k i c h d z i a ł a ń legislacyjnych przypada na lata 1650-1750 (109 edyktów), kiedy to niepokoje m.in. w o j n y 30-letniej przyczyniły się do nadania Cyganom miana „szpiegów". Na Węgrzech, w okresie panowania cesarzowej M a r i i Teresy i Józefa I I , m i a ł a miejsce akcja „ c y w i l i z o w a n i a " C y g a n ó w , m.in. poprzez zakazy w ę d r o w a n i a , odbieranie dzieci rodzicom, zakazanie przebywania w pobliżu lasów, handlu k o ń m i , zakaz p o s ł u g i w a n i a się romanesz (językiem c y g a ń s k i m ) , noszenia s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , zawierania m a ł ż e ń s t w p o m i ę d z y Cyganami. Po ś m i e r c i Józefa I I z a r z ą d z e n i a te s t r a c i ł y moc o b o w i ą z u j ą c ą . W Polsce w y s i ł k i idące w k i e r u n k u re­ presyjnych d z i a ł a ń p r a w n y c h skierowanych przeciwko Cyganom zakończyły się nie­ powodzeniem z powodu „ p o p u l a r n o ś c i , j a k ą cieszyli się Cyganie u części polskiego s p o ł e c z e ń s t w a " . Jako s w o i s t ą c i e k a w o s t k ę dotyczącą tego problemu autorzy opraco­ wania p o d a j ą eksperyment p o d j ę t y w Rosji na p o c z ą t k u X I X w i e k u . B y ł n i m p r o ­ jekt utworzenia c y g a ń s k i e g o p a ń s t w a na terenie Besarabii. Poniósł on ostateczne fiasko w 1843 r. „Od momentu przejęcia w ł a d z y w Niemczech przez h i t l e r o w c ó w Cyganie, po­ dobnie j a k Żydzi, postawieni zostali poza nawias s p o ł e c z e ń s t w a i podlegali d y s k r y ­ minacji jako artfremdes Blut, obca krew, i jako obcy element stanowili jedynie problem, k t ó r y należy rozwiązać. Zajęli się t y m hitlerowcy tacy, j a k komendant Hans Globke od ustaw norymberskich, Rassenlehrer Hans Guenther, Robert K o e r ber i znawca spraw c y g a ń s k i c h profesor Robert Ritter. R S H A rozesłał organom K r i p o wytyczne odnośnie do stosowania ś r o d k ó w przymusu wobec C y g a n ó w o k r e ś ­ lanych jako «nieosoby», pod zarzutem naruszenia prawa, a nie ze w z g l ę d u na se­ g r e g a c j ę r a s o w ą . Uwięziono licznych C y g a n ó w , n i e k t ó r y c h j u ż na p o c z ą t k u r o k u 1936, obwinionych o uchylanie się od pracy i o prowadzenie aspołecznego t r y b u życia (arbeitsscheu und asozial), i w y w o ż o n o do R a v e n s b r ü c k i Dachau. C y g a n ó w ogłoszono Freiwild, to znaczy w y j ę t o spod ochrony prawnej, a ekster­ m i n a c j ę ich powierzono indywidualnej odpowiedzialności i swobodnej decyzji m i e j ­ scowych d o w ó d c ó w SS. Te p r a k t y k i administracyjne pociągnęły za sobą masowe egzekucje. P r z e p r o w a d z a ł y je plutony egzekucyjne SS. Zabrano się do przymusowego osiedlania C y g a n ó w ; wprowadzono zakaz poru­ szania się bez wiedzy w ł a d z , specjalne dowody tożsamości, o b o w i ą z e k wpisania się na listę i poddania p r z e s ł u c h a n i o m w nowo ustanowionym urzędzie Zigeunerdezernat, gdzie przy pomocy zawiłych k r y t e r i ó w rasowych «klasyfikowano» C y g a n ó w na czystych, mniej czystych i nieczystych" . Fale a r e s z t o w a ń objęły C y g a n ó w szczególnie w latach 1939, 1941 i 1943 na te­ renie Niemiec, A u s t r i i , Czechosłowacji, Polski, J u g o s ł a w i i , ZSRR, Holandii, Belgii, Norwegii, F r a n c j i , Węgier, B u ł g a r i i i Rumunii. Rok 1943 stanowi k u l m i n a c y j n y moment eksterminacji C y g a n ó w — w O ś w i ę c i m i u powstaje Zigeunerlager, w k t ó ­ r y m w k r ó t c e znalazło się 12 tys. osób z całej Europy (najliczniejszą g r u p ę stano­ w i l i Cyganie z Niemiec). 1 sierpnia 1944 r. Zigeunerlager został zlikwidowany — zaledwie k i l k a godzin zajęło Niemcom zagazowanie i spalenie ok. 4 tys. kobiet, mężczyzn i dzieci c y g a ń s k i c h . Odnaleziony rejestr obozu c y g a ń s k i e g o obejmuje ok. 21 tys. nazwisk. Czy są to wszystkie ofiary zbrodni — nie wiadomo. s 8 J. Y o o r s, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 20. �261 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Równocześnie, zgodnie z postulatem, iż t y l k o „eliminacja bez wahania tego chorego elementu populacji" może r o z w i ą z a ć problem cygański, na terenie całej okupowanej Europy t r w a ł y akcje wymierzone przeciwko Cyganom. Wielu z nich przyłączyło się do p a r t y z a n t k i . Do tej sfery ich działalności w w y j ą t k o w y spo­ sób odnoszą się słowa wypowiedziane przez jednego z b o h a t e r ó w książki J. Yoorsa: „ p e w n e g o dnia na p o w r ó t nauczysz się o t w i e r a ć zaciśniętą dłoń. Jedynie życie ma sens" . B r a k jest d o k ł a d n y c h danych co do liczby C y g a n ó w , k t ó r z y zginęli w czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j — r ó ż n e źródła p o d a j ą r ó ż n e wielkości — od 300 do 600 tys. Należy przy t y m p a m i ę t a ć , iż całość populacji c y g a ń s k i e j w przedwojennej Europie oceniano na niewiele ponad 1 m i l i o n . Wniosek jest prosty — wymordowano 1/3 C y g a n ó w żyjących na naszym kontynencie (Polska: przed w o j n ą 50 tys. C y g a n ó w •— wymordowano 35 tys.; A u s t r i a : ponad 11 tys. — zamordowano ok. 7 tys.; Niemcy: 20 tys. •— zamordowano 15 tys.; Holandia: 500 — zamordowano 500; J u g o s ł a w i a : 100 tys. zamordowano 90 tys.; L i t w a : 1000 — zamordowano 1000). Z a k o ń c z e n i e w o j n y niewiele zmieniło w sytuacji C y g a n ó w . Poszła w zapom­ nienie ich działalność w ruchu oporu, nie objęły ich ustawy odszkodowawcze dla ofiar I I I Rzeszy. Dopiero w r o k u 1953 przyznano i m prawo do częściowych od­ s z k o d o w a ń , ale wiele c y g a ń s k i c h w n i o s k ó w w tej sprawie zostało oddalonych z uza­ sadnieniem, iż restrykcje przeciwko Cyganom nie w y n i k a ł y z pobudek rasowych, lecz z powodu ich pasożytniczego t r y b u życia i n i e b e z p i e c z e ń s t w a szpiegostwa na rzecz nieprzyjaciela. Wreszcie w r o k u 1965 wydano n o w ą u s t a w ę o d s z k o d o w a w c z ą , w k t ó r e j zdecydowano, iż Cyganie nie m u s z ą p r z e d s t a w i a ć d o w o d ó w , że ich prze­ ś l a d o w a n i a w latach 1939-1945 m i a ł y podłoże rasowe. Wprawdzie wnioski o od­ szkodowanie dla rodzin c y g a ń s k i c h są nadal rozpatrywane, ale jest to nowa forma d y s k r y m i n a c j i i w wysokości, i w trybie przyznawania o d s z k o d o w a ń . Współczesność c y g a ń s k a jest k o n s e k w e n c j ą okresu wojny, k t ó r a w nader d o t k l i ­ w y sposób w p ł y n ę ł a na zanik ś w i a d o m o ś c i p r z y n a l e ż n o ś c i do ś w i a t a Rom (Cyga­ n ó w ) ; zostały rozbite tradycyjne s t r u k t u r y grupowe (wielka rodzina) i zaczęła fię „egzystencja na marginesie" — j u ż nie „swoi", ale jeszcze nie „obcy". Jak sugeruje R. Vossen obecnie zjawisko to w y s t ę p u j e w formie mniej r a ż ą c e j . Jako p r z y k ł a d podaje m ł o d y c h C y g a n ó w Sinti, u k t ó r y c h ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i grupowej jest w c h w i l i obecnej bardzo silna. Nie zmienia to jednak faktu, iż biologiczna, eko­ nomiczna i intelektualna egzystencja C y g a n ó w jest z a g r o ż o n a : s p o ł e c z e ń s t w o i n ­ dustrialne odrzuca i s t n i e j ą c y dawniej swoisty u k ł a d symbiozy „ludność osiadła — Cyganie", albowiem usługi, k t ó r e świadczyli ci ostatni (kotlarstwo, handel k o ń m i , w r ó ż e n i e ) , s ą p r z e ż y t k i e m . Na granicy m i n i m u m egzystencji d o ż y w a j ą swoich dni starzy Cyganie, k t ó r y c h rodziny zostały wymordowane w czasie wojny. B r a k jest tego zabezpieczenia, k t ó r e s t a n o w i ł autorytet ludzi starych w grupie Rom. Do tego dochodzi problem analfabetyzmu, d y s k r y m i n a c j i (chociażby w postaci szyldów „ C y g a n o m i w ł ó c z ę g o m w s t ę p wzbroniony"), przestępczości (zasada „ o d p o w i e d z i a l ­ ności zbiorowej" — Cyganie t r a k t o w a n i jako grupa, a nie jako jednostki dokonu­ jące p r z e s t ę p s t w ) . Okres powojenny to r ó w n i e ż p r ó b y tworzenia c y g a ń s k i c h organizacji. Ta pro­ blematyka jest w Polsce m a ł o znana, dlatego też sądzę, iż informacje zawarte w k a ­ talogu w y s t a w y są dla nas bardzo cenne ze w z g l ę d ó w poznawczych. Do c h w i l i obecnej o d b y ł y się trzy ś w i a t o w e kongresy C y g a n ó w (Romano K o n greso) w Londynie, Genewie i Getyndze. Sądzę, iż w a r t o przytoczyć słowa dr. J a r a Cibuli, p r z e w o d n i c z ą c e g o prezydium I I Romano Kongreso: 4 5 8 4 6 6 Opisowi tej działalności p o ś w i ę c o n a jest cytowana praca Yoorsa. Y o o r s, op. cit., s. 200. D. K e n r i c k. Odszkodowania dla Cyganów ( m a t e r i a ł y z w / w sesji). �262 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA „ J e s t e m lekarzem Cyganem (Rom). Pomagam ludziom — biednym, bogatym, b i a ł y m i czarnym. Nie robię żadnej różnicy, k a ż d e m u daję lekarstwa, m o j ą w i e d z ę , moje serce. M ó j ukochany, biedny ojciec jest j u ż stary, żyje w Czechosłowacji i j e ­ szcze do tej pory gra na skrzypcach. Nie umie czytać ani pisać, ale pomaga ludziom s w o j ą g r ą na skrzypcach. W domu, kiedy b y ł e m m a ł y m dzieckiem, m ó w i o n o m i często: «Moje dziecko, t y p o w i n i e n e ś b y ć szczęśliwszy, aniżeli my, tobie musi się lepiej powieść, będziesz panem, musisz b y ć lekarzem — ale nie możesz z a p o m n i e ć , że j e s t e ś Rom. Nie w s t y d ź się tego!» Wiele się n a u c z y ł e m , b y ł e m w wielu krajach [...], ale nie z a p o m n i a ł e m c y g a ń s k i e g o życia. Nasze bajki, nasz język, p i ę k n e pieśni cy­ g a ń s k i e , to jest nasza filozofia. Bóg p o k a r a ł C y g a n ó w [...] u w a ż a n o nas za gorszych od p s ó w . W niemieckich obozach koncentracyjnych siedziało więcej niż pół miliona Rom [...]. Rom nie m a j ą organizacji, nasz prastary język się zagubił, t a k ż e i nasza k u l t u r a nie jest k u l t y w o w a n a . Nasze dzieci często się w s t y d z ą , że ich ojciec czy matka są Cyganami. Asymilacja (tzn. k u l t u r o w e wtopienie z zagubieniem w ł a s n e j k u l t u r y ) p o s t ę p u j e nadal, czasem pod naciskiem p a ń s t w a . Czyż ci ludzie nie w i e d z ą , że do­ p r o w a d z a j ą do zbrodni na narodzie? [...]. [...] nie wolno z a p o m i n a ć o j e d n y m : my, Cyganie, ż y j e m y na c a ł y m świecie, jest nas więcej aniżeli 10 m i l i o n ó w . Nie jest n a s z ą w i n ą , że wcześniej wszyscy żyliśmy jako nomadzi [...] Dzisiaj o b o w i ą z u j e nas zasada: K a ż d y Cygan jest obywatelem p a ń ­ stwa, w k t ó r y m żyje i musi a k c e p t o w a ć zasady tego p a ń s t w a . Taka jest prawda. P r z y s z l i ś m y z I n d i i , ale woda nie p o p ł y n i e z powrotem. Nasze dzieci nie b ę d ą żyły w Indiach [ . . . ] " ' . K u l t u r a C y g a n ó w , podobnie j a k ich historia, nie n a l e ż y do najbardziej znanych. Wielu m o ż e mieć w ą t p l i w o ś c i , czy w ogóle m o ż n a m ó w i ć o j a k i e j k o l w i e k kulturze stworzonej przez t ę społeczność. Nawet, jeśli u z n a j ą C y g a n ó w za nosicieli pewnych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , to i tak o g r a n i c z ą je do sfery f o l k l o r u muzycznego. Dlatego też sądzę, iż nie wymaga ż a d n e g o uzasadnienia konieczność przedstawienia syste­ m a t y k i k u l t u r y c y g a ń s k i e j , co w ł a ś n i e uczynili autorzy katalogu. Poprzedzili j ą opi­ sem n i e c y g a ń s k i c h grup w ę d r o w n y c h A z j i i Europy, np. G h u r b a t i z Afganistanu, szwajcarskich Fecker, szwedzkich Tattare, irlandzkich Tinkers i t p . Na terenie Europy żyją r ó ż n e grupy c y g a ń s k i e (m. i n . Roma, Sinti, Cale) ogólnie o k r e ś l a n e przez gadźo (nie-Cyganów) mianem Cyganie. Różnią się one m i ę d z y sobą chociażby dialektem romanesz — j ę z y k a , k t ó r y w X I X w . znalazł się w centrum zainteresowania ówczesnego j ę z y k o z n a w s t w a . Wiek X X przyniósł opracowania dia­ l e k t ó w c y g a ń s k i c h pióra m . i n . A . Barannikowa, T. P o b o ż n i a k a , J. Ficowskiego, R. Uhlika, J.-P. Cleberta, G. A . Wolfa, M . K a r p a t i , T. W e n t c e l . Natomiast m a t e r i a l ­ n y m i bardzo spektakularnym wyznacznikiem o d m i e n n o ś c i Rom b y ł y ich wozy p o d ­ k r e ś l a j ą c e status C y g a n ó w j a k o grupy marginalnej. Społeczna organizacja Rom stanowi f u n k c j ę poczucia tożsamości grupowej („Wir — Gefuhl" w nomenklaturze a u t o r ó w pracy). Instytucje t y p u natsia, vitsu, familija d e t e r m i n u j ą zachowanie jednostki w sposób zdecydowany, z a p e w n i a j ą c jed­ nocześnie zabezpieczenie ekonomiczne, s p r a w u j ą c k o n t r o l ę nad jej p o s t ę p o w a n i e m , k a r a j ą c za przekroczenie zasad kodeksu Romani. Graficzne ujęcie s t r u k t u r y spo­ łeczności C y g a n ó w K e ł d e r a s z a , Sinti i Gitanos przedstawione w katalogu u ł a t w i a zrozumienie zasad funkcjonowania t y c h społeczności i ich wzajemne p o r ó w n a n i e . 8 9 7 R. V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung, F r a n k f u r t / M 1983, s. 100-101. M . i n . prace A . F. P o 11 a, Die Zigeuner in Europa und Asien, T. I , I I , Halle 1844-1845; F . M i k l o s i c h a , Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zi­ geuner Europas, Bd. 1-12, Wien 1872-1881. Bibliografia prac j ę z y k o z n a w c z y c h tych a u t o r ó w jest zamieszczona w książce T. W. W e n t c e 1, The Gypsy language, Moscow 1983. 8 9 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 263 Religijność Rom zawiera, zdaniem a u t o r ó w , elementy w i e r z e ń hinduskich oraz ś l a d y k o n t a k t u z g m i n a m i c h r z e ś c i j a ń s k i m i . To n a l e ż y do ich historii. Natomiast obecnie działa p o w o ł a n e przez p a p i e ż a Piusa X I I (w 1958 r.) Duszpasterstwo Noma­ d ó w p r o w a d z ą c e misje katolickie r ó w n i e ż dla C y g a n ó w . W i d o m y m przejawem tej działalności są pielgrzymki podejmowane przez Rom w całej Europie. Najbardziej znana jest pielgrzymka do St. Maries-de-la-Mer (24 i 25 maja), gdzie znajdują się figury M a r i i Jakubowej i M a r i i Salomei — matek a p o s t o ł ó w Jakuba i Jana. Są to z p e w n o ś c i ą fakty m a ł o znane, t y m cenniejsze jest w i ę c ich przytoczenie w t y m opracowaniu w formie zestawienia c y g a ń s k i c h pielgrzymek oraz m i s j i np. p o w s t a ł e j w 1906 r. fińskiej „ G y p s y Mission", angielskiej „ G y p s y Gospel Waggon Mission", niemieckiej „ K a t h o l i s c h e n Zigeunerseelsorge". Działalnością u z n a w a n ą za tradycyjnie c y g a ń s k ą jest w r ó ż e n i e otoczone a u r ą tajemniczości, czemu w znacznym stopniu dopomogła w i e k i t r w a j ą c a izolacja spo­ łeczności c y g a ń s k i e j i n i e c y g a ń s k i e j . „ S k w a p l i w a uległość w r ó ż b o m bierze się z nie­ zdolności zwalczania w ł a s n e g o strachu, a folgowanie tej skłonności wyzwala nie­ u s t a n n ą żądzę usłyszenia coraz to nowych „ p r z e p o w i e d n i " . A u t o r z y pracy opisują a t r y b u t y magiczne wykorzystywane przez Cyganki podczas w r ó ż e n i a i czarowania — rola w i e l u z nich jest bardzo niejasna. P o j ę c i a m i w y z n a c z a j ą c y m i trwanie tradycyjnej społeczności c y g a ń s k i e j są k a ­ tegorie czyste — nieczyste (nieskalane — skalane). R. Vossen wskazuje możliwość odnalezienia korzeni tej opozycji w wierzeniach starohinduskich l u b we w p ł y w a c h żydowskich, starochrześcijańskich lub manichejskich w s p ó l n o t . Podobnie, j a k i w przypadku charakterystyki innych e l e m e n t ó w k u l t u r y Rom, o k r e ś l o n e kategorie rzeczy i z a c h o w a ń w aspekcie czyste — nieczyste zostały ukazane w odniesieniu do r ó ż n y c h grup c y g a ń s k i c h . F o l k l o r s ł o w n y i folklor muzyczny Rom jest bardzo bogaty. W ą t k i w n i m repre­ zentowane ś w i a d c z ą o ich w s p ó l n y m dziedzictwie z i n n y m i systemami k u l t u r o w y m i , 0 czym m o ż n a się p r z e k o n a ć chociażby z l e k t u r y bajek c y g a ń s k i c h zawartych w pierwszym tomie zbioru Zigeunermärchen aus aller Welt opracowanym przez H . Mode i M i l e n ę H ü b s c h m a n n o v a . Nie sposób oczywiście p o m i n ą ć milczeniem w p ł y w u , j a k i Cyganie w y w a r l i na ś w i a t o w ą l i t e r a t u r ę i m u z y k ę s t a j ą c się ich bo­ haterami. To jest w ł a ś n i e owa druga, skrajna postawa wobec Rom — romantyczna wizja wolnego, niczym n i e s k r ę p o w a n e g o życia p ę d z o n e g o na łonie n a t u r y . Autorzy katalogu o p r a c o w u j ą c go w formie monografii wyszli z założenia, iż z a r ó w n o postawa nietolerancji, jak i zachwytu w r ó w n y m stopniu p r z y c z y n i ł y się do wytworzenia stereotypu Cygana, k t ó r a to wizja zrodziła się na podstawie z w y ­ czajowych o s ą d ó w i o c z e k i w a ń , a nie na podstawie znajomości c y g a ń s k i e j k u l t u r y 1 samych C y g a n ó w . „ M a m y t y l k o j e d n ą szansę, aby przeżyć jako S i n t i z n a s z ą k u l ­ t u r ą , j ę z y k i e m , obyczajami — jest n i ą otwarcie się, zezwolenie na to, aby p r z y j ­ rzano się naszemu życiu. Nasz sposób życia, nasza k u l t u r a nie jest ż a d n ą t a j e m ­ nicą" Czy wiedza rzeczywiście może p o k o n a ć stereotypy? Czy zezwolenie na to, aby k u l t u r a w ł a s n e j grupy stała się obiektem poznania dla u c z e s t n i k ó w innego sy­ stemu kulturowego jest w y r a ż e n i e m zgody na a s y m i l a c j ę ? W książce nie ma roz­ w a ż a ń tego t y p u i b y ć nie mogło, albowiem nie takie b y ł o jej założenie. Istotne jest jednak to, iż tego t y p u pytania r o d z ą się podczas jej lektury. Odpowiedzi na nie katalog nie udzieli, ja zresztą r ó w n i e ż nie, gdyż to z kolei nie jest celem tej re­ cenzji. Natomiast sądzę, że nader istotnym walorem recenzowanej pracy jest rze10 1 1 1 2 1 0 Y o o r s , op. cit., s. 38. Zigeunermärchen aus aller Welt, Erste Sammlung, u n t e r Mitarbeit von Milena H ü b s c h m a n n o v a , Leipzig 1983. V o s s e n , op. cit., s. 12. 11 1 2 Hrsg. von Heinz Mode �264 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA telne przedstawienie f a k t ó w , bez ich interpretacji, k t ó r ą pozostawiono czytelnikowi. A b y m u j ą u ł a t w i ć , autorzy zamieścili obszerną bibliografię, bardzo p o m o c n ą w znalezieniu odpowiedzi na pytania r o d z ą c e się podczas l e k t u r y katalogu b ę d ą ­ cego kompendium wiedzy o przeszłości i dniu dzisiejszym Rom. Niezbyt liczny m a t e r i a ł ilustracyjny nie rozprasza uwagi i nie p r z e s ł a n i a treści pracy kolorem i m a l o w n i c z o ś c i ą cygańskiego życia. Może to b y ć u w a ż a n e za z ł a m a n i e konwencji katalogu wystawowego, ale jest przecież k o n s e k w e n c j ą p r z y j ę t e g o przez a u t o r ó w założenia: „lepsze poznanie, to lepsze zrozumienie". N a l e ż a ł o b y sobie t y l k o życzyć, aby podobne opracowania p o j a w i a ł y się częściej (również w j ę z y k u polskim), a recenzowany katalog w a r t jest m o i m zdaniem tego, by został p r z e t ł u m a c z o n y ; przemawia za t y m z a r ó w n o jego treść, jak i forma. A D A M P R A N D A , Ignac Bizmayer, ss. 149. Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, W dziedzinie p u b l i k a c j i naukowych etnografia czechosłowacka posiada bogaty dorobek w y r a ż a j ą c y się z a r ó w n o d u ż ą ilością w y d a w a n y c h czasopism, w y d a w n i c t w ciągłych, j a k i o p r a c o w a ń monograficznych. R ó w n o c z e ś n i e n a l e ż y podkreślić, że poszczycić się ona może t a k ż e osiągnięciami w zakresie w y d a w n i c t w albumowych. Można z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że większość prac s t a n o w i ą c y c h przedmiot rozwa­ ż a ń . naukowych (przede w s z y t k i m odnoszących się do k u l t u r y materialnej) zostaje przedstawiona szerokiemu k r ę g o w i o d b i o r c ó w — z a r ó w n o w kraju, j a k i zagra­ nicą — w formie publikacji o charakterze artystycznym, r e p r e z e n t u j ą c y c h n a j w y ż ­ szy ś w i a t o w y poziom wydawniczy. Pakt, że o p r a c o w a ń tych p o d e j m u j ą się w y b i t n i specjaliści p o s i a d a j ą c y niejednokrotnie duży dorobek naukowy w zakresie prezen­ towanych dziedzin k u l t u r y ludowej, gwarantuje obok znakomitego doboru m a t e r i a ł u ilustracyjnego wysoki poziom opracowywanych w s t ę p ó w i o m ó w i e ń d o s t a r c z a j ą c y c h czytelnikowi w y c z e r p u j ą c e g o kompendium wiedzy o danym temacie. Ten rodzaj działalności wydawniczej stanowi jeden z bardzo w a ż n y c h sposobów przekazywania szerokiemu ogółowi wiedzy o dorobku k u l t u r o w y m społeczności chłopskiej i jej udziale w tworzeniu k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Przedstawienie w bogatej szacie gra­ ficznej całego bogactwa, różnorodności i p i ę k n a k u l t u r y ludowej pozwala czytelni­ k o w i u ś w i a d o m i ć sobie wszechobecność e l e m e n t ó w tej k u l t u r y w o t a c z a j ą c y m go świecie. Wydaje się, że ten sposób realizowania powszechnego i w naszym k r a j u h a s ł a : p o m n i k i k u l t u r y — dobrem narodu, odnoszącego się do spuścizny k u l t u r o w e j wszystkich w a r s t w społecznych, winno znaleźć w ł a ś c i w y wyraz i w naszej polityce wydawniczej. W ostatnim okresie etnografia s ł o w a c k a wzbogaciła się o n o w ą pozycję o cha­ rakterze a l b u m o w y m p o ś w i ę c o n ą twórczości zasłużonego artysty ludowego Ignaca Bizmayera (ur. w 1922 r.). Praca ta p r e z e n t u j ą c a bogaty dorobek artystyczny r z e ź ­ biarza — figuralisty, t w o r z ą c e g o swe dzieła w glinie, jest szczególnie czytelnym p r z y k ł a d e m tak często p o d k r e ś l a n e g o faktu, że narodowa sztuka s ł o w a c k a t k w i głęboko swoimi korzeniami w kulturze ludowej. Z niej wyrasta i na jej bazie t w ó r ­ czo się rozwija k o r z y s t a j ą c z bogatego dorobku artystycznego wsi i czerpiąc z życia wiejskiego inspiracje tematyczne. A u t o r e m pracy o Bizmayerze jest A d a m Pranda. Wydaje się, że badacz tej miary, p o s i a d a j ą c y w swoim dorobku n a u k o w y m prace z w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej oparte na bogatym, gromadzonym od w i e l u lat materiale terenowym, j a k i autor rozpraw teoretycznych p o ś w i ę c o n y c h m . i n . zagadnieniu t r a d y c j i ludowej i jej r o l i we w s p ó ł c z e s n e j kulturze, z całą ś w i a d o m o ś c i ą p o d j ą ł ten temat. Nie jest to pierwsza publikacja Prandy o m a w i a j ą c a t w ó r c z o ś ć tego artysty. U k a z u j ą c e się �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 2G5 od 1956 r. jego a r t y k u ł y o Bizmayerze j a k i słowackiej ceramice ludowej i jej g ł ó w n y m o ś r o d k u M o d r e j — m . i n . publikowane w Slovensky Narodopis (1956, 1983), Krasy Slovenska (1957), U m e n i i remesla (1959), j a k r ó w n i e ż w katalogach w y s t a w i osobnych rozprawach — świadczą, że nie t y l k o śledził drogą rozwoju artystycz­ nego Bizmayera, ale posiada dużą znajomość tej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i ludowej w jej historycznym rozwoju. Pozwala to a u t o r o w i p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę artysty w szero­ k i m k o n t e k ś c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e t o w a r z y s z ą jego życiu i działalności. Szuka źródeł i n s p i r u j ą c y c h jego twórczość z a r ó w n o w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m w z r a ­ stał i do k t ó r e g o t r a d y c j i k u l t u r o w y c h ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł , j a k i w inwencji t w ó r c z e j artysty-plastyka r o z u m i e j ą c e g o swe cele i zadania, ale stale p o s z u k u j ą c e g o nowych f o r m i ś r o d k ó w w y r a z u . Jak pisze Pranda w zamieszczonej na w s t ę p i e k r ó t k i e j charakterystyce artysty: „Twórczość narodowego artysty Ignaca Bizmayera ma w s ł o w a c k i e j w s p ó ł c z e s ­ nej ceramice swoje specyficzne miejsce: czerpie z fajansowej rzemieślniczej techno­ logii n a w i ą z u j ą c jednocześnie do z a c h o d n i o s ł o w a c k i c h t r a d y c j i r z e ź b y figuralnej. Chociaż o ż y w i a tradycje ludowe nie kopiuje przeszłości [...] Integrowanie t r a d y cyjności z nowoczesnością i ludowości z p r o f e s j o n a l n o ś c i ą pozwoliło Bizmayerowi znaleźć nie t y l k o t r w a ł e miejsce w słowackiej nowoczesnej sztuce ceramicznej, ale t w ó r c z o wcielić stale ż y w e formy ludowej w y t w ó r c z o ś c i do krwiobiegu naszej naro­ dowej k u l t u r y " . Przed autorami o p r a c o w a ń albumowych, k t ó r e zgodnie z celami, j a k i m m a j ą służyć, z a w i e r a j ą bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny, znacznie p r z e k r a c z a j ą c y swoimi roz­ m i a r a m i o m a w i a j ą c y go tekst, stają zawsze bardzo trudne zadania. Jest to z jednej strony sprawa w y b o r u m a t e r i a ł u reprezentatywnego dla omawianego zagadnienia, z drugiej sposób jego opisu i analizy. Dotyczy to szczególnie o p r a c o w a ń monogra­ ficznych p o ś w i ę c o n y c h jednemu a r t y ś c i e . Często bowiem nie jest m o ż l i w e ukazanie w materiale ilustracyjnym wszystkich dzieł prezentowanej postaci. W a ż n y m zada­ niem autora jest więc przyjęcie określonej koncepcji w przedstawieniu twórczości artysty nie zubożając r ó w n o c z e ś n i e całości obrazu jego dorobku artystycznego. T ę rolę u z u p e ł n i a j ą c ą w i n i e n pełnić tekst, k t ó r e g o opracowanie ze w z g l ę d u na jego nie­ wielkie zazwyczaj rozmiary wymaga dużej znajomości tematu i zwięzłości w spo­ sobie f o r m u ł o w a n i a myśli. W przypadku omawianej pracy autor doskonale w y w i ą ­ zał się z tego zadania. Jako etnograf z a p r e z e n t o w a ł w materiale ilustracyjnym przede wszystkim dzieła artysty, w k t ó r y c h najbardziej czytelne są n a w i ą z a n i a do tradycyjnych f o r m ludowej sztuki ceramicznej na Słowacji. W wyborze t e m a t y k i d a ł p i e r w s z e ń s t w o rzeźbie figuralnej u k a z u j ą c e j życie, p r a c ę , zwyczaje i o b r z ę d y l u d ­ ności wiejskiej. Przedstawienie ich w p o r z ą d k u chronologicznym ukazuje czytelni­ k o w i proces artystycznego dojrzewania Bizmayera z a r ó w n o w zakresie techniki w a r sztatowej, j a k przede wszystkim siły artystycznego w y r a z u , bogactwa prezentowa­ nych f o r m i coraz bardziej indywidualnego i pogłębionego sposobu widzenia czło­ wieka w s i w jego codziennym życiu. Wydaje się, że tak p r e z e n t u j ą c m a t e r i a ł autor pragnie zwrócić u w a g ę czytelnika, a szczególnie etnografa, na w a r t o ś ć dokumenta­ cyjną tych prac w y n i k a j ą c ą nie t y l k o ze znajomości ś r o d o w i s k a wiejskiego, z k t ó ­ rego się wywodzi, ale t a k ż e z jego wiedzy o n i m ś w i a d o m i e gromadzonej w ciągu całego życia. Służyć ma ona nie t y l k o wzbogaceniu artystycznego w y r a z u modelo­ wanych postaci, ale przede w s z y s t k i m ukazaniu p r a w d y o otaczającej go rzeczywis­ tości. O m ó w i e n i e życia i działalności artystycznej Bizmayera z a w a r ł Pranda w trzech k r ó t k i c h r o z d z i a ł a c h opatrzonych w s t ę p e m i z a k o ń c z e n i e m : 1) lata n a u k i i pracy w Modrej, 2) tematyka i sposoby j e j realizowania, 3) perspektywy t w ó r c z e . A n a l i z u j ą c s y l w e t k ę artysty autor zwraca u w a g ę na r o l ę t r a d y c j i rodzinnych Bizmayera, k t ó r e w p ł y n ę ł y na w y b ó r k i e r u n k u jego z a i n t e r e s o w a ń artystycznych. Urodził się on w Kośolnej w rodzinie w y w o d z ą c e j się z p r z y b y ł y c h w X V I w. z po- �266 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ł u d n i o w y c h Niemiec i k r a j ó w alpejskich grup ludności należącej do sekty religijnej a n a b a p t y s t ó w osiadłych w zachodniej Słowacji i tam nazwanych habanami. J a k k o l ­ wiek b e z p o ś r e d n i e związki rodzinne w i ą z a ł y Bizmayera z r z e m i o s ł a m i drzewnymi, to jednak g ł ó w n y m zawodem rodzin h a b a ń s k i c h było garncarstwo, k t ó r e g o znajo­ m o ś ć przynieśli z ojczystych k r a j ó w . Na terenie d o m ó w i siedlisk w s p ó l n o t h a b a ń ­ skich, k t ó r e r o z p a d ł y się w X V I I w., m. i n . w Kośolnej z a c h o w a ł o się szereg zabyt­ k ó w dawnej produkcji garncarskiej. Te w y t w o r y gromadzone przez w i e l u kolekcjo­ n e r ó w , w t y m t a k ż e z n a w c ę ceramiki h a b a ń s k i e j Hermana Lansfelda p r a c u j ą c e g o od 1913 r. w Modrej, p o b u d z a ł y — j a k stwierdza Pranda — w y o b r a ź n i ę Bizmayera i z d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu o wyborze zawodu. Po u k o ń c z e n i u w 1939 r. szkoły ceramicznej w Modrej związał się z t y m o ś r o d k i e m aż do 1952 r. Opanowawszy kunszt produkcji garncarskiej zajął się malowaniem w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , a na­ s t ę p n i e w y k o n y w a n i e m w formach r z e ź b y figuralnej zyskując s ł a w ę najbardziej utalentowanego czeladnika. P r z y j ę t e w tej dziedzinie wzory o g r a n i c z a ł y jednak możliwości jego indywidualnego rozwoju, zaczął więc p o s z u k i w a ć ś w i a d o m i e i syste­ matycznie nowego sposobu artystycznego wypowiedzenia się w tworzywie, k t ó r e g o tajemnice doskonale p o z n a ł — w glinie. Nie chciał iść d r o g ą garncarzy p r a c u j ą c y c h w Modrej, k t ó r z y powielali postacie w y k o n y w a n e w formach, ani o g r a n i c z a ć się do odtwarzania postaci l u d u wiejskiego najbliższych okolic, j a k to czynił osiągając zresztą duże sukcesy Narodowy Artysta F e r d i ś Kostka (1878-1951) ze Stupavy. Wzo­ rem bliższym jego zamierzeniom artystycznym stał się w t y m czasie Józef Baluśik, entuzjasta i kolekcjoner sztuki ludowej, k t ó r ą p o z n a w a ł i k t ó r e j w y r o b y g r o m a d z i ł podczas licznych w ę d r ó w e k terenowych. T o w a r z y s z ą c e g o m u często w tych w y p r a ­ wach Bizmayera uczył p a t r z e ć i d o s t r z e g a ć bogactwo f o r m życia wiejskiego. Szcze­ gólne znaczenie dla twórczości Bizmayera m i a ł y — j a k stwierdza Pranda — jego terenowe studia na Słowacji, a po 1945 r. t a k ż e na Morawach, jak r ó w n i e ż zetknięcie się b e z p o ś r e d n i o z r ó ż n y m i rodzajami sztuki ludowej (np. malarstwem na szkle, haftami, koronkarstwem, tkaninami) i jej t w ó r c a m i . W warsztatach w Modrej do­ k o n y w a ł B a l u ś i k p r ó b ręcznego modelowania postaci znacznie w z b o g a c a j ą c dotych­ czas produkowane formy. I . Bizmayer p r z e j ą ł od niego k u l t dla artystycznych t r a ­ dycji S ł o w a k ó w , j a k r ó w n i e ż zrozumienie w a r t o ś c i i szacunek dla w y k o n y w a n y c h na w s i r o d z a j ó w prac. Był urzeczony p r o s t o t ą kolorystycznej harmonii i i n d y w i d u a l ­ nością "kompozycyjnego w y r a z u sztuki ludowej, j a k r ó w n i e ż w i e l o a s p e k t o w o ś c i ą ży­ cia wiejskiego. I n s p i r o w a ł o ono zdaniem autora nie t y l k o wiele t e m a t ó w późniejszej jego twórczości, ale poszerzyło warsztat techniczny. P r z y k ł a d e m tego m o g ą być m. i n . tematy z w i ą z a n e z l u d o w y m i opowieściami o Janosiku, w komponowaniu k t ó r y c h k o r z y s t a ł z p r z e k a z ó w s ł o w n y c h , t a ń c ó w i m u z y k i ludowej s t o s u j ą c w przedstawia­ n i u tego tematu r ó ż n e techniki i formy artystyczne: rzeźbę f i g u r a l n ą , relief i rycie. W omawianej działalności t w ó r c z e j Bizmayera od samego jej p o c z ą t k u w i d z i Pranda jeden zasadniczy cel. Odkrywanie specyficznych cech ludowej i narodowej tradycji S ł o w a k ó w , p o r ó w n u j ą c jego osiągnięcia w t y m zakresie z poczynaniami takich w y b i t n y c h a r t y s t ó w , j a k malarze M a r t i n Benka i L u d o v i t Fulla czy fotogra­ fika — K a r o l P l i ć k a . Wymienione przez autora liczne funkcje, jakie p e ł n i ł i pełni Bizmayer, odzna­ czenia i t y t u ł y , j a k nadany m u w 1982 r. t y t u ł Narodowego A r t y s t y , liczne nagrody na wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych ś w i a d c z ą o jego pozycji w sztuce s ł o w a c ­ k i e j . Wydaje się w i ę c słuszne prezentowanie dorobku tego artysty w momencie, kiedy znajduje się on w p e ł n i sił t w ó r c z y c h . Pozwoli to bowiem czytelnikom śledzić jego dalsze osiągnięcia artystyczne i ś w i a d o m i e p o s t r z e g a ć jego dzieła w otaczającej rzeczywistości. Jedynym zarzutem, j a k i czytelnik może s t a w i a ć autorowi i w y d a w n i c t w u , jest brak w materiale ilustracyjnym szeregu bogatych w jego twórczości c y k l ó w tema- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 267 tycznych, j a k np. r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y sakralnej, dzieł monumentalnych w zakresie sztuki dekoracyjnej s t a n o w i ą c e j ostatnie dzieła Bizmayera i o b r a z u j ą c e jego udział w tworzeniu nowoczesnej a r c h i t e k t u r y . Jest jednak w i e l k ą zasługą autora, że z d a j ą c sobie s p r a w ę z ograniczonych możliwości wydawniczych konsekwentnie zaprezento­ w a ł t ę t w ó r c z o ś ć artysty, k t ó r e j poświęcił n a j w i ę k s z ą część swojej dotychczasowej •działalności, k t ó r a b y ł a n i e w ą t p l i w i e jego w i e l k ą p a s j ą i d o p r o w a d z i ł a go do obec­ nych osiągnięć. Wanda Paprocka T L A L O C A N . R E V I S T A D E FUENTES P A R A E L C O N O C I M I E N T O D E L A S C U L T U R A S I N D Í G E N A S DE M É X I C O , v o l . V I I : 1977, ss. 404; v o l . V I I I : 1980, ss. 492; v o l . I X : 1982, ss. 404 Tlalocan to w mitologii l u d ó w Nahua raj boga Tlaloca, mityczna kraina o b f i ­ tości. T ę s y m b o l i c z n ą n a z w ę w y b r a l i w 1942 r. Robert H . B a r l o w i George T. Smisor dla planowanego czasopisma, k t ó r e w zamierzeniu w y d a w c ó w stać się m i a ł o „ T l a locanem" m e k s y k a n i s t ó w , s k a r b n i c ą d o k u m e n t ó w i m a t e r i a ł ó w służącą coraz lepsze­ m u poznaniu j ę z y k ó w , k u l t u r i dziejów i n d i a ń s k i e j ludności Meksyku. P r o f i l „ T l a locanu" w y r a ź n i e o k r e ś l a p o d t y t u ł m ó w i ą c y , że czasopismo poświęcone jest przede w s z y s t k i m p u b l i k o w a n i u źródeł. Historia p o w s t a ł e g o z i n i c j a t y w y p r y w a t n e j czasopisma nie b y ł a ł a t w a , gdyż od samego p o c z ą t k u b o r y k a ł o się ono z o g r o m n y m i t r u d n o ś c i a m i finansowymi. P i e r w ­ szy zeszyt pierwszego t o m u (a k a ż d y t o m o b e j m o w a ć m i a ł 4 zeszyty o objętości 96 stron) u k a z a ł się w 1943 r. w Sacramento, K a l i f o r n i a . USA i nosił angielski t y ­ t u ł — „ T l a l o c a n : A Journal of Source Materials on the Native Cultures of M é x i c o " . Wprawdzie w y d a w c y założyli, iż czasopismo nie będzie m i a ł o s t a ł y c h t e r m i n ó w ukazywania się, jednak w y d ł u ż a j ą c y się z t o m u na t o m c y k l wydawniczy ś w i a d c z y ł w y m o w n i e o r o s n ą c y c h k ł o p o t a c h . C a ł y pierwszy t o m opublikowany został w latach 1943-1944, t o m drugi w latach 1945-1948, t o m trzeci w latach 1949-1957 ». Ś m i e r ć Roberta H . Barlowa w 1951 r. (od 1945 r. m i e s z k a ł on już w M e k s y k u i w y d a w a ł ponadto „ M e s o a m e r i c a n Notes" oraz tygodnik w j ę z y k u n á h u a t l „ M e x i h k a t l Itonalama") s p r a w i ł a , że redakcja „ T l a l o c a n u " przeszła w r ę c e Ignacia Bernala i w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z B a r l o w e m od 1947 r. Fernanda Horcasitasa. Czwarty, p i ą t y i szósty t o m czasopisma u k a z a ł y się odpowiednio w latach: 1962-1964, 1965-1968 i 1969-1971, dzięki pomocy ze strony Instituto Nacional de A n t r o p o l o g í a e Historia (który j u ż w 1945 r. u m o ż l i w i ł ukazanie się drugiego tomu, w y k u p u j ą c część jego na­ k ł a d u ) oraz fundacji Wenner-Green. Potem n a s t ą p i ł a wieloletnia przerwa, w czasie k t ó r e j — po rezygnacji w 1975 r. przez I . Bernala z o b o w i ą z k ó w w y d a w c y — „ T l a ­ locan" p r z e j ę t y został przez dwa i n s t y t u t y z Universidad Nacional A u t ó n o m a z Meksyku, a mianowicie Instituto de Investigaciones H i s t ó r i c a s i Instituto de Inves­ tigaciones A n t r o p o l ó g i c a s . R e d a k c j ę objęli Miguel L e ó n - P o r t i l l a i Fernando Horcasitas, p u b l i k u j ą c w 1977 r. t o m siódmy, a w 1980 r. t o m ósmy. J e d n a k ż e w tomie d z i e w i ą t y m odnotowujemy k o l e j n ą z m i a n ę , gdyż po śmierci F. Horcasitasa w 1980 r. jego miejsce zajęła K a r e n Dakin, natomiast I n s t i t u t o de Investigaciones A n t r o p o ­ lógicas wycofał się z wydawania „ T l a l o c a n u " i z a s t ą p i o n y został przez Instituto de Investigaciones Filológicas . 2 1 Trzy pierwsze t o m y doczekały się w 1972 r. reedycji n a k ł a d e m Johnson Re­ p r i n t Corporation z Nowego J o r k u . D o k ł a d n i e j dzieje „ T l a l o c a n u " przedstawia F. H o r c a s i t a s w a r t y k u l e Para la historia de la revista Tlalocan (1943-1976), pomieszczonym w tomie V I I , s. 11-19. 2 �268 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Można m i e ć nadzieję, że po czterdziestu z g ó r ą latach istnienia sytuacja „ T l a l o canu" u s t a b i l i z o w a ł a się i to cenione przez specjalistów w y d a w n i c t w o będzie sią u k a z y w a ć w m i a r ę regularnie. P o c z ą w s z y od siódmego t o m u zmieniło ono s w ą for­ m ę , wydawane jest bowiem w postaci jednego w o l u m i n u . Nadal nie ma stałych ter­ m i n ó w publikowania, lecz jego n a k ł a d wzrósł do 2000 (fakt ten w a r t o o d n o t o w a ć z zadowoleniem, gdyż poprzednie t o m y „ T l a l o c a n u " trudno znaleźć nawet w w y ­ specjalizowanych bibliotekach, o czym piszący te s ł o w a mógł się p r z e k o n a ć podczas s t u d i ó w prowadzonych w Hiszpanii). Nie uległ zmianie p r o f i l „ T l a l o c a n u " i zgodnie z ideą założyciela pozostał on czasopismem nastawionym na p u b l i k a c j ę : a) m a t e r i a ­ ł ó w i d o k u m e n t ó w w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , bez w z g l ę d u na czas ich powstania, wraz z t ł u m a c z e n i a m i na hiszpański, angielski lub francuski; b) wszelkiego rodzaju źródeł d o t y c z ą c y c h społeczności i n d i a ń s k i c h (takich jak relacje, opisy, akta p r o c e s ó w s ą d o w y c h , dokumenty kolonialne itd.); c) k r ó t k i c h s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h samym ź r ó d ł o m albo historii, etnologii i lingwistyce Indian m e k s y k a ń s k i c h ; d) bibliografii ź r ó d e ł z zakresu w y ż e j wymienionych dziedzin. D o d a ć należy, że choć „ T l a l o c a n " z założenia ogranicza się do i n d i a ń s k i e j l u d n o ś c i Meksyku, od czasu do czasu poja­ w i a j ą się w n i m t a k ż e źródła p o c h o d z ą c e z innych r e j o n ó w A m e r y k i Ś r o d k o w e j . Trzy ostatnie tomy c h a r a k t e r y z u j ą się ogromnie z r ó ż n i c o w a n ą z a w a r t o ś c i ą , po­ dobnie zresztą j a k wszystkie poprzednie (co m o ż n a s t w i e r d z i ć p r z e g l ą d a j ą c spis z a w a r t o ś c i t o m ó w I - V I , zamieszczony w tomie V I I , s. 381-404). Nie sposób zaprezen­ t o w a ć wszystkie publikowane w nich m a t e r i a ł y i nie ma chyba takiej potrzeby. Z d e c y d o w a n ą większość s t a n o w i ą różnego rodzaju teksty w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , wydobyte z a r c h i w ó w l u b zarejestrowane podczas b a d a ń terenowych, w t y m ostat­ n i m w y p a d k u zazwyczaj łączące walory j ę z y k o z n a w c z e z folklorystycznymi, etno­ graficznymi czy etnohistorycznymi. Jak już w s p o m n i a ł e m , tekstom oryginalnym towarzyszy z r e g u ł y t ł u m a c z e n i e (nierzadko jednocześnie t ł u m a c z e n i e filologiczne i p r z e k ł a d wolny) oraz mniejszy l u b w i ę k s z y komentarz. W tomie V I I znajdujemy teksty w j ę z y k a c h n á h u a t l , otomí, mixteca, trique, mazateca, chontal, t z u t u j i l , tarahumara i paipai (yumano), w ś r ó d nich cztery wersje m i t u o pochodzeniu słońca i księżyca zapisane u Indian Trique z Oaxaca (Elena E. d e H o l l e n b a c h , E¡ origen del Sol y de la Luna — cuatro versiones en el trique de Cópala, s. 123-170). Z p u n k t u widzenia etnohistorii najbardziej i n t e r e s u j ą c e są dwa dokumenty w n á ­ huatl. Pierwszy z nich, to spisana w 1595 r. skarga Indianina Miguela H e r n á n d e z a przeciwko miejscowemu k s i ę d z u u w o d z ą c e m u m u żonę ( M . L e ó n - P o r t i 11 a, Una denuncia en náhuatl, 1595, s. 23-30). Ten kolejny p r z y k ł a d epistolografii w j ę ­ zyku n á h u a t l jest t a k ż e n o w y m ś w i a d e c t w e m XVI-wiecznych s t o s u n k ó w społecznych i m e n t a l n o ś c i prostych Indian (autor skargi sam określa siebie jako macehual) w okresie wczesnokolonialnym. D r u g i dokument to genealogia i n d i a ń s k i e j szlach­ cianki z Xochimilco, spisana w 1610 r., sięgająca X I V w . i o b e j m u j ą c a m . i n . w ł a d ­ ców Tenochtitlanu (L. R e y e s G a r c í a , Genealogía de doña Francisca de Gúzman, Xochimilco, 1610., s. 31-35). Xochimilco dotyczy r ó w n i e ż dokument w j ę z y k u hisz­ p a ń s k i m , podany do d r u k u przez P. C a r r a s c o (Los señores de Xochimilco en 1548, s. 229-265), z a w i e r a j ą c y b o g a t ą i n f o r m a c j ę na temat s t o s u n k ó w s p o ł e c z n o - p o ­ litycznych i gospodarczych z a r ó w n o w okresie przed k o n k w i s t ą , j a k i po niej. 8 W dziale s t u d i ó w monograficznych t o m V I I przynosi cztery szkice, w t y m opu­ blikowany p o ś m i e r t n i e a r t y k u ł J. Erica S. T h o m p s o n a p o ś w i ę c o n y narkotycz8 Piszę o kolejnym p r z y k ł a d z i e , gdyż znanych jest dość dużo listów z X V I i po­ c z ą t k ó w X V I I w . pisanych przez Indian w s w y m r o d z i m y m j ę z y k u l u b po h i s z p a ń ­ sku. Autorzy b y l i zazwyczaj przedstawicielami i n d i a ń s k i e j szlachty. Część tych lis­ tów b y ł a parokrotnie publikowana i omawiana; por. np. G. Z i m m e r m a n n , Briefe den indianischen Nobilität aus Neuspanien an Karl V und Philipp II um mitte des 16. Jahrhundert, „ B e i t r ä g e zur mittelamerikanischen V ö l k e r k u n d e " , H a m ­ burg 1970. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 269 n y m w i z j o m w ś r ó d nizinnych M a j ó w (Hallucinatory Drugs and Hobgoblins in the Maya Lowlands, s. 295-308). D r u g i m godnym odnotowania studium jest w n i k l i w a analiza j ę z y k a zaklęć magicznych zebranych w X V I I - w i e c z n y m traktacie Hernanda Ruiza de A l a r c ó n , dokonana przez W i l l i a m a H . F e l l o w e r s a (The Treatises of Hernando Ruiz de Alarcón, s. 309-355). Kolejny, V I I I t o m „ T l a l o c a n u " zawiera teksty i n d i a ń s k i e w j ę z y k a c h n á h u a t l , p a r u odmianach j ę z y k a maya, totonaco, otomí, mixteco, chatino, tarahumara. M . L e ó n - P o r t i l l a prezentuje n a s t ę p n y p r z y k ł a d epistolografii n a h u a t l a ń s k i e j , p u b l i k u j ą c list I n d i a n — zaniepokojonych p o g ł o s k a m i o zmianie lokalnego u r z ę d n i ­ ka — do w i c e k r ó l a Nowej Hiszpanii (Carta de los indios de Iguala a don Luis de Velasco — circo 1593, s. 13-19). Niezwykle ciekawy dokument prawny, odbiegający c a ł k o w i c i e od s t a n d a r d ó w h i s z p a ń s k i c h (zredagowany w formie relacji z dialogami) i d o s t a r c z a j ą c y w i e l u informacji na temat szczególnej r o l i kobiety w kontaktach I n d i a n ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , p o d a ł do d r u k u J. L o c k h a r t (Y la Ana lloró: cesión de un sitio para casa, San Miguel Tocuilan, 1583, s. 21-33). S p o ś r ó d t e k s t ó w zebranych współcześnie w y m i e n i ć n a l e ż y dwa m i t y C h a m u l ó w z Chiapas, dotyczące potopu i pierwszych ludzi, opatrzone obszernym komentarzem przez G. H . G o s s e n a (Two Creation texts from Chamula, Chiapas, s. 131-165) oraz m i x t e c k i tekst mitologiczny k o r e s p o n d u j ą c y z piktograficznym przedstawieniem z Códice V i n d o bonense m ó w i ą c y m o genezie l u d u M i x t e k ó w (T. J. I b a c h, The Man born of a tree: a Mixtee Origin Myth, s. 243-247). Aczkolwiek w o m ó w i e n i u t y m odnotowuje się jedynie m a t e r i a ł y ważniejsze, k t ó r y c h w a r t o ś ć nie ogranicza się w y ł ą c z n i e do aspektu j ę z y k o w e g o , to jednak t r u d ­ no nie w s p o m n i e ć o n i e w ą t p l i w e j ciekawostce, j a k ą jest n a h u a t l a ń s k i e t ł u m a c z e n i e czwartej eglogi Wergiliusza, dokonane przez księdza Apolonia M a r t í n e z a y Aguilar z San Luis P o t o s í i wydane w 1910 r. z okazji stulecia niepodległości M e k s y k u (Poilion napa huicale in Virgilio Maron. Égloga ąuarta de Virgilio, traducida al mexica­ no de la Huaxteca Potosina por Apolonio Martínez y Aguilar, s. 35-42). W ś r ó d d o k u m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m znajduje się m . i n . testament Alonsa de A x a y a c a t l , potomka w ł a d c ó w Tenochtitlanu, i t o w a r z y s z ą c e m u pisma z w i ą z a n e z f u n d a c j ą u s t a n o w i o n ą przez z m a r ł e g o (J. M o n j a r á s - R u i z , Sobre el testa­ mento y la fundación de una capellanía por parte de don Alonso de Axayacatl ca­ cique de Iztapalapa, s. 289-321) oraz zespół d o k u m e n t ó w dotyczących działalności Hernanda Ruiza de A l a r c ó n na polu w a l k i z b a ł w o c h w a l s t w e m w p o c z ą t k a c h X V I I w. (N. Q u e z a d a, Hernando Ruiz de Alarcón y su persecusión de idolatrías, s. 323-354). Cennym ź r ó d ł e m — p u b l i k o w a n y m już, ale trudno d o s t ę p n y m •— jest etnograficzny opis Indian A c a x é e ze stanu Durango s p o r z ą d z o n y przez jezuitę ojca S a n t a r é n na p o c z ą t k u X V I I w . (L. G o n z á l e z R., La etnografía acaxée de Her­ nando de Santarén, s. 355-394). W tomie V I I I dział s t u d i ó w monograficznych zawiera trzy prace, dwie p o ś w i ę ­ cone okresowi przedkolonialnemu — identyfikacji postaci w Codex Colombino-Becker i zachodnim granicom I m p e r i u m Azteckiego — oraz obszerne studium w i e r z e ń i w y o b r a ż e ń mitycznych Indian Trique z Oaxaca z w i ą z a n y c h ze z w i e r z ę t a m i (E. E. d e H o l l e n b a c h , El mundo animal en el folklore de los triques de Cópala, s. 437-490). T o m I X otwiera a r t y k u ł M . L e ó n - P o r t i l l a p r e z e n t u j ą c y s y l w e t k ę zmar­ łego w s p ó ł r e d a k t o r a „ T l a l o c a n u " Fernanda Horcasitasa i jego w k ł a d w wydawanie czasopisma (Fernando Horcasitas Pimentel (1925-1980) en la historia de Tlalocan, s. 11-23; wersja ang., s. 25-37). W bloku t e k s t ó w i n d i a ń s k i c h , o b e j m u j ą c y c h t y m r a ­ zem n á h u a t l , pimana, języki maya, zapoteca i chinanteca, o d n o t o w a ć n a l e ż y przy­ najmniej trzy publikacje. Pierwsza to kolejne wersje s ł y n n e g o udramatyzowanego dialogu m i ę d z y Tepozteco i jego r y w a l a m i , odgrywanego w Tepoztlan w stanie M o - �270 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA relos, zarejestrowane i podane do d r u k u przez F. K a r t t u n e n i G. W a r a C é s p a d e s (The Dialogue oj el Tepozteco and his Rivals, September, 1977, s. 115-141). D r u g ą p u b l i k a c j ą jest nowe opracowanie i t ł u m a c z e n i e na angielski zbioru poezji w j ę z y k u maya z Jukatanu, znanego pod n a z w ą „Pieśni z Dzitbalche", b ę d ą c e g o nie t y l k o w s p a n i a ł y m zabytkiem literackim, ale j e d n o c z e ś n i e w a ż n y m ź r ó d ł e m wiedzy o r e l i g i i i mitologii M a j ó w ; autorem p r z e k ł a d u i komentarzy jest M u h r o S. E d m o n s o n (Tfie Songs oj Dzitbálche: A Literary Commentary, s. 173-208). Trzeci tekst ma zupełnie odmienny charakter, jest bowiem tyleż opisem synkretycznego fenomenu — zapoteckiego t a ń c a - p r z e d s t a w i e n i a „ G ł o w a W ę ż a " z p o ł u d n i o w e g o wschodu Oaxaca — i p r ó b ą w y j a ś n i e n i a jego symboliki, ile r e l a c j ą o b r a z u j ą c ą t r u d ­ ności, jakie napotyka etnograf w kontaktach z i n f o r m a t o r a m i i l o k a l n y m i w ł a d z a m i podczas b a d a ń terenowych (Cayuqui E s t a g e N o e l , Danza dialogada huave Olmalndiük, s. 229-248). DziaT s t u d i ó w monograficznych połączony został w tomie I X z działem d o k u ­ m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m ze w z g l ę d u na charakter prac, j a k i m i dysponowali redaktorzy. Faktycznie jednak ż a d n a z p u b l i k o w a n y c h tam prac nie jest t y p o w y m studium, w y k r a c z a j ą c y m poza komentarz do tekstu ź r ó d ł o w e g o . I tak N . Q u e z a d a prezentuje dokument i n k w i z y c j i z 1743 r. dotyczący k u l t u M a t k i Boskiej z Cancuc w ś r ó d I n d i a n Tzeltal, p a t r o n k i a n t y h i s z p a ń s k i c h p o w s t a ń w p o c z ą t k a c h X V I I I w . (La virgen de Cancuc, s. 303-312). C. N a v a r r e t e podejmuje bliski temat, p o d a j ą c wykaz d o k u m e n t ó w z w i ą z a n y c h z rebeliami Majów, z n a j d u j ą c y c h się w A r c h i v o General de Centro America w G w a t e m a l i (Documentos guatemaltecos, s. 314-338). Warto dodać, iż — j a k podaje autor — spis ten s t a n o w i ć ma część bibliografii wszel­ k i c h , a nie t y l k o t y c h n a j s ł y n n i e j s z y c h , w y s t ą p i e ń , rebelii i p o w s t a ń M a j ó w . Prace nad t y m ogromnie potrzebnym dziełem t r w a j ą w Escuela Nacional de A n t r o p o l o g í a . Rebelii i n d i a ń s k i e j m a j ą c e j miejsce w Tehuantepec w X V I I w . dotyczą r ó w n i e ż trzy dokumenty podane do d r u k u przez G. M ü n c h a (Lo rebelión de Tehuante­ pec en 1660, s. 385-395). A r c h i w a l i a p r e z e n t u j ą jeszcze dwie publikacje, a mianowicie akta procesu o czarownictwo w ś r ó d Indian Zoque w Chiapas w k o ń c u X V I I I w „ z a w i e r a j ą c e cie­ kawe dane na temat s t o s u n k ó w p o m i ę d z y księżmi i i n d i a ń s k i m i czarownikami-cwranderos ( L . M i l l e t C. y G. E s p i n o s a P., Proceso de hechicería formado a los indios de Sayula y Ostuacán, Chiapas, año de 1798, s. 339-365) oraz tekst L . H . F e 1 d m a n a z w r a c a j ą c y u w a g ę na znaczenie spisów ludności jako w a ż n e g o źródła etnohistorycznego (Counting People: The Late Colonial Padrones of Central America, s. 397-404). Bogactwa m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , jakie p r z y n o s z ą poszczególne t o m y „ T l a l o canu", nie m o ż n a nie docenić, chociaż w naszym k r a j u fakt ten ma znaczenie t y l k o dla stosunkowo nielicznej grupy ludzi zainteresowanych i n d o m e k s y k a n i s t y k ą . A l e wydaje się, że nawet p o b i e ż n y p r z e g l ą d z a w a r t o ś c i ostatnich t o m ó w tego specjalis­ tycznego w y d a w n i c t w a , poza f u n k c j ą czysto i n f o r m a c y j n ą , ma t a k ż e walor o g ó l n i e j ­ szy. Otóż „ T l a l o c a n " jest j e d n y m z w i e l u j u ż dziś p r z y k ł a d ó w czasopisma inter4 4 Do niedawna istniała w ą t p l i w o ś ć , czy Majowie nizinni stosowali ś r o d k i halucy­ nogenne w celu w y w o ł y w a n i a proroczych w i z j i , tak j a k to czyniło (i nieraz czyni nadal) wiele l u d ó w Mezoameryki. Thompson w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m do „ T l a l o c a n u " w 1973 r. wskazuje, że w i z e r u n k i k a r ł o w o t y c h postaci-zjaw p o j a w i a j ą c y c h się w nar­ kotycznych transach i na w i e l u zabytkach archeologicznych z Jukatanu świadczyć m o g ą o stosowaniu h a l u c y n o g e n ó w przez klasycznych i postklasycznych M a j ó w . J u ż po napisaniu a r t y k u ł u , a częściowo t a k ż e po ś m i e r c i tego wybitnego badacza (w 1975 r.), opublikowane zostały nowe m a t e r i a ł y (przede wszystkim m a l o w i d ł a na ceramice) p o t w i e r d z a j ą c e w pełni jego wnioski. Ostatnio i n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę m a ­ lowideł na ceramice p r z e d s t a w i ł a A . A . B o r o d a t o v a , Proricateli i żrecy u drevnich majn, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 1: 1984, s. 72-89. �271 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA dyscyplinarnego, łączącego na swych ł a m a c h z a r ó w n o źródła, j a k i podejścia badaw­ cze, u nas (ale przecież nie t y l k o u nas) ciągle jeszcze rozdzielane wedle matuzalem o w y c h s c h e m a t ó w na historyczne, etnograficzne, j ę z y k o z n a w c z e , socjologiczne czy archeologiczne. Nie chodzi jednak o to, by dyscypliny l i k w i d o w a ć (tak one, j a k i „ d y s c y p l i n a r n e " czasopisma m a j ą zapewne swój głęboki sens), lecz by ś w i a d o m i e je p r z e ł a m y w a ć m a j ą c na uwadze w y ł ą c z n i e cel — coraz lepsze poznanie o k r e ś l o n e j sfery rzeczywistości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . A takich sfer i p r o b l e m ó w , gdzie np. et­ nograf powinien o p e r o w a ć tzw. ź r ó d ł a m i historycznymi albo archeologicznymi, jest n i e m a ł o . Nie t y l k o zresztą w amerykanistyce. Sam „ T l a l o c a n " oraz bardzo w i e l u z p u b l i k u j ą c y c h tam a u t o r ó w d o s t a r c z a j ą d o w o d ó w , j a k iluzoryczne są w gruncie rzeczy granice wyznaczane przez a k a d e m i c k ą t r a d y c j ę . Ryszard Tomicki T H E S H A P I N G OF N A T I O N A L A N T H R O P O L O G I E S , nr 1-2, Stockholm, Etnografiska Museet „ E t h n o s " , v o l . 47: 1982, C E N T R U M I P E R Y F E R I E : D Y S K U S J A O KSZTAŁTOWANIU A N T R O P O L O G I I NARODOWYCH Jak u k s z t a ł t o w a ł y się antropologie w rozmaitych krajach ś w i a t a — p y t a j ą na ł a m a c h czasopisma „ E t h n o s " Tomas Gerholm i U l f Hannerz, obaj z Departamentu Antropologii Społecznej Uniwersytetu w Sztokholmie. O o d p o w i e d ź zwrócili się do a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w z I n d i i , Polski, Sudanu, B r a z y l i i i Kanady. Jeden z or­ g a n i z a t o r ó w dyskusji n a ś w i e t l i ł problem od strony S z w e d ó w . Podsumowanie n a p i s a ł natomiast antropolog a m e r y k a ń s k i , George W. Stocking Jr. Z uwagi na specyfikę tego k r a j u , na temat Kanady w y p o w i e d z i a ł o się aż d w ó c h a u t o r ó w . Ideą, jaka p r z y ś w i e c a ł a szwedzkim organizatorom dyskusji, b y ł o sprowokowanie wypowiedzi nie tyle o charakterze k r o n i k a r s k i m co analityczno-krytycznym. We w s t ę p i e Tomas Gerholm i U l f Hannerz w y s u w a j ą dość p r o w o k a c y j n ą tezę, że po­ ś r ó d antropologii uprawianych przez uczonych r ó ż n y c h k r a j ó w i n a r o d ó w m o ż n a w y r ó ż n i ć tak zwane centrum i peryferie. Centrum na antropolog! czno-etnologicznej mapie ś w i a t a n a u k i to uczeni Wielkiej B r y t a n i i , S t a n ó w Zjednoczonych i Francji, skupieni w o k ó ł swoich wielkich, obrosłych t r a d y c j ą i d y s p o n u j ą c y c h szeregiem a t u ­ t ó w o ś r o d k ó w b a d a ń i d y d a k t y k i . Wokół tego potężnego centrum, j a k w o k ó ł oblanego oceanem l ą d u , rozsiane są archipelagi wysepek pomniejszych antropologii narodowych. N i e k t ó r e z nich z n a j d u j ą się w pobliżu centralnego kolosa i nawet połączyły się z n i m mniej lub bardziej t r w a ł y m i mostami k o n t a k t ó w naukowych. Inne n a w i ą z u j ą z „ k o n t y n e n t e m " k o n t a k t y sporadyczne. Są wreszcie i takie, k t ó r e t r w a j ą w izolacji. Rzecz jednak charakterystyczna — d o d a j ą skandynawscy uczeni — że kontakty peryferyjnych antropologii k i e r u j ą się zawsze t y l k o k u centrum, natomiast w ł a ś c i ­ wie nigdy nie obserwuje się trwalszych w i ę z ó w m i ę d z y poszczególnymi n a r o d o w y m i antropologiami peryferyjnymi. W k a ż d y m razie k o n t a k t y takie nie m a j ą p o w a ż n i e j ­ szego znaczenia naukowego. T y l k o w wypadku, gdy jedna z peryferyjnych antro­ pologii zostanie z a u w a ż o n a w centrum i jego uczeni z a i n t e r e s u j ą się t y m o d l e g ł y m o ś r o d k i e m n a u k o w y m , inne antropologie peryferyjne zaczynają t a k ż e k o n c e n t r o w a ć u w a g ę na swoich prowincjonalnych kolegach zza miedzy. W znakomitej większości w y p a d k ó w jednak stosunki naukowe m i ę d z y centrum a peryferiami m a j ą kierunek jednostronny: centrum oddziałuje na peryferie. Nigdy nie dzieje się na o d w r ó t . Antropolodzy z jednej metropolii centralnej pochłonięci są bowiem przede wszyst­ k i m t y m , co dzieje się w ich ś r o d o w i s k u , a n a s t ę p n i e t y m , o czym m ó w i się i pisze w innej metropolii centralnej. Antropolodzy z peryferii natomiast albo s p o g l ą d a j ą k u metropoliom centralnym, albo ograniczają się do rodzimych, krajowych p r o b l e m ó w . W p ł y w y naukowe centrum na peryferyjne antropologie w ę d r u j ą k i l k o m a zasad- �272 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA niczymi k a n a ł a m i . Przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m czołowych czasopism, takich j a k „Man", „ A m e r i c a n Anthropologist", „ A m e r i c a n Ethnologist", „Ethnology", „ L ' H o m m e " czy nawet „ C u r r e n t Anthropology". Ta ostatnia, m i m o ambicji prezen­ towania m i ę d z y n a r o d o w e g o ś r o d o w i s k a , jest •— zdaniem d w u S k a n d y n a w ó w — w gruncie rzeczy czasopismem a m e r y k a ń s k i m . I n n y m k a n a ł e m w p ł y w ó w s ą po­ d r ę c z n i k i pisane i wydawane w centrum, k t ó r y c h antropologie peryferyjne u ż y w a j ą przez długie lata, n i m d o p r a c u j ą się w ł a s n y c h , co zresztą czasami nigdy nie n a s t ę ­ puje. Niezmiernie w a ż n y m k a n a ł e m jest z kolei język. Anglojęzyczni i francuscy antropolodzy, s t u d i u j ą c j a k i e ś zagadnienia, d y s k u t u j ą c i pisząc nie s t a j ą nigdy w o ­ bec dylematu, j a k i jest u d z i a ł e m ich k o l e g ó w p o c h o d z ą c y c h z n a r o d ó w m a ł y c h l u b nie m ó w i ą c y c h j ę z y k a m i o zasięgu ś w i a t o w y m . Dla kogo bowiem wtedy pisać? Czy dla nielicznej grupy w ł a s n y c h r o d a k ó w czy t e ż — r e z y g n u j ą c z m o w y ojczystej — p r ó b o w a ć w y c h o d z i ć na f o r u m m i ę d z y n a r o d o w y c h ś r o d o w i s k naukowych? Zdarza się zatem, że w peryferyjnej antropologii rodzimy język przeznacza się dla celów popularyzatorskich, a dzieła akademickie t ł u m a c z y się od razu na k t ó r y ś z j ę z y k ó w ś w i a t o w y c h . W t a k i m języku zaczyna się t e ż w y d a w a ć czasopisma naukowe Pod­ czas gdy zatem cała naukowa i popularyzatorska l i t e r a t u r a z metropolii antropolo­ gicznego centrum jest d o s t ę p n a reszcie w y k s z t a ł c o n y c h ś r o d o w i s k a ś w i a t a , m a ł e antropologie peryferyjne w a l c z y ć m u s z ą d r o g ą mozolnych nieraz t ł u m a c z e ń o to, by czytano ich chociażby n a j w a ż n i e j s z e publikacje. I tak zresztą — j a k z a u w a ż a j ą zgryźliwie szwedzcy autorzy w s t ę p u — zdarza się, że p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k ś w i a ­ t o w y dzieło nie jest wolne od prawie nieuniknionych p o t k n i ę ć j ę z y k o w y c h . J u ż w s z a k ż e ten t y l k o jedyny fakt s k ł a n i a nieraz r e c e n z e n t ó w z centrum do l e k c e w a ż e ­ nia danej publikacji. Powszechna znajomość j ę z y k a angielskiego czy francuskiego u ł a t w i a uczonym z o ś r o d k ó w peryferyjnych k o n t a k t y z metropoliami centrum. Nie ma natomiast c z ę ­ s t o k r o ć wzajemnej możliwości swobodnego skontaktowania się w k t ó r y m ś z j ę z y ­ k ó w peryferyjnych m i ę d z y dwoma m a ł y m i o ś r o d k a m i n a r o d o w y m i . Dodajmy od siebie, że jeżeli nawet sam kontakt osobisty n a u k o w c ó w z o ś r o d k ó w peryferyjnych jest m o ż l i w y przy użyciu j ę z y k a trzeciego, znanego powszechnie w obu krajach, to wzajemne p i ś m i e n n i c t w o naukowe jest na ogół m a ł o przyswajane. Nawet w ó w c z a s , gdy w czasie oficjalnych s p o t k a ń obie strony nader kurtuazyjnie usiłują siebie za­ p e w n i ć , że jest inaczej . W kontaktach metropolii centralnych z peryferiami rysuje się z r e g u ł y ta sama sytuacja: uczeni z centrum w y r u s z a j ą do peryferyjnych o ś r o d k ó w i u n i w e r s y t e t ó w , a ż e b y t a m n a u c z a ć . Natomiast przedstawiciele peryferii u d a j ą się do centrum w y ­ łącznie po to, aby się czegoś n a u c z y ć . Po powrocie do swojej ojczyzny c h ę t n i e nie­ raz o d g r y w a j ą u siebie rolę założycieli czy i n i c j a t o r ó w b a d a ń w danym k i e r u n k u . L u b t e ż jako „młodzi gniewni", przyjeżdżają z metropolii n a ł a d o w a n i n o w y m i ide­ ami, stając w absolutnej opozycji do wszystkiego, co u siebie w domu zastali. Gerholm i Hannerz złośliwie p r z y r ó w n u j ą rozmowy, jakie niekiedy p r o w a d z ą m i ę d z y sobą antropolodzy z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w peryferyjnych do w s t ę p n y c h k o n t a k t ó w t r a ­ dycyjnych t u b y l c ó w australijskich. Jak s p o t y k a j ą c y się wzajemnie aborygeni u s i ł u ­ j ą wzajemnie z i d e n t y f i k o w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć k l a n o w ą obcego, tak d w u przedstawio2 1 „ E t h n o s " publikowany jest w y ł ą c z n i e po angielsku. Autorzy w s t ę p u zauwa­ żają, że w p r z e c i w i e ń s t w i e do a n t r o p o l o g ó w szwedzcy historycy nie o d c z u w a j ą b r a k u f o r u m naukowego, gdy p u b l i k u j ą w swoim j ę z y k u ojczystym. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m są t u pozornie ożywione k o n t a k t y e t n o g r a f ó w polskich i w ę g i e r s k i c h . Ale tak samo wzajemna wiedza o publikacjach i w y n i k a c h b a d a ń e t n o g r a f ó w Polski i NRD bywa z a s k a k u j ą c o nieraz uboga, mimo że obsza­ r y Europy Ś r o d k o w e j są wprost stworzone do w s p ó l n y c h b a d a ń uczonych z s ą s i a ­ d u j ą c y c h ze sobą k r a j ó w . 2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 273 nych sobie uczonych z miejsca stara się określić swoje p o g l ą d y naukowe w y m i e ­ n i a j ą c nazwiska zamorskich, w s p ó l n y c h m i s t r z ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że na antropologie narodowe pewnych o b s z a r ó w w sensie poszczególnych* szkól i k i e r u n k ó w centrum w y w a r ł o w p ł y w p r z e m o ż n y . M ó w i się o w p ł y w i e „szkoły manchesterskiej" na a n t r o p o l o g ó w społecznych' w Izraelu lub — generalnie — o w p ł y w a c h brytyjskich uczonych na wszystkie kraje Commonwealthu. Ale nawet o konkretnych uczelniach, jak w w y p a d k u Sudanu, gdzie ostatnio i s t o t n ą r o l ę o d e g r a ł y uniwersytety z d w u k r a j ó w europejskich: angielski z H u l l i norweski z Bergen. Powszechnie stwierdza się np., że anglofońscy antropolodzy z Kanady pozostają pod silnym w p ł y w e m USA, natomiast frankofońscy Kanadyjczycy wpatrze­ n i są w P a r y ż , że Francja oddziałuje na o ś r o d k i s t u d i ó w antropologicznych w B r a ­ zylii i t p . Czy jednak ma r a c j ę jeden z indyjskich a n t r o p o l o g ó w , k t ó r y uskar­ ża się, że brak tzw. ś w i a t o w e j społeczności naukowej w antropologii. Taka w s p ó l ­ nota łączyć m o ż e jakoby t y l k o uczonych n a r o d ó w bogatych, a nauka n a r o d ó w bied­ nych musi się bogatym partnerom p o d p o r z ą d k o w a ć . Autorzy w s t ę p u i zarazem inicjatorzy dyskusji u w a ż a j ą , że nie n a l e ż y d e m o n i z o w a ć u k ł a d u centrum-peryferie w antropologii. Ostatecznie centralne ośrodki naukowe d a j ą s w o j ą m y ś l o ś r o d k o m peryferyjnym, a od tych ostatnich zależy, jak w y k o r z y s t a j ą obce idee. Przeniesione na inny g r u n t nowości m o ż n a istotnie n a ś l a d o w a ć w sposób niewolniczy i p o w i e l a ć w stylu z a ś c i a n k o w y m . Lecz m o ż n a t a k ż e t w ó r c z o p o ś r e d n i c z y ć m i ę d z y r o d z i m y m ś r o d o w i s k i e m uczonych a o ś r o d k a m i za g r a n i c ą . Prowincjonalizm zresztą m o ż e prze­ j a w i ć się w peryferyjnym ś r o d o w i s k u narodowej antropologii poprzez rozdymane przesadnie i zmistyfikowane p o s ł a n n i c t w o „ w ł a s n e j " drogi, pozostającej w opozycji do reszty ś w i a t a , najczęściej wskutek poczucia w ł a s n e j niższości. Dziś nadal prowadzenie b a d a ń terenowych przez uczonych centrum na obsza­ rach n i e k t ó r y c h k r a j ó w peryferyjnych bywa płaszczyzną n a p i ę ć m i ę d z y cudzoziem­ skim antropologiem a miejscowymi ś r o d o w i s k a m i n a u k o w y m i . Ale przecież stan ten nie musi t r w a ć wiecznie. Może z czasem obcy badacz zrozumie potrzeby peryferii. Dość dużo u w a g i poświęcają dalej autorzy w s t ę p u zagadnieniu, czy m o ż n a m ó ­ w i ć o j a k i c h ś typowych cechach narodowych danej antropologii. Na pozór ł a t w o o to w w y p a d k u Wielkiej B r y t a n i i czy Francji, trudniej już będzie z A m e r y k a n a m i . Lecz w rzeczywistości u poszczególnych uczonych czy grup n a u k o w c ó w m o ż n a za­ o b s e r w o w a ć cechy p o s t ę p o w a n i a badawczego i interpretacji takie, jakie z w y k ł o się k o j a r z y ć z z u p e ł n i e i n n y m etnicznie ś r o d o w i s k i e m . Tak zwane „cechy narodowe" poszczególnych ś r o d o w i s k naukowych w y n i k a j ą często po prostu ze specyfiki po­ litycznej, w jakiej dana grupa uczonych działa. Są jednak pewne rysy charakteru, k t ó r e trudno sobie t ł u m a c z y ć b e z p o ś r e d n i m i u w a r u n k o w a n i a m i politycznymi czy historycznymi. Na p r z y k ł a d o ile we Francji m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e podejście do przedmiotu b a d a ń wydaje się nader popularne, w Szwecji m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami u t r z y m u j ą się nadal sztywne bariery. Zjawisko centrum i peryferii daje się z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w poszczególnych antropologiach narodowych. Centrum w danym k r a j u to będzie w a ż n y , stołeczny uniwersytet, j a k np. Jawaharlal Nehru University w New Delhi, seminarium w y b i t ­ nego profesora, czy wreszcie o ś r o d e k naukowy, k t ó r y ma szczególnie dobre p o w i ą ­ zania i u k ł a d y z centralnym aparatem w ł a d z y . Co jednak oznacza dla nas t e r m i n antropologia? Gerholm i Hannerz r y z y k u j ą twierdzenie, że klasyczna, X I X - w i e c z n a koncepcja rodem z Londynu i P a r y ż a , obej­ m u j ą c a a n t r o p o l o g i ę fizyczną, archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i studia nad dzisiejszą rzeczywistością k u l t u r o w ą wyznawana jest obecnie t y l k o w sposób deklaratywny. Ostatnim jakoby w y b i t n y m uczonym, k t ó r y rzeczywiście w sposób kompetentny działał swobodnie w tych wszystkich dziedzinach n a u k i , był Franz Boas. W pozosta­ ł y c h ś r o d o w i s k a c h europejskich utrzymuje się nadal w y r a ź n y podział na e t n o g r a f i ę , a n t r o p o l o g i ę społeczną lub k u l t u r o w ą oraz na archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i an­ ią — Etnografia Polska 29/2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA tropología fizyczną. Do tradycji europejskiej nauki kontynentalnej n a l e ż y t a k ż e po­ dział na to, co Niemcy n a z y w a j ą Volkskunde, i to, co o k r e ś l a j ą jako V ö l k e r k u n d e . 0 ile u źródeł V ö l k e r k u n d e znalazły się odkrycia podróżnicze, to Volkskunde jest produktem nacjonalizmu kulturowego. Niezbyt k l a r o w n a pod t y m w z g l ę d e m sytua­ cja panuje w ś r o d o w i s k a c h naukowych szeregu k r a j ó w postkolonialnych. Klasyczna antropologia europejska miesza się t u z socjologią. Czasami ciąży na niej zarzut n a u k i ery kolonialnej. W takich krajach, j a k Brazylia, Sudan czy Indie, przedmio­ tem b a d a ń są w ł a s n e ludy. Uczeni l o k a l n i nie p r o w a d z ą eksploracji antropologicz­ nych poza granicami swoich p a ń s t w . Wobec tego charakter nauki, j a k ą się tam uprawia lub p r ó b u j e u p r a w i a ć , zbliżony jest czasem do socjologii, a niekiedy w r ę c z do dawnego, europejskiego ludoznawstwa, Volkskunde. Dodajmy od siebie, że na przeszkodzie badaniom ludoznawczym rodzimych uczonych czy k r a j o z n a w c ó w obsza­ r u postkolonialnego stają silne kompleksy niższości, wstyd wobec rodzimej „nędzy 1 zacofania", j a k ż e przecież typowe t a k ż e i dla w i e l u bardziej przez los u p o ś l e d z o ­ nych ś r o d o w i s k europejskich. W krajach centrum ś r o d o w i s k i e m t w o r z ą c y m a n t r o p o l o g ó w b y ł a tradycyjnie r z e c z y w i s t o ś ć kolonialna. Dotyczyło to nie t y l k o A n g l i i . W Holandii z d a w n y m i m ­ p e r i u m kolonialnym w i ą z a ł a się tak zwana szkoła lejdejska. A l e ponadto — rzecz ciekawa — dobrymi antropologami są przedstawiciele lokalnych grup mniejszościo­ wych. Autorzy w s t ę p u p o d a j ą t u jako p r z y k ł a d w i e l u a n t r o p o l o g ó w pochodzenia ż y d o w s k i e g o . Przypomnijmy ze swej strony B r o n i s ł a w a Malinowskiego, człowieka d w u rzeczywistości k u l t u r o w y c h , a t a k ż e w i e l u e m i g r a n t ó w z Europy ś r o d k o w o -wschodniej. B y w a j ą jednak kraje, w k t ó r y c h praktycznie kończyli studia z r e g u ł y niemal t y l k o przedstawiciele miejscowych w a r s t w uprzywilejowanych. W Indiach znane jest jakoby pojęcie „antropologii b r a m i ń s k i e j " , k t ó r a z obfitością r o z w a ż a ń teoretycznych łączy zwykle minimalne d a w k i opisu konkretnej sytuacji k u l t u r o w e j . Pewne analogie m o ż n a dostrzec r ó w n i e ż pod t y m w ę g l ę d e m w k r ę g a c h naukowych n i e k t ó r y c h k r a j ó w latynoskich. O ś r o d k i antropologiczne o d n a w i a j ą i o d m ł a d z a j ą swoje szeregi poprzez studia. Istnieje t u znaczna r o z m a i t o ś ć w systemach szkolenia m ł o d y c h a d e p t ó w . A u t o r z y w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na dystans m i ę d z y muzeami a o ś r o d k a m i uniwersyteckimi w y n i k a j ą c y z odmiennych celów badawczych i funkcji. Z a u w a ż a j ą , że w ś r ó d metro­ p o l i i centralnych muzea we Francji m a j ą duży udział w tworzeniu oblicza antropo­ logii. W k r a j u t y m zdarza się też, że uniwersytety u s t ę p u j ą czasem w a ż n i e j s z y m od nich o ś r o d k o m badawczym, subsydiowanym przez r z ą d . W ś r ó d antropologii i etno­ logii peryferyjnych, omawianych w dyskusji „ E t h n o s u " autorzy szwedzcy w s k a z u j ą na P o l s k ę , gdzie pozycja m u z e ó w jest niezaprzeczalnie w a ż n a . Wokół b a d a ń terenowych a n t r o p o l o g ó w n a r o s ł o sporo kontrowersyjnych p o g l ą ­ dów. Autorzy w s t ę p u nadal jednak s k ł o n n i są u z n a w a ć je za rodzaj probierza, czy dana antropologia narodowa jest silna czy słaba. P r o p o n u j ą poszczególnym ś r o d o ­ w i s k o m n u k o w y m , by same sobie z a d a ł y k i l k a p y t a ń , a mianowicie: Czy u w a ż a m y badania terenowe za n i e z b ę d n e , czy też t y l k o za co n a j w y ż e j godne zalecenia? A może sądzimy, że są zbyteczne i że w r ę c z r o z p r a s z a j ą u w a g ę uczonego? Jak oceniamy p o s ł u g i w a n i e się cudzymi w y n i k a m i b a d a ń terenowych t y p u etnograficznego? Czy m o ż n a czegokolwiek d o k o n a ć w antropologii bez etnograficz­ nych b a d a ń terenowych? Przy u w z g l ę d n i a n i u r o s n ą c y c h t r u d n o ś c i w docieraniu do pozaeuropejskich o b s z a r ó w b a d a ń , k ł o p o t ó w finansowych i zastrzeżeń przeciw zbyt ciasno pojmowa­ n y m badaniom w terenie autorzy w s t ę p u p r z e s t r z e g a j ą przed p u ł a p k a m i czysto gabinetowo-bibliotecznych s t u d i ó w . Zwłaszcza w w y p a d k u odległych, egzotycznych k u l ­ tur. O s t r z e ż e n i e m niech będzie fragment recenzji pióra T. Turnera, k t ó r y na ł a m a c h „ A m e r i c a n Anthropologist" bezceremonialnie rozprawia się z zachodnioniemieckim �275 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA studium r e l i g i i p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i c h Indian grupy Tukano. Pisze on, że k s i ą ż k a Die Religion der Tukano zmusza do głębszej refleksji nad n i e p o k o j ą c y m stanem antropologii k u l t u r o w e j w Niemczech i w pewnych krajach Europy Ś r o d k o w e j . B r a k w nich z r e g u ł y f u n d u s z ó w na w y s y ł a n i e a b s o l w e n t ó w oraz m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w naukowych w teren, co w rezultacie pozwala w y ł ą c z n i e na pisanie tego rodzaju „ s t u d i ó w bibliotecznych". Cóż, kiedy aparat naukowy — kontynuuje recenzent — w j a k i uniwersytet w y p o s a ż y ł swoich a b s o l w e n t ó w , jest tak p r z e s t a r z a ł y , p r o w i n ­ cjonalny i reakcyjny w p o r ó w n a n i u z w y m o g a m i francuskiej, brytyjskiej czy ame­ r y k a ń s k i e j antropologii, że ludzie ci nie są w stanie później n a k r e ś l i ć jakiegokolwiek problemu naukowego na podstawie danych, k t ó r y m i d y s p o n u j ą . Młodzi uczeni nie m a j ą możliwości prowadzenia b a d a ń terenowych w t y m okresie, w k t ó r y m formuje się ich osobowość naukowa. Brakuje i m k o n t a k t u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą antropolo­ giczną a m e r y k a ń s k ą , a n g i e l s k ą czy f r a n c u s k ą . Owe b r a k i w p o ł ą c z e n i u z „ p r o w i n ­ c j o n a l n ą jałowością niemieckiej szkoły kulturowo-historycznej" skazują większość m ł o d y c h e t n o l o g ó w niemieckich na pisanie takich w ł a ś n i e prac, j a k owe studium r e l i g i i Tukano. A m e r y k a n i n wskazuje, że jest to wielka strata nie t y l k o dla niefor­ t u n n y c h a u t o r ó w , ale i dla całej m i ę d z y n a r o d o w e j społeczności a n t r o p o l o g ó w . Szwedzcy autorzy w s t ę p u u w a ż a j ą w k a ż d y m razie, że najlepsi z gabinetowych t e o r e t y k ó w mieli zazwyczaj za sobą t a k ż e okresy solidnych, w ł a s n y c h b a d a ń tere­ nowych. P r z e g l ą d wypowiedzi przedstawicieli antropologii peryferyjnych uszeregowali or­ ganizatorzy dyskusji dość dziwnie, p r z e p l a t a j ą c a r t y k u ł y napisane przez a u t o r ó w z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i d y s k u t a n t ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o ­ dowisk o starej kulturze europejskiej. Być może chodziło o zaakcentowanie, iż to, co wszystkich łączy, jest na d o b r ą s p r a w ę w y ł ą c z n i e stosunkiem do antropologicz­ nego centrum. W swoim o d w a ż n y m i szczerym artykule o stanie antropologii i socjologii w I n ­ diach Satish Saberwal z Jawaharlal University w New Delhi w y j a ś n i a , że rodzime, stare tradycje cywilizacyjne P ó ł w y s p u Indyjskiego nie o d e g r a ł y ż a d n e j r o l i w t w o ­ rzeniu się w pierwszym 25-leciu naszego w i e k u s t u d i ó w socjologicznych i antro­ pologicznych w tej części A z j i . U ich podłoża z n a j d o w a ł y się potrzeby B r y t y j c z y k ó w s p r a w u j ą c y c h nad I n d i a m i w ł a d z ę . Orientaliści, misjonarze i administratorzy b r y ­ tyjscy sprawili, że obie dyscypliny uprawiano na trzech kolonialnych uniwersy­ tetach, w Kalkucie, Bombaju i Lucknow. Ich personel akademicki niekiedy nawet osiągał pewien p r e s t i ż naukowy z a g r a n i c ą już z samego t y t u ł u s t u d i ó w nad spo­ łecznościami subkontynentu owianego w Europie a t m o s f e r ą egzotyki. W rzeczywi­ stości jednak przy raczej skromnych ś r o d k a c h finansowych prowadzono dość przy­ padkowe badania terenowe drobnych społeczności plemiennych pod k ą t e m osobli­ wości ich p r y m i t y w n y c h k u l t u r . A l e po uzyskaniu niepodległości w y d a w a ł o się, że indyjska antropologia i socjologia n a b i o r ą niespotykanego impetu. P o c z y n a j ą c od lat 50-tych impulsem burzliwego rozwoju s t a ł y się wielkie badania amery­ k a ń s k i e prowadzone nad złożonymi społecznościami chłopskimi A z j i P o ł u d n i o w e j i z w i ą z a n e z n i m i stypendia udzielane m ł o d y m naukowcom i n d y j s k i m przez USA, A n g l i ę i A u s t r a l i ę . P o c z ą t k o w o j e d y n y m wzorem b y ł y uniwersytety brytyjskie. Te­ raz do I n d i i p o w r a c a j ą absolwenci u n i w e r s y t e t ó w w Chicago i Canberze. W r o k u 1977 na 50 uniwersytetach indyjskich i w szeregu szkół t y p u college nadawano t y t u ł y m a g i s t r ó w socjologii i antropologii. N a p ł y w p i e n i ę d z y z zagranicy rozbu­ dził nadzieje na awans poprzez studia. A m b i t n i , ubodzy rodzice m i e l i przed ocza­ m i stereotyp biednego, pilnego młodzieńca, z d o b y w a j ą c e g o w i e d z ę i uczącego się wieczorami przy świetle l a t a r n i ulicznej. Lecz nie starczyło teraz już miejsc na s 3 T. T u r n e r , Review oj Bódiger, thropologist", v o l . 72: 1970, s. 418-420. Die Religion der Tukano, „American A n ­ �276 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA wielkomiejskich uniwersytetach. Poszczególne o k r ę g i prowincjonalne d o m a g a ł y się w ł a s n y c h uczelni. Tworzono zatem prowincjonalne uniwersytety i ośrodki badaw­ cze. Z a p a ł ich t w ó r c ó w w y c z e r p y w a ł się najczęściej na budowie g m a c h ó w i w y ­ p o s a ż a n i u ich biur w nowoczesny s p r z ę t techniczny. Nie dbano o biblioteki, na k t ó r e z r e s z t ą nie s t a r c z a ł o f u n d u s z ó w . Tak w i ę c w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i e l k i c h u n i w e r s y t e t ó w w metropoliach indyjskich, gdzie studia w dużych, nieźle w y p o ­ s a ż o n y c h bibliotekach u z u p e ł n i a ł a ogólna atmosfera t ę t n i ą c e g o życiem w i e l o m i l i o ­ nowego skupiska ludzkiego, na uczelniach prowincjonalnych student s t a w a ł przed mniejszymi m o ż l i w o ś c i a m i i w y m o g a m i . W sennym, n i e w i e l k i m o ś r o d k u wszyscy się znali i p o w i ą z a n i b y l i l o k a l n y m i u k ł a d a m i . Do uzyskania absolutorium w y ­ s t a r c z y ł o w y k u ć p a r ę d o s t ę p n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Gromada tych prowincjonalnych socjologów znalazła zatrudnienie w m n o ż o n y c h w nieskończoność agencjach r z ą ­ dowych, lecz n i k t nie dbał o j a k o ś ć pracy, j a k ą w y k o n y w a l i . Ci z nich, k t ó r z y w y s t ę p o w a l i z a g r a n i c ą , nazywali siebie antropologami, b a d a j ą c y m i b ą d ź co b ą d ź egzotyczne dla reszty ś w i a t a społeczności w ł a s n e j ojczyzny. Po powrocie do I n d i i stawali się na p o w r ó t socjologami. Absolwenci s ł y n n y c h u n i w e r s y t e t ó w zagranicz­ nych koncentrowali się na sprawach administracyjnych, organizowaniu swoich katedr, n a w i ą z y w a n i e m s t o s u n k ó w z w ł a d z a m i i a u t o r e k l a m ą . Na ogół nie s t a r c z a ł o i m już czasu na spokojne wypracowywanie metod badawczych i łączenie zdobytej z a g r a n i c ą wiedzy z realiami ojczystego k r a j u . Pozornie n a ś l a d o w a n o najlepsze wzory Zachodu, lecz w sposób r ó w n i e m a ł o efektywny, co wygodny dla ś r o d o w i s k naukowych. I tak np. wzorem antropologii zachodnich zaczęto p r o w a d z i ć badania w ł a s n y c h społeczności na p r o w i n c j i . Zda­ niem Saberwala nie zastosowano tutaj — wzorem o ś r o d k ó w zachodnich — za­ sady poddawania w y n i k ó w surowej krytyce i dyskusji. W r ę c z przeciwnie, takie badania społeczności prowincjonalnych przez w y w o d z ą c e g o się z danego o k r ę g u wiejskiego czy miasteczka antropologa k o ń c z y ł y się na opisie krajoznawczym, bez szerszego tła kulturowego, bez głębszej refleksji, bez p r ó b p o r ó w n a ń . U s i ł o w a n i e natomiast przenoszenia z Zachodu zasady, że „ w y g r y w a najlepszy", raz po raz koliduje z p o l i t y k ą promowania k a n d y d a t ó w , k t ó r z y l e g i t y m u j ą się d a w n ą przy­ należnością do kasty o tradycyjnie n i s k i m statusie. A u t o r zarzuca antropologii i socjologii indyjskiej, że powierzchownie p r z e n o s z ą te wzorce n a u k i zachodniej, k t ó r e są wygodne dla miejscowego establiszmentu i p o m a g a j ą w robieniu kariery, przy ł a g o d z e n i u k r y t e r i ó w jakości. Nie bez racji daje zatem swojemu a r t y k u ł o w i p o d t y t u ł „ N i e p e w n e transplantacje". N a s t ę p n y autor, A b d a l Ghaffar M . A h m e d z uniwersytetu w Chartumie, w ar­ tykule p r z e d s t a w i a j ą c y m dzieje rozwoju b a d a ń antropologicznych w Sudanie i ich stan obecny, ma znacznie mniej samokrytycyzmu. W gruncie rzeczy zarzuty k i e ­ ruje w y ł ą c z n i e pod adresem dawnych w ł a d z kolonialnych w Sudanie, a ponadto atakuje e u r o - a m e r y k a ń s k i c h a n t r o p o l o g ó w działających w t y m k r a j u oraz kolejne s u d a ń s k i e ekipy r z ą d o w e . Jego w y w o d y w y m a g a j ą od czytelnika uprzedniej znajo­ mości r e a l i ó w tego k r a j u , rozległego terytorialnie, lecz stosunkowo słabo zaludnio­ nego i bardzo zacofanego cywilizacyjnie. P ó ł n o c n a , zarabizowana i zislamizowana część Sudanu żyła od w i e k ó w w cieniu Egiptu tak pod w z g l ę d e m politycznym, jak i k u l t u r o w y m . P o ł u d n i o w e obszary, zamieszkane przez pierwotne, c i e m n o s k ó r e ludy, b y ł y t r a d y c y j n y m terenem r a j d ó w niewolniczych z północy. Oba te obszary w spo­ sób dość sztuczny weszły w s k ł a d k o n d o m i n i u m anglo-egipskiego, w k t ó r y m —• rzecz jasna — o wszystkim ostatecznie decydowali Brytyjczycy. A u t o r s u d a ń s k i w ogóle o t y m nie wspomina, p o s t a n a w i a j ą c r o z p a t r y w a ć a n t r o p o l o g i ę w swoim k r a j u z p u n k t u widzenia e t y k i i ideologii badacza. Nie bez r a c j i dowodzi Abdel Ghaffar, że w okresie 1910-1956 brytyjska a d m i ­ nistracja kolonialna albo sama p o s i a d a ł a uniwersyteckie przygotowanie antropolo- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 277 giczne, albo też k o r z y s t a ł a z pomocy takich w y b i t n y c h a n t r o p o l o g ó w , j a k Seligman, Evans-Pritchard, Nadel i Lienhard. Uczeni ci badali przede wszystkim ple­ miona p o ł u d n i o w e , j a k Azande, A n u a k i Nuer, i autor przyznaje, że spod ich p i ó r a wyszły w ó w c z a s dzieła o w y b i t n y c h walorach naukowych. Równocześnie jednak S u d a ń c z y k z a u w a ż a , że p o ł u d n i e stało się niejako poligonem dla wypraco­ wania n a j w ł a ś c i w s z y c h metod r z ą d z e n i a k r a j e m przez k o l o n i z a t o r ó w . W d r u g i m okresie, w latach 1956-1971, a więc już po uzyskaniu niepodległości, nadal u t r z y m y w a ł się w p ł y w na życie naukowe k r a j u uniwersytetu w Oksfordzie, a a n t r o p o l o g i ę w Chartumie w y k ł a d a l i cudzoziemscy profesorowie na wydziale ekonomiki i nauk społecznych. W t y m czasie r o ś n i e zainteresowanie t a k ż e i luda­ m i p ó ł n o c y Sudanu, powstaje k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h o p r a c o w a ń na ten temat. T y m niemniej angielscy antropolodzy nadal p r a c u j ą jakoby w d a w n y m , kolonialnym stylu, nie p o t r a f i ą się w ł ą c z y ć do p r o g r a m ó w p o l i t y k i rozwojowej, nie znają arabszczyzny na tyle, by m ó c śledzić n u r t dyskusji, jakie toczą się w s u d a ń s k i c h śro­ dowiskach inteligenckich i w l o k a l n y m świecie p o l i t y k ó w . N a l e ż a ł o b y zatem oczekiwać, że okres po r o k u 1971, t r w a j ą c y do dziś, daje autorowi a r t y k u ł u w i ę c e j satysfakcji. Dowiadujemy się bowiem, że na samym t y l k o uniwersytecie w Chartumie w departamencie antropologii i socjologii pracuje 11 su­ d a ń s k i c h a b s o l w e n t ó w uczelni Zachodu, że liczba s t u d e n t ó w tych dyscyplin do­ chodzi do 200 osób, a departament u m o ż l i w i a i m uzyskanie t y t u ł ó w magistra i do­ ktora antropologii w zakresie rozwoju i socjologii wsi. A n t r o p o l o g i ę w y k ł a d a się t a k ż e w chartumskim oddziale Uniwersytetu Kairskiego i na Uniwersytecie M u z u ł ­ m a ń s k i m , a ponadto na uczelniach Juba i Gezira. Dawnych w y k ł a d o w c ó w z Oksfor­ du zastąpili ich koledzy z Cambridge, a ponadto n a w i ą z a n o kontakty z uniwersy­ tetem w H u l l i w Bergen, konkretnie zaś z t a m t e j s z ą szkołą Fredrika Bartna. Rozpoczął się o d w ó r t od analizy strukturalno-funkcjonalnej. P o d j ę t o p r ó b y w p r o ­ wadzania marksizmu. W miejsce obserwacji t o w a r z y s z ą c e j postanowiono w p r o w a ­ dzać o b s e r w a c j ę i n t e r w e n i u j ą c ą . A u t o r nie pisze niestety, na czym polegają te elementy marksizmu w pracy a n t r o p o l o g ó w , ani też po czyjej stronie i n t e r w e n i u j ą oni o b s e r w u j ą c p o l i t y k ę w ł a d z r e a l i z o w a n ą wobec ich w s p ó ł r o d a k ó w na wsi. T w i e r ­ dzi t y l k o , że antropologia w Sudanie, n i e g d y ś n a r z ę d z i e kolonializmu, została przez rodzimych a n t r o p o l o g ó w p r z e m y ś l a n a na nowo i zmodyfikowana. Cóż, kiedy kolejne ekipy r z ą d z ą c e Sudanem n i e p o d l e g ł y m zdają się zupełnie n i e d o c e n i a ć w a l o r ó w moralnych i kompetencji merytorycznych rodzimych antropo­ logów z Chartumu-. A u t o r y t e t e m w ich oczach nadal się cieszą w y ł ą c z n i e obcy eksperci, przede wszystkim zaś ci, k t ó r z y są c z ł o n k a m i wielonarodowych agencji rozwojowych ONZ. Zdaniem Abdela Ghaffara część tych obcych e k s p e r t ó w to młodzi pracownicy naukowi, k t ó r z y w ten sposób u z y s k u j ą zezwolenie na bada­ nia terenowe w Sudanie, o t r z y m u j ą d o s t ę p do poufnych d o k u m e n t ó w p a ń s t w o ­ w y c h (pilnie s t r z e ż o n y c h wobec a n t r o p o l o g ó w rodzimych) i n a s t ę p n i e piszą swoje dysertacje naukowe, d b a j ą c o w ł a s n e kariery, a nie troszcząc się zbytnio o faktycz­ ne doradztwo. Drudzy, bardziej perfidni, p r z y b y w a j ą do Sudanu niekiedy po raz pierwszy w życiu, lecz z miejsca o d g r y w a j ą r o l ę e k s p e r t ó w . Na pobyt w Sudanie p o ś w i ę c a j ą zwykle zaledwie p a r ę tygodni, d o k o n u j ą p o b i e ż n y c h o b j a z d ó w tereno­ wych, c h ę t n i e w y p o ż y c z a j ą od swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w m a n u s k r y p t y prac. by w k r ó t c e po w y j e ź d z i e do ojczyzny p u b l i k o w a ć w y n i k i swoich domniemanych ba­ d a ń . Z r e g u ł y l o j a l n i w y ł ą c z n i e wobec a n g a ż u j ą c y c h ich agencji m i ę d z y n a r o d o ­ wych, są zupełnie obojętni na interesy ludności lokalnej, w sprawie k t ó r e j zabie­ r a j ą autorytatywnie głos. S u d a ń c z y k przyznaje, że dla owych zagranicznych ekspert ó w - a n t r o p o l o g ó w udział w m i ę d z y n a r o d o w e j ekipie b y w a nawet l u k r a t y w n y , acz z drugiej strony trudno od nich nawet oczekiwać, by ich głos liczył się w sprawie takiego czy innego p r o j e k t u rozwojowego. M i ę d z y n a r o d o w e organizacje a n g a ż u j ą �278 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA w s k ł a d swoich ekip antropologa społecznego t r a k t u j ą c go raczej jako element dekoracyjny, a nie by w y s ł u c h i w a ć jego opinii. J e d y n ą korzyścią z p r z y j a z d ó w cu­ dzoziemskich uczonych b y ł o spopularyzowanie przez nich u m i e j ę t n o ś c i działania w zespołach m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y c h oraz p o d k r e ś l e n i e wagi p r o b l e m ó w rozwojo­ w y c h jako pola d o c i e k a ń antropologicznych. Pozornie jednostronne i utrzymane w przesadnie g w a ł t o w n y m tonie w y s t ą p i e ­ nie Abdela Ghaffara zawiera niestety dużo autentycznych spostrzeżeń, m i m o że autor p o t r a k t o w a ł bardzo tolerancyjnie swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w . Jego w y s t ą ­ pienie łącznie z poprzednim a r t y k u ł e m d o t y c z ą c y m I n d i i tworzy kompleks zagad­ n i e ń t r u d n y c h do r o z w i ą z a n i a w Trzecim Świecie: niedomogi pospiesznie wyszko­ lonej, rodzimej k a d r y naukowej i niezbyt fortunne poczynania badaczy-obcokrajowców, nie zawsze zgodne z interesami k r a j u , w k t ó r y m prowadzi się te eksploracje. K o l e j n y m , ostatnim w dyskusji przedstawicielem k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się jest Otavio Guilherme Velho z brazylijskiego Universidade Federal do Rio de Janeiro. Z a t y t u ł o w a ł on swój a r t y k u ł Przez okulary Althussera: najnowsza antropologia spo­ łeczna w Brazylii. Z n a k o m i t ą w i ę k s z o ś ć swego w y w o d u poświęca on w p ł y w o w i Louisa Althussera, francuskiego lewicowego antropologa na brazylijskie ś r o d o w i s k o naukowe p o c z y n a j ą c od lat 60-tych. A u t o r a r t y k u ł u wspomina co prawda, że już w r o k u 1933 napisano w B r a z y l i i liczącą się w literaturze ś w i a t o w e j p r a c ę antro­ pologiczną G. Freyre, Casa Grandę e Senzala, lecz Brazylijskie Towarzystwo A n ­ tropologiczne jeszcze w r o k u 1954 liczyło zaledwie 41 członków. W r o k u 1979 licz­ ba ich w z r o s ł a do 408. Nadal na uniwersytetach brazylijskich antropologia społecz­ na tworzy dodatek do w y k ł a d ó w z nauk społecznych i politycznych, natomiast nie stanowi ona o d r ę b n e g o przedmiotu s t u d i ó w . Do p o c z ą t k u lat 60-tych k s z t a ł t tej dyscyplinie w B r a z y l i i nadawali uczeni z USA oraz antropolodzy pochodzenia nie­ mieckiego. "Wśród nich Curt Nimuendajii, k t ó r e g o prawdziwe nazwisko b r z m i a ł o K u r t Unkel. Velho podaje zestaw ilościowy i j a k o ś c i o w y p r o j e k t ó w badawczych o charakterze antropologicznym, jakie realizowane są dziś w Brazylii przez poszcze­ gólne instytucje. 34 dotyczy społeczności plemiennych, 19 m i ę d z y e t n i c z n y e h stbsunk ó w w ś r ó d grup i n d i a ń s k i c h , a dalszych 18 traktuje na temat takich s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h m i ę d z y n i e i n d i a ń s k i m i grupami n a r o d o w o ś c i o w y m i . Dalej 5 p r o j e k t ó w dotyczy zjawiska przesuwania się granic k u l t u r o w y c h , a dalsze 14 brazylijskiego c h ł o p s t w a . 3 projekty realizuje się b a d a j ą c miejskie ruchy społeczne, a 28 z w i ą z a ­ nych jest z r o b o t n i k a m i zurbanizowanych obszarów. 7 p r o j e k t ó w łączy się ze spra­ w ą symboliki narodowej i r y t u a ł u , a 15 poświęcono rozmaitym grupom r e l i g i j n y m . K w e s t i i reprezentacji w społeczeństwie służyć ma 12 p r o j e k t ó w , 9 dotyczy w a r s t w ś r e d n i c h oraz p r o b l e m ó w patologii społecznej, 2 w i ą ż ą się z e t n o d e m o g r a f i ą h i ­ storyczną, 9 natomiast ma za temat a n t r o p o l o g i ę twórczości intelektualnej. Antropo­ logii zdrowia przypisano 4 projekty badawcze, a antropologii o ś w i a t y i w y k s z t a ł ­ cenia 5. Tyleż, to jest 5 p r o j e k t ó w , ma służyć zagadnieniom teorii antropologicz­ nej. 4 Autor, wraz z i n n y m i uczonymi brazylijskimi, k r y t y k u j e tę p r z e s a d n ą d y w e r ­ syfikację t e m a t y c z n ą b a d a ń . Na marginesie tego niezbyt ciekawego w y s t ą p i e n i a , 4 Nie tyle jednak w i n i ć n a l e ż y w takich wypadkach m i ę d z y n a r o d o w e agencje rozwojowe, co miejscowe elity w ł a d z y , nieraz skorumpowane i usiłujące w y k o ­ r z y s t a ć programy rozwojowe dla w ł a s n y c h korzyści. Chodzi o zaspokojenie l o k a l ­ nych ambicji tego czy innego notabla l u b po prostu o użycie zagranicznych ś r o d ­ k ó w finansowych na rzecz p r y w a t n y c h , w p ł y w o w y c h osób. Najczęściej spotyka się jednak sytuacje, w k t ó r e j r z ą d p o s ł u g u j e się zagranicznym ekspertem, aby ten u z a s a d n i a ł takie czy inne sposoby wydatkowania p a ń s t w o w y c h pieniędzy na w ą t ­ pliwe projekty rozwojowe. Z tego rodzaju p r a k t y k a m i stykali się t a k ż e polscy eks­ perci, p r a c u j ą c y z a r ó w n o w Afryce, jak i na B l i s k i m Wschodzie. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 279 o p e r u j ą c e g o m n ó s t w e m aluzji do lokalnych w y d a r z e ń politycznych i n a p i ę ć społecz­ nych, wypadnie z a u w a ż y ć , że w ł a ś c i w i e brak tu jakichkolwiek a k c e n t ó w w obronie brazylijskich społeczności i n d i a ń s k i c h , b ę d ą c y c h ostatnio przedmiotem w y z y s k u i w y w ł a s z c z a n i a . Ten d r a ż l i w y temat dziwnie m a ł o interesuje a n t r o p o l o g ó w b r a ­ zylijskich, s k ą d i n ą d — w ujęciu Velho — r e p r e z e n t u j ą c y c h jakoby bezkompromi­ sowo lewicowe p o g l ą d y społeczne. Zasadniczym problemem, j a k i zdaje się t r a p i ć w s p ó ł c z e s n y c h a n t r o p o l o g ó w z m ó w i ą c e j po angielsku części Kanady, jest b e z p o ś r e d n i e s ą s i e d z t w o ś r o d o w i s k naukowych S t a n ó w Zjednoczonych. I dlatego Gordon Inglis, r e p r e z e n t u j ą c y M e ­ m o r i a ł University of Newfoundland, z a t y t u ł o w a ł swój a r t y k u ł : Ze słoniem w łóżku. Wprawdzie pierwsze regularne w y k ł a d y z antropologii zaczęto j u ż jakoby w r o k u 1857 p r o w a d z i ć na Uniwersytecie w Toronto, lecz jeszcze dziś Kanada żyje w cie­ n i u p o t ę ż n e j metropolii antropologicznej z p o ł u d n i a . Inglis t ł u m a c z y , że p r ę ż n e i atrakcyjne o ś r o d k i antropologiczne S t a n ó w Zjednoczonych, a zwłaszcza u n i w e r ­ sytet w Chicago, p r z y c i ą g a ł y zawsze najaktywniejsze i n d y w i d u a l n o ś c i kanadyjskie w tej dyscyplinie. Do Kanady przybywa na w y k ł a d y w i e l u uczonych a m e r y k a ń ­ skich. Kanadyjscy antropolodzy w o l ą p u b l i k o w a ć w czasopismach a m e r y k a ń s k i c h , p o s i a d a j ą c y c h szerszy zasięg. W k o ń c o w y c h partiach swego w y s t ą p i e n i a Inglis bardzo sceptycznie ocenia przyszłość kanadyjskich o ś r o d k ó w uniwersyteckich i w y ­ k s z t a ł c o n y c h przez nie a n t r o p o l o g ó w . W o wiele trudniejszej niż to sobie w y o b r a ­ ż a n o przed 20 l a t y sytuacji ekonomicznej k r a j u i ś w i a t a antropolodzy m u s z ą w y ­ r a ź n i e określić swoją pozycję w nauce, w s p o ł e c z e ń s t w i e i na r y n k u pracy, by istotnie znaleźć zastosowanie dla zdobytych w trudzie stopni naukowych. T y c h skomplikowanych p r o b l e m ó w zdają się nie p o s i a d a ć antropolodzy K a n a ­ dy f r a n k o f o ń s k i e j , działający w n a j w i ę k s z e j terytorialnie p r o w i n c j i Q u é b e c . Gerald L . Gold z Y o r k University w Toronto i M a r c - A d é l a r d Tremblay z U n i v e r s i t é L a v a l w Q u é b e c t w i e r d z ą , że antropologia w ich części k r a j u rozwija się harmonijnie. N a r o d z i ł a się w latach 50-tych naszego stulecia, w cieniu socjologii. K o l e j n y i m ­ puls rozwojowy o t r z y m a ł a po r o k u 1960, kiedy to zwyciężyła w Kanadzie wschod­ niej idea r ó w n o u p r a w n i e n i a dla ludności m ó w i ą c e j po francusku. W latach 70-tych antropologia w k r o c z y ł a na uniwersytety f r a n k o f o ń s k i e . Obok tradycyjnych z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą Indian p r o w i n c j i Q u é b e c i t r a d y c y j n ą k u l t u r ą francuskich K a n a d y j c z y k ó w , z a c h o w u j ą c y c h sporo r e l i k t ó w z dawnej Europy kontynentalnej, z w r ó c o n o u w a g ę na problemy współczesne, z w i ą z a n e z tak zwanym budowaniem ś w i a d o m o ś c i narodowej. T r o s k ę a u t o r ó w budzi nie tyle problem zatrudnienia a n t r o ­ p o l o g ó w w przyszłości, co w c i ą ż zbyt m a ł y ich w p ł y w na p o l i t y k ę społeczną i go­ s p o d a r c z ą p r o w i n c j i Q u é b e c . W sferach politycznych antropolodzy nadal bowiem d a j ą się d y s t a n s o w a ć l o k a l n y m socjologom... W y s t ą p i e n i e w dyskusji polskich e t n o g r a f ó w , Józefa Burszty i B r o n i s ł a w y K o p ­ c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j , z a t y t u ł o w a n e jest po prostu Etnografia polska po H wojnie światowej. W swoim a r t y k u l e z w r a c a j ą szczególnie u w a g ę na okresy 1948-1950, 1954-1956 oraz na lata po r o k u 1970. Chodzi t u bowiem nie o k r o n i k a r s k i w y w ó d , lecz o zasygnalizowanie p u n k t ó w zwrotnych. Autorzy k r e ś l ą w i ę c najpierw realia powojennej odbudowy dyscypliny, k t ó r ą t a k ż e d o t k n ę ł y liczne straty w w y n i k u w o j n y i okupacji. N a s t ę p i e p r z e d s t a w i a j ą okres narzucania nowego podejścia do b a d a ń i nowej interpretacji. T ł u m a c z ą konsekwencje zmian organizacyjnych dla całej n a u k i polskiej w p o c z ą t k a c h lat 50-tych, a szczególnie dla etnografii i dyscyp­ l i n pokrewnych. Nie cofając się przed k r y t y k ą zjawisk zdecydowanie negatyw­ nych, s t a r a j ą się dostrzec t a k ż e pozytywne efekty nowego podejścia badawczego. P o d k r e ś l a j ą walory szeregu p o w s t a ł y c h w latach 50-tych prac, a r ó w n o c z e ś n i e i stra­ t y w y n i k a j ą c e z okresowych izolacji etnografii polskiej w z g l ę d e m zagranicy. Ob­ szernie o m a w i a j ą zmiany, jakie zaszły w dziedzinie b a d a ń krajowych po r o k u �280 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 1956, oraz odnowienie k o n t a k t ó w zagranicznych, przede wszystkim z antropologicz­ n ą m y ś l ą Zachodu. W s k a z u j ą na p r ó b y reorganizacji k i e r u n k ó w b a d a ń etnogra­ ficznych jako całości, w y m i e n i a j ą n a j w a ż n i e j s z e dziedziny k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce, k t ó r e z n a l a z ł y się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w . Pisząc o instytucjach zajmu­ j ą c y c h się w naszym k r a j u szkoleniem e t n o g r a f ó w , p o d k r e ś l a j ą w a g ę s t u d i ó w tere­ nowych, m a j ą c y c h zawsze u nas poczesne miejsce. C h a r a k t e r y z u j ą c okres po r o k u 1970 autorzy p r z e d s t a w i a j ą t a k ż e polskie osiągnięcia na polu etnografii pozaeuro­ pejskiej w postaci z e s p o ł o w y c h w y p r a w i b a d a ń indywidualnych. Wreszcie piszą 0 najnowszych sporach teoretycznych, s t a n o w i ą c y c h odbicie dyskusji, jakie toczyły się i toczą w antropologicznych i etnograficznych ś r o d o w i s k a c h innych k r a j ó w , przede wszystkim na Zachodzie. Nie o p o w i a d a j ą c się po czyjejkolwiek stronie w tych sporach autorzy k o ń c z ą w y w o d y przypuszczeniem, że najbliższe lata z w e r y f i k u j ą szereg postaw i p o g l ą d ó w , ambicji i p o m y s ł ó w badawczych . Dla nas szczególnie i n t e r e s u j ą c y może b y ć a r t y k u ł o antropologii szwedzkiej. K r a j nam geograficznie bliski, chociaż żyjący od p o k o l e ń w odmiennych w a r u n ­ kach historycznych i politycznych, ma jednak — podobnie j a k i Polska — stare tradycje życia u m y s ł o w e g o . Tak j a k u nas, r ó w n i e ż w Skandynawii z k u l t u r ą l u d o w ą w i ą z a n o w i e l k i e nadzieje i u w a ż a n o j ą nieraz za źródło inspiracji w t w ó r ­ czości narodowej. A u t o r e m a r t y k u ł u 20 lat szwedzkiej antropologii społecznej: 1960-1980 jest pro­ fesor uniwersytetu sztokholmskiego, jeden z i n i c j a t o r ó w dyskusji, U l f Hannerz. Okazuje się, że jeszcze w latach 20-tych naszego w i e k u zaledwie 7 e t n o g r a f ó w pra­ cowało w Szwecji na p e ł n y c h etatach. D y s c y p l i n ą t ą i n t e r e s o w a ł a się t y l k o garstka ludzi. W y k ł a d y z etnografii prowadzili pracownicy muzeum w Sztokholmie i Goteborgu. Jeszcze w latach 60-tych nadal na uniwersytecie sztokholmskim etnografię w y k ł a d a l i muzealnicy, na ogół o g r a n i ą c z a j ą c się do obszernego komentarza w czasie demonstracji o b i e k t ó w zabytkowych. Obecnie, w połowie lat 80-tych, dyscyplina ta zatrudnia na p e ł n y c h etatach lub w n i e p e ł n y m wymiarze godzin 25 pracowni­ k ó w naukowych. Na czele o ś r o d k ó w uniwersyteckich w Sztokholmie, Goteborgu 1 Uppsali stoją profesorowie. P a r ę inych u n i w e r s y t e t ó w , a w ś r ó d nich uniwersytet w L u n d zaczęło oferować regularne studia z zakresu antropologii społecznej. Pierwotnie p o s ł u g i w a n o się wymiennie t e r m i n a m i „ e t n o g r a f i a " i „etnologia", przy czym popularniejszy był ten pierwszy. Ł ą c z y ł on zagadnienia rodzimej k u l ­ t u r y z podobnymi problemami k u l t u r pozaeuropejskich oraz zjawiskami badany­ m i przez a r c h e o l o g ó w nie i n t e r e s u j ą c y c h się ś w i a t e m antycznym. Niekiedy sto­ sowano też o k r e ś l e n i e „folk l i v " na etnografię k r a j o w ą i w y r ó ż n i a n o e t n o g r a f i ę „ogólną", p o r ó w n a w c z ą . Z dala trzymano się od socjologii, k t ó r a z a j m o w a ł a się za­ gadnieniami współczesnego s p o ł e c z e ń s t w a szwedzkiego. Po I I wojnie ś w i a t o w e j na f a l i licznych w y j a z d ó w S z w e d ó w do k r a j ó w anglosaskich r o ś n i e fascynacja t a m ­ tejszą a n t r o p o l o g i ą społeczną, a zarazem rodzi się sprzeciw wobec dotychczas u p r a ­ wianej etnografii, k t ó r a i n t e r e s o w a ł a się bardziej w y t w o r a m i r ą k ludzkich niż sa­ m y m człowiekiem. Lata sześćdziesiąte to wzrost z a i n t e r e s o w a ń problemami w s p ó ł ­ czesnego Trzeciego Ś w i a t a , rozluźnienie w i ę z ó w łączących o ś r o d k i akademickie z m u ­ zeami i modyfikacja s t u d i ó w uniwersyteckich. Wtedy wprowadzony zostaje t e r m i n „antropologia społeczna" l u b „ k u l t u r o w a " . Ferment w naukach społecznych nie o g r a n i c z a ł się zresztą t y l k o do etnografii i antropologii. Pod w p ł y w e m a m e r y k a ń s k i c h w z o r ó w r o z w i n i ę t o badania socjolo­ giczne. A l e stosunkowo r y c h ł o pojawia się k r y t y k a k w a n t y t y w n y c h metod socjo5 5 Autorzy szkicu opolskich ś r o d o w i s k a c h badawczych nie mogli u w z g l ę d n i ć Z a k ł a d u Antropologii Społecznej I n s t y t u t u Socjologii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń ­ skim w K r a k o w i e , gdyż jednostka o tej nazwie została wydzielona j u ż po napisa­ niu artykułu. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 281 logów, k t ó r y m zarzuca się zbyt male zainteresowanie realiami życia. Na p r z e ł o ­ mie lat 60-tych i 70-tych młodzi badacze w studiach nad s p o ł e c z e ń s t w e m szwedz­ k i m w p r o w a d z a j ą coraz szerzej m e t o d ę obserwacji t o w a r z y s z ą c e j . Coraz popular­ niejsze s t a j ą się t a k ż e h a s ł a populistyczne w z y w a j ą c e do „spojrzenia z dołu", czyli z perspektywy szarego obywatela. T a k ż e i „folk l i v " rozszerza swoje zain­ teresowania na zjawiska współczesne. Antropologia szwedzka z kolei oprócz spo­ ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich zajmuje się problemami r o d z i m y m i . Wciąż jednak w i ę z y z socjologią s ą l u ź n e . F a k t u t r z y m y w a n i a się barier m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami autor a r t y k u ł u t ł u m a c z y dążnością do możliwie d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w . Szwedzcy antropolodzy w pierwszym rzędzie i n t e r e s u j ą się k r a j a m i Trzeciego Ś w i a t a , b a d a j ą ich procesy rozwoju, lokalne u k ł a d y sił, n i e r ó w n o ś c i społeczne, za­ leżności w strukturach społecznych, politycznych i gospodarczych. Z a j m u j ą się czę­ sto m n i e j s z o ś c i a m i n a r o d o w y m i . W problematyce krajowej nieraz pasjonuje ich zjawisko n a p ł y w u do Szwecji mas obcych r o b o t n i k ó w i ich rodzin, co rodzić za­ czyna nie znane dawniej w t y m k r a j u uczucia ksenofobii. S p o ś r ó d k r a j ó w r o z w i ­ j a j ą c y c h się Szwedzi m i e l i swój najliczniejszy udział jako konsultanci p r o j e k t ó w rozwojowych i badacze w Afryce Wschodniej. Nie p o s i a d a j ą c w i e l k i c h , starych t r a d y c j i antropologicznych r o z w i n ę l i Szwedzi zainteresowania społecznościami c h ł o p s k i m i i m i e j s k o - p r z e m y s ł o w y m i , stosunkowo mniej z a j m u j ą c się a n a l i z ą k u l t u r m a ł y c h , izolowanych grupek etnicznych. Hannerz polemizuje z zarzutami pod adresem uczonych szwedzkich, że w sposób ciasny t r z y m a j ą się f a k t ó w , s t r o n i ą od w a r t o ś c i o w a n i a i najlepiej czują się w suchej, sformalizowanej metodologii. Dowodzi, że w ł a ś n i e antropolodzy w jego k r a j u chyba w y ł a m u j ą się z tego stereotypu. Oni w k a ż d y m razie p r z e j a w i a j ą o wiele więcej indywidualizmu niż uczeni innych dyscyplin, p e n e t r u j ą c tematy obce, dla innych nowe, a nawet nieco ryzykowne. A u t o r a r t y k u ł u przyznaje, że n a j w i ę k s z y w p ł y w na a n t r o p o l o g i ę s z e w d z k ą m a ­ j ą kraje anglosaskie, aczkolwiek ostatnio szybko r o ś n i e zainteresowanie „ a l t e r n a t y ­ w ą f r a n c u s k ą " . Z n a j o m o ś ć francuzczyzny była w Szwecji zbyt znikoma, a ż e b y po­ przednio Francja mogła d o s t a r c z a ć w z o r ó w . Twierdzi dalej, że szwedzkie o ś r o d k i naukowe s t a r a j ą się u t r z y m y w a ć k o n t a k t y bynajmniej nie w y ł ą c z n i e z k r a j a m i „ c e n t r u m " . Wymienia p r z y b y s z ó w z K e n i i , I n d i i , Meksyku, w s p o m i n a j ą c o najnow­ szych stosunkach n a w i ą z y w a n y c h z P o l s k ą i T u r c j ą . Zwraca u w a g ę na k o n t a k t y z uczonymi innych k r a j ó w skandynawskich, chociażby pod k ą t e m z a i n t e r e s o w a ń społecznościami w i e j s k i m i . Przyznaje, że nowoczesna antropologia S k a n d y n a w ó w zrodziła się wcześniej w Norwegii, w Bergen, acz p o g l ą d y Bartha nie z d o b y ł y w Szwecji zbyt w i e l u n a ś l a d o w c ó w . K o ń c z ą c swoje w y s t ą p i e n i e Hannerz —• podobnie j a k jeden z K a n a d y j c z y k ó w — pesymistycznie ocenia możliwości k a r i e r y dla m ł o d y c h a n t r o p o l o g ó w . W i d z i szereg t r u d n o ś c i ekonomicznych. Ponadto przewiduje, że pozaeuropejskie kraje Trzeciego Ś w i a t a coraz częściej zaczną się z a m y k a ć dla europejskich a n t r o p o l o g ó w jako pole obserwacji naukowych. Przypuszcza, że w przyszłości antropologia musi zająć się j u ż chociażby z tej przyczyny s p o ł e c z e ń s t w a m i w ł a s n y c h k r a j ó w . W p o s ł o w i u z a t y t u ł o w a n y m Widok z centrum George W. Stocking Jr. z U n i ­ versity of Chicago usiłuje u s y s t e m a t y z o w a ć to, co powiedzieli autorzy poszczegól­ nych w y s t ą p i e ń . Stara się też w sposób ogólny n a k r e ś l i ć e w o l u c j ę sytuacji, w k t ó ­ rej działała i działa antropologia ś w i a t o w a . Jego zdaniem e u r o - a m e r y k a ń s k i e fascy­ nacje k u l t u r a m i „ i n n y c h " m i a ł y zawsze ideologiczny charakter. „ I n n i " b y l i przecież eksploatowani, w i ę c uczonych X V I I I i X I X w . niejednokrotnie obciążał b a g a ż rasis­ t o w s k i : „ w i a r a w niższość i n n y c h " . Lecz stopniowo w i e l u a n t r o p o l o g ó w poczęło się u w a ż a ć za przyjaciół „dzikich", k t ó r y c h m a ł e , izolowane skupiska badali jako ele­ menty tworzonego n a s t ę p n i e obrazu k u l t u r y . Ta liberalna, reformistyczna, antyeu- �282 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ropocentryczna antropologia była a l t e r n a t y w ą w i e l k i c h p r z e w r o t ó w . Nie kwestiono­ w a ł a dominacji kolonialnej, a nawet ją p o n i e k ą d p o p i e r a ł a . Kres temu położyła epoka dekolonizacji. Wtedy h a m l e t y z u j ą c y m antropologom zadano obcesowe p y t a ­ nie, po czyjej w ł a ś c i w i e stronie działają. N a s t ą p i ł zmierzch b a d a ń m a ł y c h , izolowa­ nych grup. Zaatakowano synchroniczny funkcjonalizm s t r u k t u r a l n y . Zaczęto bada­ nia w i e l k i c h , licznych społeczności, m a j ą c y c h ambicje tworzenia n a r o d ó w . Wzrosło znaczenie historii. W antropologii anglosaskiej pojawia się marksizm. K r y z y s do­ tychczasowej antropologii rodzi pytania: czym antropologia jest i czym b y ć p o w i n ­ na. A m e r y k a ń s k i uczony twierdzi, że zasadniczą cechą antropologii peryferyjnych jest rola „ b u d o w n i c z y c h narodu". Antropologie te, w p r z e c i w i e ń s t w i e do o ś r o d k ó w centralnych, w c i ą ż obcinających kupony z kolonialnej przeszłości, nie m a j ą jeszcze ustabilizowanej pozycji we w ł a s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h . O d r z u c i ł y one statyczny mo­ del synchronicznych b a d a ń na rzecz dynamicznego, prognozującego, utylitarnego. Charakteryzuje te antropologie bliskie s ą s i e d z t w o z socjologią, nawet wtedy, gdy z n i ą nie k o n k u r u j ą o status społeczny i poparcie r z ą d o w e . Antropolodzy z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a b a d a j ą swoich „ i n n y c h " p a t r z ą c na nich z góry, a nie p r z y j m u ­ jąc ich p e r s p e k t y w ę „od d o ł u " drabiny społecznej. M a j ą c na ogół mocne p o w i ą z a ­ nia z n o w y m i s t r u k t u r a m i w ł a d z y gotowi są „ i n n y c h " nie t y l k o o b s e r w o w a ć , ale i zmieniać. Ta nowa, i n t e r w e n i u j ą c a postawa zmienia zasadnicze założenia badaw­ cze antropologa peryferyjnego obszaru. Konkluzja jest jednak dość z a s k a k u j ą c a . Stocking twierdzi, że mimo bardziej relewantnych n i ż dawne b a d a ń uprawianych przez antropologie peryferyjne ich ś r o ­ dowiska naukowe nadal nie u z y s k a ł y zbyt mocnej pozycji w swoich społeczeń­ stwach i w oczach swoich r z ą d ó w . W gruncie rzeczy cierpią one na te same bo­ lączki, na jakie u s k a r ż a się w i e l u uczonych z „ c e n t r u m " . Dyskusja „ E t n o s u " , j a k k a ż d a dyskusja o tak szerokim zakresie tematycznym i zasięgu ś w i a t o w y m , może budzić szereg zastrzeżeń. Rodzi się w i ę c zarzut repre­ z e n t a t y w n o ś c i . Stocking g o t ó w jest nawet t w i e r d z i ć , że dyskutanci w y w o d z ą się z lokalnego establiszmentu naukowego, co daje obraz jednostronny. Takie zarzuty jednak do niczego nie p r o w a d z ą , gdyż zawsze ktoś k a ż e nam d o m y ś l a ć się j a k i e j ś „milczącej większości", k t ó r a będzie miała rzekomo zdanie odmienne. Natomiast z a s t r z e ż e n i e musi chyba w z b u d z i ć z u p e ł n y b r a k w dyskusji a n t r o p o l o g ó w i etnogra­ fów niemieckich. P o m i n i ę c i e c a ł k o w i t e w dyskusji tego ś r o d o w i s k a stwarza sytua­ cję niemal k a r y k a t u r a l n ą . Nie inaczej w y g l ą d a brak — oprócz P o l a k ó w — i n ­ nych e t n o g r a f ó w i t e o r e t y k ó w k u l t u r y z Europy ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j . N a l e ż y się o b a w i a ć , że zestaw d y s k u t a n t ó w dobierano przypadkowo. Ciekawy s k ą d i n ą d model „ c e n t r u m - p e r y f e r i e " niezbyt chyba nadaje się do zademonstrowania na p r z y k ł a d a c h t a k przemieszanych geograficznie i kulturowo. Inaczej będzie rzecz w y g l ą d a ł a w k r a ­ jach, gdzie z przyczyn z r o z u m i a ł y c h ś r o d o w i s k a uczonych są cienką, niemal za­ l ą ż k o w ą w a r s t e w k ą w społeczeństwie, a z u p e ł n i e inaczej tam, gdzie k r a j posiada stare, ugruntowane t r a d y c j ą k r ę g i uniwersyteckie. Sztuczne łączenie wypowiedzi z o b s z a r ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i E u r o p e j c z y k ó w czy K a n a d y j c z y k ó w co n a j w y ż e j obraz zaciemnia. Widzimy to w y r a ź n i e w wypowiedzi autora posłowia, k t ó r y zdaje się nie dostrzegać, że idea „ b u d o w a n i a n a r o d ó w " ma w Europie k o n ­ tynentalnej stosunkowo s t a r ą t r a d y c j ę w ś r ó d badaczy k u l t u r y , aczkolwiek nie na­ zywali oni w t e d y siebie „ a n t r o p o l o g a m i " . Z a u w a ż m y jednak, że organizatorami dyskusji b y l i Szwedzi, k t ó r z y od w i e k ó w nie mieli p o w o d ó w do obaw o s w ó j byt narodowy, a podsumowanie zaproponowano A m e r y k a n i n o w i . Uderza pewien k o n ­ trast m i ę d z y a r t y k u ł e m P o l a k ó w , a r e s z t ą d y s k u t a n t ó w . W ł a ś c i w i e wszyscy prócz naszych r o d a k ó w p r e z e n t u j ą okres, w k t ó r y m albo w ogóle r o d z ą się badania a n ­ tropologiczne w ich krajach niejako „ n a surowym korzeniu", albo też w sposób �283 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA zdecydowany w y o d r ę b n i a się swoisty rodzaj podejścia badawczego i interpretacji, zwany „ a n t r o p o l o g i c z n y m " . W w y s t ą p i e n i u polskim czytamy t y l k o o tragicznej, bo­ lesnej przerwie w u p r a w i a n i u etnografii w okresie I I w o j n y ś w i a t o w e j . A r t y k u ł m ó w i o podjęciu działalności po wojnie, o w i e l u zmianach, o dyskusjach, lecz nie o j a k i m ś kategorycznym zerwaniu. Uogólniające wnioski, j a k i c h d o k o n a ł w z g l ę d e m sytuacji polskiej etnografii S t o c k i n g , są raczej w y n i k i e m nieporozumienia, acz­ k o l w i e k s t a n o w i ą dla nas s y g n a ł ostrzegawczy, że tak nas „ c e n t r u m " widzi. A przy­ najmniej widzieć może. J e d n ą z mocniejszych stron dyskusji — oprócz przedstawie­ nia prowokacyjnego modelu centrum i peryferii oraz n a k r e ś l e n i u a u t o r ó w antro­ pologii centralnych — jest chyba zestaw p r o b l e m ó w , j a k i m i żyją uczeni w r ó ż ­ nych ś r o d o w i s k a c h ś w i a t a . Dla mnie osobiście najbardziej i n t e r e s u j ą c y m b y ł d w u ­ głos Hindusa i Araba s u d a ń s k i e g o . Musimy sobie jednak u ś w i a d o m i ć , że czas, przynajmniej w n i e k t ó r y c h częściach naszego globu, p ł y n i e szybko i że to, o czym czytamy w dyskusji sprzed 3-4 lat, już staje się t u i ówdzie zaledwie h i s t o r i ą nauki. Leszek Dzięgiel 6 J O H N S. M B I T I , A F R Y K A Ń S K I E R E L I G I E I F I L O Z O F I A (tytuł o r y g i n a ł u : African Religions and Philosophy), Warszawa 1980, I n s t y t u t Wydawniczy P A X , t ł u m . K r y s t y n a W i e r c i e ń s k a , ss. 363 John S. M b i t i — profesor teologii, a jednocześnie rdzenny A f r y k a ń c z y k uro­ dzony i wychowany w K e n i i , autor Concepts of God in Africa (London—New Y o r k 1970), w pracy Afrykańskie religie i filozofia przedstawia obraz duchowej k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w Czarnego L ą d u , t r a k t u j ą c człowieka jak homo religiosus . Dzięki te­ m u pogłębia n a s z ą z n a j o m o ś ć samego człowieka, a zarazem — w i e d z ę o faktach i przeżyciach religijnych. Zadaniem autora jest „nie t y l k o badanie w i e r z e ń doty­ c z ą c y c h Boga i istot duchowych, lecz t a k ż e religijnych dziejów jednostki od okresu p o p r z e d z a j ą c e g o moment urodzenia do okresu po jego fizycznej śmierci oraz bada­ nie ludzi odpowiedzialnych za formalne r y t u a ł y i ceremonie" (s. 18). 1 6 W e d ł u g Stockinga „ a n t r o p o l o g i a polska" r e p r e z e n t o w a ł a cechy „ h e g e m o n i c z n y c h " w p ł y w ó w radzieckich w okresie forsowania ortodoksyjnego marksizmu lat 50-tych, podobnie j a k inne z omawianych w dyskusji k r a j ó w p o z o s t a w a ł o pod hegemonicznym w p ł y w e m n a u k i USA, A n g l i i i Francji. Dalej dowiadujemy się, że z a r ó w n o Szwedzi, j a k Polacy u t w o r z y l i ś r o d o w i s k a naukowe „ w t ó r n i e metropoli­ talne". A m e r y k a n i n zastanawia się, czy polskiej „ a n t r o p o l o g i i " (naturalnie w c i ą ż myśli o naszej etnografii) nie zaliczyć do „ k o l o n i a l n e j " z uwagi na w y ż e j wspo­ mniany okres b ł ę d ó w i w y p a c z e ń . Polskie ś r o d o w i s k o badawcze dlatego wydaje m u się p o n i e k ą d bliskie szwedzkiemu, że ani u nas, ani u nich nie prowadzili ba­ d a ń terenowych jacyś obcokrajowcy. Oraz dlatego, że i Szwedzi, i Polacy za­ interesowali się badaniami zamorskimi. Etnografia polska służy dalej Stockingowi t y l k o po to, by t r a k t o w a ć j ą jako p r z y k ł a d o w y w y j ą t e k od r e g u ł y : nigdzie m a r k ­ sizm nie zapuścił p o w a ż n i e j s z y c h korzeni w dociekaniach antropologicznych z w y ­ j ą t k i e m p r ó b jego forsowania w naszym k r a j u do r o k u 1956. Potem zresztą, już to na f a l i liberalizacji k o n t a k t ó w naukowych, a już to d r o g ą fascynacji o ś r o d k a m i Zachodu, n a s t ą p i ł o u nas skierowanie uwagi na a n g l o - a m e r y k a ń s k i e i francuskie centrum. Polacy nie okazali się zatem zbyt oryginalni i poszli ś l a d e m innych o ś r o d k ó w peryferyjnych. T a k ż e ich utyskiwania na zbyt m a ł ą „rolę e t n o g r a f ó w w p a ń s t w o w e j polityce k u l t u r a l n e j " w p o r ó w n a n i u z socjologami s t a n o w i ą t y l k o głos w chórze n a r z e k a ń a n t r o p o l o g ó w r ó ż n y c h nacji peryferyjnych, sfrustrowanych sukcesami i koneksjami ich k o l e g ó w u p r a w i a j ą c y c h socjologię. A m e r y k a n i n nie usiłuje b y ć j a k o ś szczególnie uszczypliwym w z g l ę d e m naszych ś r o d o w i s k nau­ kowych. Co n a j w y ż e j posądzić go m o ż n a o u p r o s z c z o n ą wizję. A t a k ż e podejrze­ wać, że jego s ą d y m o g ą być r ó w n i e ż i wobec innych k r a j ó w niezbyt trafne. Por. np. Z. J. Z d y b i c k a, Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 16. 1 �284 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA M b i t i u w a ż a , że w Afryce nie ma ludzi pozbawionych życia religijnego ponie­ w a ż : „ K a n o n y r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h wpisane s ą wszędzie w życie w s p ó l n o t y [...], a p r z y n a l e ż n o ś ć ta wymaga uczestniczenia w wierzeniach, ceremoniach, r y t u a ł a c h i uroczystościach tejże w s p ó l n o t y . Jednostka nie może o d e r w a ć się od r e l i g i i swojej grupy, bo w ten sposób o d d z i e l a ł a b y się od w ł a s n y c h korzeni, w ł a s n e g o podłoża, w ł a s n e g o u k ł a d u b e z p i e c z e ń s t w a , od więzi k r w i i od całej grupy tych, k t ó r z y u ś w i a ­ d a m i a j ą m u jego w ł a s n ą egzystencję. [...] T a k w i ę c wyzbycie się religii to w y ł ą c z e ­ nie się z całego życia społecznego" (s. 16-17). A u t o r w i d z i różnicę p o m i ę d z y spojrzeniem na problem r e l i g i i i filozofii afry­ k a ń s k i e j w e w s p ó ł c z e s n y c h tendencjach n a u k i propagowanych przez ludzi b i a ł y c h a A f r y k a ń c z y k ó w . P o d k r e ś l a , że „ i n n y sposób badania r e l i g i i i filozofii A f r y k i r e ­ p r e z e n t u j ą uczeni a f r y k a ń s c y , k t ó r z y p o d e j m u j ą jeden temat i b a d a j ą go d o g ł ę b ­ nie w k o n t e k ś c i e ludu, do k t ó r e g o należą. To r ó w n i e ż ma o g r o m n ą w a r t o ś ć , ponie­ w a ż badania s k u p i a j ą się na danym temacie, k t ó r y jest opisywany przez d o ś w i a d ­ czenie i rozumienie A f r y k a n i n a . W t y m w y p a d k u jedna z g ł ó w n y c h korzyści w y ­ nika stąd, że uczeni znają j ę z y k i ludzi od w e w n ą t r z , a nie z e w n ą t r z " (s. 29). K s i ą ż k a ta stanowi studium u m y s ł o w o ś c i i w i e r z e ń l u d ó w A f r y k i . A u t o r wska­ zuje w n i m , że religia dla A f r y k a ń c z y k a jest cechą najistotniejszą, n a l e ż ą c ą do jego natury. Pojawia się ona nie t y l k o ze w z g l ę d u na okoliczności n a t u r y biologicznej, ale przede wszystkim — na u w a r u n k o w a n i a społeczne, t r a d y c j ę oraz o k r e ś l o n e m i e s z k a ń c o m Czarnego L ą d u stanowisko w przyrodzie i z w i ą z a n e z t y m zagrożenie. „Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h w s z e c h ś w i a t ma charakter religijny. Natura w najszer­ szym rozumieniu tego słowa nie jest pustym, bezosobowym przedmiotem l u b zja­ w i s k i e m — ma znaczenie religijne. [...] Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h ten r e l i g i j n y cha­ rakter w s z e c h ś w i a t a nie jest a k a d e m i c k ą tezą; jest empirycznym d o ś w i a d c z e n i e m , k t ó r e osiąga swój szczyt w aktach k u l t u " (s. 81). Z w y w o d ó w autora w y n i k a , że życie religijne p r z y s ł u g u j e człowiekowi z na­ t u r y . Nie m o ż n a się z t y m zgodzić, życie religijne bowiem nie jest czynnikiem k o n ­ s t y t u t y w n y m człowieka, ale t y l k o jego p r e d y s p o z y c j ą . J. S. M b i t i ujmuje zagadnienie ukazane w książce w sposób opisowy i w y j a ś ­ niający, z e s t a w i a j ą c i p o r ó w n u j ą c ze sobą elementy reprezentatywne dla r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h z obszaru całej A f r y k i . P o s t ę p o w a n i e badawcze Mbitiego jest k o n ­ sekwentne w stosunku do przyjętej tezy, że religia u A f r y k a ń c z y k ó w t k w i w ich c a ł y m systemie istnienia. „Religijność A f r y k a n ó w jest powszechnie znana, a k a ż d y l u d a f r y k a ń s k i ma swój w ł a s n y system religijny, u k ł a d w i e r z e ń i p r a k t y k . Religia tak bardzo przenika wszystkie dziedziny życia, że nie zawsze jest ł a t w e l u b m o ż ­ l i w e j e j w y o d r ę b n i e n i e . Tak w i ę c , badanie a f r y k a ń s k i c h s y s t e m ó w religijnych sta­ je się ostatecznie badaniem samych l u d ó w i całej złożoności ich życia tradycyjnego i w s p ó ł c z e s n e g o " (s. 15). M a j ą c to na uwadze, autor r o z w a ż a r ó ż n e religie w kate­ goriach p o d o b i e ń s t w i różnic, by w ten sposób p o k a z a ć ogólny obraz tego zagad­ nienia w Afryce. P r z y j ę t a przez Mbitiego metoda jest trafna, tak obszerny m a t e r i a ł trudno bowiem p o r z ą d k o w a ć inaczej, by nie w d a r ł się chaos. Istotne dla w y j a ś n i e n i a religijności A f r y k a ń c z y k ó w jest pojęcie czasu. Odpo­ wiednie pojmowanie tego słowa przez czytelnika jest dla Mbitiego bardzo w a ż n e , gdyż stanowi ono klucz do zrozumienia r e l i g i i i filozofii a f r y k a ń s k i e j . „Mój sposób ujęcia w tej książce polega na t r a k t o w a n i u r e l i g i i jako zjawiska ontologicznego z pojęciem czasu jako p o j ę c i e m k l u c z o w y m dla choć częściowego zrozumienia r e ­ l i g i i i filozofii A f r y k i . Nie u t r z y m u j ę , że pojęcie czasu w y j a ś n i a wszystko, ale jes­ tem przekonany, że przyczynia się do zrozumienia przedmiotu, i jeśli zrozumiemy go choć w części, to rezultat naszych w y s i ł k ó w i t a k przekroczy nasze oczeki­ w a n i a " (s. 30). 2 2 Por. np. E. G i 1 s o n, Elementy s. 37-78. filozofii chrześcijańskiej, Warszawa 1965, �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 285 Autor p o d k r e ś l a w a g ę czasu, p o n i e w a ż : „Pojęcie czasu może b y ć pomocne w w y j a ś n i e n i u w i e r z e ń , postaw, p r a k t y k i w ogóle sposobu życia l u d ó w a f r y k a ń ­ skich nie t y l k o w u k ł a d z i e t r a d y c y j n y m , ale i t a k ż e w sytuacji w s p ó ł c z e s n e j " (s. 33). Czym w i ę c jest czas? W koncepcji klasycznej (np. arystotelesowskiej) — m i a ­ r ą zmian. Podobnie dla A f r y k a ń c z y k ó w , jest on „ u k ł a d e m w y d a r z e ń , k t ó r e m i a ł y miejsce, k t ó r e dzieją się teraz, i tych, k t ó r e m a j ą n a s t ą p i ć w najbliższej przy­ szłości" (s. 33). J. S. M b i t i u w a ż a , że problem r e l i g i i w Afryce nigdy d o t ą d nie b y ł badany w ł a ś c i w i e , a to ze w z g l ę d u na niedostrzeganie znaczenia czasu w tej kulturze. Czas jest dla autora „ t y m , co jest teraźniejszością, i co jest przeszłością. Jest on ruchem raczej «do t y ł u » niż «do przodu», a ludzie z w r a c a j ą swe m y ś l i nie k u rze­ czom p r z y s z ł y m , ale głównie k u temu, co się już w y d a r z y ł o . Ta orientacja czasu, u j ę t a dwoma g ł ó w n y m i w y m i a r a m i — teraźniejszości i przeszłości — dominuje w a f r y k a ń s k i m rozumieniu jednostki, w s p ó l n o t y i w s z e c h ś w i a t a , k t ó r e tworzy pięć kategorii ontologicznych" (s. 33-34). Wspomniane kategorie to: 1. Bóg, 2. Duchy, 3. Człowiek, 4. Z w i e r z ę t a i rośliny, 5. Zjawiska i przedmioty pozbawione życia. Autor k o n c e n t r u j ą c się na tych kategoriach omawia n a t u r ę religijną, k u l t y , f u n k ­ cje ż y w y c h i u m a r ł y c h oraz znaczenie z w i ą z a n y c h z n i m i r y t u a ł ó w , p o d a j ą c jedno­ cześnie ciekawe p r z y k ł a d y . Pokazuje r ó w n i e ż zmiany zachodzące we w s p ó ł c z e s n e j kulturze a f r y k a ń s k i e j . „Współczesne zmiany w Afryce n a ł o ż y ł y się na społeczności z n a t u r y religijne i same ulegają w p ł y w o m owej tradycyjnej religijności" (s. 268). J. S. M b i t i zwraca głównie u w a g ę na r e l i g i j n y aspekt zmian, przy czym z m i a n ę rozumie jako wkroczenie nowego p o r z ą d k u w stary, a f r y k a ń s k i — już zaakcepto­ w a n y ład. Prezentowana k s i ą ż k a jest pozycją g o d n ą uwagi z a r ó w n o ze w z g l ę d u na poru­ s z a n ą p r o b l e m a t y k ę i sposób jej ujęcia, j a k i na jej solidne przygotowanie. K a ż d y rozdział zawiera obszerne przypisy, w k t ó r y c h autor podaje g ł ó w n e źródła swoich informacji. Zamieszcza r ó w n i e ż b o g a t ą bibliografię z a w i e r a j ą c ą p r a c ę w i e l u auto­ r ó w zagranicznych. Zamieszczono też w k s i ą ż c e n i e w i e l k i wykaz prac a u t o r ó w p o l ­ skich. Na k o ń c u k s i ą ż k i jest t e ż indeks nazw i nazwisk, indeks l u d ó w i j ę z y k ó w a f r y k a ń s k i c h oraz lista plemion i grup plemiennych cytowanych w tekście. J. S. M b i t i jest w swej pracy na w p ó ł teologiem, a na w p ó ł etnologiem. Sto­ suje t e r m i n o l o g i ę z pogranicza tych d w ó c h dyscyplin. Teologia jednak — rozumia­ na jako refleksja nad r z e c z y w i s t o ś c i ą n a d p r z y r o d z o n ą — jest zasadniczym sposobem patrzenia autora na problem religijności a f r y k a ń s k i e j . A u t o r stara się przy t y m p a t r z e ć na omawiany przez siebie problem w sposób obiektywny, a nie przez p r y z ­ mat w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . M b i t i bada rzeczywisty stan religijności a f r y k a ń s k i e j w aspekcie k u l t u r o w y m , u w z g l ę d n i a j ą c jednak w d u ż y m stopniu znaczenie f a k t ó w społecznych. Dzięki temu u m i e j ę t n i e potrafi p o w i ą z a ć fakty k u l t u r o w e w z r o z u m i a ł e dla czytelnika całości. Z k s i ą ż k ą t ą w a r t o się zapoznać, gdyż wzbogaca n a s z ą w i e d z ę o Czarnym L ą ­ dzie, zwłaszcza zaś — o jego duchowości. Warto ją polecić w szczególności t y m , k t ó r y c h interesuje religia i k u l t u r a a f r y k a ń s k a . Maria Idźkowska WALERIAN z n a ń 1983. SOBISIAK, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Po­ K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest owocem n i e z w y k ł e g o przedsięwzięcia badawczego, nie m a j ą c e g o analogii we w s p ó ł c z e s n y m dorobku etnografii polskiej, j a k i nauk pokrewnych. A u t o r jej rozpoczął w 1968 r „ na w ł a s n ą r ę k ę i przy użyciu w ł a s n y c h ś r o d k ó w finansowych oraz pomocy osób p r y w a t n y c h z a g r a n i c ą , badania nad k u l - �286 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA t u r ą zbiorowości polonijnych w Europie Zachodniej i k o n t y n u o w a ł je systema­ tycznie przez 15 lat, nadal w p o j e d y n k ę , choć później j u ż przy finansowej pomocy macierzystego uniwersytetu oraz K o m i t e t u B a d a ń Polonii P A N . W ciągu t y c h l a t d o t a r ł do r ó ż n y c h ś r o d o w i s k w y c h o d ź c ó w polskich i ich p o t o m k ó w w 12 p a ń s t w a c h (Austria, R F N , B e r l i n Zach., Szwajcaria, Włochy, Francja, Belgia, Holandia, L u k ­ semburg, W. Brytania, Dania i Szwecja), p r z e p r o w a d z i ł około 600 w y w i a d ó w z do­ b r a n y m i osobami, w e d ł u g kwestionariusza z a w i e r a j ą c e g o kilkaset p y t a ń , a w k i l ­ kunastu miejscowościach p r z e p r o w a d z i ł badania ankietowe. W ciągu kilkudziesięciu tygodni swych b a d a ń terenowych d o k o n y w a ł obserwacji setek r ó ż n y c h sytuacji i zdarzeń, uczestnicząc w zebraniach i uroczystościach, w imprezach k u l t u r a l n y c h i lekcjach szkolnych, w p r y w a t n y c h przyjęciach i rozmowach. M u s i a ł się p o s ł u g i ­ w a ć pomocniczo k i l k o m a j ę z y k a m i obcymi, w t y m zwłaszcza niemieckim, francus­ k i m i angielskim, a w paru innych przynajmniej biernie się o r i e n t o w a ć . Szczęśliwie s p o t y k a ł wszędzie, j a k p o d k r e ś l a we w s t ę p i e , ż y w e i życzliwe zainteresowanie ze strony badanych ś r o d o w i s k i osób, k t ó r e „chętnie i w bardzo rzetelny sposób dzie­ liły się swoimi s p o s t r z e ż e n i a m i " (s. 10), u d o s t ę p n i a ł y też źródła pisane i fotografie. P r z e w e r t o w a ł też dziesiętki r o c z n i k ó w r ó ż n y c h pism polonijnych. W pracy tej nie m i a ł w ł a ś c i w i e p o p r z e d n i k ó w . Wprawdzie literatura dotycząca polskiego w y c h o d ź s t w a w Europie, przytoczona w książce, może uchodzić za obfitą, ale dotyczy ona głównie historii tego w y c h o d ź s t w a , jego p r o b l e m ó w organizacyj­ nych, ekonomicznych, społecznych, politycznych. Nieco publikacji odnosi się do spraw o ś w i a t o w y c h i religijnych, duszpasterskich. Z zakresu p r o b l e m a t y k i najbar­ dziej istotnej dla autora, b ę d ą c e j g ł ó w n y m przedmiotem jego b a d a ń terenowych, o d n o t o w a ć m ó g ł d o s ł o w n i e t y l k o jeden a r t y k u ł dotyczący P o l a k ó w w Danii i dwie, niewielkie publikacje dotyczące polskiej osady pod S t a m b u ł e m , w T u r c j i , nie licząc drobnych raczej f r a g m e n t ó w w opracowaniach innych z a g a d n i e ń . Osobno w y m i e ­ n i ć trzeba nieliczne r ó w n i e ż , p o w a ż n i e j s z e publikacje na temat z a g a d n i e ń pracy, działalności o ś w i a t o w e j , z w i ą z k o w e j i i n . w zbiorowościach polonijnych. Jest to w i ę c w sumie opracowanie oparte przede wszystkim na w ł a s n y c h m a ­ t e r i a ł a c h autora, zebranych w trakcie b a d a ń terenowych, przy pomocniczym w y k o ­ rzystaniu informacji z prasy i n i e k t ó r y c h danych u r z ę d o w y c h , a w najmniejszym zakresie u s t a l e ń innych badaczy. Podjęcie się syntetycznego opracowania zjawiska tak bogatego i złożonego, j a k k u l t u r a ś r o d o w i s k polonijnych, jej stan i zaszłe zmia­ ny w k i l k u n a s t u krajach Europy, na podstawie takiej bazy ź r ó d ł o w e j , było aktem p o d w ó j n i e o d w a ż n y m i pionierskim, gdyż jest to t y l k o pierwsza tego rodzaju p r ó b a opracowania k u l t u r y w i ę k s z e j części Polonii europejskiej, lecz i pierwsza w ogóle w naszej nauce p r ó b a opracowania tak złożonego zagadnienia na bazie w ł a s n y c h przede wszystkim, t j . przez siebie w y w o ł a n y c h , m a t e r i a ł ó w terenowych. P o w s t a ł a w t a k i sposób k s i ą ż k a , przy jej n i e w ą t p l i w i e dużej w a r t o ś c i poznaw­ czej, nie mogła być dziełem d o s k o n a ł y m , bez zarzutu, j a k to s u g e r o w a ł jeden z jej wcześniejszych, a znakomitych r e c e n z e n t ó w . Ś w i a d o m jest tego sam autor, k t ó r y daje we w s t ę p i e wyraz swej w ą t p l i w o ś c i , czy jego dzieło może dać ,Avystarczającą o r i e n t a c j ę na temat stanu dziedzictwa kulturowego naszego w y c h o d ź s t w a " (s. 11). O r i e n t a c j ę t a k ą daje ono n i e w ą t p l i w i e k a ż d e m u , kto poszukuje j a k i e j ś całościo­ wej wiedzy o życiu polskich w y c h o d ź c ó w na zachodzie i p o ł u d n i u Europy. Nic m u tej książki nie z a s t ą p i . W ą t p l i w o ś c i m o g ą dotyczyć pewnych szczegółów raczej d r u g o r z ę d n y c h , m . i n . sposobu ujęcia n i e k t ó r y c h spraw, n i e k t ó r y c h interpretacji lub sformułowań. K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest n i e d u ż a , j a k na rozległość tematu. Obejmuje nie­ wiele ponad 200 stron w ł a ś c i w e g o tekstu (z 60 ilustracjami i m a p k ą ) oraz k i l k u stronicowe streszczenia w jęz. angielskim, francuskim i niemieckim. Zwraca t e ż u w a g ę obszerny, blisko 8-stronicowy indeks miejscowości wspomnianych w tekście �287 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA i nieco mniej obszerny indeks osobowy. Zasadnicza t r e ś ć dzieli się, poza w s t ę p e m , na 5 r o z d z i a ł ó w i k r ó t k i e podsumowanie. A u t o r rozpoczął od dokonania p r z e g l ą d u zbiorowości polonijnych w zachodniej Europie. O m a w i a j ą c dość obszernie ich rozmieszczenie daje r ó w n i e ż k r ó t k ą cha­ r a k t e r y s t y k ę i c h z r ó ż n i c o w a n i a kulturowego. W rozdziale t y m (I), podobnie j a k we w s t ę p i e , zwraca u w a g ę u j a w n i a j ą c a się i w tej książce t r u d n o ś ć w jednoznacznym o k r e ś l a n i u p r z y n a l e ż n o ś c i do zbiorowości polonijnych, dotycząca głównie potomstwa polskich w y c h o d ź c ó w . We w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a , że „członkowie zbiorowości po­ lonijnych... [są] w swej p r z e w a ż a j ą c e j masie de facto A n g l i k a m i , Belgami czy W ł o ­ chami polskiego pochodzenia" (s. 9), na p o c z ą t k u zaś rozdziału I piszę, iż „liczba osób z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e w krajach zachodnioeuropejskich wynosi ponad 2,0 m i n " (s. 13). Pojęcie w y c h o d ź s t w a zostało t u u ż y t e jednak n i e w ł a ś c i w i e , gdyż nie sposób u z n a ć za w y c h o d ź c ó w l u b za „ z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e " p o t o m k ó w polskich e m i g r a n t ó w , k t ó r z y na ogół od urodzenia m a j ą obywatelstwo k r a j u zamieszkania i , j a k to autor sam stwierdza na str. 9, „uczestniczą przede wszystkim w kulturze miejsca zamieszkania". Wcześniej autor przyjmuje za A . K . Paluchem jako k r y t e r i u m p r z y n a l e ż n o ś c i do Polonii ś w i a d o m o ś ć polskiego pocho­ dzenia i zainteresowanie dla k u l t u r y polskiej, niepotrzebnie raczej zmienione dwa zdania dalej na „ a k c e p t a c j ę rodzimych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h " (s. 7). Szkoda, że autor nie u s t o s u n k o w a ł się t u do sugestii G. B a b i ń s k i e g o \ opartych wprawdzie na analizie Polonii p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i e j , ale m a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e bardziej ogólne znaczenie. M o ż n a sądzić, że W. Sobisiak optymistycznie określił liczebność polonijnych zbiorowości w Europie Zachodniej, p r z y j m u j ą c faktycznie najbardziej liberalnie p o j m o w a n ą ś w i a d o m o ś ć pochodzenia i j a k i e ś zainteresowanie dla nie­ k t ó r y c h e l e m e n t ó w polskiego dziedzictwa kulturowego, a t a k ż e dla Polski. W z w i ą z ­ k u z t y m nasuwa się też uwaga, iż trzecia z w y r ó ż n i o n y c h przez autora grupa po­ lonijnych (ze w z g l ę d u na s t o p i e ń społecznej a k t y w n o ś c i k u l t u r a l n e j , s. 39), powinna być o k r e ś l o n a raczej j a k o z a c h o w u j ą c a jeszcze n i e k t ó r e elementy przywiezionego z Polski b a g a ż u kulturowego. Druga w ą t p l i w o ś ć w i ą ż e się ze zbiorem k r a j ó w , ujętych przez autora pod w s p ó l n e miano Europy Zachodniej. Włączenie do tej Europy Grecji i T u r c j i mogło w y n i k n ą ć t y l k o z bardzo uproszczonego, dychotomicznego podziału naszego k o n ­ tynentu na E u r o p ę Z a c h o d n i ą — k a p i t a l i s t y c z n ą i W s c h o d n i ą — socjalistyczną. Włączenie J u g o s ł a w i i u w a ż a m za nieuzasadnione z d w ó c h p o w o d ó w . Po pierwsze J u g o s ł a w i a nie n a l e ż y do Europy Zachodniej (choć aspiracje w t y m k i e r u n k u m a j ą S ł o w e ń c y i Chorwaci — podobnie j a k my), a po drugie emigracja skierowana na obszar tego p a ń s t w a od s c h y ł k u X I X w . zdecydowanie różniła się od emigracji do innych k r a j ó w Europy, gdyż była to emigracja c h ł o p s k a z w y r a ź n y m od p o c z ą t k u celem osadnictwa rolniczego, a osiedlano się na w s i w grupach przynajmniej k i l k u rodzin. Podobne rolnicze osadnictwo polskich c h ł o p ó w znajdujemy t y l k o na tere­ nie Bukowiny, dziś w R u m u n i i P ó ł n o c n e j , k t ó r a do I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż a ł a r ó w n i e ż do A u s t r i i , podobnie j a k Bośnia. W obu wypadkach chłopscy osadnicy pochodzili z podlegającej w ó w c z a s A u s t r i i Galicji. Dodajmy, że przynajmniej k i l k a z d a ń w omawianej książce n a l e ż a ł o się t a k ż e I r l a n d i i , gdzie m i e s z k a j ą j a c y ś nie­ liczni, polscy w y c h o d ź c y . Wymienione usterki (jeśli istotnie są n i m i ) nie zaszko­ dziły przecież zasadniczej t r e ś c i książki. Rozdział I I , n a j w a ż n i e j s z y i najobszerniejszy w tej książce (obejmuje 2/5 w ł a ­ ściwego tekstu), przedstawia rodzinę, dom i zwyczaje w zbiorowościach polonijnych. Jest t u scharakteryzowane, z konieczności ogólnie i na w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h ' G . B a b i ń s k i , Zachowanie tradycji kulturowej polonijnych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 1: 1978, s. 72-73. i narodowej w rodzinach �288 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA (zwłaszcza z n a j w i ę k s z y c h skupisk polonijnych), zawieranie m a ł ż e ń s t w , d o b ó r p a r t ­ n e r ó w i obyczajowość weselna, stosunki i zwyczaje rodzinne, dom i mieszkanie, tradycje kulinarne, s t r ó j ludowy, „inne formy p i e l ę g n o w a n i a k u l t u r y rodzimej" oraz o b r z ę d o w o ś ć doroczna. Jest to rozdział najcenniejszy, w a r t rozwinięcia w całą osobną k s i ą ż k ę . A u t o r potrafi z a w r z e ć w n i m s y n t e z ę swych s p o s t r z e ż e ń i udzielonych m u informacji na temat n a j w a ż n i e j s z y c h , a t a k ż e mniej w a ż n y c h p r z e j a w ó w prywatnego życia ludzi z rozmaitych zbiorowości i k r ę g ó w polonijnych k i l k u n a s t u europejskich k r a j ó w . Jest t u wiele setek zwięźle podanych informacji, szczegółowych i u o g ó l n i o n y c h , b u d z ą c y c h czasem swoiste odkrywcze zdumienie czytelnika, j a k stwierdzenie „ p ł y t ­ k i e j " p a m i ę c i historycznej e m i g r a n t ó w (s. 79), czy u n i k a t o w o ś c i i o d m i e n n o ś c i licz­ nych polskich z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w dorocznych (w t y m w i g i l i i , o p ł a t k a , w i e l k a ­ nocnego ś w i ę c e n i a potraw, n i e k t ó r y c h f o r m zabaw), czasem niedowierzanie, j a k przy charakterystyce specyficznie polskich potraw, w ś r ó d k t ó r y c h są p o t r a w y o nie­ zbyt dawnej i niekoniecznie polskiej proweniencji. Cześć dla z m a r ł y c h mylnie na­ zwał autor kultem z m a r ł y c h (s. 58), ale takich p o t k n i ę ć jest t u bardzo niewiele. P o p r a w i ć n a l e ż a ł o w a d l i w e zapisy fonetyczne w y r a ż e ń gwarowych (jak np. „ciłotka" na s. 54). Rozdział ten istotnie przekonuje, iż Polacy w krajach osiedlenia raczej integrowali się do k u l t u r y tych k r a j ó w , n i ż asymilowali, że w y t w a r z a l i swo­ istą d w u k u l t u r o w o ś ć , m o ż l i w ą do w y k r y c i a jeszcze w d r u g i m i trzecim pokoleniu. Rozdział n a s t ę p n y ( I I I ) o pracy e m i g r a n t ó w , oparty dla odmiany w znacznej mierze na ź r ó d ł a c h publikowanych, przedstawia zwięźle przemiany w strukturze zawodowej (a w ł a ś c i w i e w składzie zawodowym) polskich w y c h o d ź c ó w i i c h po­ t o m k ó w , rodzaje w y k o n y w a n y c h z a w o d ó w od robotniczych po zawody wolne i t w ó r c z e , dalej prace i zajęcia pozazawodowe oraz udział P o l o n u s ó w w życiu z w i ą z k o w y m . T u r ó w n i e ż w ł a s n e badania autora d o s t a r c z y ł y najważniejszych i najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h danych. Można n a d m i e n i ć , że nieuzasadnione stwier­ dzenie o ł a t w y m uzyskiwaniu pracy przez polskich i n t e l i g e n t ó w w niepolskich k r a ­ jach monarchii a u s t r o w ę g i e r s k i e j (s. 116) przytoczone zostało za przedwojennym, popularnym a r t y k u ł e m , ubocznie p o r u s z a j ą c y m ten temat. Rozdział ten n a l e ż a ł o , j a k sądzę, umieścić raczej jako drugi w kolejności. A k t y w n o ś ć społeczna, o m ó w i o n a w rozdz. I V , obejmuje p r z e d s t a w i o n ą obszer­ nie i z licznymi p r z y k ł a d a m i p r a c ą organizacji polonijnych, amatorski ruch artys­ tyczny i krzewienie k u l t u r y fizycznej. A u t o r p o d k r e ś l i ł t u d ł u g o t r w a ł ą , o w o c n ą działalność licznych m a ł y c h organizacji polonijnych, f u n k c j o n u j ą c y c h zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h robotniczych polskiego w y c h o d ź s t w a we Francji, Belgii, Holandii i RFN. Niejako p r z e d ł u ż e n i e tematu stanowi t r e ś ć r o z d z i a ł u V , p r z e d s t a w i a j ą c e g o k o n ­ t a k t y z p o l s k ą szkołą, p r a s ą i k s i ą ż k ą , a w t y m k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę polskiego szkolnictwa na obczyźnie, p r a c ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a , czytelnictwo prasy i książek oraz księgozbiory polskie. W podsumowaniu p r z y p o m n i a ł autor główne, pierwszoplanowe zagadnienia r o ­ dzimej k u l t u r y Polonii zachodnioeuropejskiej, a k c e n t u j ą c trwanie, a nawet o ż y w i a ­ nie się licznych e l e m e n t ó w k u l t u r y duchowej, u w y d a t n i a j ą c y c h związki z polskością. „W trakcie b a d a ń z a o b s e r w o w a ł e m jedno z bardzo pozytywnych zjawisk, miano­ wicie, że w ł a ś n i e mniejszości narodowe pochodzenia polskiego, w o d r ó ż n i e n i u od innych grup narodowych żyjących na emigracji, najlepiej w y t r z y m u j ą p r ó b ę czasu i najwierniej t r w a j ą przy swojej rodzimej k u l t u r z e " (s. 207). To stwierdzenie w y ­ m a g a ł o b y jednak w e r y f i k a c j i poprzez r ó w n i e d o k ł a d n e badania owych innych grup narodowych. K s i ą ż k a W. Sobisiaka, w r ę c z f a s c y n u j ą c a dla polskiego historyka, etnografa czy socjologa, zainteresowanego r ó ż n o r o d n o ś c i ą , z m i e n n o ś c i ą i t r w a ł o ś c i ą polskiej �289 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA k u l t u r y , nasuwa t a k ż e k i l k a istotnych, ogólniejszych p y t a ń , na k t ó r e sarn czytelnik s t a r a ć się m o ż e o odpowiedź. A u t o r nie p o s t a w i ł ich w y r a ź n i e , nie z d e c y d o w a ł się t a k ż e na skonfrontowanie ogólniejszych w n i o s k ó w , w y n i k a j ą c y c h z jego pracy, z w y n i k a m i innych b a d a ń oraz z bardziej ogólnymi problemami b a d a ń nad zbiorow o ś c i a m i polonijnymi, poruszanymi już w publikacjach lub d o t ą d jakby omija­ n y m i . Być może, że p o z o s t a w i ł to do o m ó w i e n i a w osobnym studium. S p r ó b u j m y w s p o m n i e ć przynajmniej o n i e k t ó r y c h z nich. Dla u z u p e ł n i e n i a czy wzbogacenia przedstawionego przez autora obrazu rodzi­ mej k u l t u r y skupisk polonijnych zachodniej Europy w a ż n e znaczenie posiadają realizowane w t y m ż e czasie badania i publikacje J. G r u s z y ń s k i e g o , dotyczące p r o ­ cesów integracyjnych Polonii francuskiej w 3 pokoleniach, od 1919 do 1978 r . Podobnie jak W. Sobisiak, p r o w a d z i ł G r u s z y ń s k i swe badania głównie w terenie, na obszarze całej Francji. W szeregu spraw relacje i wnioski obu a u t o r ó w są ude­ rzająco zbieżne, mniej uchwytne są zaś, bez d o k ł a d n i e j s z e j analizy, różnice. Szczegółowe p o r ó w n a n i e w y n i k ó w obu tych b a d a ń b y ł o b y bardzo wskazane. Istotne zwłaszcza w y d a j ą się stwierdzenia J. G r u s z y ń s k i e g o dotyczące subkultury polskich e m i g r a n t ó w we F r a n c j i P ó ł n o c n e j i jej w p ł y w u na lokalne ś r o d o w i s k a francuskie oraz integrowania się drugiego pokolenia tych e m i g r a n t ó w z k u l t u r ą f r a n c u s k ą , lecz z zachowaniem pewnych cech k u l t u r y polskiej, co powoduje d w u k u l t u r o w o ś ć rodzin i ś r o d o w i s k polonijnych . Jak stwierdzono przed k i l k u laty, badania nad ś r o d o w i s k a m i polonijnymi w Europie są słabo zaawansowane, a w szczególności badania nad ich k u l t u r ą . N a s t r ę c z a j ą one, w b r e w pozorom, w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i niż modne w r ę c z przez sze­ reg lat badania nad P o l o n i ą p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k ą . W odniesieniu do b a d a ń et­ nicznych w Stanach Zjednoczonych stwierdzono zresztą, że przy dużej liczbie pod­ j ę t y c h t e m a t ó w (w t y m przez a u t o r ó w a m e r y k a ń s k i c h ) znamionuje je jeszcze „nie­ d o w ł a d teoretyczny i metodologiczny" . P o z n a ń s k i o ś r o d e k b a d a ń polonijnych, utworzony w 1974 r. i m a j ą c y dość liczną obsadę p e r s o n a l n ą , k t ó r y m i a ł s k u p i ć się na badaniach w Europie, nie w y k a z a ł się d o t ą d widocznymi osiągnięciami w pra­ cach empirycznych, terenowych, poza niezależnie p o d j ę t y m i badaniami W. Sobisiaka. W katedrach etnografii prawie nie podejmowano empirycznych b a d a ń nad k u l ­ t u r ą naszych w y c h o d ź c ó w i ich p o t o m k ó w poza j e d n y m w y j ą t k i e m — b a d a ń nad n i e w i e l k ą zbiorowością c h ł o p s k ą na W ę g r z e c h « . Ogólny program b a d a ń nad Po­ lonią, przedstawiony w 1975 r., u w z g l ę d n i a r o d z i m ą k u l t u r ę zbiorowości polonijnych ogólnie w p. 14. 1: „ P r z e m i a n y w z o r ó w i w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h w zbiorowościach polonijnych", a p r o b l e m a t y k ę etnograficzną j a k b y redukuje do jednego tematu w p. 14. 2: „ T r w a n i e i przemiany f o l k l o r u polskiego w zbiorowościach polonij­ nych" — na ogólną liczbę 93 t e m a t ó w ogólnych i s z c z e g ó ł o w y c h . Nad f a k t a m i t y m i w a r t o się z a s t a n o w i ć . 2 8 4 5 7 2 J . G r u s z y ń s k i , Społeczność polska we Francji, 1918-1978, Warszawa 1981. J . G r u s z y ń s k i , Aktywność zawodowa Polaków we Francji w latach 19221972, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , nr 2: 1974; t e n ż e , Integracja emigrantów pol­ skich ze społeczeństwem francuskim w latach 1919-1975, [ w : ] Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, K r a k ó w 1976, zwłaszcza ss. 568-571 i 577; t e n ż e , Integracja religijna Polaków we Francji, „ S t u d i a Polonijne", nr 4, L u b l i n 1981. A . K w i l e c k i , Polonia w Europie, [ w : ] Stan i potrzeby badań..., s. 531 n. E . M o r a w s k a , Współczesne tendencje w amerykańskich badaniach etnicz­ nych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 2: 1977, s. 47. • Por. R. K a n t o r , E. K r a s i ń s k a , Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, Zeszyty Nau­ kowe Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k ó w 1981. H . K u b i a k , O koncepcję badań polonijnych w kraju, „ P r z e g l ą d Polonijny", nr 1: 1975, s. 23-26. 8 4 5 7 19 — Etnografia Polska 29/2 �290 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Z książki W. Sobisiaka m o ż n a w y p r o w a d z i ć dwa w a ż n e wnioski dla całości b a d a ń polonijnych. Po pierwsze, że trzeba znacznie więcej niż d o t ą d uwagi po­ święcić terenowym, empirycznym badaniom zbiorowości polonijnych w Europie, gdyż p r z e o b r a ż a n i e się i trwanie odrębności k u l t u r o w y c h tych zbiorowości nie t y l k o ukazuje nowe aspekty k u l t u r y polskiej i polskiego obyczaju, lecz t a k ż e u m o ż ­ l i w i a lepsze poznanie innych s p o ł e c z e ń s t w i k u l t u r Europy, a t a k ż e — bardziej ogólnych p r a w i d ł o w o ś c i zmian k u l t u r o w y c h i s k u t k ó w zderzenia k u l t u r we w s p ó ł ­ czesnym świecie. Po drugie, że n a l e ż a ł o b y w z w i ą z k u z t y m z r e w i d o w a ć dotych­ czasowy program badawczy i szerzej u w z g l ę d n i ć w n i m w ł a s n e , samorzutnie k s z t a ł ­ towane treści k u l t u r y w y c h o d ź c ó w , a zwłaszcza ich obyczaju, szczególnie w ś r o d o ­ wiskach robotniczych. Dla tego celu n a l e ż a ł o b y odpowiednio d o b i e r a ć i kształcić badaczy, zwłaszcza w zakresie etnografii, a t a k ż e historii i socjologii k u l t u r y . Po­ chodzące sprzed blisko 10 lat uwagi W. Sobisiaka o zakresie i potrzebach etnogra­ ficznych b a d a ń nad polskimi skupiskami emigracyjnymi są nadal w pełni a k t u ­ alne . E d w a r d Pietraszek 8 T O M A S G E R H O L M , Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality meni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies i n Social Anthropology in a Ye­ T r z y t y s i ę c z n e miasteczko Manakha w Jemenie P ó ł n o c n y m było w latach 19741975 obiektem b a d a ń szwedzkiego antropologa społecznego, Tomasa Gerholma, a n a s t ę p n i e tematem jego pracy doktorskiej. Plon eksploracji wydano w Departa­ mencie Antropologii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego pod t y t u ł e m Targ, meczet i mafradż. S ł o w o m a f r a d ż oznacza specjalny pokój gościnny, w k t ó r y m s z a n u j ą c y się mieszkaniec j e m e ń s k i e j mieściny u r z ą d z a co p o p o ł u d n i e dla znajo­ mych, k l i e n t ó w i służby wielogodzinne spotkania polegające na paleniu fajek, po­ pijaniu w o d y r ó ż a n e j i żuciu gatu, ł a g o d n i e o d u r z a j ą c e j r o ś l i n y (Catfia edulis). Zasadniczym tematem obserwacji Gerholma prowadzonych w Manakha b y ł y mechanizmy u t r z y m u j ą c e system tradycyjnej hierarchii społecznej, k t ó r y zamyka się w t r ó j k ą c i e trzech pseudokast: sada, kabil i nagi. Przedstawiciele sada, t r a d y ­ cyjnie cieszący się n a j w y ż s z y m autorytetem, obsadzają stanowiska w życiu r e l i ­ g i j n y m i administracyjnym. Kabilowie natomiast, w y w o d z ą c y się z rolniczych i za­ razem wojowniczych plemion okolicznych, są dostarczycielami zboża i t w o r z ą siłę z b r o j n ą , b r o n i ą zatem reszty s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie nagi to ponoć potomkpwie dawnych n i e w o l n i k ó w . D o s t a r c z a j ą oni p o z o s t a ł y m d w u „ k a s t o m " siły roboczej, służą i m , a zarazem o t r z y m u j ą opiekę, posługi religijne i zboże. O t y m , j a k funkcjo­ n o w a ł ten system w połowie lat 70-tych, w j a k i sposób o d n a w i a ł się i zarazem prze­ ż y w a ł swoje kryzysy, opowiada autor 207-stronicowej k s i ą ż k i , opatrzonej s ł o w n i c z ­ kiem terminologicznym, przypisami, o b s z e r n ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, fotografiami, wykresami i mapkami. K r o k za k r o k i e m wprowadza nas Gerholm w rozmaite dzie­ dziny życia miasteczka, k r e ś l ą c przy okazji jego dzieje, opisując w y g l ą d , s y t u a c j ę e k o n o m i c z n ą , lokalny u k ł a d sił, o m a w i a j ą c wreszcie rolę tego prowincjonalnego centrum na tle całego regionu. Zasadniczy problem n u r t u j ą c y autora nie przesłonił m u w i ę c reszty i n t e r e s u j ą c e g o nas wycinka k u l t u r y współczesnego Bliskiego Wscho­ du. A rzecz jest j u ż chociażby dlatego ciekawa, p o n i e w a ż osiadłe od n i e p a m i ę t n y c h czasów społeczności z p o ł u d n i o w e j A r a b i i odbiegają w w i e l u wypadkach od beduińskiego stereotypu Araba, do jakiego przyzwyczaiło nas naukowe i popularne p i ś ­ miennictwo. Tak więc np. dowiadujemy się z omawianej t u pracy, że osiadłe od 8 W. S o b i s i a k , Emigracja g l ą d Polonijny", z. 1: 1975. jako przedmiot badań etnograficznych, „Prze­ �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 291 w i e k ó w , plemienne wioski rolnicze stoją w hierarchii społecznej masywu Haraz w y ż e j niż m i e s z c z a ń s k a l u d n o ś ć Manakha, w zasadzie nie m o g ą c a się l e g i t y m o w a ć p r z y n a l e ż n o ś c i ą do jakiegokolwiek plemienia. To rolnicy okoliczni niegdyś m i e l i w pierwszym rzędzie prawo do ostentacyjnego noszenia strzelb, niezależnie od w i e l ­ kich, k r z y w y c h noży dżanbija, b ę d ą c y c h symbolem męskości. W ś r ó d mieszczańskich, kupieckich i r z e m i e ś l n i c z y c h rodzin natomiast n a l e ż y do dobrego tonu p o d k r e ś l a n i e , że osiedliły się one w mieście zupełnie niedawno i bynajmniej nie na stałe, gdyż łączą je jakoby — w rzeczywistości mniej l u b bardziej z m y ś l o n e — w i ę z y szcze­ powe z o k r ę g a m i wolnych, wojowniczych r o l n i k ó w . Samo o k r e ś l e n i e arab pierwot­ nie odnosiło się tutaj do osiadłej w mieście, zdetrybalizowanej ludności. Nie ozna­ czało zatem n a r o d o w o ś c i i wcale nie było dla swoich posiadaczy powodem do dumy. Osobliwości lokalnej k u l t u r y , jakie opisuje k s i ą ż k a Gerholma, m o ż n a b y ł o b y przy­ t a c z a ć m n ó s t w o . T u jednak z w r ó ć m y u w a g ę na sprawy pozornie marginesowe, lecz w istocie z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą bardzo w a ż n ą . Jak mianowicie i w jakich warunkach, a dalej, j a k i m i metodami autor dochodził do tematu swoich b a d a ń ? Co sam sądzi o w y n i k a c h swej pracy terenowej? Na jakie n a t r a f i a ł przeszkody? Z a n i m rozpoczął studia antropologii społecznej w Sztokholmie, m i a ł Gerholm stosunkowo długi staż pracy dziennikarskiej. P o d r ó ż o w a ł , spędzając pewien okres w Brazylii. W ł a d a paroma j ę z y k a m i europejskimi. Jego dziennikarska przeszłość raz po raz przebija z k a r t studium o Manakha. Tekst jest k l a r o w n y , styl dowcipny, u k ł a d prosty i z r o z u m i a ł y . A u t o r nie obawia się, że jego w y w ó d może stracić z powodu i n t e r e s u j ą c e j formy, z a c h o w u j ą c e j zasady dziennikarskiego eseju. Osch­ łość i l ę k l i w a pedanteria, j a k ą n i e k t ó r y m Szwedom zarzucają i n n i autorzy na Za­ chodzie, to cechy, k t ó r y c h na szczęście nie znajdziemy w prezentowanej t u książce. Trzeba r ó w n o c z e ś n i e n a d m i e n i ć , że Gerholm prowadzi swój w y k ł a d precyzyjnie i dba o d o k u m e n t a c j ę nader skrupulatnie. C h w a l ą c styl, n a l e ż y chyba oddać spra­ wiedliwość angielskiej konsultantce j ę z y k o w e j , Carol Fred, k t ó r e j Gerholm d z i ę ­ kuje na w s t ę p i e . A u t o r p r o w a d z i ł obserwacje terenowe w dość cieplarnianych warunkach, jeżeli p o r ó w n a m y je z s y t u a c j ą , w jakiej zazwyczaj przychodziło działać w krajach po­ zaeuropejskich polskim etnografom doby powojennej. Włączył się w program ba­ dania r ó ż n y c h k u l t u r ś w i a t a , realizowany przez swój departament uniwersytecki. Obserwacje terenowe w Jemenie P ó ł n o c n y m , a n a s t ę p n i e ich opracowywanie i wydanie w Szwecji, f i n a n s o w a ł o pięć instytucji: Bank Szwedzki, Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Społecznych, Fundacja Vega, Skandynawski I n s t y t u t S t u d i ó w Azjatyckich oraz Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Humanistycznych. Praca Gerholma nosi wyraźne, p i ę t n o osobistych przeżyć autora w ś r ó d miesz­ czan j e m e ń s k i c h . P r a g n ą ł b o w i e m ocalić coś z otaczającego go ś w i a t a i z t r u d n o ś c i , j a k i m m u s i a ł codziennie s t a w i ć czoła. R ó w n o c z e ś n i e k r y t y k u j e we w s t ę p i e t y c h a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , k t ó r z y po powrocie do domu poddali swoje m a t e r i a ł y ptzesadnie surowej cenzurze n i m zdecydowali się na ich p u b l i k a c j ę . W rezultacie bowiem p o w s t a j ą pedantyczne, monotonne zestawy f a k t ó w i ich interpretacje, bez całego kontekstu codziennych b a d a ń , w ą t p l i w o ś c i , niespodzianek i lokalnego k o ­ lorytu. Przyznaje się zatem Tomas Gerholm na p o c z ą t k u , że w sposób t y p o w y dla w i e l u m ł o d y c h badaczy (miał w ó w c z a s 30 lat) p o d j ą ł temat w k r a j u raczej o m i ­ j a n y m przez innych a n t r o p o l o g ó w , co — j a k sądzi — jest w gruncie rzeczy t r o c h ę t c h ó r z l i w ą p o s t a w ą . Miał też — j a k z a u w a ż a — n a i w n ą nadzieję, że jego praca przyczyni się do zrewidowania u p r z e d z e ń , jakie żywi w z g l ę d e m ś w i a t a arabskiego w i e l u ludzi Zachodu. No i ostatecznie u r z e k ł y go krajobrazy Jemenu, jego p o s t r z ę ­ pione ł a ń c u c h y górskie i osady-fortece, wzniesione przez w o j o w n i c z ą ludność. Wiedząc, że Jemen P ó ł n o c n y zamieszkiwany jest przez względnie h o m o g e n i c z n ą �292 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA pod w z g l ę d e m etnicznym l u d n o ś ć , r o z w a ż a ł przez chwilę port Hodeida nad Morzem Czerwonym jako najbardziej urozmaicony p u n k t obserwacji, p e ł e n k o n t r a s t ó w narodowych, plemiennych i zawodowych. Jednak gorący, niezdrowy k l i m a t nizinny s t a w i a ł b y pod znakiem zapytania zaplanowany przez Gerholma d w u m i e s i ę c z n y po­ byt w Jemenie jego dzieci. Nadto niepokoje polityczne, jakie w y b u c h ł y w porcie, u n i e m o ż l i w i ł y b y swobodne prowadzenie w y w i a d ó w . K r a j w t y m okresie m i a ł j u ż co prawda za sobą d ł u g ą w o j n ę d o m o w ą i stacjonowanie oddziałów egipskich, lecz nadal m o ż n a się było liczyć z podejrzliwością w ł a d z administracyjnych. W y b ó r zatem p a d ł na Manakha, stolicę górskiego o k r ę g u Haraz, niegd3 ś słynnego z pro­ dukcji k a w y , a obecnie gatu. Położona w pobliżu g ł ó w n e j szosy łączącej port H o ­ deida ze stolicą kraju. S a n ą , miała Manakha ponadto w a l o r y miasteczka r ó ż n o r o d ­ nego etnicznie i religijnie. Do lat 50-tych m i e s z k a ł a t a m starodawna społeczność Ż y d ó w jemenickich. Trzy sekty m u z u ł m a ń s k i e r y w a l i z o w a ł y ze sobą w okolicy, a lokalne sanktuarium izmaelickie przyciągało p i e l g r z y m ó w z A f r y k i i P ó ł w y s p u Indyjskiego. K l i m a t tego górskiego miasteczka b y ł w z g l ę d n i e chłodny, zdrowy i przyjemny w p r z e c i w i e ń s t w i e od otaczających je p o s ę p n y c h dolin. J u ż w r o k u 1972 w Stanie Gerholm poznał francuskiego zakonnika, ojca Etienne Renaud, k t ó r y umożliwił m u wejście w ś r o d o w i s k o mieszczańskie Manakha. W t y m czasie Szwed w zaledwie niewielkim stopniu o p a n o w a ł czynną znajomość arabszczyzny. Mógł jednak w t y m j ę z y k u czytać. Dowiadujemy się, że k o r z y s t a ł z aktywnego poparcia ambasady szwedzkiej, a później nawet na miejscu odwiedził go ambasador. T a k ż e i wielu innych E u r o p e j c z y k ó w , z a r ó w n o n a u k o w c ó w d z i a ł a ­ jących w Jemenie, jak i z w y k ł y c h t u r y s t ó w , w s t ę p o w a ł o do Manakha, by porozma­ w i a ć ze sztokholmskim antropologiem. Nie czuł się on zatem osamotniony i odcięty od rodzimego ś r o d o w i s k a . Przeciwnie, daje do zrozumienia, że ten s t r u m i e ń gości chwilami b y w a ł nawet kłopotliwy. Zresztą w p e w n y m okresie do Gerholma przy­ b y ł a jego żona z dwoma c ó r k a m i oraz teść, co w z m o c n i ł o autorytet naszego badacza pośród miejscowej ludności. Samotny dziwak bez rodziny nie w z b u d z a ł bowiem u n i e k t ó r y c h zbytniego zaufania. Co miesiąc autor relacji w y r u s z a ł do stolicy, by z banku w Sanie podjąć p e w n ą k w o t ę na swoje bieżące w y d a t k i . Przez w i ę k s z ą część pobytu w Manakha k o r z y s t a ł z samochodu w y p o ż y c z o n e g o m u przez znajo­ mego eksperta szwajcarskiego. To nie t y l k o u ł a t w i a ł o poruszanie się po okolicy, lecz przede wszystkim p o z w a l a ł o na świadczenie arabskim przyjaciołom usług, drobnych u p r z e j m o ś c i , k t ó r e z y s k i w a ł y Szwedowi p o p u l a r n o ś ć . Z t y m cudzoziem­ cem opłacało się b y ć w dobrej komitywie'. P r e s t i ż badacza z m a l a ł dość g w a ł t o w n i e , gdy pod koniec pobytu właściciel wozu wrócił i trzeba było o b y w a ć się bez sa­ mochodu. Opacznie i na niekorzyść Gerholma opinia miasteczka oceniła fakt odjaz­ du jego rodziny do Szwecji. U w a ż a n o , że najbliżsi go po prostu porzucili, a zatem jest co n a j w y ż e j politowania godnym rozbitkiem życiowym, k t ó r y u t r a c i ł poparcie swojaków. r Opis pierwszej audiencji u gubernatora Manakha i p o s z u k i w a ń mieszkania w t o ­ warzystwie miejscowego szeicha jest z a r ó w n o n i e s ł y c h a n i e zabawny, j a k i dostarcza m n ó s t w a r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . I tak np. szwedzki badacz ostatecznie m u s i a ł zre­ z y g n o w a ć z k w a t e r y n ę d z n e j i p r y m i t y w n e j , j a k i z wygodnej, i o k a z a ł e j , znajdu­ jącej się w domu bogacza. Pierwsza była poniżej nawet najskromniejszego stan­ dardu życia Europejczyka. Druga n a r a ż a ł a antropologa na bojkot ze strony m i e j ­ skiego p o s p ó l s t w a , u r a ż o n e g o , że obcy chce z a m i e s z k a ć w izolowanej rezydencji. Dalej Gerholm pisze, że z a a n g a ż o w a ł s ł u ż ą c e g o - p o m o c n i k a , niejakiego Hassana. Widzimy zatem, że fundusze badacza p o z w a l a ł y na tego rodzaju t r w a ł y wydatek, o k t ó r y m polski etnograf-stypendysta w podobnej sytuacji nie może nawet m a r z y ć . Hassan, wygadany i w ł a d a j ą c y angielszczyzną w y c h o d ź c a z Adenu, z miejsca nie­ co z m a j o r y z o w a ł swego c h l e b o d a w c ę , s t a j ą c się t ł u m a c z e m , p o w i e r n i k i e m oraz i n - �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 293 terpretatorem n i e z r o z u m i a ł y c h obyczajów i zjawisk. W rezultacie s t a ł się subtelnym f i l t r e m , przez k t ó r y docierały do Szweda realia miasteczka. W y r a ź n i e j wyszło to na j a w pod koniec pobytu Gerholma, kiedy Hassan p o d z i ę k o w a ł za służbę i gdy przyszło p r o w a d z i ć w y w i a d y bez pomocy totumfackiego interpretatora. Szczęściem nasz antropolog poczynił w ciągu miesięcy duże p o s t ę p y w potocznej arabszczyźnie, aczkolwiek — j a k przyznaje — nie b y ł w stanie w y ł a w i a ć wszystkich n i u a n s ó w z r o z m ó w na bazarze, czyli nie mógł •— wedle zaleceń jednego z badaczy amery­ k a ń s k i c h — „słuchać trzecim uchem". Gerholm jest ś w i a d o m faktu, że jego obraz Manakha to wizja n i e p e ł n a . Nie mógł p r z e p r o w a d z a ć w y w i a d ó w z kobietami. Nie uczestniczył w kobiecych posiadach żucia gatu, analogicznych do s p o t k a ń m ę s k i c h . Nie ustosunkowuje się do tego problemu, j a k ż e istotnego dla eksploracji k u l t u r m u z u ł m a ń s k i c h . T u wszelako w y ­ padnie z a u w a ż y ć , że indywidualne prace terenowe w takich ś r o d o w i s k a c h , p r o w a ­ dzone w y ł ą c z n i e przez mężczyzn, powoli zaczynają się m i j a ć z celem. Dostarczają one — rzecz jasna — coraz to nowych szczegółów z życia tych społeczności, ale nie dają obrazu pełnego, p o z w a l a j ą c e g o na p o w a ż n e p r ó b y interpretacji gromadzo­ nych f a k t ó w . Nigdy nie u d a ł o się wejść Szwedowi do meczetu. Co prawda jako przedstawiciel k r ę g u cywilizacji c h r z e ś c i j a ń s k i e j , lecz zarazem człowiek n i e w i e r z ą c y , autor studio­ w a ł zasady islamu i nawet niejednokrotnie p o b i e r a ł n a u k i religijne z ust miejsco­ w y c h uczonych w p i ś m i e m u z u ł m a n ó w . Część społeczności Manakha oczekiwała lada dzień jego „ n a w r ó c e n i a " . Gerholm nie chciał jednak d e c y d o w a ć się na tego rodzaju m i s t y f i k a c j ę , z a d o w a l a j ą c się mianem „ p ó ł m u z u ł m a n i n a " . Jego status b y ł zresztą dla mieszczan przez całe miesiące z a g a d k ą . P o d a w a ł się za uczonego, k t ó r y pragnie n a p i s a ć k s i ą ż k ę o obyczajach miasteczka. Lecz ten uczony nie m i a ł — wzorem miejscowych nauczycieli — grona uczniów. Z faktu, iż u ż y w a ł samochodu zagranicznego p r z e d s i ę b i o r s t w a , m o ż n a było przypuszczać, że jest ekspertem. Ale p r a w d z i w i eksperci rzadko b a w i l i dłużej w miasteczku, a ponadto Szwed niczego nie d o r a d z a ł . Nie b y ł jednak osobistością t u z i n k o w ą , bo kiedy zaraz na p o c z ą t k u z a a r e s z t o w a ł a go miejscowa policja, najprawdopodobniej w celu wymuszenia ła­ p ó w k i , w y s t a r c z y ł jeden w y c i ą g n i ę t y przez cudzoziemca dokument, by komendant s t a ł się jego przyjacielem... Szwed podaje t y p o w y r o z k ł a d dnia. Rano praca w domu, studia w y b r a n y c h z a g a d n i e ń obyczajowo-religijnych, a przed p o ł u d n i e m w ę d r ó w k a po bazarze i przy­ siadanie się w kawiarenkach ulicznych na p o g a w ę d k i . Chwytanie atmosfery wza­ jemnych zależności, k o n t a k t ó w i k o n s z a c h t ó w towarzyskich, zdawkowych manifes­ tacji uległości k l i e n t ó w w z g l ę d e m p a t r o n ó w . Antropolog nie uczestniczył w ż a d n y c h pracach manualnych nie m a j ą c do nich k w a l i f i k a c j i . Z n a j d o w a ł się zresztą nolens volens w tej kategorii ludności, k t ó r e j status m a j ą t k o w y i społeczny w r ę c z zabra­ n i a ł parania się p r a c ą fizyczną. Gerholm z a u w a ż a , iż liczba takich ludzi była w miasteczku z a s k a k u j ą c o wielka. Po obiedzie s p ę d z o n y m w restauracji z Hassanem i j a k i m ś zaproszonym informatorem szedł na k o l e j n ą sesję żucia gatu do k t ó r e g o ś z z a p r z y j a ź n i o n y c h d o m ó w . Uzyskiwanie codziennie zaproszeń na posiady p o p o ł u d n i o ­ w e ze strony w p ł y w o w y c h ludzi l u b też w ł a ś c i w e dobieranie sobie p a r t n e r ó w do żucia n a r k o t y k u w g o ś c i n n y m mafradżu to zdaniem Gerholma probierz statusu w Manakha i ś w i a d e c t w o sztuki życia w oczach J e m e ń c z y k a . Wieczory u p ł y w a ł y Szwedowi na mozolnym p o r z ą d k o w a n i u i uzupełnianiu notatek, spisywaniu całodziennych obserwacji, wypoczynku, s ł u c h a n i u europejskiej m u z y k i z t a ś m , czytaniu. Ś w i a d o m swoich o g r a n i c z e ń cywilizacyjnych Gerholm przyznaje, że do k o ń c a trudno m u było w e j ś ć w ton lokalny, polegający na p o b ł a ż l i w y m t r a k t o w a n i u jed­ nych przedstawicieli miasteczkowego społeczeństwa, a przyjaznym i u p r z e j m y m i n nycK, k t ó r z y stoją w y ż e j w tradycyjnej h i e r a r c h i i . Z n a t u r y rzeczy u s t ę p l i w y , clawał się niekiedy ś w i a d o m i e nieść fali w y d a r z e ń codziennych. Z p e w n o ś c i ą m u s i a ł się �294 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA różnić swoim zachowaniem od otaczających go J e m e ń c z y k ó w , k t ó r z y od dziecka przyzwyczajeni b y l i do stałej dążności, by z d o m i n o w a ć drugiego człowieka i a ż e b y dominację tę manifestować. Nie n o t o w a ł niczego w trakcie r o z m ó w i w s p ó l n y c h s p o t k a ń z i n f o r m a t o r a m i . Drobiazgowe n o t a t k i r o b i ł w domu, opisując osobno k a ż d e wydarzenie, zjawisko. Rozmowy — w m i a r ę możności — s t a r a ł się z a p a m i ę t y w a ć i p r z e l e w a ć na papier w ich autentycznym przebiegu, a nie w streszczeniu. Z a j m o w a ł o m u to m n ó s t w o czasu. W ś r ó d uczniów miejscowej szkoły p r z e p r o w a d z i ł test prosząc, by napisali wypracowanie na temat Manakha i jego m i e s z k a ń c ó w . Najlepsi autorzy w y r ó ż n i e n i zostali w r ę c z e n i e m i m wiecznych piór. Nieoczekiwanie ta szkolna uroczystość na­ b r a ł a pompatycznego charakteru z u d z i a ł e m gubernatora. Teraz l u d n o ś ć przyjęła do w i a d o m o ś c i , że obcy istotnie interesuje się obyczajami m i e ś c i n y . Zapraszano w i ę c Gerholma na wszystkie ważniejsze uroczystości rodzinne oraz na s ą d y rozjemcze m i ę d z y z w a ś n i o n y m i rodami. Nie u d a ł a się natomiast zdecydowanie p r ó b a policze­ nia poszczególnych rodzin i r o d ó w d r o g ą w r ę c z a n i a i m odpowiednich formularzy do w y p e ł n i e n i a . Spaliła też na panewce p r ó b a ustalenia, ile n i e g d y ś płacono t u po­ datku. Obie akcje w z b u d z i ł y podejrzliwość i opór. Sfera podatkowa b y ł a — j a k się okazało — szczególnie niebezpieczna do indagacji, p o n i e w a ż t u od dawna dopusz­ czano się licznych n a d u ż y ć . Czy m i a ł e m prawo opisać w książce to, co w i d z i a ł e m , i co m i opowiadano ufając mojej dyskrecji — pyta autor r o z w a ż a j ą c s k r u p u ł y , k t ó r y c h brak tak w i e l u badaczom. Dochodzi do wniosku, że zjawiska, jakie p r z e d s t a w i ł przede wszystkim z m y ś l ą o e u r o - a m e r y k a ń s k i m czytelniku, są m i e s z k a ń c o m Jemenu P ó ł n o c n e g o do­ skonale znane. C h ę t n i e o p o w i a d a j ą oni o r ó ż n y c h nieuczciwych poczynaniach a d ­ ministracji oraz ludzi ze sfer z a m o ż n y c h i w p ł y w o w y c h . Obyczaje p o d k r e ś l a j ą c e d o m i n a c j ę jednych grup ludzi nad i n n y m i s ą w t y m społeczeństwie p r a k t y k ą j a w ­ n ą i u z n a n ą . T y m niemniej Gerholm sądzi, że jego p r a c ę n a p r a w d ę ocenić m ó g ł b y dopiero k t ó r y k o l w i e k z m i e s z k a ń c ó w Manakha, o ile naturalnie d o t a r ł a b y do jego r ą k i jego ś w i a d o m o ś c i . J e m e ń c z y k z Harazu m ó g ł b y dopiero stwierdzić, czy r e ­ fleksja szwedzkiego antropologa wnosi cokolwiek do ś w i a t a zjawisk i pojęć, k t ó r e on, mieszkaniec A r a b i i P o ł u d n i o w e j , zna od dzieciństwa. P o n i e w a ż jednak taka ocena jest m a ł o prawdopodobna, przeto szwedzki antropolog żyje m i ę d z y d u m ą z dokonanego dzieła a o b a w ą , że jest ono i n t e r e s u j ą c e t y l k o dla ludzi naszego k r ę ­ gu cywilizacji. Dla mieszczan z Manakha b y ć może b y ł a b y ta relacja powierzchow­ na i banalna... Praca Gerholma została opublikowana t e c h n i k ą tak zwanej m a ł e j poligrafii, lecz na z n a k o m i t y m papierze, p o z w a l a j ą c y m nie t y l k o na ilustracje kreskowe, ale i na fotografie. W tej samej serii w y s z ł o szereg innych prac doktorskich, napisa­ nych i obronionych w sztokholmskim Departamencie Antropologii S p o ł e c z n e j . T r a k ­ t u j ą one o zjawiskach k u l t u r o w y c h w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i , A n t y l ó w , Nepalu, szwedz­ kiej L a p o n i i czy wreszcie życiu r o b o t n i k ó w tureckich, osiedlonych wraz z rodzinami w Sztokholmie. Seria tych s t u d i ó w jest u nas raczej nie znana, chociaż zasługuje na pilniejszą u w a g ę polskiego czytelnika. Rzecz charakterystyczna, iż Szwedzi de­ c y d u j ą się od dawna w y d a w a ć swoje prace doktorskie z zakresu antropologii spo­ łecznej po angielsku, by od razu w k r a c z a ć na możliwie szerokie f o r u m naukowe w skali ś w i a t o w e j . Nasze współczesne p i ś m i e n n i c t w o etnograficzne nie jest zbyt obfite z a r ó w n o pod w z g l ę d e m oryginalnych, polskich prac, j a k i pozycji t ł u m a c z o n y c h . Może b y ­ łoby w przyszłości pożyteczne r o z w a ż e n i e przełożenia i wydania u nas k s i ą ż k i T o masa Gerholma, napisanej p i ę k n y m stylem i z d u ż ą k u l t u r ą n a u k o w ą . Leszek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0b776ed8a7234741b0a62358b3a84ec.pdf 923e83a9d9b97fadb2ba3c69cfff6146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:698 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.300-368 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N SŁAWOJ SZYNKIEWICZ TAJNA H I S T O R I A MONGOŁÓW Z Y J N E JAKO I ŹRÓDŁO R E C E N Z J E ETNOGRAFICZNE Ukazało się polskie tłumaczenie Tajnej historii Mongołów , zwanej inaczej Nieoficjalną historią Mongołów, bardzo t r o s k l i w i e przygotowane od s t r o n y przekładowej i edytorskiej zarazem. T e n najstarszy zabytek piśmiennictwa mongolskiego dzięki Stanisławowi Kałużyńskiemu o t r z y ­ m u j e już swój szósty pełny przekład n a języki europejskie . Jest to k r o ­ n i k a powstawania wielkiego i m p e r i u m mongolskiego obejmująca czasy Czyngis-chana i Ugedeja, dzieło posiadające rangę porównywalną do Powiesti wriemiennych łet Nestora czy k r o n i k i Galla A n o n i m a . 1 2 N a z y w a się ją kroniką, chociaż nie jest dziełem k r o n i k a r s k i m , a epo­ sem h i s t o r y c z n y m , czemu zawdzięcza się m . i n . fakt, iż jest tłumaczona na języki obce. M i m o iż to epos, jest w i e r n i e j s z y m przekazem dziejów niż n p . irańska Księga królów. Do przeszłości już należą spory l a t d w u ­ dziestych o wartość tego d o k u m e n t u . B a r t o l d , szermujący argumentem, że nie pisze się h i s t o r i i średniowiecznej E u r o p y na podstawie eposu r y ­ cerskiego, musiał odstąpić od tej paraleli. Wskazywano (Władimircow), że m i m o swojej pięknej w e fragmentach epickości, Tajna historia jest bardziej prozaiczna od dzieł Homera. Tak więc Tajną historię uznano powszechnie za wartościowe źródło historyczne. Obok k r o n i k Raszid ed-Dina jest ona zresztą j e d y n y m pisa­ n y m źródłem do średniowiecznych dziejów M o n g o l i i . Kałużyński, którego pracę t r u d n o przecenić, przedstawił c z y t e l n i k o w i l i t e r a c k i przekład, nie obciążony, j a k inne, transkrypcją oryginału i d r o b i a z g o w y m i k o m e n t a ­ rzami. N i e m n i e j , dołączył obszerny wstęp i przypisy możliwie dokładne w tego t y p u w y d a w n i c t w i e . Byłaby pożądana odrębna p u b l i k a c j a k o ­ m e n t a r z y tłumacza, które pozostały w rękopisie. 1 Tajno h i s t o r i a Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., t ł u m a ­ czenie, wstęp i k o m e n t a r z Stanisław Kałużyński, W a r s z a w a 1970. 2 Istnieją d w a przekłady rosyjskie c z e s k i P o u c h y oraz a n g i e l s k i W e i - K w e i sunkowo Mostaerta mało z n a n y ) . P o n a d t o Katarowa i Kozina, niemiecki Haenischa, S u n a (ten ostatni w y d a n y w I n d i a c h i s t o ­ opublikowane zostały częściowe przekłady oraz K u o - Y i P a o . Podobno i s t n i e j e m a n u s k r y p t a n g i e l s k i e g o dokonanego przez C l eav es a. Pelliota, tłumaczenia �301 RECENZJE Podnosi się często obiektywność opisu wydarzeń i charakterystyk po­ staci. Czyni to również K a ł u ż y ń s k i , przytaczając jako przykłady opisy tchórzostwa Temudżyna, który porzucił żonę w obliczu niebezpieczeństwa (THM § 99 i nast.) albo kłótni między książętami podczas wyprawy wo­ jennej (§ 275). Wydaje się jednak, że podobne relacje nie są wynikiem obiektywności czy szczerości autora kroniki, lecz odmiennego warto­ ściowania wydarzeń, odbiegającego od naszej klasyfikacji na to, co właś­ ciwe i naganne. Odwołując się podobnie do systemu wartości, dałoby się być może wytłumaczyć swobodne stosowanie przydomka Bodonczara — Głupi. Niemniej, można w THM wyszukać przykłady nie tylko subiekty­ wizmu, lecz ukrywania lub fałszowania wydarzeń w imię racji uznanych za nadrzędne. Zwraca zresztą na nie uwagę sam Kałużyński w przypi­ sach. M . in. dotyczy to idealizacji przyczyn śmierci najmłodszego syna Czyngis-chana, Tołuja, który był alkoholikiem (§ 272), lub przemilczania pozamałżeńskiego pochodzenia najstarszego syna Czyngisa, o którym THM zmuszona jest powiedzieć dopiero w obliczu dramatycznego sporu. Tak więc w interpretacji materiału zawartego w kronice obowiązywać musi daleko posunięty krytycyzm. 3 4 Nie podejmując się oceny tłumaczenia od strony językowej, pragnął­ bym w tym omówieniu ograniczyć się do jednego tylko zagadnienia. Re­ lacjonowanie bowiem zawartej w T H M informacji etnograficznej mija się z celem, tym bardziej że materiał ów wykorzystał już w dużej mierze Władimircow . Kronika jest pierwszym źródłem do etnografii Mongołów, które sięga tak głęboko wstecz. Dysponując ograniczonymi możliwościami weryfi­ kacji (Raszid ed-Din oraz podróżnicy europejscy), musimy tym bardziej pamiętać o tym, że materiał odnosi się do czasów przełomowych w h i ­ storii Mongołów, do granicy dwu epok. A dotyczy to nie tylko historii politycznej, lecz także społecznej i kulturalnej. Niestety, niewiele wiemy o etapie, który został zamknięty. Nie oznacza to jednak, że etnografowi wolno przeoczyć jego istnienie. Organizacja państwa Czyngis-chana była szczytowym osiągnięciem procesu centralizacji feudalnej plemion stepowych. Proces ten za­ czął się wcześnie i uczestniczyły w nim wspólnie ludy tureckiego i mon­ golskiego substrátu etnicznego, na przemian sięgające po przodownictwo. Utworzenie pierwszego państwa tureckiego w wieku V I było decydują­ cym krokiem na drodze reformy organizacji społecznej ludów stepu mon5 3 P o r . wstęp Kałużyńskiego do o m a w i a n e g o w y d a n i a , s. 18. 4 THM — skrót używany dalej numer paragrafu 5 czewoj B. J a . W ł a d i m i r c o w , fieodalizm, n a oznaczenie Tajnej historii Mongołów oraz Mongolskij ko- w tekście. Obszczestwiennyj L e n i n g r a d 1934. stroj mongołow. �302 RECENZJE golskiego. O znaczeniu tej r e f o r m y świadczy f a k t częściowego przejęcia przez Mongołów t u r e c k i e j t e r m i n o l o g i i odnoszącej się do s t r u k t u r y p o l i ­ tycznej i społecznej, a zwłaszcza pokrewieństwa. T a ostatnia z t u r e c k i m i wpływami przetrwała w i e k i całe i bardziej zasadniczo zmieniać się p o ­ częła dopiero z końcem X I X stulecia. Jest to wymowną ilustracją w a g i przemian dokonanych w czasach koegzystencji mongoło-tureckiej, prze­ m i a n dostatecznie już w dziedzinie społecznej u t r w a l o n y c h , gdy C z y n gis-chan przejął misję stabilizacji politycznej w oparciu o te właśnie przekształcenia w s t r u k t u r z e społecznej. D l a etnografa j e d n y m z ciekawszych zagadnień, których rozwiązania poszukuje w materiale T H M , jest organizacja r o d o w a i miejsce g r u p k r e w n i a c z y c h w s t r u k t u r z e społeczeństwa średniowiecznych Mongołów. Władimircow udzielił k i l k u ważnych w t y m kontekście odpowiedzi, stwierdzając w możliwie pełnej zgodzie z niejednoznacznymi często prze­ kazami, iż Czyngis-chan zastał plemiona mongolskie podzielone na agnatyczne r o d y egzogamiczne, w większości władające k o n k r e t n y m t e r y t o ­ r i u m , związane specjalnym k u l t e m oraz solidarnością wzajemną ( i n s t y ­ t u c j a zemsty rodowej). T H M dostarcza materiału kwestionującego p o ­ wszechność w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h cech z wyjątkiem agnatyczności i egzogamii. Władimircow również dostrzega większość z t y c h ograniczeń. Rody te więc w w y n i k u bezustannych w o j e n były często pod p r z y m u ­ sem dzielone, rozłączane z t e r y t o r i u m i dostawały się g r u p o m zwycięskim jako pomoc w p r o w a d z e n i u gospodarstwa pasterskiego i sojusznicy n a w y p a d e k w o j n y . Mielibyśmy więc do czynienia z r o d a m i żyjącymi w roz­ proszeniu i nie znającymi jedności t e r y t o r i a l n e j (głównie w w y n i k u przemocy wojennej). Wspólnota k u l t o w a , w T H M w s p o m n i a n a d w u k r o t ­ nie, odnosić sią może do g r u p mniejszych niż ród (§§ 43, 70). Z d w u p r z y ­ padków „zemsty r o d o w e j ' ' (§§ 129, 133) jeden może być t r a k t o w a n y j a k o pretekst do w o j n y , a nie j e j przyczyna, d r u g i zaś dotyczy zemsty za z a b i ­ cie brata, nie zaś dalszego krewnego. Rodu n i e wyznacza już wspólnota gospodarcza; pasterstwo w X I I w i e k u jest z i n d y w i d u a l i z o w a n e . Istnieje j e d n a k potrzeba (którą można już realizować niezależnie od rodu) z b r o j ­ nej obrony stad przed zagrożeniem z zewnątrz, występującym stale w o w y c h chaotycznych czasach pełnych najazdów i grabieży. W t y c h w a ­ r u n k a c h regułą staje się przywództwo i n d y w i d u a l n e , odwołujące się — niekiedy d l a formalności t y l k o — do zgromadzenia starszyzny, churału. Przywództwo, którego m a n d a t n i e jest ograniczony czasowo, lecz zależy od siły i zdolności l a w i r o w a n i a , t w o r z y okazje do m n i e j l u b bardziej trwałych aliansów oraz g r y politycznej, prowadzącej do dzielenia się ze­ społów k r e w n i a c z y c h w w y n i k u działania sprzecznych tendencji p o l i t y c z ­ nych, k o n k u r e n c y j n y c h ofert i a m b i c j i kandydatów na wodzów (por. §§ 120, 122). �303 RECENZJE Rozpad r o d u w i d o c z n y jest w t y m , że w czasach powstawania T H M jest o n (a raczej g r u p a k r e w n y c h nazywana w opracowaniach rodem) t y l k o pomocniczą jednostką organizacji społecznej. Wiele osób majętnych l u b d y n a m i c z n y c h urządza się życiowo, szukając a f i l i a c j i poza „rodami". W y k o r z y s t u j e się w t y m celu drużyny w o j s k o w e pretendentów n a p r z y ­ wódców (§ 140). Taka drużyna składa się z towarzyszy w o j e n n y c h — nókór — z b i e r a n i n y wychodźców r o d o w y c h . Zaś do solidarności k r e w ­ n y c h odwołują się i n a niej polegać pragną m n i e j r y z y k a n c k i e j e d n o s t k i . Występując j a k o z w a r t a g r u p a współrodowców —• często jedna z k i l k u podobnych, j a k i e pozostały po j e d n o l i t y m d a w n i e j rodzie — jest ona s k a ­ zana na pełnienie r o l i o d w o d u wojskowego swego krewniaka-przywódcy, utrzymującego ponadto z w y k l e jeszcze drużynę nokórów. Po ewentualnej klęsce wojennej sytuacja t e j g r u p y współrodowców zmienia się o t y l e t y l k o , że rządzona jest przez obcoplemiennego przywódcę i f o r m a l n i e j e j status jest niższy, staje się b o w i e m grupą poddanych — bogol. Świadcze­ n i a w o j s k o w e i ekonomiczne pozostają podobne, zmienić się może i c h r e ­ gularność. N i e w p r o w a d z a się j e d n a k żadnych zasadniczych ograniczeń co do sposobu korzystania z owoców własnej pracy i pomnażania własne­ go stada. Zgodnie z p r a w a m i gospodarki pasterskiej poddany stać się m o ­ że bogaczem i zyskać w p ł y w na swego suwerena. Również w zgodzie z p r a w a m i p o l i t y k i stepowej, losy k o l e j n y c h zmagań w o j e n n y c h mogą odwrócić położenie dotychczasowych bogolów, jeśli zbuntują się, przejdą na stronę nieprzyjaciół l u b zostaną przejęci przez grupę blisko s p o k r e w ­ nioną. Ponieważ j e d n a k t a k a zmienność losów w w a r u n k a c h bezustan­ n y c h w a l k między r y w a l a m i była częsta, n i e można stanu poddaństwa przyjmować za trwały a n i t y m bardziej za taką uważać pozycję r o d u u p r z y w i l e j o w a n e g o w znaczeniu formalnego „panowania" n a d bogolami* Taką j e d n a k omyłkę popełnił Władimircow, sugerując i s t n i e n i e rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h w znaczeniu rodów stale posiadających swoich stałych bogolów . N a w e t b o w i e m najbardziej według Władimircowa a r y s t o k r a ­ tyczna g r u p a Temudżyna i jego ojca Jesugeja — K i j at Bordżiginów d w u ­ k r o t n i e uniknęła w sposób n i e z b y t zrozumiały losu poddaństwa po n a ­ paści Tajcziutów oraz Merkitów, którzy o g r a n i c z y l i się — m i m o całko­ w i t e j przewagi — do uprowadzenia raz samego Temudżyna, i n n y m razem k i l k u kobiet. N a w e t jeśli n a p e w i e n dłuższy okres czasu utrwalała się sytuacja wspólnego występowania k i l k u t z w . rodów z j e d n y m w r o l i panującego, dowodziło to n i e „arystokratyczności" tego ostatniego, lecz p o l i t y c z n y c h talentów jego przywódców i umiejętności u t r z y m a n i a na 6 6 W ł a d i m i r c o w mówi m . i n . o a r y s t o k r a t y c z n y m r o d z i e B a a r i n (op. cit, 80), gdy t y m c z a s e m niektórzy p r z e d s t a w i c i e l e Baarinów (§ 149). są p o d d a n y m i s. 77 Tajcziutów �304 RECENZJE dłużej związku sojuszniczego, jakim w praktyce było często poddaństwo bogolów; ci ostatni mogli przecież buntować się i przechodzić do innych panów (np. część Süldüsów, porzucających Tajcziutów dla Czyngis-chana). W t y m względzie bogolowie tylko formalnie różnili się od równo­ rzędnych sojuszników, którzy zdradzali, gdy wiodący partner okazywał się słabszy (por. odejście Tajcziutów po śmierci Jesugeja, § 72). To, czy pod­ daństwo było bardziej sojuszem, wasalną zależnością, czy rzeczywistym poddaństwem z występowaniem renty feudalnej, zależało często od poli­ tycznych koncepcji reprezentowanych przez konkretnego przywódcę (por. jakże trafnie podchwyconą przez Władimircowa różnicę skali zaintereso­ w a ń między Czyngis-chanem i jego ojcem Jesugejem Bagaturem , o któ­ rego małym bohaterstwie sama T H M mówi niejako z zażenowaniem). Owe koncepcje jednak wyrastały na gruncie długotrwałego umacnia­ nia się praktyki politycznego wasalitetu, początkowo bez pełnych ekono­ micznych konsekwencji, praktyki notowanej co najmniej od wieku V I i różnie realizowanej jeszcze w czasach bezpośrednio poprzedzających powstanie T H M . Przykładem tej różnorodności może być utrwalona, jak się wydaje, u Kereitów zasada dynastycznego rządzenia (§§ 150-152), pod­ czas gdy nie istniała ona jeszcze u Mongołów, plemienia bliskiego Kereitom. Władimircow co prawda twierdzi, że „Temudżyn był rzeczywistą głową arystokratycznego rodu, który potrafił przywrócić odebrane sobie prawa" , jednakże w tekście THM brak jest jakiegokolwiek potwierdzania na te prawa. Niewątpliwą jest rzeczą, że w tych warunkach społeczno-politycznych ród nie mógł utrzymać się jako forma organizująca życie społeczne. Moż­ na nawet sądzić, że zamiast niego istniały już tylko tradycje wspólnoty genealogicznej wykorzystywane przez różnych przywódców do tworzenia ich feudalnej władzy. Tradycje te znajdowały odbicie we wspólnej na­ zwie oraz idei solidarności, też zresztą szczątkowej. Tym można tłuma­ czyć zaskakujący z pozoru fakt, iż do dziś brak jest wśród mongolistów zgody na to, jakim terminem oznaczano ród w czasach powstawania THM. Konkurują ze sobą dwie nazwy — jasun oraz obog. Pierwszo słowo oznacza „kość", współcześnie zaś narodowość, drugie jest pochodzenia tureckiego i zachowało się do dziś w językach mongolskich, tłumaczone pojęciami „nazwisko, ród". Zgodnie z utrzymującym się do dziś rozdzia­ łem znaczeń oraz z przekazami Raszid ed-Dina, Władimircow, a także wielu innych autorów, przez obog rozumie ród, zaś przez jasun grupę ro­ dów, plemię. Jednakże Kotwicz oraz Kałużyński prezentują dokładnie odwrotny pogląd, opierając się m. in. na XVII-wiecznym zastosowaniu 7 8 7 Władimircow, op. cit., s. 75. 8 Władimircow, op. cżt., s. 77. �305 RECENZJE o w y c h terminów . Pytanie, do jakiego sprowadza się cały spór, b r z m i : Który z dwóch terminów odnosi się do g r u p y krewniaczej, który zaś do g r u p y politycznej? Tymczasem w y d a j e się, że całkowicie u p r a w n i o n e jest inne p y t a n i e : Czy którykolwiek z t y c h terminów w ogóle odnosił się w czasach p o w s t a w a n i a T H M do g r u p krewniaczych? T a k i e m u p o s t a w i e n i u sprawy b l i s k i był Władimircow, który z wyjąt­ kową, nawet dla etnografów, pedan t y cznością próbował precyzyjnie p o ­ sługiwać się pojęciem r o d u , t a k niebezpiecznym przez swoją rozciągliwość i nieostrość. O n b o w i e m pierwszy zwrócił uwagę na pewne zastosowania t e r m i n u obog, które n i e dają się pogodzić z pojęciem r o d u . P r z y j r z y j m y się więc użyciu terminów jasun i obog w tekście T H M . Jest i c h uderza­ jąco mało. 9 Jasun w znaczeniu niewątpliwie odnoszącym się do g r u p y społecz­ nej występuje d w u k r o t n i e — §§ 112 i 148. Dwuznaczność słowa (oznacza również „trup") powoduje pewne kłopoty w § 241, ale przypuszczalnie to zastosowanie nie dotyczy naszego z a g a d n i e n i a . Oba w y m i e n i o n e paragrafy precyzują zastosowanie: „merkicka kość" i „tajcziucka kość". M e r k i c i b y l i przypuszczalnie związkiem p l e m i o n leśnych, a w każdym bądź razie l u d e m uczestniczącym w polityce stepów jako p a r t n e r M o n ­ gołów, Kereitów i t p . Kałużyński (w przypisie do § 112), przypuszczalnie w konsekwencji reprezentowanego stanowiska w sprawie r e l a c j i jasun-obog, t w i e r d z i , iż jest t u m o w a o „rodzie panującym u Merkitów". Tymczasem kontekst („zaczął strzelać z łuku do l u d z i m e r k i c k i e j kości" w starciu, w którym uczestniczyli n i e t y l k o członkowie g r u p y panują­ cej), nie narzuca t a k i e j i n t e r p r e t a c j i . Pozostaje możliwość bardzo szero­ kiego r o z u m i e n i a t e r m i n u . Z kolei, mniejszych kłopotów dostarczają Tajcziuci, którzy (patrz tablica) noszą cechy g r u p y mniejszej od r o d u . 10 9 W ł a d i m iг с o w , krewieństwa oraz mongolskich, Imperium mongolskie, tenże, 10 op. c i i . , s. 47; por. S . u ludów „Etnografia I d z i e o z d a n i e brzmiące w Warszawa Kałużyński, Terminologia 1970, s. 40. tłumaczeniu Kałużyńskiego: „skazał [na śmierć] s t u Tumatów z a z a b i c i e Borokuła". T r z e b a odnotować przyjęcie w w e r s j i niepopularnej nych jeńców, w interesującą wości zwrot miejsce czego zwykle etnografów yasun-u tula. proponuje n i e zgodzić się z tłumaczeniem rekompensatą Można go z a zabójstwo. tłumaczyć rekompensatę. Tę rodzinę. G d y b y tradycyjnych kach wego raczej ostatnią zasad postępowania) niewielkiej, a w podziału interpretację K o z i n miał rację, jasun Nasuwa dwojako: społeczeństwa, do przyjął również której należał zabity, „z p r z y c z y n y trupa" otrzymu­ jasun jako ówczesnych warun­ administracyjno-wojskogdyż poszczególne r o d z i n y n i e posiadały większych grup p o d d a n y c h . 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 — wątpli­ założeniu ( c z y l i w e d ł u g krewniaczej, w do tej j e d n o s t k i Mamy Kałużyńskiego K o z i n , oddając odnosiłoby się w do g r u p y praktyce pojma­ się „dał s t u Tumatów". (u Kałużyńskiego „za z a b i c i e " ) l u b też „dla kości", j a k o określenie g r u p y jącej polskiej w i n n y c h przekładach i n t e r p r e t a c j i o „skazaniu n a śmierć" t u do c z y n i e n i a •— jeśli w o l n o z po­ P o l s k a " , t. X I V : 1970, s. 179-181, w czasach THM �306 RECENZJE N a cztery zastosowania słowa obog (§§ 9, 11, 139, 263) t y l k o t r z y pierwsze odnoszą się do ludów mongolskich, p r z y czym w j e d n y m w y ­ p a d k u (§ 9) nie można wyciągnąć żadnych wniosków, gdyż nazwa g r u p y K o r i występuje t y l k o raz i nie umożliwia i n t e r p r e t a c j i . W d w u pozo­ stałych p r z y p a d k a c h s p o t y k a m y trudności przypominające omówione p r z y okazji t e r m i n u jasun. § 11 n a z y w a obog wielką grupę Dorbán, któ­ ra wydzieliła się o jedno pokolenie wcześniej niż Bordżigini i w czasach p o w s t a w a n i a T H M była jednostką wielką, przypuszczalnie o cechach r o ­ du. N a t o m i a s t § 139 całkowicie o d m i e n n i e określa j a k o obog grupę Dżiirk i n , reprezentowaną przez d w u b r a c i z pokolenia rówieśniczego Czyngis- c h a n o w i . T a k więc, n a w e t w okresie pisania T H M , stanowiła ona g r u ­ pę krewniaczą teoretycznie nie większą niż w i e l k a rodzina. Już Władi­ m i r c o w zwrócił uwagę na t o , iż g r u p y t e j , będącej „grabieżczą szajką" (por. h i s t o r i a powstania Dżurkin w § 139), n i e można w żaden sposób nazwać rodem. 11 T H M n i e pozwala więc sprecyzować znaczeń obu d y s k u t o w a n y c h terminów, wyjaśnia jednak przez to —• j a k się zdaje — wiele. Oba t e r ­ m i n y n i e były w powszechnym użyciu, o czym świadczy fakt, że zasto­ sowane zostały t y l k o w czterech sytuacjach, o których można powiedzieć, że były dobrze znane a u t o r o w i k r o n i k i i zatem precyzyjnie określone, gdyż odnosiły się do g r u p biorących a k t y w n i e udział w o p i s y w a n y c h wydarzeniach. Tymczasem tekst k r o n i k i przytacza bardzo wiele nazw własnych różnych grup, n i e wykorzystując okazji do określenia i c h j a k o jasun l u b obog, nawet wówczas gdy usprawiedliwiał to precedens (np. o Tajcziutach w s p o m i n a T H M kilkadziesiąt razy, podobnie o Dżurkin). Naszym zdaniem, nie tłumaczy się to t y l k o właściwością s t y l i s t y k i języ­ k a oryginału, gdyż j a k się w y d a j e w w i e l u sytuacjach byłoby t o n a w e t zgodne z j e j duchem. Jeśli nawet s t y l i s t y k a t u zaważyła, to nie ona była chyba c z y n n i k i e m decydującym. Z przytoczonych t u przykładów n i e l i c z n y c h zastosowań o b u t e r m i ­ nów w y n i k a obserwacja, że gdy była m o w a o jasun, t o — inaczej niż w p r z y p a d k u obog — chodziło o przeciwstawienie g r u p y k r e w n y c h (jed­ n a k niekoniecznie g r u p y krewniaczej) obcym. W § 112 Belgütej strzela do Merkitów, którzy są o d p o w i e d z i a l n i za p o r w a n i e jego m a t k i , w o d ­ różnieniu o d i c h poddanych n i e będących przecież i n i c j a t o r a m i czynu. Tymczasem b r a k zastrzeżenia, że idzie o „merkieką kość", włączyłby w s z y s t k i c h sojuszników l u d u Merkitów, występujących pod wspólnym m i a n e m g r u p y przewodzącej. Widać t o jeszcze wyraźniej w § 148 s t w i e r ­ dzającym: „Czyngis-chan podbił wówczas Tajcziutów, a l u d z i t a j c z i u ckiej kości... wytępił..." T e r m i n „kość" — jasun m a t u precyzować o d - 1 1 Władimircow, op. cit., s. 73. �307 RECENZJE powiedzialność g r u p y k r e w n y c h , powiedzielibyśmy współrodowców. W y ­ stępowanie n a z w y własnej jakiejś g r u p y bez określenia t y p u jasun wcale j e d n a k nie oznacza nieprecyzyjności określenia. Przeciwnie, ozna­ cza ono, j a k w p r z y p a d k u „Tajcziutów" z ostatniego przykładu, że idzie o grupę l u d z i występującą pod „rodową'' nazwą j e j przywódcy, być m o ­ że rozwarstwioną wewnętrznie i nie powiązaną więzami pokrewieństwa, realizującą obok gospodarczych cele polityczne, najczęściej za pomo­ cą środków m i l i t a r n y c h . T a k można b y było określić olbrzymią więk­ szość g r u p n a z y w a n y c h r o d o w y m i , uczestniczących w wydarzeniach opisanych przez autora T H M . Oczywiście, w w a r u n k a c h n i e sprecyzowa­ n y c h jeszcze ciągle koncepcji feudalnej organizacji społeczeństwa, owe g r u p y j a k o elementy tej organizacji wykazywały różny stopień odejścia od wzorców r o d o w y c h . Najbardziej s k r a j n y m i przykładami służą t u w s p o m n i a n a „szajka rozbójnicza" D ż u r k i n ó w oraz p o k o j o w y , mało r o z w a r s t w i o n y i silnie jeszcze z i n t e g r o w a n y zespół k r e w n y c h O n g i r a tów (§ 64). 12 W t y m kontekście nasuwa się przypuszczenie, że t e r m i n mongolski jasun stosowany był w przeszłości na określenie r o d u . Z czasem, g d y Mongołowie wchodzący w skład państwa tureckiego poczęli ulegać stop­ n i o w e m u procesowi feudalizacji, obcy — t u r e c k i t e r m i n obog w p r o w a ­ dzono dla nazwania g r u p y nie będącej już rodem, lecz jego z w y r o d n i e ­ n i e m dostosowanym do n o w y c h warunków, zaś nazwa jasun zaczęła tracić swe p i e r w o t n e znaczenie w r a z z z a n i k i e m j e j desygnatów. Nastą­ piło t o jeszcze w epoce p r z e d i m p e r i a l n e j . Rozpad r o d u oraz n i e ukształ­ towane jeszcze w pełni f o r m y n o w y c h zespołów l u d z k i c h sprawiły, że w czasach Czyngis-chana zastosowania o b u nazw nie mogły być precy­ zyjne; jasun było już przeżytkiem, zaś przez obog rozumiano k i l k a rów­ nolegle występujących f o r m ugrupowań społecznych. Tłumaczyłoby to zamieszanie obserwowane zarówno w tekstach źródłowych X I I I w . i póź­ niejszych, j a k też w opracowaniach mongolistów. Ponowne sprecyzo­ w a n i e znaczeń nastąpiło dopiero później, po u t r w a l e n i u się n o w y c h za­ sad zarządzania i podziału administracyjno-wojennego (choszun-somon). Podobna i n t e r p r e t a c j a godzi, j a k się wydaje, sprzeczne stanowiska Władimireowa i Kotwiczą czy Kałużyńskiego. N i e u s p r a w i e d l i w i a ona jednak chyba z b y t częstego stosowania w tłumaczeniu p o l s k i m , n i e k i e d y synonimicznie, pojęć ród, szczep, plemię, pokolenie i t p . T y m bardziej że 12 lu Interesujące, że Dżtirkinowie, p r z e d s t a w i e n i w T H M j a k o z b i e r a n i n a z w i e ­ „rodów", z p e w n e g o d y s t a n s u czasowego uzyskują uczty postać b a r d z i e j nad Ononem w (§ 131), w y m i e n i a wśród Altan Tobczi incydent podczas siedemnastowiecznej zintegrowaną. Jeśli T H M , relacjonując Dżurkinów oraz złodzieja pochodzącego z Kataginów, to w e d ł u g Altan Buri Siłacza Tobczi k o b i e t a Dżurkin, eliminując w t e n sposób obcy wtręt w zespole (Bordżigin) złodziejem „rodowym". była �308 RECENZJE a u t o r tłumaczenia, m i m o że zastrzegł się, iż n i e dokonuje przekładu f i ­ lologicznego, starał się dochować wierności oryginałowi i wyrzucał w k w a d r a t o w e nawiasy dodane od siebie określenia mające ułatwić per­ cepcję tekstu. N i e dotyczy t o niestety o w y c h mało z w y k l e p r e c y z y j n y c h terminów, które na dodatek w t y m k o n k r e t n y m w y p a d k u zniekształca­ ją rzeczywistość z etnograficznego p u n k t u widzenia. Niestety, nieostre operowanie pojęciem r o d u jest plagą etnografii, praktykują je sami etno­ grafowie, co siłą rzeczy s t a n o w i u s p r a w i e d l i w i e n i e dla przedstawicieli i n n y c h specjalności. N i e jest j e d n a k sprawą nieistotną, b y przytoczyć jeden przykład, czy w § 43 m a m y do czynienia z o f i a r a m i r o d o w y m i , czy r o d z i n n y m i albo też składanymi w ramach lineażu. Wydaje się zresztą, że analiza materiału z p u n k t u w i d z e n i a wystę­ p o w a n i a u Mongołów lineażu byłaby bardzo potrzebna i przypuszczalnie owocna. Rozpad r o d u nie oznaczał b o w i e m zniknięcia lineażu, jeśli t e n występował, a świadczyć za t y m zdają się stale żywe tradycje genealo­ giczne. Przypuszczalnie byłaby t u potrzebna dokładniejsza analiza za­ stosowań t e r m i n u urug, oddawanego z w y k l e jako k r e w n i l u b p o t o m k o ­ w i e . Dlatego b o w i e m n i e wszystkie p r z y p a d k i zastosowania w T H M n a ­ z w y własnej wobec g r u p y l u d z i dotyczą a f i l i a c j i politycznej, niektóre po p r o s t u t r a d y c y j n i e określają przynależność do zespołu k r e w n y c h . T e n b o ­ w i e m pozostał grupą odniesienia nie m n i e j ważną niż j a k a k o l w i e k inna. N i e oznacza to b y n a j m n i e j wskrzeszania rodu, dla którego nie było miejsca w k o n k u r e n c j i z zespołami l u d z k i m i o charakterze w o j s k o w o - f e u d a l n y m . Ośrodkiem konsolidującym solidarność k r e w n y c h stać się musiał lineaż jako jednostka mniejsza, stopniowo rozpadająca się po l i n i a c h wyznaczonych każdorazowo przez piąte wstępne pokolenie, któ­ rej żyjący członkowie doskonale mieścili się w a d m i n i s t r a c y j n y m czy p o l i t y c z n y m zespole, nie podlegając łatwo rozproszeniu. Wniosek t a k i nie jest t y l k o s p e k u l a t y w n y , gdyż znajduje analogie n p . w jeszcze dzie­ więtnastowiecznym materiale dotyczącym Buriatów, którzy, należąc do tzw. leśnych Mongołów, z dużym opóźnieniem zaczęli podlegać proceso­ w i przemian. Ponadto wyjaśnia on przyczynę często podkreślanego przez Raszid ed-Dina dzielenia się rodów. G d y b y istotnie szło o rozgałęzianie się właściwych rodów, nie przebiegałoby ono t a k szybko, b y odnotował to ów k r o n i k a r z . Załączona tablica prezentuje schematyczną historię podziałów w e ­ wnętrznych w rodzie Bordżigin. Dostarcza ona obrazu p o w s t a w a n i a l i ­ neaży w zasadzie po minięciu pięciu pokoleń według zasady „stosu p a ­ cierzowego" sprawiającej, że najstarsi synowie z każdej generacji, miast dać początek n o w e m u lineażowi, kontynuują główny t r z o n (noszący zre­ sztą nazwę nadaną przez założyciela, a więc niejako nazwę całego rodu), zaś wszystkie n o w o powstające lineaże oddzielają się o d niego, podlega- �309 RECENZJE T A B L I C A PODZIAŁÓW LINEAŻOWYCH Bodonciar - fmie BA'ARIN - росгагек I nawa línea. BORDŻIGINÓW BORDŻIGIN O i gcntTju' верпуем , Л v A O -v o л Д I A A A A 1 1 1 AA А ОтА A 3 5 ZJ Z) A о Ť Л KA АЪ "А ТО А ^ А o A А А АА А А А "А А А А А Ао--А=оА А А А~А А А А А А DŻURKIN А А D/0Cií bin А ^ А А �310 RECENZJE jąc następnie również wewnętrznym podziałom. T y m i o s t a t n i m i j e d n a k T H M n i e interesowała się. Odstępstwo od reguły p o j a w i a się przypusz­ czalnie n a poziomie I I generacji, gdy O k i n B a r k a k decyduje się w y ­ dzielić swoich potomków w odrębną grupę Dżurkin (§ 139). W t e n spo­ sób wiodąca l i n i a senioralna przechodzi n a B a r t a n a i w i n n a być k o n t y ­ n u o w a n a przez Neküna wobec bezdzietności Mengetu. T a k przypuszczal­ nie stałoby się, g d y b y Czyngis-chan n i e kreował się n a suwerena wszyst­ k i c h Mongołów i sam n i e przejął l i n i i wiodącej. Z a n i m t o j e d n a k nastą­ piło, T H M odnotowuje efemeryczną grupę K i j at, stworzoną przypusz­ czalnie przez Jesugeja n a wzór Dżiirkinów (§§ 63, 67), jako podobny przejaw lekceważenia więzów pokrewieństwa i całej g r u p y Bordżiginów, w dążeniu do realizacji własnych celów. T H M n i e podaje, k t o był założycielem Kijatów a n i nie charakteryzuje i c h działalności. Można j e d ­ nak przypuszczać, że nie wywodząc się z normalnego procesu tworzenia się lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h , K i j a c i podobnie Dżurkinom po­ w s t a l i j a k o p r o d u k t a w a n t u r n i c t w a . Charakterystyczne jest, że z d o j ­ ściem Czyngis-chana do władzy, ginie słuch o K i j a t a c h ; n o w e m u wład­ cy — niezależnie o d tego j a k a u t o k r a t y c z n e m u — potrzebna okazuje się t r a d y c j a rodowa i d o b r y rodowód prowadzący w prostej l i n i i do boskie­ go Bodonczara, t y m bardziej że w i e l k i chan nabiera przekonania, iż jest wybrańcem Nieba i jego narzędziem (por. m . i n . §§ 187 i 208), potrzeb­ na jest więc legenda o jego b o s k i m pochodzeniu i predestynacji do r o l i chana (§ 21). Z czasem usunie się ostatnią lukę w p r a w a c h chana do dziedziczenia boskiego c h a r y z m a t u ; siedemnastowieczna Altan Tobczi uzna Jesugeja za pierworodnego syna Bartana, umieszczając t y m s a m y m Czyngisa w głównej l i n i i spadkobierców Bodonczara. Zabieg t a k i w T H M byłby niemożliwy, z b y t w i e l u jeszcze pamiętało rzeczywisty stan rzeczy. To, co zostało wyżej powiedziane o Bordżiginach, nie oznacza, że w czasach Czyngis-chana ród Bordżiginów funkcjonował j a k o żywa s t r u k t u r a . W p r o s t przeciwnie, T H M nie daje n a m n a w e t schematycznie pełnego obrazu, uniemożliwiając rekonstrukcję r o d u , który przecież włą­ cza wszystkie 18 lineaży, j a k i e oddzieliły się od l i n i i głównej, oraz zupeł­ nie n i e znaną ilość lineaży będących p r o d u k t e m dalszego podziału t y c h , które powstały na poziomie V I i I X generacji. Ród Bordżiginów jest t w o r e m teoretycznym, n i e istnieje w rzeczywistości przełomu X I I i Х Ш stulecia i nie o d g r y w a żadnej r o l i w w y d a r z e n i a c h relacjonowanych przez T H M (w przeciwieństwie do głównego lineażu t e j samej nazwy). 13 13 J e d e n fakt, co p r a w d a tegorycznemu beki w a dzie, sformułowaniu. staremu Usunowi n i e j e d n o z n a c z n i e i n t e r p r e t o w a n y , przeczyłby t a k k a ­ § 216 m ó w i z Baarinów. (op. cit., s. 50), że godność bekiego wypełniającego główne obrzędy Jeśli o n a d a n i u p r z e z C z y n g i s - c h a n a tytułu przyjąć interpretację Władimirco- oznaczała funkcję głównego s z a m a n a w r o ­ kultowe, z racji swego podeszłego zwykle �311 RECENZJE Załączona tablica, sporządzona n a podstawie opisu genealogicznego przytoczonego w §§ 40-51, jest właściwie genealogią głównego lineażu i to przypuszczalnie niekompletną, jeśli idzie o potomków Sem Seczüla ( I I I generacja). Co ciekawsze, b l i s k i c h sobie lineaży nie łączy konsek­ w e n t n i e działające poczucie solidarności. Cały okres w a l k i Czyngis-cha­ na o władzę charakteryzuje się zmaganiami m . i n . z najbliższymi l i n e a żami. N i e podlegają one na dodatek p r a w u symetrycznej opozycji cha­ rakterystycznej dla wspólnot r o d o w y c h , sprowadzającej się do tego, że bliższe sobie genealogicznie g r u p y jednoczą się w k o n f l i k c i e z dalszymi. Tymczasem Tajcziuci, najbliżsi (obok Besüt) Bordżiginom, znaleźli się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h mongolskich przeciwników C z y n ­ gis-chana (por. § 196). T a k i stan rzeczy wynikał nie t y l k o z b r a k u t r a ­ d y c j i wspólnoty wewnątrzrodowej, lecz również ze wspomnianego wcze­ śniej f a k t u , że g r u p y krewniacze n i e działały całkowicie samodzielnie. Były one w k o m p o n o w a n e w strukturę złożoną ponadto z drużyny w o j ­ skowej oraz sprzymierzonych i poddanych zespołów l u d z k i c h , często bę­ dących również g r u p a m i k r e w n i a c z y m i . Taka złożona g r u p a s t r u k t u r y politycznej rządziła się i n n y m i p r a w a m i niż obowiązujące w s t r u k t u r z e krewniaczej. I dotyczyło to oczywiście nie t y l k o Bordżiginów. Reorganizacja całego społeczeństwa mongolskiego oraz ludów p o d b i ­ t y c h przez Czyngis-chana według zasad a d m i n i s t r a c j i w o j s k o w e j , t z n . n a j e d n o s t k i dostarczające odpowiedniej liczby żołnierzy w h i e r a r c h i i w e ­ dług systemu dziesiętnego, n i e pozostawiała już żadnego miejsca d l a g r u p krewniaczych, n a w e t t a k n i e w i e l k i c h j a k lineaże. Mogły one istnieć j e d y n i e n a marginesie organizacji społecznej. J a k można sądzić z póź­ niejszego materiału, istniały one w t e n sposób jeszcze długo, stopniowo rozpadając się i przechodząc w nieformalne g r u p y k r e w n y c h . wieku cieszącego się również a u t o r y t e t e m przywódcy, w y b ó r C z y n g i s - c h a n a n y byłby z tradycją, gdyż padł n a n a j s t a r s z e g o zgod­ człowieka z n a j s t a r s z e j l i n i i rodu. Taką właśnie był lineaż B a a r i n , gdyż Dżadaran z o s t a l i z r o d u wyłączeni z p o w o d u obcego o j c o s t w a . Gdyby Usun miał być bekim d l a w s z y s t k i c h lineaży nów, świadczyłoby to niewątpliwie o żywotności p e w n y c h n i k a to j e d n a k że p r z y w i l e j e wcale jednoznacznie linii senioralnej z tekstu T H M . Trzeba posiadali nie Baarinowie Bordżigi­ aspektów r o d u , n i e w y ­ t u także odnotować, (potomkowie kobiety bę­ dącej branką wojenną), l e c z l i n i a prowadząca p r z e z K a b i c z i e g o , drugiego s y n a B o ­ d o n c z a r a , w której znalazł się również C z y n g i s - c h a n . P r z y o k a z j i można zwrócić uwagę n a n i e z b y t zrozumiały f r a g m e n t czeniu polskim. „Usun jest potomkiem sadnia ono odmiennie. byli [grupą] zbyt Zdanie wiele. Wydaje się, uzasadniające wybór naczelnika rodu Tłumaczenia że najbliższą bekiego Ba'arin" Kozina, (§ 216). W Haenischa oryginałowi s t a r s z y c h k r e w n y c h " , l u b : „Jest brzmi byłaby [grupa] i u tej w e r s j i Kuo-Pi wersja: krewnych, w tłuma­ Kałużyńskiego: nie Pao „Ba'arinowie starszych Ba'arinów". Odnosiłoby się to do s t a t u s u Baarinów j a k o n a j s t a r s z e g o braci lineażu. N a d ­ to zaś pokrywałoby się z p r z y p u s z c z e n i e m , że niektóre z a s t o s o w a n i a t e r m i n u odpowiadają pojęciu lineażu. uza­ brzmią urug �ANDRZEJ WOŹNIAK ZAGADNIENIE PROCESÓW ETNICZNYCH W RADZIECKIEJ LITERATURZE ETNOGRAFICZNEJ Przeglądając ostatnie roczniki zauważy, że wśród p r o b l e m a t y k i z pierwszych nymi. miejsc wysuwają Tylko w co n a j m n i e j „Sowietskoj poruszanej Etnografii" czytelnik niewątpliwie n a łamach tego c z a s o p i s m a się z a g a d n i e n i a ciągu d w u o s t a t n i c h l a t w n a jedno związane z t z w . p r o c e s a m i „Sowietskoj Etnografii" etnicz­ opublikowano kilkanaście artykułów n a t e n t e m a t . T a k z n a c z n a ilość p u b l i k a c j i 1 tyczących procesów e t n i c z n y c h n i e w y n i k a wyłącznie z indywidualnych do­ zaintere­ sowań poszczególnych autorów. Osno­ W w y d a n e j p r z e d k i l k o m a l a t y pod redakcją S . A . T o k a r i e w a p r a c y pt.: etnografii , zajmujących wy wśród 2 problemów najważniejszych, „szczególnie d z i e c k i c h etnografów", podkreślona została m. i n . konieczność b a d a n i a ra­ współczes­ n y c h procesów e t n i c z n y c h , ponieważ „zachodzące obecnie n a całym świecie o g r o m ­ ne przemiany społeczno-ekonomiczne znaczne zmiany w w rozwoju zagadnieniach kiej etnografii związany z badaniem polityczne pociągają za sobą I . Kozłów p i s z e : się wyraźnie procesów „W ostatnich latach w i stał się j e d n y m etnicznych w również się od l a t 3 e t n i c z n y c h W. wyodrębnił i e t n i c z n y m różnych l u d ó w " . Specjalizujący różnych radziec­ z wiodących krajach kierunek świata, a w s z y s t k i m w Z S R R . . . W a g ę t a k i c h badań określa r o l a , jaką o d g r y w a j ą i w szej przyszłości będą rach życia naszego stronnego p o z n a n i a 1 Przytoczę J . W. w odgrywać Sowriemiennyje tu dla przykładu „Sowietskaja etniczeskije s. 48-59; W. I . jedynie issledowanija), processy w gorodach processy SSSR Chomicz, s. 79-87; J . W. Bromie I. Etnograf ija", w wielu konieczność na Małych Kozłów, Zondskich etniczeskije i niekotoryje sfe­ wszech­ poniatija j , Etnos i endogamija, Leninizm i osnownyje obszcznosti, 2 S. A. T o k a r i e w 3 Tokariew, op. cit., s. 17. lat Ostrowach, processy ich etnografii, 1969-1970: processow B i e r n o w a, tamże, n r 2, w SSSR izuczenija, „etniczeskije (к mie- Etniczeskije tamże, n r 5, processy", tamże, tamże n r 6, s. 84-91; J . W. Brom­ tiendiencyi etniczeskich processow Etnos i ekonomika. E t n i c z e s k a - tamże, n r 6, s. 47-60. (red.) Osnowy z etniczeskich Pokszyszewskij, probłemy O sodierżaniju artykuły aspiekty tamże, 1970 n r 1, s. 3-14; W . I . K o z ł ó w , ja i ekonomiczeskaja (etniczne) także 1969 n r 1, s. 3 - 1 3 ; A . A . tamże, s. 60-72; W . W . s. 3 - 1 5 ; L . W . W. a niektóre Niekotoryje Sowriemiennyje Kozłów, todołogii w SSSR, kraju, z m i a n s t r u k t u r y e t n i c z n e j i możność s t a w i a n i a n a i c h p o d s t a - B r o m l e j , M . S. K a s z u b a , Jugosławii, ie j, c z y n n i k i narodowościowe wielonarodowościowego przede najbliż­ M o s k w a 1968. �RECENZJE w i e prognoz p r z e m i a n e t n i c z n y c h w przeszłości. W pośrednio związana z t y m k i e r u n k i e m badań j e d y n i e artykuły o p u b l i k o w a n e w zostały jednakże u s t a l o n e co może w autorowi sposób przede stadia, Etnografii") ostatecznie niektóre ważne w s z y s t k i m o ustalenie na („etniczeskaja o b s z c z n o s t " ) jako prac" . Idzie tu 4 etnicznych i ich miejsca procesów następnie przedmiotu uwagę metodologiczne, przebiegu istoty procesów i c h przebieg, jeśli brać pod dziesiątki tytułów. N i e zagadnienia na dalszym społecznych, p o d s t a w o w e t y p y c z y n n i k i wpływające etnicznej „Sowietskoj n i e k o r z y s t n y zaważyć wśród i n n y c h procesów latach ostatnich literatura bez­ liczy (nawet zaś etnicznych i ich pojęcie wspólnoty tychże procesów oraz o ty­ pologię wspólnot e t n i c z n y c h . 5 W dyskusji nad zagadnieniami mach e t n i c z n y m i , j a k a toczy się od l a t k i l k u n a ł a ­ czasopism r a d z i e c k i c h , przede „Woprosy wają F i l o s o f i i " i „Sowietskaja się n a p i e r w s z e w s z y s t k i m zaś t a k i c h j a k „Woprosy I s t o r i i " , Etnografija", problemy metodologiczne miejsce . O rozmiarach zainteresowania tymi wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k wysu­ zagadnieniami 6 społecznych może świadczyć fakt, że w cza­ sopiśmie „Woprosy I s t o r i i " , którego r e d a k c j a zainicjowała dyskusję n a d niektórymi problemami teorii dyskusyjnych narodu, tylko w latach 1966-1968 z a m i e s z c z o n o r e d a k c j a n i e była w s t a n i e opublikować w s z y s t k i c h ) . W dzonej 25 artykułów (dodać należy, że ze względu n a dużą ilość nadesłanych n a łamach „Woprosow I s t o r i i " wzięło udział sumie w materiałów dyskusji prowa­ 23 historyków, 16 filozofów, 5 etnografów, 3 prawników, 2 filologów i 1 e k o n o m i s t a . 7 Problemy (a p r z e d e w metodologiczne nasuwające w s z y s t k i m procesów nauce radzieckiej, potraktowane i wyczerpujący w wydanej W. I. Kozłowa Dinamika się p r z y badaniu e t n i c z n y c h ) , budzące zostały niedawno czislennosti w przez sposób Instytut Etnografii wszechstronny AN ZSRR pracy narodów . J e s t to p i e r w s z a w l i t e r a t u r z e r a ­ s ograniczoną ilość m i e j s c a omówię t u j e d y n i e nicznej zainteresowanie najbardziej d z i e c k i e j p r a c a uogólniająca z d z i e d z i n y t z w . d e m o g r a f i i z zagadnieniem zagadnień e t n i c z n y c h tak szerokie e t n i c z n e j . Z e względu n a te rozdziały p r a c y , które wiążą procesów e t n i c z n y c h , pomijając się zarówno rozdział o s t a t y s t y c e e t ­ (cz. I ) j a k i całą część I I p r a c y („Etniczne a s p e k t y n a t u r a l n e j reprodukcji ludności"). Zanim jednak przejdziemy do omówienia interesujących n a s fragmentów cy W. I . K o z ł o w a należałoby nieco m i e j s c a poświęcić k w e s t i o m Trudności etniczną terminologiczne podkreśla nasuwające zresztą się i s a m autor, przy zaś rozważaniach n a gruncie nad polskim problematyką są one j e s z c z e większe, wziąwszy pod uwagę, że w n a u c e p o l s k i e j o k r e s u p o w o j e n n e g o niom e t n i c z n y m poświęcano nieporównanie mniej miejsca pra­ terminologicznym. niż w zagadnie­ nauce radziec­ k i e j . Uzasadniając celowość używania t e r m i n u „wspólnota e t n i c z n a " („etniczeskaja 9 4 Kozłów, Sowriemiennyje 5 К o z ł o w, op. cit, s. 61. 8 Np.: S . А . Т о к a r i e w, dołogiczeskim p r o b l e m a m jew, gam Národnost' diskusii Problema etnografii), как socyalnaja po niekotorym etniczeskije tipow s. 60. etniczeskich obszcznosti (k m i e t o - „Woprosy F i l o s o f i i " , 1964 n r 11; A . G . A g a - obszcznost', problemam processy..., tieorii tamże, 1965 n r 11; por. także: К nacyi, ito- „Woprosy I s t o r i i " , 1970 n r 8, s. 87, b i b l i o g r a f i a . 7 К itogam 8 W. I . K o z ł ó w , i osnownyje 8 diskussii..., faktory, s. 87-88. Dinamika czislennosti narodów. Mietodołogija issledowanija M o s k w a 1969. Z p r a c p o l s k i c h w y d a n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t - �314 RECENZJE obszcznosť") j a k o równoznacznego z określeniem u w a g ę n a wieloznaczność tego ostatniego. kach swój charakter etniczny i oznacza mieszkańców cujące c z y po p r o s t u grupę l u d z i — pisze a u t o r . 1 0 również g r a n i c a między pojęciami czesnej terminologii minów w „ l u d " („naród") K o z ł ó w Określenie „ l u d " t r a c i w jakiegoś Nie zawsze zwraca wielu kraju, wypad­ masy pra­ wyraźnie r y s u j e „lud" i „naród" („nacija"). Nietrwałość e t n i c z n e j pogłębia j e s z c z e z n a c z n a zmienność niektórych przeszłości. D o t y c z y to p r z e d e wszystkim terminu „naród", narodem. W starożytnym Rzymie termin „naród" („natio") ter­ który j a w i ł się z n a c z n i e wcześniej niż t e n t y p wspólnoty l u d z k i e j , który przyjęto wać miał się współ­ po­ nazy­ znaczenie e t n i c z n e i był używany d l a o z n a c z e n i a związków p l e m i o n . W s t o s u n k u do p o s z c z e ­ gólnych p l e m i o n do bardziej R z y m i a n i e używali najczęściej t e r m i n u „gens", zaś w rozwiniętych l u d ó w —• „populus". W odniesieniu następnych s t u l e c i a c h znaczenie t e r m i n u „naród" stawało się b l i s k i e pojęciu jedności państwowej, gdyż rozwiązy­ wanie było p r z e ­ zagadnienia narodowościowego w E u r o p i e z a c h o d n i e j de w s z y s t k i m n a drodze tworzenia państw n a r o d o w y c h . w l i c z n y c h językach z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h ,,nation", włoskie realizowane O d początku w i e k u X I X słowa „naród" (angielskie „nazione" itp.) zaczęto używać głównie już w i francuskie jego politycznym -znaczeniu l u d s t a n o w i grupę etniczną w s e n s i e używanym w etnografii i antropologii t y c h państw j e d n a k słowo to n i e k i e d y było i jest używane w jego e t n i c z n y m z n a ­ czeniu dla oznaczenia grupy ludzi kulturą, świadomością etniczną itd. kim J . J . W i a t r a, tegoż rozdz. stematycznej, kwestii Naród związanych i rasa w świadomości „Struktura e t n i c z n a " , [w:] Warszawa narodowej, pochodzenia, 1969. W społecznej, Społeczeństwo. Wstęp Naród 1964; t e g o ż , Warszawa wspólnotą językiem, 11 pracach i państwo. Warszawa 1962; do socjologii Socjologiczne tych poruszone sy­ aspekty są p r z e d e wszyst­ k i m z a g a d n i e n i a dotyczące t e o r i i n a r o d u . 10 T e r m i n „lud" również w języku p o l s k i m jest b a r d z o n i e j e d n o z n a c z n y : 1) zbiorowość l u d z k a o powiązaniach e t n i c z n y c h , kształtujących „lud" się n a g r u n c i e zamieszkania lub pochodzenia czy domnie­ m a n e g o ) od wspólnych przodków; d l a ukształtowania się więzi e t n i c z n e j n i e jest k o n i e c z n e występowanie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h (autentycznego ję­ zyka, kultury, regionu czynników jednocześnie; w t y m z n a c z e n i u l u d s t a n o w i grupę etniczną w sensie używanym w etnografii i a n t r o p o l o g i i współczesnej, 2) w p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h używa się t e r m i n u „ l u d " n a określenie h i s t o r y c z n i e ukształtowanej wspólnoty t e r y t o r i a l n e j , k u l t u r o w e j , niającej się p o c z u c i e m łączności grup; w t y m znaczeniu ludem przeciwstawianej warstwom ślenie ludności w i e j s k i e j " , języka polskiego wszystkim uprzywilejowanym, 4) d a w n i e j w językowej, w y r ó ż ­ stosunku i chłopi, innych okre­ Małym słowniku Z . Łempickiej, Warszawa „1) pracujące 2) z b i o r o w i s k o do pracującej, często s p o t y k a n e 1965, s. 634. W H. Auderskiej, „lud" c z y t a m y : robotnicy obcości jest szczep l u b plemię, 3) ogół ludności pod r e d . S . S k o r u p k i , wspólnym p o c h o d z e n i e m a W E P , t. 6, W a r s z a w a 1968 n a s. 351 pod hasłem przede wewnętrznej, warstwy ludzi, społeczeństwa, ze sobą i językiem, g r u p a e t n i c z n a , różniąca się od n a r o d u związanych bra­ k i e m okrzepłej t r a d y c j i państwowej; szczep, plemię". 11 W W Wielkiej polskiej literaturze encyklopedii rycznie wytworzona, losów d z i e j o w y c h , naukowej powszechnej brak jest znajdujemy jednolitej definicji t a k i e określenie „ N a r ó d - trwała wspólnota l u d z i , ukształtowana n a g r u n c i e ekonomicznego, przejawia­ 1966, s. 623). podręczniku socjologii Wiatr a i życia histo­ wspólnych jąca się w świadomości n a r o d o w e j j e j członków" ( W E P , t. 7, W a r s z a w a W k u l t u r y , języka, t e r y t o r i u m narodu. Społeczeństwo..., s. 286, c z y t a m y , że „naród �315 RECENZJE W języku r o s y j s k i m przede w s z y s t k i m słowa słowo „naród" („nacija") treść polityczną, później „ l u d " („naród") i zaczęło wchodzić w nym. Wyraźnym zmianom miało w jednak I połowie X I X w i e k u utraciło to z n a c z e n i e użycie głównie w uległo od połowy X I X w i e k u nów „plemię" i „narodowość" •— używanych obecnie n a rzecz znaczeniu etnicz­ również z n a c z e n i e termi­ w nauce radzieckiej dla o k r e ­ ślenia typów wspólnoty e t n i c z n e j . Jak należy j e d n a k pisze, że wspólnota rozumieć s a m o określenie etniczna stanowi jeden „wspólnota z rodzajów etniczna?" historycznie n y c h zespołów l u d z i , t j . może być z a l i c z a n a do k a t e g o r i i Kozłów 1 2 ukształtowa­ społeczno-historycznych. Aby wyróżnić „wspólnotę etniczną" spośród i n n y c h organizmów społecznych leży zastanowić starają się się n a d zespołem określić wszystkim cztery pojęcie cech, przy wspólnoty elementy pomocy etnicznej. przyjętego w D o zespołu nauce na­ 13 radzieccy należą przede określenia narodu: i układu p s y c h i c z n e g o , a także i n n y c h i s t o t n y c h elementów t a k i c h , j a k : świadomość e t n i c z n a , wspólne p o ­ chodzenie, religia 14 . Niektóre z t y c h elementów — pisze K o z ł ó w — n i e mogą być uważane z a p o d s t a w o w e duża ilość wyjątków. c e c h y wspólnoty powstania podstawową cechą tego z j a w i s k a " . określonego zjawiska Poza 1 5 tów, a wśród wiednich nich etnicznej, gdyż wiąże „Analizując w s z y s t k i e te e l e m e n t y że w a r u n k i język, t e r y t o r i u m trzeba społecznego wspólnota bardziej które ekonomiczna, psychicznego nie koniecznie i ekonomika mogą z wymienionych organizacja społeczna leżeć elementów i Kozłów proponuje następującą definicję (gospodarczych, przez logię d e f i n i c j i się i s t n i e n i e m narodu Terminu 12 rzadko. charakteryzuje praca etniczna" np. go s. 284). Z jest pewnej poczucie używa Wiatr wa­ więzi stosunku Naród występują kapitalizmu, narodu". i państwo..., polskich pracach narodu terminów etniczna", języka lub najbardziej t j . „grupa co n a j m n i e j j e j członków jednocześnie, jednakże naukowych E. pod którą wyróżniającej (czemu odpowiada kultura się rów­ oraz od­ ludność sąsiednią); c e ­ d l a określenia d a n e j co n a j m n i e j Kardelja zbliżony społeczna, do i n n y c h grup), s w o i s t a g r u p y e t n i c z n e j muszą występować r a z e m Typo­ s. 183-200. definicję bliskości, łączącej obcości w epoce się w „grupa odrębnego w odrębności (używana w s w o j e j własnej g r u p i e l u b p r z e z c h y te r z a d k o naj­ etnicznej: rozlicznych tłumacząc używanych termin okrzepłą własnej W i a t r a, Używa posiadanie g w a r y , poczucie noczesne zawiera pojęciowym rębna n a z w a są z grup ludzi, w miarę r o z w o j u i ostatecznie świadomości „wspólnota Społeczeństwo..., względem w układu religijna) h i s t o r y c z n i e ukształtowaną trwałą wspólnotę powstałą n a wspólnych losów d z i e j o w y c h charakteryzującą bardzo n i e l u b osiągniętej terytorium, k u l t u r a l n y c h i i n n y c h ) , wspólnoty języka, wspólnych cech k u l t u r y , zdefiniować można j a k o gruncie odpo­ ekono­ wspólnota wspólnoty „jest to g r u p a społeczna powstała n a określonym t e r y t o r i u m posiadania i się elemen­ u podstaw (język państwowa, zbyt stają t y m , niektóre z w y m i e n i o n y c h i k u l t u r y , świadomość e t n i c z n a , wspólnota r a s o w a , istotne, runkach się z n i m i wziąć pod uwagę, więzi społecznych tworzących wspólnotę językową, terytorialną i miczną. P o r o z p a t r z e n i u , (por. uczeni tego radzieckiej wspólnota języka, t e r y t o r i u m , życia e k o n o m i c z n e g o szereg których grupy jako d w i e l u b t r z y " ( W E P , t. 3, W a r s z a w a 1966, s. 499). 13 Autor używa t u określenia „organizm społeczny" społeczna", gdyż t e n o s t a t n i wiąże się w socjologii podziałami społeczeństwa. Por. 14 Kozłów, Dinamika 15 Kozłów, op. cit., s. 25. Kozłów, czislennosti..., Dinamika s. 25. zamiast radzieckiej terminu jedynie z czislennosti..., „grupa klasowymi s. 22. �316 RECENZJE układu p s y c h i c z n e g o ; jeśli zaś g r u p y te różniły się wyraźnie pod względem r a s o ­ w y m , to również z n a c z n e j i c h m e t y s y z a c j i . P o d s t a w o w y m i c e c h a m i wspólnoty e t ­ n i c z n e j są: świadomość odrębności e t n i c z n e j i p o s i a d a n i e własnej n a z w y e t n i c z ­ nej, język, t e r y t o r i u m , szczególne c e c h y k u l t u r y , określona f o r m a o r g a n i z a c j i s p o łeczno-terytorialnej l u b wyraźne dążenie do s t w o r z e n i a t a k i e j o r g a n i z a c j i " . D e ­ finicję tę uzupełnia autor istotną uwagą, iż n i e z n a j d u j e w niej o d b i c i a cała r ó ż n o ­ rodność rzeczywistości, a j e j k o n k r e t n e z a s t o s o w a n i e w y m a g a p e w n y c h uzupeł­ nień. T a k np. ze względu n a z n a c z n e p r z e m i e s z a n i e ludów i p r o c e s y a s y m i l a c j i językowej c e c h a wspólnoty języka i t e r y t o r i u m może być o d n i e s i o n a w pełni j e ­ d y n i e do z a s a d n i c z e g o jądra etnicznego tego c z y innego l u d u . Sformułowawszy d e ­ finicję wspólnoty e t n i c z n e j p r z e c h o d z i autor do omówienia poszczególnych typów tej wspólnoty. W r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j l a t 1920-1930 w y d z i e l a n o d w a p o d s t a w o w e t y p y wspólnoty e t n i c z n e j — p l e m i o n a i n a r o d y . W końcu l a t c z t e r ­ d z i e s t y c h pojęcia „narodowość", d o t y c h c z a s dosyć n i e j e d n o z n a c z n e g o , zaczęto uży­ wać d l a o z n a c z e n i a t y p u wspólnoty e t n i c z n e j c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a początkowe­ go o k r e s u f o r m o w a n i a się n a r o d u . P r z y t y m plemię uważa się z a c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j ; narodowość d l a n i e w o l n i c t w a i f e u d a l i z m u , naród zaś — d l a k a p i t a l i z m u i s o c j a l i z m u . P o z a t y m j a k o p o d t y p wyodrębnia się jeszcze „związek p l e m i o n " . N a p r a w a c h podtypów figurują również w l i t e r a t u r z e r a d z i e c k i e j „narodowość e p o k i n i e w o l n i c t w a " , „narodowość f e u d a l n a " , „naród k a ­ p i t a l i s t y c z n y " i „naród s o c j a l i s t y c z n y " . K o z ł ó w z w r a c a uwagę, że przesłanką m e t o ­ dologiczną t a k i e j właśnie typologii wspólnot e t n i c z n y c h jest teza, iż poszczególnym f o r m a c j o m społeczno-ekonomicznym odpowiadają określone t y p y wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Jego z d a n i e m założenie t a k i e jest d a l e k o idącym u p r o s z c z e n i e m . Wspólnota e t n i c z n a — p i s z e autor — jest z a z w y c z a j j e d y n i e pośrednio związana z ekonomiką; a n i j e d n a z j e j c e c h p o d s t a w o w y c h — świadomość e t n i c z n a , język, t e r y t o r i u m itp. — n i e p o d l e g a poważniejszym z m i a n o m p r z y przejściu od jednego sposobu p r o d u k c j i do innego. D l a t e g o też, jeśli założymy, że t y p wspólnoty e t n i c z n e j uzależniony jest przede w s z y s t k i m od f o r m a c j i ekonomiczno-społecznej, to możemy określić w ł a ­ ściwości każdego t y p u j e d y n i e p r z y p o m o c y t y c h cech, którymi c h a r a k t e r y z u j e się d a n a f o r m a c j a np. specyfiką stosunków p r o d u k c y j n y c h c z y składem społecznok l a s o w y m . T e r m i n y „plemię", „narodowość", „naród" są w tej s y t u a c j i zupełnie zbędne, gdyż najsłuszniej byłoby t a k i e „typy" wspólnot e t n i c z n y c h nazywać „lu­ d e m o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j " , „ludem o k r e s u n i e w o l n i c t w a " i t d . N i e b r z m i to w końcu d z i w n i e j niż używane obecnie określenia: „naród k a p i t a l i s t y c z n y " i „na­ ród s o c j a l i s t y c z n y " . Można oczywiście pozostawić istniejące o b e c n i e określenia, chociaż n i e j e s t to z b y t logiczne, ale należy w t e d y posługiwać się n i m i z największą ostrożnością i n i e dopuszczać używania w s t o s u n k u do żadnego z l u d ó w Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o (tj. l u d ó w e p o k i s o c j a l i s t y c z n e j ) t e r m i n u „narodowość", ponieważ j a k się o k a z u j e , z a t e r m i n e m t y m kryją się c e c h y f o r m a c j i n i e w o l n i c z e j l u b f e u d a l ­ n e j . W rzeczywistości wspólnoty e t n i c z n e , m i m o w s z y s t k i c h i c h związków z f o r ­ m a c j a m i społeczno-ekonomicznymi, rozwijają się według s w o i c h s p e c y f i c z n y c h praw . u 17 18 Przechodząc do b a r d z i e j szczegółowych rozważań n a d t y p a m i wspólnoty e t n i c z ­ n e j , s t w i e r d z a Kozłów, że s t o s u n k o w o pierwszego — plemienia. N a podstawie 1 6 17 1 8 Kozłów, op. cit, Kozłów, Kozłów, op. cit., s. 57. op. cit., s. 58. s. 56. najmniej jest problem typu analizy organizacji rodowo-plemiennej skomplikowany (np. �317 RECENZJE Australijczyków i Irokezów) dochodzi autor do w n i o s k u , że plemię p o s i a d a kie te c e c h y , które j e s t : wspólne zostały przyjęte t e r y t o r i u m , język również więzi o c h a r a k t e r z e za podstawowe (dialekt), d l a wspólnoty nazwę plemienną, ekonomicznym. Do plemienia wszyst­ e t n i c z n e j , to a często oprócz też odnoszą się tego takie c e c h y j a k wspólnota układu p s y c h i c z n e g o i k u l t u r y . Z n a c z n i e więcej kłopotu s p r a w i a k w e s t i a drugiej noty etnicznej — wiążą zazwyczaj bywa niekiedy mienia narodowości. z okresem rozciągane i narodu. J a k już niewolnictwa na wszystko, Poddawszy z w y m i e n i o n y c h typów w s p ó l ­ wspomniano, typ ten autorzy i feudalizmu, a w co n i e o d p o w i a d a t y p o w y m krytycznej analizie radzieccy praktyce dotychczasową pojęcie cechom literaturę to ple­ posłu­ gującą się pojęciom n a r o d o w o ś c i , dochodzi autor do w n i o s k u , że ponieważ pojęcie 19 to jest n i e p r z y d a t n e plemieniem d l a określenia etnosów znajdujących a narodem, się w p r z e d z i a l e należy wydzielić przejściowe t y p y l u b p o d t y p y między wspólnoty etnicznej. Słuszność wyodrębniania narodu jako szczególnego typu wspólnoty etnicz­ n e j n i e b u d z i w p r a w d z i e wątpliwości Kozłowa, jednakże rozpowszechnioną w ce r a d z i e c k i e j definicję n a r o d u nota języka, t e r y t o r i u m , e k o n o m i k i i układu p s y c h i c z n e g o wspólnocie k u l t u r y , uważa z a n i e p r e c y z y j n e . nieść się do większości członkowie których plemion mówią — mocno pisze przejawiającego „Na ogół c e c h y te łatwiej autor — zróżnicowanymi niż do niektórych dialektami, żyją się w e dadzą o d ­ w narodów, znacznym p r z e m i e s z a n i u t e r y t o r i a l n y m i ścisłych związkach e k o n o m i c z n y c h z i n n y m i a jednocześnie mieszkania, [...] z powodu rodzajów klasowo-zawodowych, narodowego) pisze dalej Kozłów nego r o z w o j u , na różnych działalności — warunków gospodarczej, nie cechuje ani kultury..." stanowi naturalnych przynależności poziom narodu w porównaniu miejscach do różnych (charakteru jego społeczno-ekonomicznego lecz n a z a s a d a c h za­ grup z plemieniem j a k również i to, że jego s t r u k t u r a wewnętrzna o p a r t a więzi pokrewieństwa, ludami, w i c h wspólnota układu p s y c h i c z n e g o Specyfikę 2 0 nau­ opartą n a t a k i c h c e c h a c h z a s a d n i c z y c h , j a k w s p ó l ­ społeczno-klasowych. — i kultural­ jest już n i e Ważną rolę od­ g r y w a t u również k r y t e r i u m liczebności. N a r ó d n i e jest zwykłą wspólnotą e t n i c z ­ ną — j e s t sięcy dużą i milionach wspólnotą etniczną, której liczebność w y r a ż a się w s e t k a c h t y ­ ludzi, bowiem d z i e l n e i s t n i e n i e i rozwój niętego społecznego nych W wojem tylko 2 1 różni s i l n i e rozwiniętą takie rozmiary w warunkach podziału p r a c y . „narodowościami" wewnętrzną, narodu się zabezpieczyć samo­ postępu sił wytwórczych i rozwi­ O d wspólnot naród przede świadomością mogą etnicznych umownie wszystkim etniczną — poczuciem t o k u dziejów wspólnoty e t n i c z n e podlegały z m i a n o m społeczno-historycznym stencji. Procesy powodujące i kulturalnym te z m i a n y związane Wśród bezpośrednio nich z rozwojem d u k c y j n y c h , przebudową ne wyrażające 19 się w P o r . np. A . G . socyalisticzeskogo można i osobliwościami A g a j e w, różnych К woprosu narodnostiej o tieorii w SSSR, 2 0 К o z ł o w , op. cit., s. 67. 2 1 Kozłów, 2 2 W o r y g i n a l e „nacyonalnym c z u w s t w o m " , 2 2 i c h własnej zarówno roz­ egzy­ ze w z g l ę ­ społeczno-ekonomiczne i zmianą i zawodowej elementów narodowym . oddziaływania n a w s p ó l ­ procesy sił p r o d u k c y j n y c h struktury klasowej zmianach razwitija wymienić пр.: nazywa­ zwartością uwarunkowanym są b a r d z o różnorodne d u n a swoją istotę, j a k i n a stopień i c h w i e l o s t r o n n e g o notę etniczną. większą stosunków kultury, językowe národnosti. powodu- Zakonomiernosti Machaczkała 1965. op. cit, s. 68. Kozłów, pro­ itp.; społeczno-kultural- op. cit, :s. 68. �318 RECENZJE jące zmianę języka potocznego i l i t e r a c k i e g o i i n n e . T u j e d n a k r o z p a t r y w a n e będą j e d y n i e p r o c e s y kończące się zmianą przynależności e t n i c z n e j g r u p l u d z k i c h . K o z ­ łów n a z y w a j e p r o c e s a m i e t n i c z n y m i . 2 S Badanie procesów e t n i c z n y c h zapoczątkowano w końcu X I X w i e k u w wielonarodowościowych (m. i n . w imigrantów, szczególnie zaś w gólny charakter niewielkich Rosji) U S A . Wówczas i sprowadzały W Związku Radzieckim czas do zagadnień wościowymi w w sferze ostatnich latach w się j e d n a k a wiele badanie procesów przede polityczno-prawnej niedostatek jednolitej rozpada danego ograniczało się ze s t o s u n k a m i związany i stał się j e d n y m przez narodo­ Dopiero z badaniem pro­ z wiodących . Od­ 24 uogólniającym z tej dziedziny, n i e zostało j e s z c z e w pełni rozwiązanych. razdielenije") i „zespolenie Podział e t n i c z n y jest p r o c e s e m , wspólnoty wchłaniania t y p a m i procesów e t n i c z n y c h są, z d a n i e m K o z ł o w a : „ p o ­ e t n i c z n y " („etniczeskoje objedinienije"). się szcze­ ludy społeczno-ekonomicznej. kierunek o charakterze zagadnień m e t o d o l o g i c z n y c h rodzime etnicznych wszystkim i radzieckiej prac t a k i e miały do śledzenia procesów związanych etnografii D w o m a podstawowymi dział badania szczególnie nasiliły się w o s t a t n i c h l a t a c h . cesów e t n i c z n y c h zarysował się wyraźniej czuwa jednak się z a z w y c z a j krajach krajach masowego osiedlania wspólnot e t n i c z n y c h i g r u p i m i g r a n c k i c h p r z e z kraju. Badania nad tymi zagadnieniami dłuższy oraz w etnicznej oddziela się w etniczne" („etniczeskoje t r a k c i e którego od inna wspólnota lub poprzedniej, kiedy pierwsza się n a d w i e albo więcej części, z których każda staje się o s o b n y m samo­ i s t n y m l u d e m . P r o c e s y t a k i e były szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a o k r e s u wspól­ noty p i e r w o t n e j Procesy macji i plemiennego zespolenia klasowych, to proces zwyczaj d z i e l i autor zlewania jednak s t a d i u m r o z w o j u wspólnot e t n i c z n y c h . etnicznego, pokrewnych językowo innych w lektycznym wszystkim w pokrewne jedną odwróceniem znacznie posiadających wspólnotę w wielu wypadkach procesów podziału sobie pochodzą jest j a k gdyby etnicznego. różniących się pod świadomość względem odrębności pochodzenia, etnicznej. Istota — etnicz­ Przez proce­ szczególnym asymilację procesu i dia­ rozu­ już ludów, języka wie­ zazwyczaj w przeszłości wspólnoty etnojęzykowej, z a t e m rozwój etnicznej for­ t y l k o i c h części), z a ­ m i a n y jest t u proces w z a j e m n e g o oddziaływania u f o r m o w a n y c h czaj dla Konsolidacja Wiatyczów, K r y w i c z ó w , S i e w i e r i a n i ludy 2 5 sów k o n s o l i d a c j i (niekiedy i kulturalnie, plemion l u d r o s y j s k i . Ponieważ od jakiejś j e d n o l i t e j przede i asymilacyjne. się odrębnych e t n i c z n i e ludów ną, n p . wschodnio-słowiańskich lu charakterystyczne na konsolidacyjne zazwy­ kultury asymilacji oraz polega n a t y m , że poszczególne g r u p y l u d z i i j e d n o s t k i należące do jednego l u d u , s t y k a ­ jąc się z i n n y m (a szczególnie znajdując się wśród niego), w r e z u l t a c i e z n i m tracą właściwe i m c e c h y k u l t u r y , przyswajają sobie jego język i przestają uważać się z a należące do p o p r z e d n i e j W odróżnieniu od procesów k o n s o l i d a c j i (i etnicznego kontaktów kulturę drugiego ludu, wspólnoty e t n i c z n e j . podziału), obejmujących całe wspólnoty e t n i c z n e i prowadzących do z a n i k a n i a j e d n y c h i p o j a w i a n i a się i n ­ nych samego ludów, p r o c e s y istnienia do asymilacyjne uczestniczących w zupełnego wchłonięcia naturalną i przymusową. średniego kontaktu 2 3 2 4 2 5 ludów szczególnie początkowo n i e naruszają n i c h ludów, chociaż doprowadzają jednego l u d u Asymilacja op. cit, s. 258. op. cit, s. 259. К o z ł o w, op. cit., s. 259-260. oraz niekiedy i n n y . Rozróżniać należy naturalna i ich kultur К o z ł o w, Kozłów, przez ma miejsce uwarunkowana w w końcu asymilację wypadku jest rozwojem bezpo­ spo- �319 RECENZJE łeczno-ekonomicznyim danego k r a j u . A s y m i l a c j a p r z y m u s o w a wiąże się z a s y m i l a torską polityką rządu i władz l o k a l n y c h w z a k r e s i e oświaty, a także w i n n y c h d z i e ­ d z i n a c h życia. P r z y p o m o c y t a k i e j p o l i t y k i dąży się do w y k o r z e n i e n i a języka i k u l ­ tury mniejszości kim w narodowych. krajach, w wypadkach taktów których Asymilacja przymusowa narodowości połączona j e s t z asymilacją między ludnością różnych występuje n i e posiadają naturalną narodowości. przede równych dokonującą wszyst­ praw i w wielu się n a drodze Oddzielenie kon­ wpływu pierwszego etnografii radzieckiej t y p u a s y m i l a c j i od drugiego j e s t rzeczą b a r d z o trudną. ¡Mimo znacznie że w zainteresowanie problematyką etniczną o s t a t n i c h l a t a c h wzrosło, to j e d n a k n i c z n y c h n i e zostało j e s z c z e w pełni wyjaśnione. L i c z n i cesy e t n i c z n e , przydają zumiejąc temu w zagadnienie ostatniemu terminowi a u t o r z y , rozpatrując zbyt pod n i m w s z y s t k i e z m i a n y p o d s t a w o w y c h istoty procesów szerokie elementów et­ pro­ znaczenie, r o ­ wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Często są one łączone, a n a w e t m i e s z a n e z ogólnym r o z w o j e m narodu, wzro­ stem dostatku materialnego itp. Oczywiście każda z t y c h z m i a n może mieć w p ł y w na szeregu procesy przeobrażeń etniczne, a w językowych wypadków (dotyczy to w pierwszym elementów k u l t u r y ) może być i c h częścią składową l u b s t a d i u m , w są one odrębnymi r o d z a j a m i procesów społeczno-ekonomicznych, r o w y c h c z y językowych. P o d s t a w o w y m cesów e t n i c z n y c h z dużej etnicznych, mości jest w rzędzie i p r o c e s u z m i a n s p e c y f i c z n y c h d l a określonego grupy naszym i n n y c h , które w się w ogóle zmiana społeczno-kultu­ różny sposób dotyczą głównego stopniowym 2 6 jednak k r y t e r i u m d l a w y d z i e l e n i a właściwych wypadku e t n i c z n e j , wyrażająca etnosu pro­ wspólnot w y z n a c z n i k a —• ś w i a d o ­ zastępowaniu uczucia przynależ­ ności do j e d n e j wspólnoty, u c z u c i e m przynależności do i n n e j . 2 7 W dalszej części rozdziału o m a w i a Kozłów p o d s t a w o w e czynniki oddziaływa­ jące n a p r z e b i e g procesów e t n i c z n y c h — r o z m i e s z c z e n i e i liczebność ludności, w a ­ runki we, społeczno-ekonomiczne, kulturowe, polityczno-prawne, psychologiczne. nemu rozwojowi Ostatni następnie podrozdział zaś czynniki poświęcony został języko­ historycz­ procesów e t n i c z n y c h , i c h s t a d i o m i t e m p u r o z w o j u oraz r o l i m a ł ­ żeństw m i e s z a n y c h e t n i c z n i e . Badanie granicami, współczesnych procesów jest w e t n i c z n y c h , zarówno w n a u c e r a d z i e c k i e j domeną etnografii piszą J . W. B r o m l e j , О. I. S z k a r a t a n — najważniejsze, wiedzialne KPZR W w 28 zadanie, którego aktualność została ZSRR i stanowi j a k i z a jego obecnie — a także n a j b a r d z i e j podkreślona na XXIII Zjeździe . d z i e d z i n i e etnogenezy znacznej mierze odwołuje i h i s t o r i i e t n i c z n e j poszczególnych się do p o m o c y ludów h i s t o r i i , a źródła p i s a n e etnografia są w w y p a d k u d l a etnografa, podobnie j a k d l a h i s t o r y k a , źródłami p o d s t a w o w y m i . jednakże p r o b l e m a t y k a procesów e t n i c z n y c h leży na styku dwu nauk: i socjologii. Tę strefę wspólną d l a etnografií i socjologii nazywają logią etniczną i uważają ją z a dział e t n o g r a f i i dział socjologii. S t r e f a t a p o w s t a j e wisk z jednej tym Sama etnografii autorzy strony, z d r u g i e j socjo­ zaś z a p r z y b a d a n i u w z a j e m n e g o krzyżowania się z j a ­ e t n i c z n y c h i społeczno-klasowych. etnosocjologii; Tego rodzaju badania stanowią jednocześnie można je podzielić n a d w a w z a j e m n i e Określenia tego używa Kozłów 2 7 К o z ł o w, op. cit., s. 261. 2 8 J . W. 2 6 jak odpo­ podstawę powiązane k i e - z a m i a s t terminów „lud", „wspólnota e t n i c z ­ na". i socyologii, Bromlej, О. I . Szkaratan, O sootnoszenii „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1969 n r 3, s. 16. istorii, etnografii �320 RECENZJE runki: procesy społeczne w w poszczególnych g r u p a c h cesów i różnych środowiskach etnicznych i procesy społecznych. O b a k i e r u n k i stanowią struktur. Ostatecznym celem badań pierwszego etniczne skrzyżowanie kierunku jest pro­ ukazanie drogą a n a l i z y porównawczej oddziaływania różnych środowisk e t n i c z n y c h n a p r z e ­ b i e g procesów społecznych. C e l e m k i e r u n k u drugiego jest u s t a l e n i e związku między stopniem trwałości tradycyjnych form nicznych, takich jak mieszane kultury pod względem i i n n y c h aspektów procesów e t n i c z n y m małżeństwa, et­ dwujęzycz- ność itp., a c z y n n i k a m i społecznymi. We współczesnym zurbanizowanym społeczeństwie no w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j j a k i d u c h o w e j czyli w d z i e d z i n a c h , które etnografowie etnografii metodami, odchodzi w przejawia się p r z e d e wszystkim w podstaw narodowej stosowanych jest w badają z powodzeniem świadomości n a r o d o w e j , c h a r a k t e r z e . Dlatego badawczych etniczna zarów­ tradycyjnymi dla przeszłość. S p e c y f i k a t a u ludów pach i narodowym specyfiki specyfika (szczególnie w obrzędach i w i e r z e n i a c h ) , współczesnych narodowych stereoty­ też •— podkreślają a u t o r z y — b a d a n i e niemożliwe etnografii bez w z b o g a c e n i a t y m i , którymi już metod szeroko tych i technik posługują się socjologowie. Omówione t u zostały niektóre z a g a d n i e n i a matyką etniczną, będące w metodologiczne związane z proble­ Z w i ą z k u R a d z i e c k i m od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m k u s j i p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k społecznych, p r z e d e dys­ w s z y s t k i m zaś etnografów, historyków, filozofów i socjologów. Część t y c h zagadnień znalazła już rozwiązanie l u b j e s t b l i s k a tego, i n n e wciąż j e s z c z e w y w o ł u j ą spory. N i e t r z e b a chyba dowo­ dzić, że rozwiązanie problemów ogólnych zależy od materiałów, j a k i c h dostarczają badania k o n k r e t n y c h procesów e t n i c z n y c h zarówno w Z S R R , j a k i poza jego gra­ nicami. Wydany bieżnoj tom artykułów pt.: Etniczeskije niedawno Jewropy ' stanowić 2 może egzemplifikację procesów e t n i c z n y c h . T o m o t w i e r a artykuł W. processy omawianej I . Kozłowa w stranách wcześniej zaru- typologii o zmianach struktury językowej i narodowościowej B e l g i i od I I połowy X I X w i e k u do czasów o b e c n y c h . Podobnymi zagadnieniami Stosunkom językowym w s t o s u n k u do S z w a j c a r i i rozwoju Pokrow- tu proces nie jedną ze s t r o n innego n a terenie Francji, szczególnie się N. M. L i s t o w a . historii zamieszkałych południowej zajmuje i z a n i k u języka i k u l t u r y p r o w a n s a l s k i e j , poświęcony został artykuł L . W. skiej. Przedstawiony w zaś a s y m i l a c j i ludności p r o w a n s a l s k i e j procesu — Francji — cuskiego. O e t n i c z n e j h i s t o r i i Friulów jest k o n s o l i d a c j i różnojęzycznych kształtowania się jednolitego ( I V - X X w.), n i e w i e l k i e g o jednocześ­ grup ludności narodu ludu fran» żyjącego włoskiej p r o w i n c j i U d i n e , pisze N. A . K r a s n o w s k a . C e l t y c k i m i l u d a m i W y s p t y j s k i c h , przede d o w a . Krótki w s z y s t k i m zaś S z k o t a m i i W a l i j c z y k a m i artykuł narodowościowych w N. N. M o r o z o w e j Szwecji. Ciekawą poświęcony ilustracją zajmuje został procesu się I . N. położeniu we Bry­ Groz- mniejszości konsolidacji etnicznej j e s t artykuł G . I . A n o c h i n a o ludności W y s p O w c z y c h (Fároer). Z b r a k u m i e j s c a n i e w y m i e n i a m t u (poza t y m i , które zostały w s p o m n i a n e początku) p r a c zawierających w y n i k i badań na n a d p r o c e s a m i e t n i c z n y m i zachodzą­ c y m i w Z S R R . Obszerną, liczącą k i l k a s e t p o z y c j i , bibliografię p r a c o t e j t e m a t y c e z a w i e r a omówiona wyżej książka W. I . K o z ł o w a . 30 29 Etniczeskije processy w stranách zarubieżnoj j a , I . N. G r o z d o w a , M . J . S a l m a n o w i c z , M o s k w a 1970. 80 Kozłów, Dinamika czislennosti..., s. 375-403. Jewropy, (red.) O. A . G a n c k a - �LECH MRÓZ PRÓBA K L A S Y F I K A C J I G R U P CYGAŃSKICH Zróżnicowanie C y g a n ó w oraz r e l a c j e w z a j e m n e poszczególnych g r u p n i e j e ­ d n o k r o t n i e już były p r z e d m i o t e m zainteresowań różnych cyganologów. W j e d n y c h p r a c a c h p r o b l e m t e n p r z e d s t a w i a n y j e s t w sposób tyleż p r o s t y co i d o w o l n y , w i n n y c h po p r o s t u p r z e m i l c z a n y . Są i próby p r z e d s t a w i e n i a tego z a g a d n i e n i a zgodnie z rzeczywistością, żadna jednakże n i e w y c z e r p u j e go. W p r e z e n t o w a n y c h poniżej p r a c a c h p r o b l e m t e n j e s t — pośród i n n y c h zagadnień — p o r u s z a n y dosyć obszernie, dlatego p o z w a l a m sobie zwrócić n a niego u w a g ę szczególną. N i e d a w n o w y d a w n i c t w o B . A r t h a u d w y d a ł o bogato ilustrowaną książkę J e a n P a u l Cléberta Les Tziganes, poświęconą C y g a n o m К A u t o r o m a w i a n e j p r a c y n i e jest c y g a n o l o g i e m , to jego p i e r w s z a i c h y b a j e d y n a p u b l i k a c j a o C y g a n a c h ; p r z e d ­ t e m w t y m s a m y m w y d a w n i c t w i e ukazał się a l b u m tego a u t o r a poświęcony P a r y ­ żowi. T r z e b a j e d n a k przyznać, że zasób wiadomości, którymi autor operuje, j e s t duży, a sposób p i s a n i a dosyć l e k k i . A l e z a c z n i j m y o d p r e z e n t a c j i zawartości. Clébert poruszył b a r d z o s z e r o k i w a ­ c h l a r z zagadnień, poczynając od l e g e n d i hipotez związanych z p o c h o d z e n i e m C y ­ ganów, p o p r z e z historię — p i e r w s z e w z m i a n k i i d o k u m e n t y o i c h pobycie, dane o w ę d r ó w k a c h i r o z p r z e s t r z e n i e n i u się — n a d a w a n y c h i m n a z w a c h , prześladowa­ n i a c h , z j a k i m i s p o t y k a l i się, i następnie n o w s z e j i c h h i s t o r i i , aż po w i e k X X . D a l e j , a u t o r poświęca dużo u w a g i p r o f e s j o m cygańskim, a głównie t a k i m z a w o ­ dom, j a k k o w a l s t w o i p r a c e związane z m e t a l e m , h a n d e l końmi, t r e s u r a z w i e ­ rząt, m u z y k a i t a n i e c oraz wróżbiarstwo. W następnej części p o r u s z a t a k i e z a g a ­ d n i e n i a , j a k : o r g a n i z a c j a p l e m i e n n a , cygańskie p r a w a , w i e r z e n i a , demonologia, w i e ­ d z a m e d y c z n a i t d . P o t e m p r z e c h o d z i do t z w . życia codziennego, o m a w i a s p r a w y o b y c z a j o w e , miłości, zaręczyn i ślubu u Cyganów, następnie odzież, m i e s z k a n i a , pożywienie. O s o b n y rozdział poświęcony j e s t cygańskiemu językowi, p i s m u i s p o ­ s o b o m p r z e k a z y w a n i a wiadomości. Książka kończy się omówieniem s y t u a c j i w s p ó ł ­ c z e s n e j C y g a n ó w n a świecie, a głównie w e F r a n c j i . W s u m i e a u t o r starał się dać w miarę pełne k o m p e n d i u m w i e d z y o C y g a n a c h . N i e p o r o z u m i e n i e m jednakże j e s t rozdział poświęcony podziałowi g r u p cygań­ s k i c h . J e s t sprawą dosyć jasną, że p e w n a k l a s y f i k a c j a , p o s e g r e g o w a n i e i t d . ułat­ wiają orientację, jeśli j e d n a k owo s z u f l a d k o w a n i e j e s t p r z e p r o w a d z o n e w sposób dosyć d o w o l n y i bez d o s t a t e c z n y c h materiałów, może z tego wyjść rozdział t a k i j a k u Cléberta. S p r a w a k l a s y f i k a c j i i podziału g r u p u C y g a n ó w j e s t z a g a d n i e n i e m wyjątkowo s k o m p l i k o w a n y m . T r z e b a zdać sobie sprawę z i c h początków i h i p o t e ­ t y c z n e j genezy, z h i s t o r i i , dróg, j a k i m i w ę d r o w a l i p r z e z Azję, Europę i i n n e k o n ­ t y n e n t y , m i e j s c postoju, p r o f e s j i , r e l i g i i . T o w s z y s t k o b o w i e m w y w a r ł o w p ł y w n a podziały i w z a j e m n e powiązania oraz r e l a c j e między poszczególnymi g r u p a m i C y - 1 J . P. C l é b e r t , Les Tziganes, 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 P a r i s 1966. �RECENZJE 322 ganów. W klasyfikacji Cléberta ta sprawa wygląda dosyć prosto. Dzieli on — r a c z e j można c h y b a właśnie t a k powiedzieć, że Clébert d z i e l i C y g a n ó w — n a t r z y to Cyganie z H i s z p a n i i , P o r t u g a l i i , płd.-zach. F r a n c j i i Płn. A f r y k i , którzy do E u r o p y zasadnicze odłamy: Kalderasz, przybyli idąc z A z j i M n i e j s z e j Gitanowie i Manusz. p r z e z Płn. Afrykę. M a n u s z o w i e Gitanowie — to C y g a n i e , którzy już d a w n o p r z y b y l i do E u r o p y ; dzielą się n a f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i włoskich. Najbardziej z a g a d k o w y jest podział Kalderaszów — wśród n i c h są g r u p y : L o w a r i , B o j a s z , Luri, Czurari autor i Turko-Amerykanie. Zwłaszcza ta ostatnia nazwa jest niejasna, t w i e r d z i , że c h o d z i t u o Cyganów, którzy z T u r c j i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i , a d o ­ piero bez potem przybyli do Europy. Tak w ogólnym zarysie, wdawania się w szczegóły, w y g l ą d a p r o p o n o w a n a p r z e z Cléberta k l a s y f i k a c j a . Zastanówmy się t e r a z , w j a k i m s t o p n i u j e s t o n a do przyjęcia, a j a k dalece s t a ­ nowi swobodną igraszkę pseudonaukową. W literaturze naukowej k a c j i g r u p cygańskich n i e znalazła należytego r o z p r a c o w a n i a , sprawa klasyfi­ jest to p r o b l e m trak­ t o w a n y r a c z e j niechętnie. P i s z e o k l a s y f i k a c j i R u m u n , C . J . P o p p S e r b o i a n u , w J u ­ gosławii R. Uhlik, przebywające na w wielu danym publikacjach terenie, autorzy a l e próby wymieniają całościowej rzadkości. N i e j e s t to wszakże — j a k myślę — w y n i k b r a k u resowań c z y wiadomości, ale świadomość grupy cygańskie systematyki należą odpowiednich złożoności tego p r o b l e m u do zainte­ i wątpliwości wyników. Nie jest wiadomo, czy Cyganie wyszedłszy z I n d i i s t a n o w i l i jedną grupę, k a , czy też zbieraninę uciekinierów i banitów z różnych k l a s i g r u p i plemiennych. W drodze t e n obraz uległ d a l s z e m u z a g m a t w a n i u . kil­ społecznych Część pozostała n a t e r e n i e A z j i , i n n i u d a l i się do A f r y k i Płn., większość j e d n a k Cyganów powędro­ w a ł a w k i e r u n k u E u r o p y . K r a j e m , z którym n a długi czas sprzęgnięte zostały l o s y sporej ilości Cyganów, była R u m u n i a . wolnie, i n n i przemocą zostali Wielu z n i c h zatrzymało zamienieni w j a k n a r y n k a c h amerykańskich M u r z y n a m i , niewolników, osadzano w wioskach w a ć określone p r a c e , najczęściej rzemieślnicze. D o p i e r o w siątkach l a t n i e w o l i , w uwolniono opuściła t e n k r a j , wyruszając struktury organizacyjnej do R o s j i , P o l s k i , E u r o p y itd. T e n a z w y Ameryki. i powstanie Koritari — którzy trudniący zajmowali nad religią i j e j f o r m a m i starej o sposób życia i r o d z a j upra­ (od caldera wyrobów złota w górskich do i n n y c h k r a j ó w Nie wdając czy innej formie wywarła — drewnianych, potokach Europy i do się t u w. rozważania u Cyganów, można stwierdzić, że w tej c h w i l i w takiej Ten zupełne, załamanie się wypłukiwaniem świadomość cygańskich grup. Stąd dochodzi dzie­ też duża i c h część z a c h . i obu A m e r y k . się produkcją dokonała r e l i g i a . wykony­ po w i e l u C y g a n ó w rzymskokatolików, prawosławnych, m a h o m e t a n , Każda z t y c h r e l i g i i w i opartej i n o w e podziały zostały z a n i e s i o n e D a l s z y c h podziałów pie m a m y nowej, dobro­ nimi tak, każąc Stąd t a k i e n a z w y g r u p cygańskich j a k : K a l d e r a s z e kociołek), W r e t e n a r i , Aurari, Rudari, 1856 г., R u m u n i i Cyganów. W t e d y długi p o b y t w R u m u n i i spowodował zupełne, l u b p r a w i e wianego zawodu. się t u t a j handlowano swój Euro­ protestantów. w p ł y w n a kulturę do s y t u a c j i t a k i c h , że grupy, wyszły ze wspólnego p n i a i noszą jedną nazwę, ale których d r o g i p r z e d które dziesiąt­ k a m i l a t rozeszły się, prowadząc j e d n y c h np. do A n g l i i , F r a n c j i , a i n n y c h do Bośni c z y G r e c j i , d z i s i a j poza nazwą n i e w i e l e t y l k o c e c h posiadają wspólnych; różni i c h rodzaj pod życia i poziom wpływem odmiany — kultury, otoczenia. W różne, osiedlone sługiwały się d i a l e k t a m i wspólnym przebywaniu dzieli w y z n a w a n a wioskach na jednym terenie i różnymi zajmowały nastąpiła religia Serbii i Vojvodiny unifikacja i zmiany, jakie zaszły można napotkać — dla g r u p y , które kiedyś i n n y m i po­ się p r o f e s j a m i . języka i kultury, Dzisiaj a po często długim jedynie �323 RECENZJE nazwy pozwalają nazwy stare, odnoszące się do d a w n y c h zorientować zdeterminowane wali — uprawianą Kalderasz się w zaszłych p r o c e s a c h . profesją (lub K a l d e r a r i ) , czy krajem, Serbiake, i grupami w więc u Cyganów c z y Romaniszels; którym Grekuja, (od wurden p r o w a d z o n e g o życia, j a k np. W u r d e n a r i między t y m i n a z w a m i Mamy czasów, j a k Sinti inne długi inne czas związane przeby­ z rodzajem — wóz). A l e j a k i e są relacje j e noszącymi, j a k i e powiązania, zgłębić j e s t n i e ­ m a l niemożliwością. P o d e j m o w a n e do tej p o r y próby s y s t e m a t y k i n i e zwracały z reguły u w a g i n a C y g a n ó w osiadłych i t y c h , którzy znaleźli się n a krańcach cygańskiej e k u m e n y na Cejlonie, drownymi w Azji Centralnej, Afryce i półosiadłymi g r u p a m i cież, jeśli o w a próba ności, p o w i n n a utrudniają się z Europy i z mniejszej s y s t e m a t y k i m a spełniać w y m o g i i owe sprawę, Płd., zajmując marginesowe są narodem grupy właściwie części A m e r y k i . A naukowości uwzględniać. P r z y niespokojnym, często tylko i prze­ uniwersal­ t y m Cyganie zmieniają — wę­ kraj, w sami którym mieszkają. P o d w p ł y w e m różnych s y t u a c j i p o l i t y c z n y c h , e k o n o m i c z n y c h , pod w p ł y ­ wem akcji administracyjnych i misyjnych ganów. W S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h panie" — rodzaj zawodowych zachodzą dalsze zmiany w życiu C y ­ w niektórych m i a s t e c z k a c h powstają t z w . „ k u m ­ zrzeszeń Cyganów z różnych grup, mieszkających n a t y m t e r e n i e . C e l e m t y c h zrzeszeń jest o c h r o n a interesów członków, t r o s k a o z a ­ pewnienie pracy, regulowanie szego w y m i e s z a n i a py — P e r o u s k e zysków. Tego rodzaju sytuacja różnych grup. N a t e r e n i e A m e r y k i prowadzi Płd. tworzą R o m a , C h i l e a n R o m a ; starsze pokolenie do dal­ się n o w e gru­ pamięta j e s z c z e niejedno­ k r o t n i e c z a s y p r z y b y c i a z E u r o p y , k i e d y i n a c z e j się n a z y w a l i , ale długi o k r e s bywania w t y c h k r a j a c h , dojście do głosu p o k o l e n i a chowanego, wpływy miejscowej trudne, nych ukazują, jeśli n i e b e z n a d z i e j n e , o b r a z przedstawiają są próby zależności poszczególnych kszego częściowe w z o r ó w życia, n a z w i t d . Z a r y s o w a n e jak skomplikowany usystematyzowania grup. W y d a j e s e n s u dążyć do prób tego r o d z a j u , się, że w k u l t u r y , gdzie mówi odejście tu w skrócie dziś C y g a n i e Cyganów i i jak wzajem­ tej c h w i l i , n i e m a w i ę ­ gdyż s z a n s e p o w o d z e n i a jeśli w ogóle istnieją. W rozdziałach, w których Clébert p o r u s z a cygańskiej prze­ już urodzonego i w y ­ k u l t u r y i języka spowodowały od t r a d y c j i i przejęcie n o w y c h zagadnienia tutaj są minimalne, inne o zwyczajach, historii, prezentuje zagadnienia często ciekawe f a k t y , l e c z jego próba k l a s y f i k a c j i n i e należy do najszczęśliwszych pomysłów. marginesie można j e s z c z e dodać, że n i e jest p r a w d ą to, co p i s z e Clébert — Na odwo­ łując się już do przykładu szczegółowego — j a k o b y L o w a r i s t a n o w i l i jedną z g r u p C y g a n ó w K a l d e r a s z . O b i e te g r u p y opuściły około połowy X I X w. Rumunię i r o ­ zeszły się po różnych k r a j a c h E u r o p y , są i u n a s i — a także, co można stwierdzić bezpośrednio n a g r u n c i e zupełnie odrębne g r u p y W omawianej pismu — stanowi pracy, książce j e s z c z e j e d e n z rozdziałów — poświęcony zagadkę. Clébert s t w i e r d z a , wydanej podaje n a w e t literatura, stanowią w 1908 г., której dalej autor n i e j e d e n , a t r z y alfabety cygańskiemu co jest zgodne z prawdą, że przechodzi podaje alfabet zajmowało się C y g a n a m i i sami j a k np. p i s a r z cygańskiego p o c h o d z e n i a nie potwierdził tego r e w e l a c y j n e g o dość dużo m i e j s c a owej pracy, cygański. pew­ Właściwie — dziecięcy, dorosłych C y g a n ó w i alfabet Cyganie zaczęli opisywać swoją bada­ kulturę mieszkający w Paryżu M a t e o M a x i m o f f odkrycia. zbyt Cyga­ do omówienia t a j e m n y . S z k o d a jednakże, że n i k t a n i wcześniej, a n i potem, m i m o iż w i e l u czy dwie plemienne. nie n i e s t w o r z y l i własnego p i s m a , jednakże nej co p o t w i e r d z a polskim — dużo Clébert poświęca chyba w swojej — — książce j a k n a ciekawostkę w ą t p l i w e j �324 RECENZJE wartości; z a m i e s z c z a w y k a z y znaków o w y c h alfabetów, a b r a k k o m e n t a r z a ze s t r o ­ n y a u t o r a może w p r o w a d z i ć c z y t e l n i k a w błąd. W s u m i e Les Tziganes są książką dosyć interesującą m i m o w y m i e n i o n y c h b ł ę ­ dów, bogatą w f a k t y i c i e k a w e fotografie, l i c z n y m kręgu czytelników w y d a w n i c t w To samo zagadnienie propagującą wiedzę o C y g a n a c h w dosyć Arthaud. k l a s y f i k a c j i grup L . de H e u s c h w p r a c y A la découverte cygańskich, s z e r z e j des Tsiganes . niż i n n e , omawia Następna z p r e z e n t o w a n y c h 2 t u t a j p u b l i k a c j i c y g a n o l o g i c z n y c h , różni się od p r a c y Cléberta z a k r e s e m t e m a t y c z ­ n y m , podejściem do p r o b l e m a t y k i i s p o s o b e m Dnia 15 c z e r w c a 1961 r. wzięli udział: f i l m o w i e c rozpoczęła wnioskowania. się rekonesansowa H e n r i Storck, malarz J a n Yoors wyprawa, i autor w której książki — L u c de H e u s c h . W y p r a w a o d b y w a ł a się pod a u s p i c j a m i I n s t y t u t u S o c j o l o g i i Uniwersy­ t e t u B r u k s e l s k i e g o , a z a d a n i e m było z e b r a n i e wiadomości o życiu C y g a n ó w nych etnograficznych. W czasie t r w a n i a w y p r a w y , i da­ od 15 c z e r w c a do 4 październi­ k a , j e j u c z e s t n i c y p r z e b y l i trasę liczącą około 10 t y s . k m i wiodącą z Paryża p r z e z Niemcy, Austrię, Jugosławię, Grecję, aż po europejską część Turcji, a dalej do Bułgarii, R u m u n i i , W ę g i e r i z p o w r o t e m . T y m , który miał być pośrednikiem między C y g a n a m i i u c z e s t n i k a m i w y p r a w y , był J a n Y o o r s , on j e d y n y miał „klucze" do o b o z o w i s k cygańskich, spędził bowiem część s w e g o życia wśród Cyganów, znał i c h język i z w y c z a j e ; p r z e z Cyganów był „wujkiem Wanią". Yoors dzieciństwo spędził w zwany B e l g i i i H i s z p a n i i , mając 12 lat u c i e k a do C y g a n ó w i z a c z y n a w ę d r o w a ć w r a z z n i m i . P o p e w n y m o k r e s i e próby przywódca j e d n e j z g r u p L o w a r i , P u l i k o , adoptuje dosyć długo. D o p i e r o co p e w i e n czas — go. Y o o r s wędruje z C y g a n a m i po l a t a c h powrócił do rodziców i zabrał się do studiów, ale nigdy n i e pozostając wracał do swojego p r z y b r a n e g o wśród „cywilizowanych" o j c a P u l i k o . B e l g i j s k i etnolog zbyt długo F . Olbrechts w i ł Y o o r s a , a b y zajął się s t u d i a m i c y g a n o l o g i c z n y m i , zaraził go zamiłowaniem etnografii . W 3 ruchu oporu. c z a s i e w o j n y , mieszkając w Po wojnie osiedlił się w Książka pewne do H i s z p a n i i , Y o o r s wciągnął Cyganów do Nowym Jorku, u t r z y m u j e n a d a l . T e n właśnie człowiek o b a r w n y m przewodnikiem — namó­ ale k o n t a k t z życiu i cygańskiej Cyganami duszy był wyprawy. de H e u s c h a ogólne p r o b l e m y , składa się z dwóch przedstawia części. W pierwszej w n i o s k i , j a k i e nasunęły autor porusza się m u w wyniku w y p r a w y , a także poświęca n i e c o m i e j s c a p o l e m i c e z i n n y m i c y g a n o l o g a m i . Zwłasz­ c z a ostro k r y t y k o w a n y j e s t F r a n s de V i l l e , b e l g i j s k i h i s t o r y k zajmujący się t a k ­ że wnioski, Cyganami . 4 De Heusch atakuje zasady klasyfikowania j a k i e de V i l l e p r z e d s t a w i a c z y t e l n i k o m s w o j e j więcej uwagi gadnienie s c h e m a t o w i , według klasyfikacji Cyganów jakiego poruszane C y g a n ó w i i c h początkowej i p r a c y . N i e m a s e n s u poświęcać t u Cyganów było w t a r z a n i a t y c h s a m y c h argumentów. Zaskakujące t e m a t genezy Cyganów sklasyfikował powyżej, de V i l l e . Z a ­ oszczędźmy więc po­ są także w y w o d y de V i l l e ' a n a h i s t o r i i . I c h w ę d r ó w k i wiąże on z w ę ­ drówkami indo-aryjczyków, cofa więc o w i e l e s t u l e c i , a n a w e t o tysiąclecia, w p o ­ równaniu do o b i e g o w y c h jest b a r d z o i przyjętych poglądów. W n i e l i c z n y m i i dowolnie wcale nie prowadzi dodatku argumentacja poparta d o b r a n y m i przykładami, zaś i c h i n t e r p r e t a c j a do wniosków, które de V i l l e c h c e zasugerować. P o d o b n i e z a - L . de H e u s c h , A la découverte des Tsiganes. E d i t i o n s de 1'Institut de Sociologie de l'Université L i b r e de B r u x e l l e s , 1966. W 1967 r. została w y d a n a książka J a n a Y o o r s a , w której opisuje on s w o j e cygańskie życie ( T h e G y p s i e s , L o n d o n 1967). F . d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956. 2 8 4 �RECENZJE 325 skakujące opinie w y r a ż a de V i l l e i w i n n y c h m i e j s c a c h , n p . mówiąc o wróżeniu s t w i e r d z a , iż „Cyganki mają d a r w i d z e n i a przyszłości". M i m o więc, iż a u t o r p o ­ daje c i e k a w e materiały dotyczące h i s t o r i i i etnografii C y g a n ó w b e l g i j s k i c h , p r z y ­ toczone wyżej jego s t w i e r d z e n i a pracę właściwie dyskwalifikują. A l e wracając do p r a c y A la découverte des Tsiganes, L . de H e u s c h także część p r a c y poświęca omówieniu głównych podziałów grup cygańskich n a świecie; w s z y s t k i e cygańskie g r u p y należą w e d ł u g niego do j e d n e j z pięciu p o d s t a w o w y c h k l a s : L o w a r a , C z u r a r a , K a l d e r a s z , M a c z w a j a , M a n u s z (Simti). Można t u d y s k u t o ­ w a ć z n i m i przedstawioną hierarchią grup, ale wziąwszy p o d uwagę, że jego s c h e ­ m a t j e s t w y n i k i e m długiej w ę d r ó w k i i w i e l u rozmów z C y g a n a m i oraz, że j e s t to t y l k o najogólniejszy podział, n i e pretendujący do próby w y c z e r p a n i a z a g a d n i e n i a , można c h y b a przyjąć go z a dosyć p o p r a w n y . D a l e j autor o m a w i a w y m i e n i o n e p r z e z siebie a n a p o t k a n e g r u p k i C y g a n ó w i kończy tę część p r a c y p e w n y m i p r o w i z o r y c z ­ n y m i k o n k l u z j a m i . D e H e u s c h dochodzi do w n i o s k u , że żebractwo, wróżbiarstwo, m a g i a i r e l i g i a C y g a n ó w i i c h pseudotajemniczość służą z a c h o w a n i u integralnościich k u l t u r y , niedostępności. O w a niedostępność, która otacza cygańską kulturę, j e s t związana z i c h naturą; autor m a t u n a myśli Cyganów, którzy n i e z a t r a c i l i s w e j t r a d y c j i , odrębności i którzy n a d a l prowadzą k o c z o w n i c z y t r y b życia — jeśliby t y l k o z a a k c e p t o w a l i d i a l o g z i n n y m i k u l t u r a m i , t y m s a m y m i i c h własna k u l ­ t u r a stałaby się dostępna d l a i n n y c h , cygański język i o b y c z a j e zaczęłyby się z b l i ­ żać do języków i obyczajów gadjów (obcych, nie-Cyganów). T e p r o c e s y oczywiście i t a k przebiegają, ale a u t o r o w i c h o d z i tutaj o p e w n e n a s t a w i e n i e społeczności c y ­ gańskiej i panujące t e n d e n c j e . T u t k w i w e d ł u g a u t o r a cały d r a m a t . D e H e u s c h spotykał n a t r a s i e Cyganów, którzy dialog t a k i nawiązali, decydując się n a o s i e ­ dlenie. Żyją w s t r a s z l i w e j nędzy, odcięci od źródeł u t r z y m a n i a , j a k i e dawało życie n o m a d n e , i z o l o w a n i w r o d z a j a c h pół-gett, a r a s i z m gadjów — rozciągający się i n a Cyganów — i c h dolę j e s z c z e pogarsza. A u t o r p r o p o n u j e przedyskutowa­ n i e f o r m współpracy z C y g a n a m i i f o r m działalności a d m i n i s t r a c y j n e j , gdyż a n i państwowo p o d e j m o w a n e próby, a n i działalność m i s j o n a r z y n i e są p o z b a w i o n e dużych błędów. T r z e b a nauczyć się rozmawiać z t y m i , którzy są s y m b o l e m p r o ­ t e s t u p r z e c i w „zakorzenieniu się" i sposobowi życia, j a k i m y u p r a w i a m y , którzy rządzą się s u w e r e n n i e , odrzucając cały b a l a s t nowoczesnego b i u r o k r a t y z m u , c z a ­ s e m n a w e t w r a z z umiejętnością c z y t a n i a i p i s a n i a . Drugą część p r e z e n t o w a n e j książki s t a n o w i d z i e n n i k podróży a u t o r a , p r o w a ­ dzony podczas całej p e r e g r y n a c j i — od Paryża do Istambułu. W n i m podaje n a bieżąco n o t o w a n e spostrzeżenia i u w a g i dotyczące n a p o t y k a n y c h grup, i c h l i c z e b ­ ności, m i e j s c występowania, sposobu życia, m i e s z k a n i a i ogólnej s y t u a c j i e k o n o ­ m i c z n e j . Książka jest i l u s t r o w a n a zdjęciami w y k o n a n y m i p r z e z a u t o r a w t r a k c i e wędrówki. �GORDON К. L E W I S , The Growth of the Modern West Indies, L o n d o n 1968, M a c G i b b o n a n d K e e , ss. 506 W c z a s a c h , gdy w l a s a c h W i r g i n i i p i e r w s i koloniści a n g i e l s c y w z n o s i l i p a l i s a ­ d y o b r o n n e j osady J a m e s t o w n , a do wybrzeży późniejszego M a s s a c h u s e t t s d o b i ­ jały s t a t k i „Ojców Pielgrzymów", n a południu, w b a s e n i e M o r z a Karaibskiego, kwitły bogate m i a s t a p o r t o w e i rozwijała się s w o i s t a c y w i l i z a c j a k o l o n i a l n a i b e ryjsko-indiańska. K i e d y p l a n t a t o r z y południowi Stanów Z j e d n o c z o n y c h w k r a c z a ­ l i dopiero n a osobliwą drogę opartej n a n i e w o l n i c t w i e g o s p o d a r k i , n a A n t y l a c h t r z c i n a c u k r o w a była c z y n n i k i e m decydującym od dziesiątków l a t , narzucającym w sposób z d e c y d o w a n y t a m t e j s z y m społecznościom w y s p i a r s k i m s w o i s t y m o d e l społeczny, gospodarczy, r a s o w y i e t n i c z n y . P o t e m , k i e d y w p i e r w s z y c h d e k a d a c h X I X w i e k u ustrój n i e w o l n i c z y n a A n t y l a c h załamuje się w r a z zresztą z k o n i u n k ­ turą n a c u k i e r t r z c i n o w y , s k u t k i jego są n a d a l o d c z u w a l n e . A n a w e t i dziś, w z m i e ­ n i o n e j s y t u a c j i światowej, spuścizna k o l o n i a l n o - n i e w o l n i c z a w b a s e n i e M o r z a K a ­ r a i b s k i e g o ciąży n a d r o z w o j e m jego społeczeństw. J a k się potoczą l o s y mieszkań­ ców archipelagów k a r a i b s k i c h ? C z y u d a i m się zachować w a r u n k i do kształtowania własnej, niepodległej osobowości w c h w i l i , gdy t r a d y c y j n y k o l o n i a l i z m ustępuje m i e j s c a n o w o c z e s n e m u i m p e r i a l i z m o w i , d y k t o w a n e m u p r z e z strategię globalną? J a k i obierze sobie kształt k u l t u r o w y m i e s z a n k a r a s , języków i t r a d y c j i , którą — prócz środowiska geograficznego — właściwie n i c ze sobą n i e łączyło? Oto p y t a n i a , j a k i e z a d a j e sobie G o r d o n K . L e w i s , z p o c h o d z e n i a W a l i j c z y k , a u t o r obszernego s t u d i u m , poruszającego p r o b l e m kształtowania się n o w y c h s p o ­ łeczeństw a n t y l s k i c h . L e w i s , który studiował w O x f o r d z i e i H a r v a r d z i e historię i n a u k i p o l i t y c z n e , od r o k u 1948 w y k ł a d a ł n a u n i w e r s y t e t a c h północnoamerykań­ s k i c h , b y następnie, po s e r i i podróży, zamieszkać w r o k u 1955 n a A n t y l a c h . N a u n i ­ w e r s y t e c i e w P u e r t o R i c o w y k ł a d a ł n a u k i p o l i t y c z n e . W o m a w i a n e j t u książce ograniczył się w z a s a d z i e do p r z e d s t a w i e n i a s p r a w t a k z w a n y c h B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , a więc n i e t y l k o mówiących — p r z y n a j m n i e j o f i c j a l n i e — po a n g i e l ­ s k u Antylów, z których do n i e d a w n a część pozostawała pod zwierzchnością L o n ­ d y n u lub pozostaje n a d a l , ale również i archipelagów B a h a m ó w i B e r m u d ó w o r a z e n k l a w lądu stałego, G u j a n y b r y t y j s k i e j i b r y t y j s k i e g o H o n d u r a s u . Z a p e w n e o g r a ­ n i c z a to z n a c z n i e problematykę, pozostawiając n a u b o c z u t a k ważne w y s p y j a k K u b a c z y stanowiącą niezwykłe z j a w i s k o d l a s a m e j siebie Hispaniolę, n i e mówiąc już o P u e r t o R i c o , lecz t r u d n o się L e w i s o w i dziwić: t e m a t i t a k jest n i e z w y k l e o b ­ s z e r n y i różnorodny. C z a s o w o autor — poza s z e r e g i e m n i e o d z o w n y c h d y g r e s j i w s t e c z — o g r a n i c z a się do o s t a t n i c h 40 lat. Wyjaśnia równocześnie, iż w z a s a d z i e większość p r a c h i s t o ­ r y c z n y c h , poświęconych B r y t y j s k i m I n d i o m Z a c h o d n i m , kończy się n a r o k u 1900, a p u b l i k a c j e socjologiczne dotyczą wyłącznie j e d n e j w y s e p k i l u b j e d n e g o z a l e d w i e a r c h i p e l a g u . Książka L e w i s a , a c z k o l w i e k budząca p e w n e wątpliwości w s k u t e k r a ­ czej s k r a j n e g o sposobu naświetlania poszczególnych wydarzeń i s y t u a c j i , o t w i e r a p r z e d n a m i świat n i e m a l zupełnie w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n i e z n a n y . �327 RECENZJE Już więc z tego choćby też odmówić racji powodu autorowi, politykę b r y t y j s k i c h warto zwrócić gdy piętnuje urzędników uwagę trwającą kolonialnych n a tę pracę. przez na Antylach i w których L e w i s modelu kultury uczony d o w o d z i konieczności narodowej. jakoś n i e z a w s z e archipelagi tropikalne Jednak wydaje dostrzega leżą w stworzenia newralgicznym cofane posiadłości w basenie wyjątkiem. Z n a c z n i e j e d n a k jest wiania nieprecyzyjny, problemów, Morza Karaibskiego wcale pozbawiony przeładowany nieraz siątki powieści i opowiadań k a l i b r u , których L e w i s zawsze pisarzy wspomina szczegółami syntetycznych kreolskich, tylko w religijnych, sposób podsumowań klik i wniosków. przewertował ogół ponoć pośledniejszego tej c z y i n n e j politycznych, oligarchicznych i koterii, tezy. ugrupo­ rozmaitych trybunów l u d u i p o p u l a r n y c h czasie jednego, karnawałowego jednak uwagi Lewiso­ przedsta­ układaczy porywających tłumy Jamajczyków, Trynidadczyków c z y mieszkańców badosu w jest na celu zilustrowania gąszczu s t r o n n i c t w przywódców p o l i t y c z n y c h , j e d n o d n i o w y c h calypso, Daw­ n a poszczególnych w y s p a c h , przeczytał d z i e ­ także łatwo się połapać w związkowych, b r a c t w po­ n i e są t u jakimś większym z a r z u t e m , j a k i można b y postawić chaotyczny, r o c z n i k i l o k a l n y c h gazet, w y d a w a n y c h wań i że — globu —• drobne, ubogie i z a ­ Książkę niewątpliwie łatwiej byłoby czytać każdemu, kto u p r z e d n i o Nie ideom ludnością społeczności żyją w c i e n i u potężniejszych z n a c z n i e od n i c h sąsiadów. ne brytyjskie wi, postępowym świata pra­ własnego gęsto różnorodną punkcie d o b n i e j a k to się dzieje w i n n y c h r e g i o n a c h naszego Łaciń­ są t e p a r t i e wyspiarzy się, że hołdujący f a k t , iż z a l u d n i o n e nader przez obskurancką Ameryce s k i e j , a także niewątpliwie s z l a c h e t n y m i i n t e n c j a m i p o d y k t o w a n e cy, w Niepodobna pokolenia bardzo interesująca n a społeczeństwa sezonu. Z t y m w s z y s t k i m p r a c a nie tyle wyspiarskie, dzięki trawione szczegółom, i l e dzięki niemal Bar­ Lewisa zwróceniu do o s t a t n i c h l a t niechęcią rasową, nienawiścią etniczną, frustracją a m b i c j i i świadome f a k t u , iż n i e posiadają h i s t o r i i , budzącej s z a c u n e k sąsiadów. Autor zaczyna powstanie morze od nakreślenia społeczeństw obie części amerykańskiego całością. M o c a r s t w a tła geograficzno-historycznego, zachodnioindyjskich. kolonialne Ów łańcuch k o n t y n e n t u , nigdy zawsze wysp, warunkującego łączący poprzez n i e był jakąkolwiek spoistą starały się izolować od w z a j e m n y c h kon­ taktów poszczególne w y s e p k i , które łączono węzłami g o s p o d a r c z o - p o l i t y c z n y m i bez­ pośrednio t y l k o z metropolią. W y s p i a r z sprawę spotykał ruszał w swoich poszukiwaniu tach z mieszkańcami kszą skalę nialny mowy. sąsiadów wzajemna Barbadyjeżyków, drobnych urzędowej należących się b i e r z e antylski mikronacjonalizm, mialstwo a n t y l s k i c h dopiero n a u l i c a c h L o n d y n u , pracy, w m i s j i kolonii Stąd z T r y n i d a d u , T o b a g o c z y J a m a j k i n a dobrą do innego wyhodowany izolacjonizm arogancki wysepek lub na stypendium. egoizm świętujących mocarstwa od w i e k ó w z okazji system groteskowe Trynidadczyków, niegdyś dokąd kontak­ n i e było n a w i ę ­ przez Jamajczyków, O zajadła kolo­ zarozu­ nienawiść katastrofy, jaka do- tkęła i c h sąsiadów z z a m i e d z y . Mieszanina tych obszarach, r a s z olbrzymią wkraczająca przewagą elementów czarnych, jaka już dziś w fazę p o w s z e c h n e j istnieje społeczeństw, m a przecież — z d a n i e m L e w i s a — ogólne piętno k u l t u r o w e sko-iberyjskie, wyrażające się w obyczajowości jaskrawo odmiennej od murzyńanglosa- s k o - p r o t e s t a n c k i e j . Są to dalej społeczności o k u l t u r z e przedprzemysłowej, w s t a c h — co najwyżej — k u p i e c k i e j , a n a w s i t w o r z o n e j robotników p l a n t a c y j n y c h Z plebejskość upodobań, wyrażana w r o c z n y c h karnawałach, w popularności i drobnych tworzonych mia­ p r z e z ex-niewolników i b y ­ łych kulisów, obecnie t y m idzie w p a r z e na metysacji i mulatyzacji chłopów-dzierżawców. charakterystycznych, do­ ad h o c calypso, ważnych n i e - �328 RECENZJE kiedy nawet i z politycznego rodzinnych, w stycznym punktu widzenia, w s o l i d a r y z m i e prowadzącym tu zjawiskiem gdzie I n d i a n i e w kulturowym większości w y m a r l i obyczajowości s i l n y c h powiązań aż do n e p o t y z m u . W r e s z c i e charaktery­ i p o l i t y c z n y m będzie f a k t , iż n a t e r e n a c h , od d a w n a , d u j e się od dziesiątków l a t w d e f e n s y w i e , a biała w a r s t e w k a panów znaj­ M u r z y n n i g d y n i e był mniejszością, j a k w sąsiednich U S A . C z u j e się on tutaj c o r a z p e w n i e j , m i m o iż od udziału w e w ł a ­ dzy oddziela go n a ogół jeszcze wątła warstewka kolorowych, kreolskich klas średnich. Cztery wieki h i s t o r i i nowożytnej i nowoczesnej basenu minęły pod z n a k i e m e u r o p e j s k i e g o i m p e r i a l i z m u kolonialnego s t a d i u m , j a k i m było n i e w o l n i c t w o . Drobne osadnictwo t u forsować Morza Karaibskiego w jego szczególnym chłopskie, j a k i e próbowano n a początku, po wytępieniu ludności indiańskiej, ustąpiło systemowi rozległych p l a n t a c j i t r z c i n y c u k r o w e j , które w y m a g a ł y n i e w o l n i c z y c h rąk do p r a c y . Do s a m y c h t y l k o B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , w e d l e a u t o r a , z Afryki około 10 milionów c z a r n y c h . A r c h i p e l a g i ludnione — w plantacyjnej. ków s t o s u n k u do s w o i c h możliwości — właśnie w s k u t e k To przeludnienie antylskich, trzymanych plantacyjnych nęło w kimkolwiek Tym po potem odbić wyzwoleniu sposób n a brutalizację się boleśnie na niewolników ruchom emancypacyjnym iż g r u p k a białych prze­ owej polityki n a losie robotni­ głodowych stawkach przez na Antylach wpły­ stosunków międzyludzkich, a także n a się swoistego s t a t u s u m i l i t a r y z m u k o l o n i a l n e g o , bardziej settlersów miało już pracodawców. Zagrożenie b u n t a m i szczególny wytworzenie przetransportowano są dziś n i e k i e d y w p r o s t ludności plantatorów przez n i e sprzyjającego dziesiątki umysłowością ja­ lat X I X stulecia. przypominała białych w A f r y c e , w K e n i i i R o d e z j i , niechętnych u d z i e l a n i u niepodległości k o l o ­ n i o m , w których stanowią mniejszość. Na murzyńsko-iberyjski cywilizacji styl wiktoriańskiej, do niewolników co a m b i t n i e j s z e kulturowy którego nałożono wzorzec zachęcano po niezależne o d r u c h y angielskiej wyzwoleniu g r u p y m u l a c k i e j i n t e l i g e n c j i , spełniającej sze f u n k c j e w m a c h i n i e k o l o n i a l n e j . Z d r u g i e j liżując b a r d z i e j pewien naśladowania pośledniej­ s t r o n y , stosując p a t e r n a l i z m i p a r a ­ społeczeństw a n t y l s k i c h , b r y t y j s c y kolonizato­ r z y chętnie podkreślali r z e k o m o w r o d z o n e t u z i e m c o m : b r a k odpowiedzialności, l e k ­ komyślność, skłonność do u l e g a n i a z a b o b o n o m , l e n i s t w o , e u d a j m o n i z m . W r z e c z y w i s ­ tości — j a k dowodzi stwarzano Lewis — mieszano n o w e o g n i s k a konfliktów i s t y c z n e j p o l i t y k i społeczno-gospodarczej wyzwoleniu niewolników, importu skutki z przyczynami, a równocześnie społeczno-etnicznych. Przykładem na było f o r s o w a n i e Antyle i chińskich. M i e l i to być właściwie n o w i i do w takiej ego­ X I X i X X w i e k u , po Gujany kulisów hinduskich n i e w o l n i c y , którym można było narzucić płace n a p l a n t a c j a c h t a k n i s k i e , n a j a k i e już t u z i e m c y - M u r z y n i n i e c h c i e l i się g o ­ dzić. K i e d y zaś później b r y t y j s c y a d m i n i s t r a t o r z y I n d i i W s c h o d n i c h p r z e s t a l i z e z w a ­ lać n a w y j a z d y biedoty i n d y j s k i e j za ocean, w e r b o w n i c y i n t e r e s u z r e a k c y j n y m i maharadżami, posiadającymi w a n t y l s c y usiłowali obrębie swych dobić państewek pewną autonomię. O s t r o r o z p r a w i a się również L e w i s z poglądami, j a k o b y o s a d n i c y e u r o p e j s c y n a Antylach s t w o r z y l i „Małą A n g l i ę " l u b coś w rodzaju c i e l i niewolników n a wzór antycznej G r e c j i . W Brytyjskie Wschodnie Indie stanowiły zawsze światłej c y w i l i z a c j i właści­ rzeczywistości —• j a k d o w o d z i zaścianek kulturalny — imperium, a p l a n t a t o r z y n i c z y m oprócz s k r a j n i e z a c o f a n y c h poglądów się n i e o d z n a c z y l i . U t r a ­ ciwszy w X I X wieku Natomiast oni to do o s t a t k a n i e m a l s t a n o w i l i rdzeń l o k a l n y c h o l i g a r c h i i , które p o - swój monopol n a cukier, degenerowali się c o r a z szybciej. �32» RECENZJE trafiły skutecznie stłumić zapędy reformatorskie nawet n i e l i c z n y c h , postępowych gubernatorów k o l o n i a l n y c h . Z a z j a w i s k o szczególnie n i e k o r z y s t n e d l a k o l o n i i a n t y l s k i c h L e w i s uważa w a n i e t u w z o r c ó w k u l t u r y a n g i e l s k i e j , w j e j f o r m i e żywcem p r z e n i e s i o n e j polii. M i s j a cywilizacyjna realizowana skaradą, niedostosowaną inicjatywę, wytwarzało miała s t o s u n k o w o w t e n sposób stawała się snobistyczną m a ­ do l o k a l n y c h kompleksy potrzeb tybulców. Osłabiało niższości t y m b a r d z i e j , iż to część miejscową archipelagów s i l n e t r a d y c j e k u l t u r y hiszpańskiej, a także i f r a n c u s k i e j , stały się te w y s p y zanim posiadłościami z a m o r s k i m i A n g l i i . W z n a c z n e j m i e r z e treść a n ­ g i e l s k i c h wartości k u l t u r a l n y c h zastąpiono n a A n t y l a c h h i e r a t y c z n y m sztywną forso­ z metro­ etykietą obyczajową. N i e sprzyjały kolonialnych warunki, w cielne. I n d i e Z a c h o d n i e były z a w s z e zacofane m n i e j więcej o j e d n o pokolenie, formalizmem, kulturalnemu j a k i c h działały t u b r y t y j s k i e agendy społeczności urzędnicze i koś­ k u l t u r a l n i e w s t o s u n k u do m e t r o p o l i i a funkcjonariusze n u , m i e l i z a sobą n a ogół staż o d b y t y rozumieli specyficznej rozwojowi k o l o n i a l n i , przysyłani z L o n d y ­ wśród p r y m i t y w n y c h s y t u a c j i społecznej A n t y l ó w i n a w e t plemion Afryki. Nie zrozumieć j e j n i e p r a ­ gnęli. O i l e do początków X I X w i e k u cyjny system plantacyjny, się on w r o d z a j wanej i charakteryzował o m a w i a n e o niewolniczą wielkokapitalistycznej z zamorskiej nadzorców, oparty metropolii obojętnych potem trady­ przerodził własności z i e m s k i e j i przemysłowej, z a pośrednictwem całkowicie t u obszary pracę, o t y l e na interesy sztabu urzędników, lokalne kiero­ techników archipelagów i enklaw terytorialnych. Po nakreśleniu turalnego tła geograficznego, w pierwszych dziejowego, politycznego c z t e r e c h rozdziałach, L e w i s rozpoczyna gląd członów B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , dając n a j p i e r w ry londyńskiego C o l o n i a l O f f i c e kosmos wysepek, — Leeward Islands i Windward r z u c o n y c h w przestwór M o r z a poszczególne społeczeństwa zwalczały społeczno-kul- Karaibskiego, się z a c i e k l e w prze­ omówienie i s t n e j Islands. zmo­ Mikro- liczący ogółem ło 560 t y s . mieszkańców, był od kilkudziesięciu l a t d e f i c y t o w y m rym i szczegółowy obszarem, zabiegach o oko­ n a któ­ uzyskanie dotacji f i n a n s o w y c h z L o n d y n u . Z m i e r z c h e r y żaglowców, a następnie d a l s z a r e w o ­ lucja sposobie techniczna w napędzania kreśliły z n a c z e n i e gospodarcze perujące porty czasy Nelsona ną emigrację statków części w y s e p e k , zaopatrzeniowe i stacje węglowe. stocznie m a r y n a r k i w o j e n n e j . zarobkową, p r z e d e eksportowej, z którą wiążą i motorowych, Opustoszały także K r y z y s gospodarczy w s z y s t k i m do A n g l i i , Północnej. Cd, którzy pozostali, nastawiają śliny parowych a l e również i do gie, zacofane, dokładać, szybkiego wzbogacenia Trynidad nieco sprawa Brytyjskich Indii członków krótkotrwałej w owa wyspa zawsze antylska stwa­ s t r o n y to właśnie u b o ­ całym wspólnoty, takich jak przedsięwzięciu. którą z a m i e s z k u j e połowa Zachodnich pierwsza 1962) otrzymała dziś p r o b i e r z nego b y t u p o l i t y c z n e g o ro­ ogół w y g l ą d a z Jamajką, i która pełną suwerenność. T a s t a r a — bo od r o k u dobnie s t a n o w i Na w y s e p k i , do których t r z e b a byłoby p r z e z dziesiątki l a t „wielkich" c z y J a m a j k a , do p a r t y c y p o w a n i a Inaczej całych przeludnione się. nakładami f i ­ federacja d l a t y c h archipelagów, l e c z z drugiej zniechęciły ogrom­ Ameryki się r a c z e j n a u p r a w ę tej c z y i n n e j nadzieje a n i z nowoczesną wiedzą rolniczą. N i e u d a n a rzała p e w n e n a d z i e j e pros­ pamiętające wywołał n a d z i e j e płonne, bo wysiłki n i e idą t u w p a r z e a n i z o d p o w i e d n i m i nansowymi, prze­ stanowiących niegdyś dobrze zdolności (w 1655 — k o l o n i a społeczeństw izolacjonizmu wobec angielska wyspiarskich i gospodarczego. Położona n a j d a l e j ze s w o j e g o roku do ludności prawdopo­ samodziel­ n a zachód, z n a n a sąsiadów i ambicji. była Dawny �330 RECENZJE rasowy podział społeczny, zasadzający się n a władających w s z y s t k i m białych p l a n ­ t a t o r a c h , tworzących pośrednią w a r s t w ę nych niewolników, działu k l a s o w e g o w menty na, a potem kolorowych wyrobników, miarę w y m i e s z a n i a nabiera ras. M a J a m a j k a groźnych b u n t ó w n i e w o l n i c z y c h , k i e d y czarna społeczność Maronów, mieszańcach to w zbrojnych i masach dziś wyraźnie w swojej po­ historii m o ­ górach w y t w a r z a ł a zbiegów czar­ charakteru murzyńskich, się dziw­ posiadających własną subkulturę. T o właśnie tutaj rodził się n a długo p r z e d N k r u m a h e m czarny mesjanizm współ­ Garveya, a rola, czesnej A f r y k i Zachodniej jaką w rozwoju odgrywali politycznym i kulturalnym ciemnoskórzy i n t e l i g e n c i z J a m a j k i , j e s t z n a ­ n a . L e w i s s z k i c u j e w a l k ę polityczną d w u „socjalistycznych" p a r t i i J a m a j k i , których rzecznikami są Manley i Bustamante, jako k r a j u niedużej g r u p k i i n t e l i g e n c j i k o l o r o w e j w losy — p r z y a p a t i i m a s zamkniętych w przejaw swo­ i m świecie s y n k r e t y c z n y c h kultów i s k r a j n e g o W przeciwieństwie zaangażowania się indywidualizmu. do J a m a j k i m i l i o n o w y Trynidad, tworzący teraz wspólną państwowość z niedużą i słabo zaludnioną wysepką Tobago, d o p i e r o od r o k u 1802 doświadczył b r y t y j s k i e g o s y s t e m u kolonialnego. w y c h polityków w y ś m i e w a ł l a n s o w a n e N i c dziwnego, iż j e d e n tu formy brytyjskiej s k i e j , twierdząc, iż już z n a c z n i e wcześniej w y s p a tą z H i s z p a n i i i F r a n c j i . A n g l i c y , n i e czując z miejsco­ c y w i l i z a c j i wiktoriań­ posiadała cywilizację się z b y t p e w n i e z l a t y n i z o w a n y c h Murzynów, s t o s o w a l i n a T r y n i d a d z i e w zaczerpnię­ t y m środowisku szczególnie ostry r y g o r bez­ pośrednich rządów k o l o n i a l n y c h pod p r e t e k s t e m , iż lekkomyślna, skłonna do tań­ ców, miłostek i beztroskiego jawia świętowania ludność k o l o r o w a odpowiedzialności. A u t o r przedstawia szczególnie mało sylwetkę C i p r i a n i e g o , prze­ Korsykańczyka z pochodzenia, który w o k r e s i e międzywojennym p i e r w s z y stanął do w a l k i o p r a w a i s z a c u n e k d l a tuziemców. D a l e j o b s e r w u j e m y wyspie w okresie I I wojny chaos p o l i t y c z n y , j a k i zapanował n a światowej, w o k r e s i e u z y s k a n i a p r z e z ludność powszech­ n y c h p r a w w y b o r c z y c h , który pogłębiła a m e r y k a n i z a c j a życia publicznego kazaniu t a m ważną bazę morską w C h a g u r a m a s , n a s k r a j u s t o l i c y , P o r t of S p a i n , p r z e d m i o t rozgorycze­ i późniejszych czasowo administracji polityków miejscowych. charakterystyczny dla Antylów wego patosu. Lecz niepodległego lów. Poznajemy teatralizm n a t y m tle p r a w d z i w ą Trynidadu, Obserwujemy USA. Amerykanie po p r z e ­ założyli nia Trynidadu doktora kontrofensywę świat „polityków-calypso" życia publicznego, niespodzianką E . Williamsa, kulturalną pełnego jest postać najzdolniejszego rodzimego grotesko­ przywódcy polityka folkloru, Anty­ wprzęgniętego n i e j e d n o k r o t n i e w r y d w a n p r z e m i a n społecznych. Licząca ćwierć m i l i o n a mieszkańców wysepka Barbados z kolei tworzyła n a wzór J a m a j k i b a r d z o starą posiadłość angielską, n a której niegdyś doszło do bliwego sojuszu między przybyłymi tu z metropolii zwolennikami „okrągłych ł b ó w " i r o j a l i s t y c z n y c h „ k a w a l e r ó w " . W y s p a miała r o d z a j lecz owe p r a w a nie szczególnie były dotyczyły z a l e d w i e bezwzględny przeludnieniem i wobec g a r s t k i białych. U c i s k czarnego chronicznym robotnika bezrobociem. Znana konstytucji, niewolniczy, leseferyzm, była a następ­ wywołane emigracja federacji, jego w a r s t w y średnie liczyły t w o r u państwowego. U p a d e k f e d e r a c j i politycznego zabiegał o u m i e j s c o w i e n i e n a obsadzenie łej o l i g a r c h i i p l a n t a c y j n e j , a n i k o l o r o w e w a r s t w y Oblane świat, zewsząd któremu morzem środowisko wyspy wyspy n a n i m stolicy centralnych posad nowego pchnął w y s p ę n a drogę s a m o d z i e l n e g o od r o k u 1966, do którego p o p r z e d n i o tworzyły geograficzne tu barba- d o s k i c h robotników, ale także i inteligentów, m i a n o w i c i e n a u c z y c i e l i , n a i n n e archipelagów a n t y l s k i c h . K i e d y B a r b a d o s oso­ purytyńskich bytu n i e kwapiły się a n i r e s z t k i b i a ­ średnie. zawsze narzucało jakiś —• m i m o zamknięty w antagonizmów wnętrznych — p e w n e p o c z u c i e wspólnoty interesów. I n a c z e j s p r a w y sobie we­ potoczyły się �331 RECENZJE n a k o n t y n e n c i e , w niedużych e n k l a w a c h : w Gujanie Brytyjskiej i w Hondurasie- B e l i z e . Już elżbietańskim admirałom i k o r s a r z o m marzyło się podbicie — Corteza Gujana dnia — nowego i m p e r i u m dzisiejszego pozostała mieszkańcy n i e mają nowana indiańskiego — zdaniem w tej części Lewisa — d u c h a pionierów p o g r a n i c z a . świata, krajem lecz wzorem pogranicza, Bagnista Gujana również została p r z e z monokulturę c u k r u , której p l a n t a c j e , p o s i a d a n e do którego przez opa­ usado­ w i o n e w m e t r o p o l i i w i e l k i e przedsiębiorstwa, koncentrują się n a wybrzeżu. D ż u n ­ gle i n t e r i o r u po s t a r e m u zieją pustką. O d czasów w y z w o l e n i a niewolników rozwija się t u także d r o b n a własność chłopska produkująca ryż, l e c z n a prymitywną, d r o b ­ ną skalę, w sywny powstania cent wyraźnym import kontraście kulisów hinduskich do p l a n t a c y j n y c h na plantacje w kolosów cukrowych. X I X wieku Inten­ doprowadził mieszkańców, nienawidzonej i pogardzanej przez zamożniejszą, skupioną w m i a s t a c h i l e p i e j zorganizowaną większość murzyńską. Tłem d l a d r a m a t u c o w y c h rządów J a g a n a b y ł n i e t y l k o zaostrzający się t u a n t a g o n i z m r a s o w y c z a r n y m i i b r u n a t n y m i , lecz również i p e n e t r a c j a życia p o l i t y c z n e g o lewi­ między o r a z społecz­ n o - g o s p o d a r c z e g o p r z e z osławione przedsiębiorstwo Bookersów, eksploatujące tacje do a z j a t y c k i e j mniejszości robotników w i e j s k i c h , stanowiących dziś 33 p r o ­ t r z c i n y . Dziś 660 t y s . liczące społeczeństwo gujańskie c o r a z głębsze a n i m o z j e rasowe, chociaż e k o n o m i c z n i e plan­ dzielą z r o k u n a r o k różnice między Murzynami i H i n d u s a m i ulegają s z y b k i e j n i w e l a c j i , a k u l t u r a l n i e A z j a c i nadrabiają swoje z a ­ cofanie. O ile G u j a n a dziej zaniedbana eksploatowaniu tylów, oraz rozwinęła tu drobni kuipcy-mieszańcy enklawy. Wielkie zyskują tamtejsze plantacje, rolnictwa, kraj wyłącznie dzięki z An- nadawali ckoło woli z silne zbliżenie związki rządzoną sceptycznie po enklawy 100 t y s . l u d z i , mówiącą z Anglią i dyktatorsku, oceniają z sąsiednią nader zacofaną w perspektywy mniej zarówno H o n d u r a s l a t torpedowały roz­ Właśnie dodatku ocenia dlatego podzielonych lecz połączenia na i większość m u czarna korzyści gwatemalską. do o w o c n e j ła­ wy­ mniejszość z i b e r y z o w a n a sceptycznie jak i Gujana tej Gujanie leśną. Gwatemalą, ewentualnego brytyjski w po hiszpańsku republiką jańscy p o l i t y c y , gdyż nie jest to p a r t n e r które dziesiątki gospodarką rzyńsko-mulacką, mówiącą po a n g i e l s k u . K o l o r o w a n i e widziałaby ton społeczności z metropolii, i c h rabunkową zaledwie istniał najbar­ kreolBcy i murzyńscy, i m p o r t o w a n i z Belize indiańsko-metysko-kreolską, o tyle zawsze tu skutecznie przez z n a wybrzeżu, Honduras-Belize, przedsiębiorstwa sprzeczny zamieszkuje mniejszość niemal brytyjska, lasów i n t e r i o r u . D r w a l e cińskiej wój się kolonia chęt­ większość wiązania Podobnie się zresztą się z Wenezuelą gu- unii politycznej. T y m n i e ­ znajdują się w sferze roszczeń sąsiednich państw l a t y n o s k i c h . Złośliwe określenie wielkich grup wysp „śmietnik k a r a i b s k i " w n a t y m obszarze, szczególny sposób p a s u j e do dwu do B a h a m ó w i położonych już poza obrę­ b e m M o r z a K a r a i b s k i e g o — Bermudów. Mieszkańcy t y c h w y s p od w i e k ó w pasoży­ towali n a bliskości kontynentu amerykańskiego. jące z k o n i u n k t u r y , jaką niosły w o j n y wanie setek rozbijających się o Piractwo i korsarstwo wynika­ kolonialne i liczne szlaki morskie, plądro­ przybrzeżne skały żaglowców, przemyt broni d l a konfederatów w c z a s i e W o j n y S e c e s y j n e j c z y p r z e m y t a l k o h o l u do U S A w cza­ sach naj­ prohibicji, częściej drogą wytworzyły nieuczciwego wego r a s i z m u idą wysp wielkim w parze syndykatom t u mentalność procederu. poszukiwacza Szczególnie z dzierżawieniem w szybkiego jaskrawe przejawy miejsco­ o s t a t n i c h c z a s a c h całych t u r y s t y c z n y m z U S A , zapewniającym gości, że a t l a n t y c k i e a r c h i p e l a g i zysku, dostarczają r o z r y w e k z dala swych połaci bogatych od pospólstwa i na �332 RECENZJE najwyższym poziomie. Lewis zauważa iż do w y t w o r z e n i a ności p r z y c z y n i l i się r e a k c y j n i e m g i r a n c i na margines ze zwycięstwem południowych plantacji, d a c j i interesów w Kończąc Wyspy dziś przez reguły obliczu Żyjąc jak w w i pomysłem dawnym roku czy Za nad czy czy izolowa­ brytyjskie zostały trudno podcięte. obecnie wyżyć Wysp Dziewiczych archipelagu, cał­ administrowanej zainteresowania przed wielkich mocarstw 1958 i rozwiązana w w równej Londynu tym t a m t e j s z y m i społecznościami, co i sfer mierze wpływów, m a być t w o r e m cztery Pomysł odpowiedniej Nawet lata angielskich antylskich klas są także margi­ kampanii Jamajka. przedsięwzięcie finansowania zakończyło się Indii kolonialnych, słuszny funkcje realizowano uświadamiającej, się zdecydować bez kon­ n a to, c z y (czego domagał się T r y n i d a d ) , partnerom Brytyjczycy mieli przy kłopotów Federacja piastujących zasadzie n i e zdołano wszystkim później urzędników średnich w silnym, scentralizowanym też luźnym, pozostawiającym sumie od r e s z t y stale Caicos egzystencji Kajmanach, się administracyjnym. d o w a n i e n a federację W i T u r k s , a mieszkańcy r o d z i się p y t a n i e ekonomicznych. t y m obstawała na ekonomicznie odgórnie, bez p r z e p r o w a d z e n i a federacja prohibicji t e r e n a c h , po l i k w i ­ się n a chwilę Turks podstawy żółwi" cienkiej warstwy aparacie celów idei kosmosu. była t w o r e m kretyzacji byli dżentelmeni-konfederaci naiwnej zatrzymuje ich pierwotne na marginesie nesem wyspiarskiego Utworzona na Kajmany, zmniejszającego wyspiarskim Zachodnich jak: „zielonych uzależnieni USA. W dalej? przegląd, autor złóż soli n a w y s p a c h zostali drobiazgiem Z szukać z eksploatacji obskuranccy żerujący turystyczne k a s y n a gry n a n o w y c h archipelagami, Dziewicze. kowicie mental­ Hawanie. szczegółowy drobnymi Daremnie Waszyngtona, gangsterzy, b u s i n e s s m a n i organizujący nymi rodzaju społeczny z k o n t y n e n t u . A więc r e a k c y j n i t o r y s i , lojaliści, n i e mogący się pogodzić z tego i uchodźcy z U S A , którzy u s u w a n i daleko idącą tej o k a z j i drobnych fiaskiem. archipelagów Większe, autonomię. nadzieję na sce­ antylskich. mocniejsze gospo­ darczo człony f e d e r a c j i wyszły z n i e j w postaci odrębnych, niezależnych państewek. Drobne wysepki powróciły do statusu kolonialnego „obszarów stowarzyszonych" z Anglią. N i e w a r t o c h y b a dowodzić, iż s t a n t a k i n i e zadowolił nikogo i że trwać w i e c z n i e n i e może. Poświęcając następnie w d w a przedostatnie rozdziale końcowym n a o g r o m zadań g o s p o d a r c z y c h rozdziały daje losom szereg niefortunnej wniosków federacji, n a przyszłość. Lewis Wskazuje i p o l i t y c z n y c h , j a k i stanął p r z e d rządzącymi w I n ­ diach Zachodnich kolorowymi elitami politycznymi. P o w ą t p i e w a równocześnie w możliwość i z o l o w a n i a od udziału w e władzy, co d o t y c h c z a s szańców. W i d z i udawało s z e r o k i c h m a s murzyńskich się m i e j s c o w y m n y c h archipelagów w d z i s i e j s z y m świecie konfliktów g l o b a l n y c h . modelu gospodarczego n o w y c h kubański i portorykański. Omawia wpływ Stanów Zjednoczonych ców, n a w y t w a r z a n i e przyszłością nie tylko na osobowości i c h mieszkań­ się w r e s z c i e w y k u w a n i e m nowego oblicza kulturowego z ślepym naśladownictwem w z o r ó w a n g i e l s k i c h . C z y w tacie n i e nastąpi t u z k o l e i równie bezmyślna najjaskrawszych wybór zasadzie d w a : się i c h n o w e j mentalności. zajmuje tylów po z e r w a n i u mie­ tropikal­ Dyskutuje państwowości, p r z y c z y m rozważa w gospodarkę Antylów, lecz i n a kształtowanie się n o w e j Obszernie oligarchiom trudności w z n a l e z i e n i u o d p o w i e d n i e g o m i e j s c a d l a t y c h formach? związków amerykanizacja N a k o n i e c s w o i c h rozważań L e w i s między poszczególnymi archipelagami An­ rezul­ mentalności w zastanawia jej się n a d a n t y l s k i m i oraz nad �333 RECENZJE perspektywami Tam bowiem i kulturalnego bliższych kontaktów tego o b s z a r u widzi źródło i gwarancję z krajami niezależnego młodych narodów z b a s e n u Morza bytu Ameryki Karaibskiego. Leszek ANDRZEJ stwowy ZAJĄCZKOWSKI, Instytut Wydawniczy, Muntu Warszawa dzisiaj. Łacińskiej. społeczno-politycznego Studium Dzięgiel afrykanistyczne, 1970, ss. 184. S e r i a : Pań­ Biblioteka Myśli literaturze afry- Współczesnej Muntu — w językach Bantu — znaczy: człowiek. Ale w k a n i s t y c z n e j słowo to m a również inną treść. U ż y w a n e jest j a k o określenie osobo­ wości afrykańskiej. W t y m też s e n s i e używa go autor. A n d r z e j Zajączkowski jest a u t o r e m w i e l u p u b l i k a c j i dotyczących k u l t u r y l u ­ d ó w A f r y k i . Treścią o m a w i a n e j t u p o z y c j i j e s t z d e r z e n i e k u l t u r n a „Czarnym L ą d z i e " — m i e j s c o w e j p l e m i e n n e j z n a p ł y w o w ą europejską, a po części też a r a b ­ ską. P r o c e s ó w nastąpił w A f r y c e w w i e l u d z i e d z i n a c h k u l t u r y i działalności l u d z ­ k i e j , a jego e f e k t y są różnorodne. P r z e t o autor stanął p r z e d koniecznością w y b o ­ r u p e w n y c h zagadnień, k o s z t e m zrozumiałego pominięcia i n n y c h . P r o b l e m e m p o d ­ d a n y m rozważaniom i szczegółowej a n a l i z i e są w i e r z e n i a . W tej b o w i e m d z i e d z i ­ n i e życia l u d z k i e g o f u n k c j o n a l n e zależności z d e r z e n i a k u l t u r o w e g o są n a j b a r d z i e j w i d o c z n e , a d l a A f r y k i n a j b a r d z i e j też c h a r a k t e r y s t y c z n e . 1 Część dotycząca A f r y k i p i e r w o t n e j p o t r a k t o w a n a j e s t nieco krócej od następ­ n y c h rozdziałów. W y d a j e się, że Zajączkowski wyszedł t u ze słusznego założenia, iż po pozycję sięgnie c z y t e l n i k w p r o w a d z o n y już w p r o b l e m y a f r y k a n i s t y k i , m a ­ jący podstawową chociaż orientację. N i e u n i k a j e d n a k a u t o r przedstawienia w krótkim z a r y s i e istoty i filozofii k u l t u r y p l e m i e n n e j . J e s t to p u n k t o d n i e s i e n i a do p r z e d s t a w i e n i a p r o c e s u z m i a n . I t u oczywiście r z e c z k o n c e n t r u j e się n a w i e ­ r z e n i a c h . O s a d z o n e są one w n i e z w y k l e i s t o t n y m kontekście społecznym — z n i e ­ go b o w i e m wyrastają i odgrywają zasadniczą rolę w życiu Afrykańczyków, c z y to dotyczyć będzie s f e r y k u l t u r y , e k o n o m i i , p o l i t y k i , c z y życia r o d z i n n e g o . W sferę k u l t u r y p i e r w o t n e j włącza Zajączkowski również I s l a m afrykański. R z e c z jest s p o r n a . J a k o cezurę czasową p r z y j m u j e autor początki p e n e t r a c j i e u ­ r o p e j s k i e j , która wniosła w z o r y całkowicie n i e p r z y s t a w a l n e do t y c h , które istniały l o k a l n i e (poczynając od X V I w.). T r z e b a przecież stwierdzić, że i I s l a m jest religią do A f r y k i importowaną. Można b y więc przesunąć granicę c z a s u zetknięcia się k u l t u r p l e m i e n n y c h z w p ł y w a m i zewnętrznymi do z n a c z n i e wcześniejszego o k r e ­ s u (ок. X w.), t y m b a r d z i e j że pod n a c i s k i e m I s l a m u rozpadły się „czarne" p a ń ­ s t w a s a w a n n o w e j części S u d a n u Z a c h o d n i e g o . Jednakże, m i m o wątpliwości, właści­ w e jest c h y b a p o t r a k t o w a n i e I s l a m u t a k , j a k c z y n i to autor, a więc j a k o o k r e s u przejściowego między „czystą" kulturą plemienną, a późniejszymi z m i a n a m i . R o z ­ p a d b o w i e m o w y c h królestw był w y n i k i e m e k s p a n s j i r a c z e j p o l i t y c z n e j niż r e l i g i j ­ nej państw A f r y k i Północnej. C o ważniejsze, I s l a m został przyjęty z a s a d n i c z o b e z ­ k o n f l i k t o w o k o l e j n o p r z e z Ghanę ( X I w.), M a l i i S o n g h a j ( X V w.), a także n a w s c h o d n i m wybrzeżu A f r y k i — choć t a m p r o c e s przebiegał i n a c z e j , b o w i e m w b r a - A . Z a j ą c z k o w s k i , Plemię, rasa, socjalizm, W a r s z a w a 1965; Pierwotne re­ ligie czarnej Afryki, W a r s z a w a 1965; Aszanti-kraj złotego tronu, W a r s z a w a 1963; Niepodległość Konga a kolonializm belgijski, W a r s z a w a 1968. 1 �334 RECENZJE ku scentralizowanych organizmów państwowych Arabowie starali się narzucić dominację n i e t y l k o religijną, ale polityczną i gospodarczą. W k u l t u r z e p l e m i e n n e j każda społeczność miała swój p a n t e o n b o g ó w i duchów, różny od p a n t e o n u l u d ó w sąsiednich. Łączyło się to ściśle z filozofią nowiło motywację wieństwa, a do wyjaśnienia nawet ograniczając rodzaju jej barierami istniejącej gospodarki. rasowymi, struktury Islam zaś głosił niższego rzędu. Był też a t r a k c y j n y d l a w a r s t w y wości c e n t r a l n e g o zarządzania, łącząc f u n k c j e — Kanony wiary wspólnotę e t n i c z n y m i a n i państwowymi. m a c h mógł zmieścić się p a n t e o n p l e m i e n n y , s p r o w a d z o n y państwowymi. grupy były pokre­ religii, n i e W jego r a ­ wszakże do r o l i d u c h ó w rządzącej, d a w a ł b o w i e m religijne bowiem możli­ z podporządkowanymi zarazem kanonami pojęć r e l i g i j n y c h i państwowych im postępowania w życiu c o d z i e n n y m . T o było zgodne z z a s a d a m i wierzeń p l e m i e n n y c h . C o liczne kategorie i sta­ społecznej, więzi prawda, n i e były i d e n t y c z n e z afrykań­ s k i m i , a l e rysowało się w i e l k i e podobieństwo polegające n a d o m i n a c j i r e l i g i i w c a ­ łej k u l t u r z e . Zasadnicze zmiany przyniosło w p i e r w s z y m okresie swojej na chrześcijaństwo. Akcję Hiszpanie w Dahomeju, dopiero pojawienie się Europejczyków. p e n e t r a c j i próbowali o n i nawracać miejscową misyjną prowadzili Portugalczycy w Kongo Już ludność i Angoli, F r a n c u z i n a W y b r z e ż u Kości Słoniowej i w S e n e g a l u . P o ­ c z y n a n i a te skończyły się j e d n a k fiaskiem, a jedynym i c h efektem zostały tylko p e w n e e l e m e n t y l i t u r g i c z n e (np. s y m b o l krzyża) w t u b y l c z y m f o l k l o r z e . N i e l e p s z e wyniki przyniosła Dopiero stawy do podjęcia w o d o w a ł rozkład c z y posługiwał (Francuzi), mie działalność misyjna w X V I i X V I I w. w Afryce Wschodniej. o k r e s trwałej k o l o n i z a c j i , n a co z w r a c a uwagę Zajączkowski, dał zorganizowanej i planowej dotychczasowych się metodą preferował bezpośredniego akcji misyjnej. s t r u k t u r społecznych i to niezależnie rządów pośrednich ( B r y t y j c z y c y ) , dążył paternalizm (Belgowie), czy wreszcie i dyktatorskiego zarządzania (Niemcy, pod­ Kolonializm spo­ od tego, do a s y m i l a c j i występował w Portugalczycy). for­ Autor słusznie podnosi t u różnice między różnymi o d m i a n a m i k o l o n i a l i z m u , gdyż w dym z t y c h rozwiązań z d e r z e n i e k u l t u r o w e inne formy jednak zewnętrzne i choć prowadziło do z a s a d n i c z o p o d o b n y c h obecnie z perspektywy c z a s u można s t r u k t u r a c h społecznych, p o s t a w a c h każ­ przebiegało nieco i n a c z e j , przybierało dostrzec efekty rezultatów, to tego w odmiennych i p o l i t y c e wewnętrznej poszczególnych państw afrykańskich. W przez każdym bądź pozbawienie razie nastąpiła i c h efektywności dewaluacja autorytetów działania. I c h m i e j s c e m i n i s t r a c j a . Wiązała się z t y m z m i a n a w z o r ó w o s o b o w y c h przypadkach podsuwano- Afrykańczykom nowe zasady s p r z e c z n e z d o t y c h c z a s o w y m i pojęciami życia zbiorowego, Afrykańczycy zburzyła wilizacja postaw: wrogo dotychczasowe, przynosiła odnosili plemiennych, zajęła interesujące i życia. Z przydatne i gospodarczych. W obu życia indywidualnego, komunalnego. drugiej elementy jako tej, która strony europejska kultury. Stąd cze c z y n n i k i e m jest t u f a k t , że w o s t a t n i a jest o b e c n i e W Afryce postaw t u książki. W a ż n y m j e s z ­ Europie n a u k a oddzielona zindywidualizowana. z religią — obie spotykają się w omawianej cy­ dwoistość od niechęci do naśladownictwa i prób a d a p t a c j i . T a a m b i w a l e n c j a jest n i e z w y k l e i s t o t n a w d a l s z y c h w y w o d a c h to ad­ się do a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , uświęcone t r y b y a kolonialna jest od r e l i g i i , a t a t r a d y c y j n i e n a u k a zbiega się m a g i i . Z t y m i trudnościami zetknęło się c h r z e ­ 2 ścijaństwo, które, a b y mogło być przyjęte, musiałoby objąć sferą s w e j działalno­ Magia, i ści całe życie Afrykańczyka, aż do d r o b n y c h poczynań: 2 ligia, A u t o r z g a d z a się t u z poglądami B . M a l i n o w s k i e g o , [w:] Szkice z teorii kultury, W a r s z a w a 1958. nauka re­ �335 RECENZJE T u kryje się z a s a d n i c z a różnica między chrześcijaństwem, miennymi. Pierwsze jest uniwersalne (Islam tylko otwarty), a wierzeniami drugie ple­ etnocentryczne, zaliczające do s w o i c h t y l k o l u d z i związanych r z e c z y w i s t y m c z y choćby ideacyjnym pokrewieństwem. A l e też chrześcijaństwo utożsamiano z siłą magiczną, dzięki któ­ r e j uzyskać będzie można d o b r a z i e m s k i e i władzę, znajdujące łych. Stąd dosyć l i c z n e nawrócenia wrócenia, które o d b y w a ł y o powierzchownym się n i e t y l e d l a przyjęcia się w rękach bia­ wszakże c h a r a k t e r z e . nowej wiary, Na­ ile dla przy­ jęcia „europejskości". Nowością, którą w p r o w a d z a Zajączkowski w d o t y c h c z a s o w e rozważania n a t e ­ m a t wierzeń p l e m i e n n y c h i działalności chrześcijaństwa w A f r y c e , j e s t w p r o w a d z e ­ nie różnicy między akcją misyjną kościoła k a t o l i c k i e g o , a kościołów p r o t e s t a n c k i c h . Różnicy wynikającej z odrębnych filozofii t y c h d w u odłamów chrześcijaństwa i j a k się p r z e k o n u j e m y stanowiącej istotny w y z n a c z n i k p o w o d z e n i a akcji misyjnej i two­ r z e n i a się afrykańskich kościołów s y n k r e t y c z n y c h . N i e c h o d z i o liczebność ceń, chociaż autor w s p i e r a Protestantyzm członków ma swoich preferuje w i a r ę intelektualną, opartą s e k t i kościołów. K a t o l i c y z m działa o indywidualne emocjonalnie, komunalności był on bliższy Afrykańczykom, (Francja, Belgia, Portugalia), D l a tej swo­ stąd z n a c z n i e l i c z n i e j s z e n a w r ó ­ c e n i a n a k a t o l i c y z m i to n i e t y l k o w k o l o n i a c h a d m i n i s t r o w a n y c h tolickie odczucia i , co ważne, c h a r a k t e r zbiorowego, g r o m a d n e g o współuczestnictwa w w i e r z e . jej nawró­ s w o j e w y w o d y również d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . przez kraje k a ­ l e c z również w posiadłościach brytyjskich. A t o l i przyjęcie chrześcijaństwa n i e wynosiło a u t o m a t y c z n i e n a o c z e k i w a n e żyny społeczne. Rodziły się z a t e m wśród nawróconych postawy i chęć wyjścia z i m p a s u . Doprowadziło to do p o w s t a n i a w Afryce wymienia dwa zasadnicze Kościoły etiopiańskie w y w o d z ą stąd, iż E t o p i a stała się w typy tych się z m i s j i Afryce się od m a c i e r z y s t y c h kościołów kościołów: etiopiańskie i oderwały orga­ sym­ prorok hierarchię i c h jest luźna i powstały z sekt, którym początek dał i założyciel z a r a z e m , a jednocześnie m e s j a s z . Kościoły syjońskie bliższe są katolicyzmowi, Oba własną pochodzi te i teokracji. Organizacja tworząc Zającz­ nizację. Kościoły syjońskie biorą swą nazwę od góry S y j o n w P a l e s t y n i e — bolu europejskich, niezależności. Kościoły syn­ syjońskie. protestanckich, a i c h nazwa symbolem ale kościołów k r e t y c z n y c h , będących melanżem wierzeń m i e j s c o w y c h z chrześcijaństwem. kowski wy­ frustracyjne, bardziej wszakże mają plebejskie od etiopiańskich, które gromadzą raczej c h a r a k t e r r a s i s t o w s k i , totalnie antybiały. J a k podkreśla Afrykańczycy n i e j a k o elitę. autor, odbierają B o g a białym, p r z e z których był on — C z a r n y — skradziony Murzynom. Bóg J e s t to więc w m n i e m a n i u obu kościołów powrót do s p r a ­ wiedliwego stanu pierwotnego. Szczupłość m i e j s c a każe Zajączkowskiemu przeanalizować k i l k a t y l k o wybra­ n y c h s y n k r e t y c z n y c h r e l i g i i . Są t o : d e i m a , h a r r y z m , k i m b a n g i z m , m p a n d y z m i K o ś ­ ciół C h r y s t u s a w i syjońskich. z Republiki Afryce. Szkoda Południowej szczególne f o r m y Omawiając Przykłady może, że Afryki, afrykańskich różnorodne te dotyczą autor t a k kościołów n i e uzupełnił gdzie szczególna działalności jak przykładami polityczna zasługujących kościołów słusznie zauważa, że nastąpiło z d e r z e n i e k u l t u r o w e etiopiańskich przeglądu struktura kościołów, n a p e w n o efekty tego na zrodziła uwagę . 8 synkretycznych, autor między Europą a Czarną Afry­ ką, A m e r y k ą Południową i Północną, Australią i Oceanią. N a t o m i a s t zderzenia nie Zainteresowanych odsyłam do interesującej p r a c y , której autorem jest s z w e d z k i pastor, B . G . M . S u n d к 1 e r , Bantu Prophets in South Africa, Oxford U n i v e r s i t y P r e s s , 1964, który w y l i c z a aż d w a tysiące s y n k r e t y c z n y c h kościołów afrykańskich. 3 �336 RECENZJE było między Eurotpą a Azją, gdzie — w e d ł u g Zajączkowskiego — m a m y do c z y n i e ­ n i a ze z j a w i s k i e m na t u autor dyfuzji i wzajemnych o podstawowej zasadzie, mułując tę kwestię co p r a w d a w rozwoju, z drugiej — podniósł wcześniej Przypomi­ Pitt-Rivers, for­ i n n y c h słowach, że z d e r z e n i e p u j e t a m , gdzie z j e d n e j s t r o n y m a m y stopniu w p ł y w ó w przekształcających. którą kulturowe nastę­ do c z y n i e n i a z kulturą stojącą n a w y s o k i m z kulturą pierwotną . Takiego 4 właśnie przykładu dostarcza A f r y k a . Analizując obecny s t a n r z e c z y , daje a u t o r przegląd listów, napływających r e d a k c j i afrykańskich c z a s o p i s m . N i e i c h treść jest i s t o t n a — t a często b y w a Listy te n a t o m i a s t zwierciedlają opartej stanowią obiektywnie o dotychczasowe d l a Zajączkowskiego istniejące wzory postawy: do błaha. c e n n y materiał b a d a w c z y . zachwianie kultury, a zarazem brak stabilizacji przyswojenia Od­ społecznej sobie war­ tości n o w y c h . rolę tajnych związków w t w o r z e n i u się i działalności kościołów s y n k r e t y c z n y c h . T a j n e Tu znów bractwa istniejące w czy nawet uwaga. Autor zbyt kulturze plemiennej chyba marginesowo często b o w i e m kościoły, a obejmując swoim potraktował ulegają wpływem przekształceniu w kilka, czy nawet sekty kilkanaście p l e m i o n przyczyniają się, wychodząc od jedności r e l i g i i , do t w o r z e n i a się wspólnot narodowych, bene daje ponadplemiennych miejscowym w politykom poszczególnych niebagatelny krajach atut afrykańskich, do ręki co nota •— przeciwdziałanie s e p a r a t y z m e m p l e m i e n n y m rozsadzającym państwo. P r z y k ł a d ó w dostarczyć t u m o ­ że G a b o n , Kamerun, Tanzania. Problem opracowania. nych W struktur wszystkich Praca ten wydaje każdym bądź r a z i e , j a k p o i n t u j e społecznych, wartości które następuje funkcjonalnych Zajączkowskiego stanowi w w zderzeniu dawnych więc się godny u w a g i Zajączkowski: układach pewne nowum i szerszego „zniszczenie kultur, nie strukturowych". w polskiej literaturze a f r y k a n i s t y c z n e j , p o d n o s i też k w e s t i e ogólne, które właśnie t e r a z w y m a g a j ą cenia n a nie uwagi, a to z d w u p o w o d ó w : proces daw­ unicestwia przemian dzieje się zwró­ obecnie, w n i o s k i zaś są n a t y l e g e n e r a l n e , że w części t e o r e t y c z n e j mogą być o d n i e s i o n e n i e tylko do A f r y k i , służąc etnologom, socjologom i religioznawcom. Marek E R I C R. W O L F , J e r s e y 196S Peasants, Foundations P r a c a E r i c a R . W o l f a została w y d a n a publikującej turowej, of M o d e r n w Arpad Anthropology amerykańskiej Series, serii antropologicznej fizycznej i k u l ­ a r c h e o l o g i i i językoznawstwa. J e s t to p r a c a omawiająca nurcie stosunkowo warstwy młodych społecznościami r o l n i c z y m i j a k o w sposób s y n t e ­ chłopskiej n a całym świecie. Mieści zainteresowań częściami b a r d z i e j antropologii amerykańskiej złożonych społeczeństw. n i a te zostały zapoczątkowane p r z e z p r a c e amerykańskiego antropologa d a dopiero po I I w o j n i e a społeczeństwem zindustrializowanym. G . P i t t - R i v e r s , The effect lisation, L o n d y n , t. 27: 1929. 4 Bada­ R. Redfiel- światowej. A u t o r określa chłopów j a k o tę część ludzkości, która stoi między plemieniem New p o z y c j e w y b i t n y c h naukowców z z a k r e s u antropologii t y c z n y i ogólny kulturę i p r o b l e m y się o n a w Kowalski on native Kategorię prymitywnym chłopów r a c e s of c o n t a c t with odróżnia European civi­ �RECENZJE ¿37 od p r y m i t y w n y c h k o p i e n i a c z y i n o w o c z e s n y c h farmerów p r z e d e w s z y s t k i m c h a r a k ­ ter powiązań z s z e r s z y m układem społecznym. Chłopi wyodrębnili się ze społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h , w których j e s z c z e każdy p r o d u c e n t k o n t r o l u j e środki p r o ­ d u k c j i włącznie ze swoją pracą, a w y m i a n a nadwyżek w d o b r a c h i usług jest b e z ­ pośrednia i e k w i w a l e n t n a . B r a k też w t y c h społeczeństwach powiązań z s z e r s z y m układem społecznym, stanowią one w p e w n y m sensie całość zamkniętą. Chłopi zajmujący się uprawą zbóż i hodowlą zwierząt są z a w s z e częścią b a r ­ dziej złożonego społeczeństwa, w r a m a c h którego przekazują nadwyżki grupie r z ą ­ dzącej i i n n y m g r u p o m n i e uprawiającym z i e m i . F a r m e r ó w n a t o m i a s t autor o k r e ­ śla j a k o kategorię l u d z i prowadzących d o c h o d o w e przedsiębiorstwa rolne, dobrze zorientowane rynkowo. Chłopi tworzą więc fazę w e w o l u c j i społeczeństwa ludzkiego, j a k k o l w i e k droga e w o l u c j i m a bardzo różne w a r i a n t y . W z a k r e s t e r m i n u „chłopi" wchodzą w p r a c y W o l f a społeczeństwa współczesne i h i s t o r y c z n e E u r o p y z a c h o d n i e j i środkowej, północnej A f r y k i , I n d i i , C h i n oraz A m e r y k i Środkowej. Przykładami z t y c h t e r e ­ n ó w o p e r u j e autor, przyznając i m j e d n a k różnorodność w a r i a n t ó w w obrębie j e d n e j f a z y e w o l u c j i i różne w n i e j z a a w a n s o w a n i e . Rozdział p i e r w s z y p r z y n o s i ogólną charakterystykę chłopów j a k o g r u p y s p o ­ łecznej i wyszczególnia j e j s p e c y f i c z n e c e c h y . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tej g r u p y są n i e t y l k o r e l a c j e w y m i e n n e , s y m e t r y c z n e , występujące i u k o p i e n i a c z y , l e c z także a s y m e t r y c z n e r e l a c j e zwierzchności, a m i a n o w i c i e płacenie grupie rządzącej różnego r o d z a j u d a n i n w n a t u r z e , p r a c y l u b pieniądzach. P o w s z e c h n y m , choć n i e j e d y n y m , ośrodkiem władzy z w i e r z c h n i e j n a d chłopami i c e n t r u m w p ł y w u j e s t miasto. Najpoważniejszym p r o b l e m e m d l a g r u p y rządzącej i d l a s i e b i e . w wytwórczym, l e c z także d o m e m . chłopów jest właśnie j e d n o c z e s n a produkcja obrębie zagrody, która jest n i e t y l k o zakładem Następne t r z y rozdziały p r a c y przedstawiają t r z y najważniejsze a s p e k t y chłopów: e k o n o m i c z n o - g o s p o d a r c z y , społeczny i i d e o l o g i c z n o - r e l i g i j n y . życia Klasyfikując społeczeństwa chłopskie, a u t o r rozróżnia d w a r o d z a j e ekotypów chłopskich; p a l e o t e c h n i c z n e i n e o t e c h n i c z n e , według kryteriów sposobu przekształ­ c a n i a e n e r g i i . E k o t y p y p a l e o t e c h n i c z n e są e f e k t e m „pierwszej r e w o l u c j i a g r a r n e j " n a świecie i polegają n a w y k o r z y s t y w a n i u t y l k o p r a c y l u d z i i zwierząt. N a j b a r d z i e j p o w s z e c h n e z n i c h to długotrwałe s y s t e m y b e z u g o r o w e z u p r a w ą motykową i o c z y s z c z a n i e m z i e m i p r z e z p a l e n i e , krótkotrwałe s y s t e m y u g o r o w e z uprawą sprzężajną pługiem oraz s y s t e m y bezugorowe z ciągłym n a w a d n i a n i e m pól. E k o t y p y n e o t e c h n i c z n e powstałe po „drugiej r e w o l u c j i a g r a r n e j " c h a r a k t e r y ­ zują się w p r o w a d z e n i e m n o w y c h źródeł e n e r g i i i specjalizacją u p r a w (sadownictwo, warzywnictwo, gospodarka m l e c z n a ) . J e s t to wyczerpująca k l a s y f i k a c j a społe­ czeństw chłopskich w e d ł u g s t o s o w a n y c h narzędzi, s t o p n i a użytkowania z i e m i w d a ­ n y m c z a s i e oraz długości s e z o n u u p r a w . W p r a c y p r z e d s t a w i o n e zostały także sposoby z a o p a t r z e n i a gospodarstw chłop­ s k i c h w brakujące d o b r a i usługi oraz w y k o r z y s t a n i e nadwyżek chłopskich p r z e z różne t y p y własności z w i e r z c h n i e j . Najbardziej interesująca część p r a c y , oprócz p r z e d s t a w i e n i a typów r o d z i n chłopskich i i c h g r u p d o m o w y c h oraz w z o r ó w d z i e d z i c z e n i a , p o d a j e wyczerpujący i porządkujący podział stosunków społecznych zachodzących w g r u p i e chłopskiej. A u t o r d z i e l i j e n a jednowięziowe l u b wielowięziowe (według ilości interesów utrzymujących je), n a d i a d y c z n e l u b p o l i a d y c z n e (według ilości osób biorących w n i c h udział) oraz n a poziome l u b p i o n o w e ( r e l a c j a : chłopi- chłopi l u b chłopi-niechłopi). 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �338 RECENZJE Ostatni najmniej wia funkcję jący dopracowany religii w charakter oraz i jednolity społeczeństwie rewolucyjne pod względem treści rozdział chłopskim, ruchy jej u t y l i t a r y s t y c z n y i chłopskie oma­ moralizu- n a tle sprzyjających im wa­ runków. Wymogi wydawnictwa, starającego się przedstawić dokumentację i współczesności n a przykładzie l u d ó w e g z o t y c z n y c h w r a z czajami, określiły w pewien sposób p r o f i l przeszłości z i c h niezwykłymi tej p u b l i k a c j i . Narzuciły s t r o n y dość ogólny c h a r a k t e r , p r z e z co dostępna jest s z e r s z e m u g r o n u szczególnie z i n n y c h d z i e d z i n n a u k i , z d r u g i e j dziej egzotycznych kultur, j a k : Indie, n a mieć pretensję py Z a c h o d n i e j o znikome — preferencję Chiny, Z S R R , Europa w została oparciu narzucona o dużą ilość bałkańskich i Włoch, j a k k o l w i e k w niej w z bar­ Moż­ przez dostępną literatury literaturę, antropologicznej przykładów praca amerykańskich omówieniach niewątpli­ bowiem i etnologicznej ważniejszych Euro­ mieszczą się one powstała przede s t k i m amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i n i e m i e c k i e j . K r a j e s o c j a l i s t y c z n e są odbiorców, przykładów uwzględnienie w p r a c y terenów współczesnej a także krajów także jednej średniowieczna. w ogólnych r a m a c h zakreślonych p r z e z a u t o r a . P r e f e r e n c j a wie zwy­ jej z wszy­ reprezentowane monografii radzieckich l u b w skrótowych artykułach. A u t o r powołuje się n a literaturę opisową i t e o r e t y z u ­ jącą, w y b i e r a z n i e j to, co o d p o w i a d a jego poglądom. Nietrudno zauważyć, że poglądy nizmu amerykańskiego jednej fazy ewolucji — traktuje autora mieszczą on społeczeństwa społeczeństwa ludzkiego. się w nurcie chłopskie Porównuje neoewolucjo- jako należące społeczeństwa na do róż­ n y c h t e r e n a c h świata z różnych e p o k h i s t o r y c z n y c h , choć s z u k a d l a n i c h w s p ó l n e ­ go m i a n o w n i k a . ramach Ewolucja jednakowa społeczeństwa l u d z k i e g o , d l a poszczególnych szczegółowe w a r i a n t y . Warianty grup aczkolwiek społecznych, w swych posiada ogólnych jednak różne, te można uwzględniać, ale dąży się p r z e d e wszy­ s t k i m do z n a l e z i e n i a prawidłowości. Autor przedstawia r a k t e r y s t y c z n e oraz wo porównywać obiektywnie przede właśnie prawidłowości systematyzuje grupy istniejących ludzkie kultury jej kategorie wyodrębnione ekonomicznych chłopskiej w jedną kategorię c h a r a k t e r , może służyć l a i k o m w z o r i e n t o w a n i u formułowaniu na ogólny i cha­ Ma pra­ podstawie wyróżników. P r a c a E . R . W o l f a w s z y s t k i m n a uwagę właśnie ze względu n a swój pomóc p r z y i jej cechy w sposób wyczerpujący. zasługuje syntetyzujący się w t e m a c i e , a e t n o g r a f o m może ogólnych hipotez w e r y f i k o w a n y c h Należy też dodać, że układ p r a c y z b u d o w a n y został w później w terenie. sposób k l a r o w n y i lo­ giczny, a poszczególne rozdziały analizują materiał począwszy od r z e c z y szczegóło­ w y c h , kończąc n a najogólniejszych. Trudno kacja znaleźć pracę tego t y p u prof. В. choć o g r a n i c z o n a stematyzowania prace starają funkcjonujący w Gałęskiego: „Socjologia literaturze polskiej, w s i . Pojęcia t e r e n o w o do o b s z a r u P o l s k i , p o d e j m u j e podstawowych się ukazać pojęć grupy społeczność społecznej, rolniczą jako może jedynie ETEL jaką odrębny tworzą i w chłopi. swoisty Obie sposób s y s t e m społeczny. FÉL, T A M A S Viking 1966, próbę wyjaśnienia i u s y ­ Agnieszka village, publi­ podstawowe", Warszawa H O F E R , Proper Fund Publications peasants. in Anthropology Traditional life Bartelska in a Hungarian n r 46, C h i c a g o 1969 • T e r m i n „proper p e a s a n t " o z n a c z a w u s t a c h mieszkańców w i o s k i Átány chło­ pa p r a w d z i w e g o , zasiedziałego, znającego n i u a n s e w i e j s k i e j e t y k i e t y i p r z e s t r z e g a ^ jącego f o r m t r a d y c y j n e g o z a c h o w a n i a . T a c y ludzie tworzą t r z o n węgierskiej w i o s k i �339 RECENZJE Átány, w y b r a n e j do e t n o g r a f i c z n y c h badań t e r e n o w y c h węgierskiego M u z e u m Etnograficznego w przez dwoje pracowników B u d a p e s z c i e właśnie ze względu n a z a ­ c h o w a n e j e s z c z e do tej p o r y e l e m e n t y t r a d y c y j n e , zwłaszcza w f u n k c j o n o w a n i u i n ­ s t y t u c j i s o c j a l n y c h i w z o r ó w stosunków międzyludzkich. W trakcie przeprowadza­ n i a badań t e r e n o w y c h (1951-1967) s t a r a n o się zarejestrować p r z e d e w s z y s t k i m s t a n ówczesnej k u l t u r y w s i . Obecnie wydana praca stanowi już swoisty dokument h i s t o r y c z n y , gdyż ba­ d a n a wieś, t a k j a k nieco wcześniej i n n e w s i e węgierskie, weszła w s t a d i u m chłopskie pod wpływem wielu czynników, szczególnie r o k u k o l e k t y w i z a c j i i z l i k w i d o w a n i u własności p r y w a t n e j przeprowadzonej post- w 1959 n a r z e c z spółdzielni pro­ t y l k o w y c i n e k u z y s k a n y c h materiałów, daje opis dukcyjnych. P r a c a opublikowana i obejmuje analizę o r g a n i z a c j i społecznej rodnych, żmudnie obserwacja gromadzonych uczestnicząca), statystycznych wsi i instytucji lokalnych. Oparta (dane źródłach etnograficznych historycznych (dokumenty demograficzne i ekonomiczne j e s t n a różno­ (wywiady, lokalne, rozmowy, opracowania) z Centralnego Urzędu oraz Staty­ stycznego). Etnograficzne nie badania statystycznie, lecz terenowe poprzez przeprowadzane dokładną analizę były w obrębie współczesnego jednej życia wsi i historii dwóch r o d z i n , u których a u t o r z y z a m i e s z k i w a l i p r z e z t e n cały c z a s . Materiały z e ­ brane w t e r e n i e obejmowały Autorzy swą tematyką całokształt k u l t u r y w s i . s t a r a l i się zrobić k u l t u r o w y c h , podać całościowy i szczegółowy opis t y c h elementów, a t y m s a m y m odkryć i c h w z a j e m n e analizę elementów powiązanie i strukturalną współzależność. Udało się i m to w pełni w części traktującej o sie­ ci stosunków społecznych a omawiającej krzyżujące się podziały w e w n ą t r z w s i w e ­ dług g r u p w i e k u , sąsiedztwa zagród i pól, stosunków pokrewieństwa, powinowac­ t w a i k u m o s t w a . W r a z z częścią o r o d z i n i e i podziale ról w j e j obrębie o r a z ana­ lizą zależności inte­ resującą poszczególnych i przejrzystą warstw społecznych partię p r a c y . Z g o d n i e stanowi z założeniami ona najbardziej etnografii jako o człowieku i jego k u l t u r z e , p o p r z e z sieć stosunków społecznych, a u t o r z y jednostkę i jej szerszych układów, j a k targi, służba Bardziej r o z l i c z n e powiązania w obrębie wojskowa, wioski i poza obowiązki pobieżnie i s c h e m a t y c z n i e p r z e d s t a w i o n e nią nauki ukazują (stosunek do obywatelskie). są n a t o m i a s t i n s t y t u c j e l o ­ kalne, stosunkowo słabo u k a z a n o i c h przecież żywy związek ze społecznością skową i w z a j e m n e powiązania. A u t o r z y p r z e d s t a w i l i s a m s z k i e l e t i n s t y t u c j i , i c h historię, z a s a d y wio­ funkcjonowa­ n i a , n i e j e s t to j e d n a k a n a l i z a r z e c z y w i s t e j i c h działalności. W y d a j e się, że a k u r a t ta część p r a c y o p a r t a została n a w y w i a d a c h m e n t a c h l o k a l n y c h bez odwołania z działaczami i h i s t o r y c z n y c h d o k u ­ się do o p i n i i całej społeczności. Należy przyznać, że układ p r a c y j e s t s k o m p o n o w a n y stawia jednostkę i j e j u c z e s t n i c t w o w poprzez różne u g r u p o w a n i a , Jakkolwiek praca koleń. A u t o r z y społecznej rodzinnego kręgu, i n s t y t u c j e , l o k a l n e t a r g i , po n a j s z e r s z y — cały k r a j . dąży do p r z e d s t a w i e n i a opisu s t a r a się jednocześnie pokazać z m i a n y zachodzące w n i e umieszczają s o w y c h , lecz rejestrują w sposób logiczny, p r z e d ­ życiu od n a j m n i e j s z e g o uzyskanego funkcjonalnego kultury wsi, obrębie t r z e c h o s t a t n i c h p o ­ materiału w trzech przekrojach t y l k o niektóre z m i a n y w r a m a c h jednego m o d e l u o s t a t n i c h pięćdziesięciu l a t . U k a z a n i e zachodzących z m i a n powiodło zresztą b a r d z i e j w rozdziałach przedstawiających opis instytucji, w cza­ kultury których się jed­ n a k a n a l i z a współzależności n i e została w pełni u k a z a n a . Oczywiście n i e można robić z tego zarzutów a u t o r o m , którzy, j a k k o l w i e k ob- �340 RECENZJE serwowali przede i rejestrowali wszystkim zachowanej do zmiany zachodzące stworzenia opisu by sądzić, że praca byłaby społeczna, i n s t y t u c j e ) monografią Viking magało dla i ich rezultaty, tradycyjnej Fund angielskich i w klasyczną wyodrębnionej Publications, to u m i e s z c z e n i a d l a której publikacji amerykańskich etnografii jednoproblemową specjalnie rozszerzonych odbiorców z została wiadomości zakresu gdyby nie napisana. historii Węgier, historii oraz t e m a t y k i i s t a r a l i się uczynić obraz k u l t u r y węgierskiej społeczeństw pierwotnych), używając Wy­ informacyjnych pro­ układu zrozumiałym d l a odbiorców wykształconych w i n n e j t r a d y c j i badań e t n o g r a f i c z n y c h wszystkim (organizacja węgierskiej, co m i e j s c a m i rozbiło logikę wewnętrznego rozdziałów. A u t o r z y łecznej dążyli chłopskiej społeczności w i e j s k i e j , chłopstwa węgierskiego i s p e c y f i k i s y s t e m u pańszczyźnianego blematyki kultury do tej p o r y w b a d a n e j w s i , a s z y b k o ginącej. Można potrzeby współcześnie i analizy (badanie także terminów przede antropologii (lineaż, ród), co, choć konieczne, niszczyło częściowo specyfikę spo­ węgierskich układów k u l t u r y chłopskiej. Autorzy s t a r a l i się wydobyć z j e d n e j ne w s i u w a r u n k o w a n e strony cechy specyficzne tradycją historyczną, a z d r u g i e j i czysto l o k a l ­ — cechy bardziej ogólne, p e w n e prawidłowości dotyczące w s i sąsiednich, r e g i o n u i całego k r a j u , a b y rzyć możliwość szerzonych studiów porównawczych. Udało się i m to w wiadomościach ogólnych n y c h o ludności, s k r u p u l a t n i e zestawiających Przy czytaniu pracy nasuwa stosunkowo o wsi, jej rolnictwie pełni tylko i danych roz­ podobieństwa i różnice. się p y t a n i e , c z y słuszny był w y b ó r do badań w s i zamkniętej, i z o l o w a n e j , b o w i e m Átány j a k o wieś chłopska i kalwińska i s i l n e p o c z u c i e odrębności n a zewnątrz. T r u d n o d l a najbliższego stwo­ demograficz­ w o t o c z e n i u k a t o l i c k i c h , częściowo s z l a c h e c k i c h , w y t w o r z y ł a s w o i s t y tatywną w regionu konserwatyzm ją j e d n a k nazwać wsią l u b całych W ę g i e r współczesnej reprezen­ doby. Stanowi o n a r a c z e j przykład w s i opóźnionej w s t o s u n k u do procesów zachodzących w m i ­ krostrukturze. Natomiast przedstawia (według oceny autorów) typ reprezenta­ t y w n y d l a s y s t e m u t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i węgierskiej. Niewątpliwie jednak pozwala, ze względu pewnych bardziej organizacji drobiazgowe na mniejszą ogólnych wniosków na temat mieści się w Monografie polskie n a gruncie tradycyjnego mechanizmów na typu wysunięcie funkcjonowania światowej kultury tworzono wsi i monografie badań etno­ środkowej, dlatego też można polskim. powstawały i zainteresowań n a u k o w o - b a d a w c z y c h . kształt wioski czynników, n u r c i e współczesnych n i e t y l k o węgierskiej, ale także całej E u r o p y szukać j e j o d p o w i e d n i k a nie jednej działających społecznej. P r a c a węgierskich etnografów grafii badanie ilość na gruncie ruchów społeczno-politycznych W r a m a c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h po I I wielotematyczne, jednotematyczne, spoglądające starające na się wieś ukazać poprzez woj­ cało­ jeden problem. Spośród t y c h p r a c j e d n o p r o b l e m o w e m o n o g r a f i e ośrodka łódzkiego zbliżone są do t y p u m o n o g r a f i i węgierskiej p r z e z swą problematykę społeczną, ujmowaną w f u n k c j o n a l n y m opisie. Z k l a s y c z n y c h już m o n o g r a f i i Stare i Nowe Siołkowice — p r a c a z b i o r o w a pod k i e r u n k i e m M . Gładysza s t a w i a sobie t e n s a m c e l , co p r a ­ c a autorów węgierskich, a m i a n o w i c i e możliwie j a k najpełniejsze ujęcie w s p ó ł ­ czesnego o b r a z u k u l t u r y j e d n e j w s i . W obu p r a c a c h s t a r a n o się n i e t y l k o o z a r e j e ­ s t r o w a n i e poszczególnych faktów k u l t u r o w y c h , lecz także o w y k r y c i e działających mechanizmów i p r z e d s t a w i e n i e z m i a n zachodzących n a w s i w obrębie t r z e c h o s t a t n i c h pokoleń. �341 RECENZJE Wniosek Hofera o zmem i tendencjami w związku homogeniczności do i z o l a c j i p o k r y w a jej ostatniej pracy spodarczo-społecznej z konserwaty­ się ze spostrzeżeniami D . Markowskiej o rodzinie wiejskiej (religijnej) na Podlasiu, w s i homogenicznych wsi dotyczącymi izolacji go­ religijnym, społecznym pod względem i „otwartości" w s i h e t e r o g e n i c z n y c h . Praca ta pozwala a dla etnografa czytelnikowi zapoznać się z tradycyjną kulturą Węgier, może służyć j a k o j e d e n ze w z o r ó w dobrze p r z e p r o w a d z o n e j ana­ l i z y o r g a n i z a c j i społecznej w s i . Agnieszka F R A N K M . M I F S U D , Customary Land Law in Africa, Bartelska F A O Legislative Series, R o m e 1967, No. 7, ss. 96 Wydarzenia stwom, od ostatnich pozostawiając państw lepiej raźną przewagą lat je przyniosły jednak rozwiniętych. Współczesna umocnienia i rozwoju celu cji jest afrykańskim udział w Afryki przebadanie cechuje wytwarzaniu się istniejącego A f r y k i . Poznanie i opracowanie na­ drogą produk­ do osiągnięcia z a ­ zwyczajowego zadecydować wy­ dochodu i najszybszą środków prowadzących pozwalających pań­ gospodarczym młodych afrykańskich państw będzie podwyższenie może materiałów gospodarczej wielu uzależnieniu źródłem e k s p o r t u . Najprostszą c j i r o l n i c z e j , a j e d n y m z ważniejszych dostarczyć w gospodarka r o l n i c t w a , które m a główny rodowego i jest p o d s t a w o w y m mierzonego niepodległość niejednokrotnie prawa rolnego, o metodach zwyczajowych praw rolnych m a t u szczególne z n a c z e n i e , ponieważ niemożliwe j e s t o p i e r a n i e się p e r a n a l o g i a m sytuacji krajów europejskich, daleko odbiegających od co moderniza­ istniejących na stosunków afrykańskich. W a r t o zaznaczyć, że w go prawa rolnego O b e c n i e , gdy ustają w o j n y jów a przemiany czasach kolonialnych normy tradycyjnego odpowiadały społecznościom pozostającym w afrykańskie­ stanie stagnacji. p l e m i e n n e i zwiększa się ludność poszczególnych społeczne i ideologiczne następują bardzo szybko, kra­ funkcjonalny d a w n i e j porządek p r a w n y pozostaje w wyraźnej sprzeczności z n o w y m i s t o s u n k a m i społecznymi. Mając na uwadze powyższe f a k t y , w y d a j e poglądów z a w a r t y c h w p r a c y F . M. Mifsuda, docierających do n a s p r a c , omawiających się c e l o w e przedstawienie j a k o iż j e s t to j e d n a z n i e l i c z n y c h to c i e k a w e a zarazem trudne zagad­ nienie. N a u k o w e s t u d i a afrykańskiego p r a w a z a n i e d b a n e były do s t o s u n k o w o o s t a t n i c h czasów; p r a w n i c y badający te k w e s t i e w A f r y c e „importowanym prawem" kolonizatorów, n i z m u działania p r a w a z w y c z a j o w e g o i z w y k l i b y l i zajmować aniżeli w Afryce tubylczym. się r a c z e j Znajomość zawdzięczamy głównie mecha­ etnografom socjologom. P r a c a F r a n k a M. Mifsuda wych prawa studiów rolnego. przedmiotu, a niektórych Uwaga s t a n o w i , w e d ł u g jego własnych słów, próbę podstawowych skoncentrowana społeczne, e k o n o m i c z n e i elementów jest tradycyjnego głównie etnograficzne na prawnych zagadnienia o t y l e t y l k o , o i l e to j e s t k o n i e c z n e d l a u t w o r z e n i a całościowego W części wstępnej autor p r z e p r o w a d z a nych cech zwyczajowego prawa, dokładne p r z e b a d a n i e aspektach omawiane są obrazu. krótką analizę p o z y t y w n y c h i podkreślając, że w s z e l k a działalność do z m i a n z w y c z a j o w y c h w z o r ó w własności z i e m i p o w i n n a nauko­ afrykańskiego negatyw­ prowadząca być p o p r z e d z o n a przez i o s z a c o w a n i e istniejących systemów. Żadne z m i a n y n i e p o - �342 RECENZJE wdnny być w p r o w a d z a n e b e z b r a n i a pod uwagę i c h r e p e r k u s j i n a s y s t e m y s p o ­ łeczne, a p r z e p i s y p r a w n e n i e mogą kolidować w sposób z a s a d n i c z y z głęboko zakorzenionymi obyczajami. W krótkim wstępie autor o m a w i a także p r a w n e p o d s t a w y z w y c z a j o w e j w ł a ­ sności z i e m i , przytaczając również s z e r e g dekretów k o l o n i a l n y c h , w y d a n y c h n a o b s z a r a c h d a w n y c h posiadłości f r a n c u s k i c h i b r y t y j s k i c h w A f r y c e . 1 P o p r z e d s t a w i e n i u z a s a d n i c z y c h myśli części wstępnej p r z e c h o d z i F . M . M i f s u d do szczegółowej a n a l i z y w y b r a n y c h zagadnień z w y c z a j o w e g o p r a w a rolnego w A f r y c e , którą p r z e p r o w a d z a w pięoiu k o l e j n y c h rozdziałach. Rozdział p i e r w s z y poświęcony j e s t p r o b l e m o w i o d t w o r z e n i a i s p i s a n i a p r a w a z w y c z a j o w e g o . Z a g a d n i e n i e to było p o r u s z a n e n a d w u k o n f e r e n c j a c h poświęco­ n y c h p r o b l e m a t y c e afrykańskiej — w D a r es S a l a a m ( T h e A f r i c a n C o n f e r e n c e on L o c a l C o u r t s a n d C u s t o m a r y L a w ) i w W e n e c j i ( C o n f e r e n c e on T r a d i t i o n a l A f r i ­ c a n L a w a n d M o d e r n L a w ) — obie w 1963 г., gdzie zwrócono baczną uwagę, iż j e d y n i e p r z e z s p i s a n i e p r a w a z w y c z a j o w e g o o c h r o n i się j e i n a d a m u się rangę p r a w a stanowionego. D o c h w i l i obecnej p r a w o z w y c z a j o w e występuje głównie w f o r m i e przekazów u s t n y c h , r z a d k o t y l k o można uzyskać j e w f o r m i e s p i s a n e j — z zapisków p r a w n i k ó w , socjologów i etnografów a także z a k t s p r a w będących n a w o k a n d a c h sądowych. S p i s a n i e z w y c z a j o w e g o p r a w a prowadzą zespoły p r a w n y c h rzeczoznawców, m i a n o w a n i s p e c j a l n i k o m i s a r z e i badający u c z e n i . W K e n i i , T a n ­ z a n i i i M a l a w i o d t w a r z a n i e m i s p i s y w a n i e m t r a d y c y j n e g o p r a w a z a j m u j e się z e ­ spół p r a w n y c h ekspertów składający się z o b e c n y c h l u b byłych wodzów, człon­ k ó w l o k a l n y c h r a d zarządzających, urzędników sądowych i s t a r s z y z n y p l e m i e n n e j rozstrzygającej s p o r y m i e j s c o w e j ludności. W K e n i i zespół t e n u t w o r z o n y był n a b a z i e e t n i c z n e j , p o d c z a s gdy w T a n z a n i i opierał się n a p o d z i a l e t e r y t o r i a l n y m i często składał się z członków więcej niż j e d n e j g r u p y p l e m i e n n e j . D y s k u s j e n a d z a g a d n i e n i e m p r a w a i jego s p i s y w a n i e o d b y w a ł y się t u wyłącznie w s u a h i l i , któ­ r y funkcjonował s k u t e c z n i e j a k o język sądów w T a n z a n i i . N i e można n i e wspomnieć o p r o b l e m a t y c e języka i t e r m i n o l o g i i p r a w n e j , w których niezbędna j e s t duża p r e c y z j a i ścisłe określanie z n a c z e n i a używanych terminów, co p o z w o l i uniknąć niebezpieczeństwa z a g u b i e n i a istotnej i c h treści w z w y c z a j o w y m p r a w i e — często b a r d z o o d m i e n n e j od pojęć e u r o p e j s k i c h . J e s t to szczególnie istotne, ponieważ s t o s o w a n i e z a c h o d n i c h terminów p r a w n y c h b ę ­ dzie w p r a k t y c e nieuniknione. I n d y w i d u a l i z a c j a tytułu własności z i e m s k i e j to p r o b l e m a t y k a , której poświęco­ n y j e s t rozdział następny p r a c y F . M . M i f s u d a . A u t o r z w r a c a uwagę, że chociaż r z e c z o z n a w c y e u r o p e j s c y afrykańskie p r a w o określają j a k o ciągłe w p r o c e s i e e w o ­ l u c j i i w przeciwieństwie do u s t a w o d a w s t w a t y p u zachodniego n i e s t a t y c z n e , j e s t ono j e d n a k p e w n e w o c z a c h społeczności, w której działa a jego cechą pozytywną j e s t elastyczność. W o s t a t n i c h l a t a c h w k r a j a c h A f r y k i z a z n a c z a się wyraźnie p r o c e s i n d y w i d u a l i z a c j i własności z i e m i . B y w a on p o p i e r a n y p r z e z rządy państw j a k o środek prowadzący do p o d n i e s i e n i a e k o n o m i c z n e g o r o z w o j u — p o p r z e z o s o b i ­ ste z a i n t e r e s o w a n i e j e d n o s t k i — n a t e r e n a c h , gdzie istnieją po t e m u t r a d y c j e p l e ­ m i e n n e . I s t n i e j e wyraźna i n k l i n a c j a do u z n a w a n i a j a k o j e d y n i e ważnego p i s a ­ nego tytułu własności, zwłaszcza n a t e r e n a c h byłych posiadłości f r a n c u s k i c h n a p o ­ łudnie od S a h a r y . P r o c e d u r a p r z y z n a w a n i a pisemnego tytułu własności jest z a ­ s a d n i c z o a d m i n i s t r a c y j n a , l e c z w w y p a d k u k w e s t i i s p o r n y c h s p r a w a o p i e r a się 0 sąd. P r z y u z y s k i w a n i u d o k u m e n t u potwierdzającego pozostaje w rękach osób z a i n t e r e s o w a n y c h . tytuł własności Autor 1 Zambii. Ghanie, 1 omawia dekrety wydane w Kamerunie, Nigerii, inicjatywa Tanzanii �343 RECENZJE W części d a l s z e j merunu (kładącego omówione nacisk są k o l e j n o na prawa główne założenia indywidualne), t r z e c h byłych terytoriów b r y t y j s k i c h : K e n i i , U g a n d y Rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m całej r e c e n z o w a n e j różnic występujących nie pomiędzy koloniami. I tak na obszarach istniejących p r a w w i n n o byłymi ustawodawstwa Nigru, i Sudanu j e s t wyraźne a dawnymi byłego zarządu f r a n c u s k i e g o w Ka­ wreszcie Zambii. pracy brytyjskimi być p r z e p r o w a d z a n e i podkreśle­ francuskimi badanie i obecności l o k a l n e g o spisywanie wodza i do­ stojników, urzędnik a d m i n i s t r a c y j n y m a j e d n a k pełną swobodę postępowania i d e ­ cyzji a rola uprzednio miejscowych notabli brytyjskich rola sprawowane jest przez komitety silane wyuczony personel przez odpowiedzialny; jest jedynie miejscowych doradcza. złożone z mieszkańców (wykonawczy w Ugandzie sprawuje Natomiast n a ziemiach jest zinstytucjonalizowana, urzędnik wyrokowanie w s i . Mogą w Kenii być — one z a ­ bezpośrednio t y l k o p e w i e n nadzór). A u t o r z w r a c a uwagę, iż k o n i e c z n y jest p e w i e n e l e m e n t k o n t r o l i a d m i n i s t r a c y j ­ nej, ponieważ p o z o s t a w i e n i e lokalnej ludności całkowitej swobody mogłoby wadzić do nadużyć i n t e r e s u społecznego n a r z e c z o s o b i s t y c h interesów Za indywidualizacją badań w U g a n d z i e nych praw tytułu własności z i e m i przemawiają — w regionie do z i e m i . W y s o k i ilości z i e m i , w z r o s t u p r a w y stająca ilość procesów K i g e z i , wskazujące stopień gęstości c a s h crops, dotyczących — zaludnienia to z rodzimym przy 2 powodujące przejawiane przez wznoszenie budowli, publiczne p r z e z Radę D y s t r y k t u . P r z e z zwyczajem, rozumiane skrępowane i wyłączne p r a w o do użytkowania i d y s p o n o w a n i a ono obec­ niedostatecznej sprzedaży z i e m i i w z r a ­ czynniki żądanie i n d y w i d u a l i z a c j i tytułu własności, p o p i e r a n e indywidualną własność, zgodnie pilotażowych n a konieczność z m i a n rozpowszechnienie ziemi wyniki pro­ jednostek. sadzenie plonów nie, z b y t i p r z e k a z y w a n i e z i e m i i t p . B r a k k o n t r o l i r o d z i n n e j jest t u „nie­ ziemią". Może być i drzew, najmowa­ czy klanowej wskazu­ je n a w y s o k i stopień i n d y w i d u a l i z a c j i p r a w . W dalszej nowych części rozdziału autor zastanawia tytułów własności z i e m i . W s k a z u j e się nad drogami n a tendencję przyznawania uznawania jako c i e l a osoby c z y osób, które de facto ziemię użytkują, z a z n a c z a j e d n a k poprzedniego przebadania • zwyczajowych prawnego z i e m i jest okres praw. Zasadniczym j e j użytkowania w dobrej kryterium wierze (w usprawiedliwiać prawu uzurpację; m i a s t z upływem obca uprawiający i zajmujący dalszego n i a pod w a r u n k i e m płacenia z w y c z a j o w e g o de facto zauwa­ czasu mógłby ziemię może nieograniczonego podatku wynosi należy j e s t myśl, iż s a m t y l k o u p ł y w c z a s u osiągnąć p r a w o przydziału Tunezji o n n p . 5 l a t , w G h a n i e — 8 l a t , w g u s t a w y z 1962 r.) i t d . N i e m n i e j żyć, że z w y c z a j o w e m u właści­ konieczność jej nato­ użytkowa­ (tam, gdzie to j e s t w y m a g a n e ) i u z n a w a n i a najwyższego tytułu właściciela. W ostatnich z urzędu latach powstało kilka do n a c z e l n i k a p l e m i e n i a (Niger, T a n z a n i a ) . Natomiast ziemie państwa bądź też być p r z y d z i e l o n e ustaw n a własność leżące przekazujących ziemie osób f a k t y c z n i e je użytkujących przejść n a własność odłogiem Winny ludności z p r e f e r o w a n i e m należące osób, które n i e p o ­ siadają własnej działki. Na cie zakończenie tego n a j o b s z e r n i e j s z e g o prawa własności w kontekście rozdziału F . M . M i f s u d afrykańskiego prawa szereg s p r z e c z n y c h teorii i poglądów n a t e m a t c z y pojęcie p r a w a w tradycyjnym prawie afrykańskim omawia zwyczajowego. i co ono o z n a c z a . T r u d n o poję­ Istnieje własności i s t n i e j e byłoby przytaczać tutaj dokładnie poglądy c y t o w a n y c h p r z e z a u t o r a b a d a c z y , należy j e d n a k wspom­ nieć, że w y m i e n i a t a k i c h , j a k : C . K . M e k k — z i e m i a n a l e ż y dó boga, a j e j użytko2 150-270 osób n a k m 2 — wg J . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. �RECENZJE w a n i e do l u d z i , k o n c e p c j a własności w z a c h o d n i m sensie n i e jest s p o t y k a n a w Afry­ ce, A . P . R o b e r t — główne c e c h y afrykańskiej własności z i e m i to j e j kolektywność i hierarchiczność, T . O. E l i a s — s z y m kontekście p r a w g r u p y prawa własności i n d y w i d u a l n e j istnieją w szer­ (rodziny), S . N. O b i C h i n w u b a — i s t n i e j e p r a w o w ł a ­ sności z i e m i wśród I b o — j e s t to własność g r u p o w a i w r e s z c i e C . M . N. W h i t e prawo do o r n e j indywidualne ziemi jest zasadniczo jednostkowe, rozpoczęcie uprawy a uzyskać z i e m i , n a d którą żadne j e można inne prawo — poprzez n i e było ustanowione. Z stwa praw k o n k l u z j i a u t o r a w y n i k a , że p r a w a i pozycji w grupy, prawa są grupie one u w a r u n k o w a n e do z i e m i j e s t r o z u m i a n e prawem jednostek (pokrewieństwa do z i e m i p r z e z g r u p y są zależne p r z e z i n t e r e s y j e d n o s t e k . Pojęcie w pozytywnym sensie praw do z i e m i wyłoniły rządzania. P r a w a Rozdział t r z e c i p r a c y o m a w i a z dążenia do e k o n o m i c z n e g o w żadnym w y p a d k u k i l k a przykładów rozwoju ziem, w do wyłącznym sensie ogra­ jednostki. T y p y coś, co można b y nazwać p r a w e m te n i e są j e d n a k zaś grupowego c i e s z e n i a się pokrewieństwa, a n i e w n e g a t y w n y m niczeń nakładanych p r z e z rodzinę c z y k l a n n a z a k r e s p r a w czajowych od i c h członko­ c z y też t e r y t o r i a l n e j ) . Odnośnie do zwy­ rozpo­ absolutne. ustawodawstwa wynikającego szczególności p r z e z s t w o r z e n i e n o ­ w y c h systemów władania ziemią obok l u b w m i e j s c e istniejących posiadłości zwy­ c z a j o w y c h . Występują tutaj d w a z a g a d n i e n i a — p r o b l e m p r z e j m o w a n i a z i e m i w i n ­ teresie p u b l i c z n y m , który w y g l ą d a a n a l o g i c z n i e j a k w i n n y c h k r a j a c h i który n i e będzie szerzej o m a w i a n y i i n n y — ważniejszy — z a g a d n i e n i e z i e m i n i e e k s p l o a t o w a n e j . I t u t a j autor p r z y t a c z a c z t e r y przykłady ustawodawstwa tyczącego z i e m n i e d o s t a t e c z n i e użytkowanych: wywłaszczeniowego n a Wybrzeżu Kości do­ Słoniowej, na M a d a g a s k a r z e , w K a m e r u n i e i Górnej V o l c i e . P i e r w s z e d w a dotyczą głównie z i e m , które są p r z e d m i o t e m k o n c e s j i , n a t o m i a s t pozostałe — z i e m dzierżawionych zgod­ n i e ze zwyczajową własnością. Następnie n a przykładzie M a d a g a s k a r u wodawstwo i Tunezji F . M. Mifsud dotyczące m e l i o r a c j i z i e m i związanych westycyjnych. Na Madagaskarze przeprowadzano badania omawia na obszarach projektowanych prac istniejących p r a w usta­ z t y m dużych nakładów i n ­ rozwojowych do z i e m i , a o s a d n i c t w o k i e r o w a n e j e s t p r z e z ekspertów, służących również p o r a d a m i t e c h n i c z n y m i i każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do racjonalnego planu eksploatacji ziem. pisują k o n t r a k t , który j e s t e k w i w a l e n t e m t y m c z a s o w e g o powiednim okresie wiązywaniu czasu — w się z obowiązków z a s a d z i e po będzie Nowi osadnicy pod­ tytułu własności. P o o d ­ 10 l a t a c h — przy pozytywnym on z a m i e n i o n y n a d e f i n i t y w n y tytuł wy­ wła­ sności. P r o c e d u r a t a odnosi się także do osób o s i e d l o n y c h już p o p r z e d n i o na da­ nym rolnego w obszarze. Afryce. Ustawodawstwo Przepisy wydane w Tunezji dotyczy 1958 r. w także związku nowego z irygacją ustroju doliny Medjerdah, które objęły w o k r e s i e późniejszym także i n n e strefy, dotyczą u s t a l e n i a m i n i m u m i maksimum norm obszarowych a także przeprowadzanej komasacji gruntów i ponownej parcelacji. Nowoczesne, dzie D a h o m e j u kooperatywne ły w p r o w a d z e n i u na podstawie metody gospodarowania i T u n e z j i , gdzie t r a d y c j e m o c n e j omówione są n a p r z y k ł a ­ wspólnoty, solidarności sprzyja­ t y c h metod g o s p o d a r k i . C i e k a w y jest p r z y p a d e k D a h o m e j u , d e k r e t u z 1961 r. obowiązuje l a n e są do u p r a w y o d p o w i e d n i e gdzie k o m a s a c j a z i e m , z których p r z y d z i e ­ działki. Z i e m i a s c a l o n a j e s t w kooperatywę i k i e ­ r o w a n a j a k o całość, a i n d y w i d u a l n e tytuły własności n i e są w y d a w a n e . P o z a p r z y ­ musowymi kooperatywami dawnych właścicieli w wypadku braku odpowiedniej �345 RECENZJE ilości s i l y roboczej złożone d l a należytego e k s p l o a t o w a n i a z młodych Innym pracowników rodzajem kooperatyw środowiska są z r z e s z e n i a p a s t w i s k o w e . d y n y istniejący w A f r y c e a k t u s t a w o d a w s t w a ge Development ziemi, tworzone p r z e s i e d l o n y c h do and Management Act się do całego d y s t r y k t u M a s a j ó w korzystające uprzednio wydany z wyjątkiem ze z w y c z a j o w y c h zwierzęcej przytacza j e ­ w Tanzanii w 1964 г., stosujący hodowlanych; wszystkie oso­ praw do z i e m i są prawa upoważnione są a n u l o w a n e . do Proce­ p a s t w i s k o w y c h m a na celu zabezpieczenie e k o n o m i c z ­ nego r o z w o j u k r a j u p r z e z w p r o w a d z e n i e gospodarki Autor o b s z a r u R e z e r w a t u Ngorongo. D e ­ s t a n i a się członkami związku. W s z y s t k i e p o p r z e d n i e dura utworzenia kooperatyw kooperatywy w tej d z i e d z i n i e a m i a n o w i c i e R a n ­ k r e t t e n p o p i e r a u s t a n o w i e n i e związków g o s p o d a r s t w by są wiejskiego. nowocześniejszego podejścia do problemu i zapobieżenie d a l s z e j t a k dużej e r o z j i gleb p r z e z stosowa­ nie r a c j o n a l n y c h metod w y p a s u bydła. I n n y m , r a d y k a l n y m sposobem w Afryce tworzenia nowych systemów gospodarki rolnej j e s t t w o r z e n i e n o w y c h o s i e d l i p o p r z e z p r z e s i e d l a n i e ludności z p r z e l u d ­ nionych l u b złych k l i m a t y c z n i e i glebowo regionów. W omawia szczegółowo cztery schematy osadnicze, o pracy których swojej należy P. tu Mifsud pokrótce wspomnieć: P l a n S h e n d a m a — dotyczący północnej N i g e r i i , którego r e a l i z a c j a r o z ­ poczęła się w 1949 r. Istotną jego cechą było to, że całe społeczności (wspólnoty) p r z e n o s z o n o z z a c h o w a n i e m t r a d y c y j n e j władzy głowy r o d z i n y . P l a n w s i i w y z n a ­ czenie domów d l a osadników podlegało ników była Ważniejszy ograniczona do od poprzedniego N i g e r i i (Eastern założonych Nigeria n a zasadzie 49 l a t , l e c z m o ż być e u z n a n i u r o d z i m y c h władz zabezpieczającej jest plan Farm osad Settlement umowy ekonomiczne gospodarstw Plan). dzierżawnej, odnawiana . Każdy 4 a liczba wykorzystanie rolnych we osad­ ziemi . 3 wschodniej O b e c n i e i s t n i e j e sześć t a k i c h osad która n i e może przekraczać osadnik m u s i należeć do okresu kooperatywy o s i e d l a , p r z e z nią sprzedawać p r o d u k t y r o l n e , n a b y w a ć w s z e l k i e materiały i p ł a ­ cić swój udział w k o s z t a c h bieżących t y l k o j e d n a osoba czenie o s i e d l i poprzedzone lował Public osiedla. A b y uniknąć rozdrobnienia może dziedziczyć g o s p o d a r s t w o po śmierci dzierżawcy. Lands było Acquisition odpowiednimi Act dający badaniami, rządowi a nabycie absolutne ziemi, Wyzna­ ziem prawo regu­ nabywania z i e m d l a potrzeb p u b l i c z n y c h . D o wyżej omówionego s c h e m a t u p o d o b n y j e s t nieco w s w y c h założeniach p l a n stosowany sprawuje w Tanzanii. Utworzono nadzór komisja tam kooperatywy osadnictwa wiejskiego gospodarcze, (Rural nad Settlement Każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do ogólnego p l a n u r o z w o j u osady; w złego spełniania obowiązków po sześciu miesiącach t r a c i on s w o j e prawa. Dziedzictwo być w y z n a c z o n a przez komisję czątkowym gospodarstwa przez i społeczność etapie przechodzi dotychczasowego na jedną tylko kooperatywy. Plany zostało te znajdują wypadku dotychczasowe osobę, która dzierżawcę, l e c z m u s i być realizacji, utworzonych którymi Commision). może zaaprobowana się obecnie około d w u d z i e s t u tak na po­ zaplano­ w a n y c h osad, l e c z żadna z n i c h nie osiągnęła j e s z c z e całkowitego s t a t u s u społecz­ ności spółdzielczej. P r o j e k t e m odmiennego kłada on s t w o r z e n i e o s a d t y p u j e s t p l a n F A O dotyczący o s a d n i c t w a w L i b i i . Z a ­ złożonych" z ludności półnomadycznych plemion, które D o r o k u 1963 w t e n sposób o s a d z o n y c h zostało 6 t y s . osób w 42 w s i a c h . Każdy o s a d n i k otrzymał 32 a k r y z i e m i . Każda osada o b e j m u j e o b s z a r 10 t y s . akrów p o d z i e l o n y n a 6 w s i ze 120 o s a d ­ n i k a m i w każdej. Dzierżawcy uprawiają i n d y w i d u a l n i e działki o p o w i e r z c h n i 15-20 akrów. 3 4 �RECENZJE 346 z e względu n a o k r e s o w y b r a k w o d y z m u s z o n e były do m i g r a c j i s e z o n o w y c h . W p r o ­ wadzenie blemów w życie tego p r o j e k t u wiąże się z rozwiązaniem społecznych, ponieważ t r a d y c j e p l e m i e n n e życia. P o n a d t o łączy zasobów zbudowaniem nów. wody, Będzie wobec się z koniecznością nowych to k l u c z e m r o z w o j u ciągłych sporów uregulowania zbiorników tych szeregu t r u d n y c h n i e akceptują użytkowania międzyplemiennych, części tere­ jest także, Konieczne wprowadzenie trybu istniejących i zmeliorowaniem s u c h y c h obszarów. pro­ osiadłego ustawodawstwa re­ gulującego s t o s u n e k p r a w n y do z a j m o w a n y c h z i e m . Jedną z najpoważniejszych r e f o r m r o l n y c h A f r y k i o s t a t n i c h l a t — reformę r o l ­ ną w s c h o d n i e g o Kamerunu omawia d e k r e t z r o k u 1963 określający autor w ostatniej p a r t i i rozdziału. P r z y t a c z a generalną linię p r z e m i a n , zaznaczając, że także l u b myśli się o w y d a n i u szeregu innych ustaw wydano wprowadzających w życie jego p o s t a n o w i e n i a . W p r o w a d z o n o i s t o t n y podział z i e m i n a c z t e r y k a t e g o r i e : a) z i e ­ m i e wspólnot i j e d n o s t e k o t r z y m a n e n a m o c y z w y c z a j u ; b) p u b l i c z n a i z i e m i a państwa i l o k a l n y c h władz; c) p r y w a t n a własność i d) r o d z i m e dziedzictwo. Ważne rodowym czanie j e s t t u rozróżnienie między ziemią prywatną wspólnym granic dziedzictwem. gospodarstw Rozdział Omawiany i ustalenie problemu ostatni, poprzedzający ta dyskutowana była prawa — na ostatnim Colloquium niejszą komplikacją j e s t p l u r a l i z m p r a w jednego a na­ również wyty­ własności. wnioski, zajmuje prawem się dziedziczenia. on A f r i c a n d y n i e . N i e przyniosło ono, z d a n i e m a u t o r a , zadowalających bie państwa przewiduje indywidualizacji praw krótkie końcowe z n a j t r u d n i e j s z y c h gałęzi z w y c z a j o w e g o matyka dekret prywatna kolektywne jedną Proble­ Law w wniosków. Lon­ Najpoważ­ normujących d z i e d z i c z e n i e n a w e t w k r a j u . Zwrócona była także u w a g a n a sprzeczności pomiędzy obrę­ prawem z w y c z a j o w y m a stanowionym czy p r a w e m i s l a m u . F. M. Mifsud tradycyjne omawia systemy dalej własności Leone, Nigerii i Ugandzie, kilka ziemi przykładów w Zambii, ustawodawstwa Ghanie, regulujących Tanzanii, Kenii, Sierra zwracając u w a g ę n a procedurę d z i e d z i c z e n i a stosowaną w w y p a d k u b r a k u t e s t a m e n t u . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h stosuje się wówczas z a s a ­ dy istniejącego mion i trudno prawa zwyczajowego. Reguły te o d m i e n n e są u rozmaitych ple­ byłoby przeprowadzić t u jakieś uogólnienia, a sporządzanie t e s t a ­ m e n t u należy j e s z c z e do rzadkości wśród mieszkańców A f r y k i . „Ziemia jest ś w i ę ­ tym depozytem i po śmierci użytkownika przechodzi w ręce innych, zgodnie z u z n a n y m i w z o r a m i , niezależnie od i n d y w i d u a l n y c h życzeń c z y p r e f e r e n c j i . Z i e m i a należy b o w i e m do o b s z e r n e j r o d z i n y , z której wielu umarło, trochę żyje, a n i e ­ z l i c z o n a l i c z b a dotąd się n i e narodziła" — to z a s a d a , którą można znaleźć w r e ­ gułach p r z y z n a w a n i a z i e m i . T e r o d z i m e n o r m y s u k c e s j i są j e d n a k coraz wyraźniej modyfikowane kie dekrety przez szereg znajdujemy k l a u z u l dotyczących w ustawodawstwie małżeństw i prawo Ghany, Nigerii, islamu. T a ­ Sierra Leone i Tan­ zanii. Następnym przedmiotem zainteresowania autora jest dziedziczenie testamen­ towe. T e s t a m e n t m a n a ogół formę ustną, p r z y c z y m testator p r z e k a z u j e swoją w o ­ lę przy odpowiedniej uwzględniania osobistej ilości świadków. woli spadkodawcy Ciekawym — zagadnieniem odbiegającej jest stopień od z w y c z a j o w y c h za­ sad d z i e d z i c z e n i a . D o t y c z y o n a głównie przedmiotów i n d y w i d u a l n e j własności, c h o ­ ciaż i w odniesieniu do tych przypadać całkowicie osobom . Ostatnie wynikiem uwagi stosowania autor spotyka się uniwersalną poświęca zagadnieniu tradycyjnych praw k o m a s a c j i gruntów, rozdrobnienia s u k c e s j i (przykład W a r t o podkreślić, że rozwiązanie tego p r o b l e m u prowadzenia wiarę, że nie powinny obcym. — ziem, które plemię jest Kikuyu). n i e może ograniczyć się do p r z e ­ lecz k o n i e c z n e j e s t w p r o w a d z e n i e odpowiednich �347 RECENZJE norm prawnych, które durę n a b y c i a p r a w podziałowi uniemożliwią Registered ten reguluje Land skomasowanych ziem, a spadkowego tendencję dokonaniu W odpowiednich krótkich z drugiej statutowego rozdziału elementy poruszonych w w życie w proce­ nieekonomicznemu ziemi nieograniczoną norm islamu, wykazywało jednak one być z b y t autor prawa przeprowadzać zasad dopiero Afryce Zaznacza po kategoryczne. podkreśla, iż omawiał w jedy­ i przytacza skrócony także, że większość omawia­ n y c h p r z e z niego u s t a w modyfikujących z a s a d y t r a d y c y j n e g o została w p r o w a d z o n a problem zmiany a zarazem integracji ostatniego zagadnień. Kenii dotychczasowych c z y też p r a w a n i e mogą zwyczajowego pracy przeciążeniu te należy badań, nadto uwagach W szczegółowo strony n a f a k t , iż większość j e s t pożądane. Z m i a n y poszczególne przegląd on z j e d n e j do podziału z i e m , p r z e p r o w a d z e n i e dziedziczenia nie zwyczajowego, rozdrobnienie. (1963), który o m a w i a do s p a d k u . Z a p o b i e g a liczbą współwłaścicieli. Z e waględu prawa ponowne Ordinance o s t a t n i c h l a t a c h i dlatego prawa zwyczajowego też n i e można j e s z c z e w pełni ocenić i c h skuteczności. Praca prawa F . M. Mifsuda rolnego stanowi ciekawe i dostarcza szeregu domości. Jednakże d l a polskiego studium interesujących zwyczajowego afrykańskiego a z a r a z e m szczegółowych czytelnika niezorientowanego w prawnej wia­ proble­ m a t y c e A f r y k i j e s t w w i e l u f r a g m e n t a c h .mało k o m u n i k a t y w n a . B u d z i p e w n e strzeżenia państw i zbyt swobodne kontynentu afrykańskiego. n i e p r z y c z y n i a się nienia. Ponadto operowanie przykładami Powoduje do w y t w o r z e n i a sformułowanie to jasnego tytułu z różnych pewną poglądu sugerowało regionów chaotyczność za­ c z y też wywodów na przedstawiane bardziej całościowe prawnik — zagad­ ujęcie p r z e d m i o t u , którego n i e s t e t y w p r a c y n i e z n a j d u j e m y . Na u z n a n i e zasługuje gdzie wa to było w s k a z a n e , zwyczajowego, n a t o m i a s t fakt, iż autor — uwzględnić społeczne i kulturowe starał się t a m , uwarunkowania zwłaszcza p r z y o m a w i a n i u z m i a n w p r o w a d z a n y c h przez pra­ prawo stanowione. Anna KIT ELLIOTT An African School. A Record of Experience, Partyka Cambridge Uni­ o afrykańskich szkołach i uczących się w nich v e r s i t y P r e s s , 1970, ss. 232 „Tak n i e w i e l e w i e m y obecnie d z i e c i a c h , że każda wiadomość p i s z e w e wstępie do s w e j wydziału nauczyciel dotycząca średniej męskiej Cambridge, niepodległości aż obejmują do p i e r w s z y c h An m u s i mieć wartość" African pracował szkole, p r o w a d z o n e j w północnej N i g e r i i . W s p o m n i e n i a gerię zagadnień pracy K i t Elliott. Autor historii uniwersytetu w w tych w przez School, latach — absolwent 1960-1965 j a k o irlandzkich misjonarzy o k r e s od c h w i l i u z y s k a n i a przez,. N i ­ symptomów P r a c a p r z e d s t a w i a c e n n y materiał s p r a w o z d a w c z y , nigeryjskiej wojny domowej. ukazujący przeżycia n a u c z y c i e - la-eudzoziemca w Afryce, w pierwszych latach pokolonialnej ery. Przez okres pięciu i s z k o l e średniej w V w a n g Obszar t e n zamieszkały pół roku autor wraz z żoną pracował w pobliżu J o s , n a płaskowyżu w od w i e k ó w l a t a c h c e n t r u m prosperującego przez tubylcze plemiona w niewielkiej samym sercu stał się w przemysłu związanego z w y d o b y c i e m Nigerii. ostatnich cyny. Gwał­ t o w n y rozwój okręgu i związane z t y m z a p o t r z e b o w a n i e n a siłę roboczą spowodo­ wały kraju, heteroge- napływ dużej fali imigrantów z całego obszaru tworząc �348 RECENZJE n i c z n y zbiór różniących się k u l t u r o w o grup. Znalazło to o d z w i e r c i e d l e n i e w skła­ dzie e t n i c z n y m społeczności s z k o l n e j . 8 0 % chłopców pochodziło z pogańskich m i o n płaskowyżu i o k o l i c z n y c h wzgórz, 15°/o to d z i e c i imigrantów chrześcijańskich ple­ z południa — I b o , pozostałą n a t o m i a s t część s t a n o w i l i u c z n i o w i e w y z n a n i a m u ­ zułmańskiego. R e c e n z o w a n a p r a c a składa się z t r z e c h o b s z e r n y c h części, z których każda z a ­ wiera kilka drobnych opisującego pierwsze rozdziałów. N a początku wrażenia d o z n a n e że o d m i e n n y c h warunków s t o r i i założenia szkoły i j e j obecnej w życia i p r a c y , li się w i e k i e m informacje której dotyczące opisywanych Z kolei młodych stosunków odgrywa wydarzeń zdoła p r a w d z i w i e a także p o z n a j e m y autora ocenę n o w y c h , dane napotykamy szereg pocho­ między niemałą uczniami rolę znajdujemy w niepokojącą przechodzi do o p i s u spotykamy i i c h wewnętrznej stosunkach poznać i zrozumieć s w o i c h Elliott Następnie hierarchii, szkolnych. Na myśl autora, czy znajduje marginesie kiedykolwiek podopiecznych. afrykańskiej szkoły, która według zajmuje jego modelu t u omówienie wyposażenie b u d y n k ó w s z k o l n y c h , k l a s p o k o i m i e s z k a l n y c h i całego g o s p o d a r s t w a autor różni­ ciekawe słów, m i m o pozornego zewnętrznego podobieństwa różni się z a s a d n i c z o od europejskiego; uwag i uczniów szkoły — i c h w i e k u i wychowawców. jak­ dotyczące h i ­ jest, iż u c z n i o w i e k l a s s t a r s z y c h n i e j e d n o k r o t n i e n i e w i e l e od s w y c h znaczenie się z r e f l e k s j a m i znajdujemy egzystencji. Dalej dotyczących składu osobowego p e r s o n e l u dzenia. Z n a m i e n n e stykamy Afryce, się o p i s e m uczniowie. Znajdujemy okolic szkoły szkolnego (60 a k r ó w p o w i e r z c h n i ) . i pokrótce t u po r a z p i e r w s z y t e r e n a m i , z których oraz Dalej przybyli charakterystykę d w u najbliżej położo­ n y c h m i a s t — B u k u r u i J o s , opis i c h położenia, układu i z a b u d o w y , oraz dane do­ tyczące r o z w o j u przemysłu i z a w o d ó w zamieszkujących j e l u d z i . D a n e te są o t y l e istotne, że część uczącej się w V w a n g młodzieży wywodziła się z r o d z i n imigrantów pracujących w t y c h m i a s t a c h . Opis jej zasadniczych cech działania, r o z p o c z y n a szkoły autor afrykańskiej, informacją charakteryzując n a temat swej mechanizmy sytuacji rodzinnej. z a w a r c i u związku małżeńskiego sprowadził on żonę do A f r y k i . M a m y ność obserwować spotkanie geryjskimi. Poza uwagami młodej angielskiej dotyczącymi p o s t a w Po więc moż­ k o b i e t y - n a u c z y c i e l k i z dziećmi n i poszczególnych w y c h o w a n k ó w wo­ bec n a u c z y c i e l k i z E u r o p y E l l i o t t p r z y t a c z a ciekawą dyskusję będącą e f e k t e m z a ­ istniałego w y d a r z e n i a — dyskusję n a t e m a t małżeństwa i r o l i k o b i e t y w afrykańskiej, o t y l e może ciekawą, iż w y p o w i a d a n ą Autor p r z y z n a j e , że szkoła, w prowadzona, której wypadło m u uczyć, n i e była w i n t e r n a c i e n i e należały m i o t e m w i e l u d y s k u s j i , n i e została j e d n a k przedmiotem on trud­ istniejące p r a c e w of N i g e r i a Zdaniem średniej s z k o l e afrykańskiej się p r o b l e m z z a k r e s u h i s t o r i i n i e były czania. T h e Historical Society a The Journal dotąd całkowicie rozwiązana. nauczania w być h i s t o r i a A f r y k i . I t u n a s u w a wersytetu do n a j l e p s z y c h . A n a l i z u j e n a u c z a n i a w afrykańskiej s z k o l e , zaznaczając, iż s p r a w a t a była p r z e d ­ Elliotta podstawowym winna umiejętnie natomiast autokratycznie administrowana, a w a r u n k i egzystencji mło­ dzieży mieszkającej ny problem rodzinie p r z e z t a k młodych l u d z i . trudności odpowiednio przystosowane wydało dopiero pierwszy do rozstrzygali wówczas problem, j a k należy j a k n p . kłopoty szkoła n i e była do z prowadzeniem tego możliwość p r z e p r o w a d z a n i a odpowiednio lekcji lekcji metodą przygotowana. tego t y p u byłaby w audiowizualną; A przecież z uni­ nauczać. T a k więc n a u c z y c i e l z d a n y był całkowicie n a siebie. Występowały także i n n e ści, nau­ tom historii, of A f r i c a n H i s t o r y właśnie zaczął się ukazywać. N a u k o w c y Ibadanie po­ podręcznikowych; trudno­ opisywana wydaje s z k o l e afrykańskiej się, że szcze- �349 RECENZJE golnie c e n n a . Szkoła powinna stworzyć końcowych egzaminów, b o w i e m ło o możliwości łączyło się z dalszego kształcenia wyższym standardem utrudniać z n a l e z i e n i e p o s a d y miennego. roku Nieco 1965 był lepiej młodzieży się bądź życia. lub nawet przedstawiała on niezbędny plemion; decydowa­ otrzymania dobrej pracy, też nie według zdany egzamin przyczynić się do p o w r o t u się sprawa zdania szkoły nauki d l a u z y s k a n i a świadectwa co więcej, szansę ukończenia Natomiast k i e m zarządzania państwem i p o r o z u m i e n i a zykowo j a k największą uzyskanie dyplomu języka do życia ple­ angielskiego. szkolnego. Był co mógł on Do środ­ między p r z e d s t a w i c i e l a m i różnych j ę ­ słów autora był nawet stosowany w kon­ t a k t a c h o s o b i s t y c h w niektórych afrykańskich r o d z i n a c h . E l l i o t t pozostawiał wań-esejów i zwyczajów cowania plemiennych. Specjalnym drukowane magazynu, teriały u c z n i o m dużą inicjatywę, a z w i e l u uzyskał s z e r e g interesujących zdaniem dotyczące prowincję badając Z był fakt, trzech wydanych ostatni . Uczniowie 1 rozmowy i pracownikami kopalni. Uzyskano w rodzin. życia, Uczyło to wierzeń także i roczników ciekawe zamieszkujących nawiązywania odmiennych kontaktów społecznych i rozwijało e l e m e n t y zainteresowań e t n o g r a f i c z n y c h rakterze krajoznawczym. połowie X X w i e k u więtnastowiecznej w Obserwujemy Afryce Europie, więc Zachodniej gdzie niejako zjawiska, duchowni i powtarzanie się odegrali o cha­ w które miało m i e j s c e nauczyciele drugiej w wpajając pozalekcyjne kontakty z uczniami — waniach poczucie i c h niebagatelnej literackich, redagowanie sportowej — stanowiły wartości. założenie kółka gazetki o nawiązaniu szkolnej Warto bardziej rolę i re­ zauważyć, dyskusyjnego i wreszcie ściślejszego, dzie­ istotną w b u d z e n i u z a i n t e r e s o w a n i a wśrćd d z i e c i s z k o l n y c h sztuką ludową, tradycją gionalizmem, ma­ z mieszkań­ t e n sposób obyczajów młodzież mitów wypra­ zbierali i przeprowadzając sposobu opraco- że n a j l e p s z e otoczenie budżetów, Plateau magazynie. szkolnym najciekawszy c a m i sąsiednich w i o s e k dane był autora, uczniowskich dotyczących wierzeń, dopingiem były w samodzielnie, informacji że o zaintereso­ powstanie drużyny osobistego kontaktu z młodzieżą. Ciekawe wspomnienia dotyczą E l l i o t t włożył w p r z y g o t o w a n i e d l a młodzieży afrykańskiej wystawienia przez szkołę Makbeta. Mimo zrozumiała. Świadczy o t y m f a k t , iż j e d e n z młodych w i d z ó w z a p y t a n y , j a k s z t u k a m u się podobała, odpowiedział, że bardzo, była z a b a w n a . tynuacją Jest zasad Afrykańczyków to przykład nauczania szkół według modelu tekstu kulturowego, iż s z t u k i S z e k s p i r a ogromną ilość p r a c y , n i e była o n a jednego z powszechnych kolonialnych, europejskiego w którym żyją. N a s u w a błędów usiłujących ponieważ będących wychowywać b e z b r a n i a pod u w a g ę kon­ młodych całego kon­ się t u r e f l e k s j a nąd u s t a l a n i e m pro­ g r a m u zajęć s z k o l n y c h , który budzić mógł s z e r e g zastrzeżeń. Najbardziej plemiennej interesujący i przemian socjologów i etnografów świadomościowych temat społeczności wychowania, afrykańskiej kultury omawia au­ tor w ostatniej, t r z e c i e j części p r a c y . Wychodząc z założenia, że dopóki nie pozna w y c h o w a n k ó w , n i e będzie mógł p r a w d z i w i e w miarę możności wzrastało potęgowało o dowiedzieć jego z a i n t e r e s o w a n i e się u c z u c i o w e otoczeniu, w jakim j a k najwięcej życiem środowiska o uczących i kulturą Afryki, zbliżenie do o m a w i a n y c h żyją rodziny i warunków i c h zrozumieć, K i t E l l i o t t chłopców, się w a w życia starał się szkole dzieciach; miarę poznawania terenów. Zbierał wiadomości interesował się zabudową wsi G a z e t k a w y d a w a n a była w 1961, 1962 i 1963 r o k u . W r o k u 1964 n i e u z y s k a n o już z e z w o l e n i a n a w y d a n i e m a g a z y n u . Tytuł: „St. J e r o m e ' s C o l l e g e S c h o o l M a g a ­ zine". 1 �350 i RECENZJE głównymi zajęciami i c h mieszkańców. kańskich d z i e c i były r a c z e j n e g a t y w n e , obserwował źle odżywione, często c h o r e żone obowiązkami domowymi dzeństwem. L e c z z drugiej łeczną i Pierwsze bogactwo — tradycji, co opieką poznał i n n e pozwoliło n i a . "Wyizolowanie czuciu z macierzystego głębokiej więzi nej przyczyniało się n i e k i e d y i się zabudowań i poszanowaniu postawą obcią­ młodszym i c h głęboką nostalgię rodzimych w do ro­ więź spo­ niektórych s t o s u n k u do obcego otocze­ w tradycji, środowisko i nagięcie do obcej niejednokrotnie agresywną dodatku p l e m i e n i a młodych l u d z i w y c h o w a n y c h społecznej s i e n i e i c h w zupełnie o d m i e n n e afry­ szkoły dzieci, w zrozumieć z uczniów z a r o d z i m y m i w i o s k a m i i i c h nieufność w losu otoczeniu nad niewiele plemiona, mu dotyczące najbliższym lub zabiedzone najczęściej strony wrażenia ponieważ w po­ przenie­ dyscypliny szkol­ p s y c h i c z n y c h załamań, przejawiających s t o s u n k u do n a u c z y c i e l i l u b n i s z c z e n i e m k l a s szkolnych. Wychowani jako członkowie małych grup plemiennych d a r z y l i oni swą społeczność taką lojalnością i u c z u c i a m i , j a k i e n a s z a k u l t u r a m a l n i e wiąże z rodziną monogamiczną. T r u d n o alnej odpowiedzialności. Ocenienie było szczególnie d l a obcego k u l t u r o w o uczniowie trudne zdawali s o b i e . sprawę nie zdołali przystosować i c h osobowości z swej n i e należą już w pełni k u l t u r o w o było wpoić i m u c z u c i a i nawiązanie z nimi nauczyciela. W kulturowej miarę alienacji. B y l i nor­ indywidu­ kontaktu dorastania świadomi, iż do p l e m i e n i a , z którego się w y w o d z ą , a j e s z c z e się do k u l t u r y europejskiej. Odczuwali jednak związek szereg cennych z obiema. Charakteryzując pobliskie Kogoro i Balang, u w a g dotyczących w y c h o w y w a n i a dzieci w przedstawił a u t o r Afryce, r o l i rodziców i i n n y c h człon­ k ó w r o d z i n y o r a z p l e m i e n i a , u c z e n i e d z i e c i u p r a w y r o l i , b u d o w a n i a szałasów, a n a ­ wet uczestnictwa w szych kult polowaniu. oddawany siłom Wyraźnie rysował nadnaturalnym, się t u prócz znajdujemy świąt r e l i g i j n y c h i związanych z n i m i obrządków opis autorytetu wierzeń, star­ a także rytualnych. Ekspresja a nawet okrucieństwo r o d z i m y c h t r a d y c j i (obrzędy i n i c j a c j i ) n a długie l a t a zostawiły w pamięci chłopców, co z n a j d u j e odzwierciedlenie w ich wspomnieniach. ślad Należy b o w i e m zaznaczyć, iż większość u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i miała s w e źródło w opra­ cowaniach pracy samych uczniów; fragmenty tych opracowań znajdujemy w Elliotta. Wiele wej, ciekawych której tematem spostrzeżeń były ludy zawdzięczamy ciową d z i e c i afrykańskich i dała i n n y , m n i e j do lingwistycznych wykazania wanymi lił shin. w przez odkryć związków poszczególne p l e m i o n a . nieznaną Tradycja tradycję „kamiennych początkowym okresie żniw eksperymentalnej zbieracko-łowieckie. noży", spodziewany między Ponadto plemienia przedmiotów obrzędów r y t u a l n y c h symbol została z dużym tereno­ przyczyniła zamieszkującego jako lekcji o n a zaradność efekt: nazwami opis Balang które Ukazała zainteresowaniem się stoso­ pozwo­ wzgórze urodzaju ży­ Pank- używane były przyjęta przez p r a c o w n i k ó w m u z e u m w J o s . M a ł e noże k r z e m i e n n e używano t u także do r y t u a l ­ n y c h nacięć t w a r z y . W a r t o nadmienić, że ową od ciekawą informację uzyskał E l l i o t t chłopca, który był a k t u a l n i e j e d y n y m z tej w i o s k i u c z n i e m szkoły W n a ogół szkołach wodzów cych w średnich c z y urzędników miastach. W znajdowali się administracyjnych, byciu wykształcenia lub Czasem także o poparte przez rozsądnych nictwa w Afryce bądź posyłaniu d z i e c i do szkoły przykładowi i n n y c h , n a ogół s p o k r e w n i o n y c h zawodu uczęszczaniu do szkoły nie przedstawia też rodzin dzieci średniej. znaczniejszych, rodzin mieszkają­ duże z n a c z e n i e t r z e b a przypisać członków p l e m i e n i a , którzy po z y s k a l i duży rodziców. synowie prestiż decydowało Jednakże się n a j l e p i e j . w w tubylczej pragnienie chwili Według obecnej danych zdo­ społeczności. samych dzieci, problem szkol­ autora przedsta- �35L RECENZJE wiającego ku sytuację R e g i o n u szkolnym Północnego N i g e r i i zamieszkujących płaskowyż t y l k o c z w a r t a część d z i e c i w J o s uczyła się w szkołach. z n i c h kończyła edukację n a t r z e c h l e t n i e j s z k o l e p o d s t a w o w e j '(I s t o p n i a ) , część d z i e c i kontynuowała Dużą winę czycielom, w naukę w niepomyślnych którzy szkole podstawowej rezultatach jego z d a n i e m są nauki mało I I stopnia szkolnej kompetentni mało w a g i do pełnionych p r z e z siebie f u n k c j i . Z o m a w i a n e j ży dalszą naukę podejmowało gotowujących do zawodu niewiele i to głównie nauczyciela. Jeszcze w a tylko (czteroletniej). przypisuje l u b też wie­ Większość autor nau­ przywiązują zbyt wyżej g r u p y młodzie­ 3 - l e t n i c h szkołach mniej liczni przy­ zdobywali zawód w szkołach t e c h n i c z n y c h i rzemieślniczych. T y l k o j e d e n n a dziesięciu uczniów roz­ poczynał naukę w s z k o l e ś r e d n i e j . 2 Ciekawe w Afryce opinie chłopców n i g e r y j s k i c h Europejczyków, m i m o 0 poczuciu swojej cudzoziemcy n a t e m a t mieszkających iż mogą w y d a w a ć się z a b a w n e , wartości. D u m n i z s w e j powinni zdać sobie pozycji i funkcji sprawę, iż w i pracujących świadczą spełnianej o c z a c h j e j mieszkańców chodzić z biednego k r a j u , który z p o w o d u p r z e l u d n i e n i a nie dostarcza przecież w Afryce mogą po­ wystarcza­ jących środków u t r z y m a n i a , dlatego jedyną nadzieją emigrantów jest A f r y k a . T e n bogaty k r a j p o t r a f i kobiety mniej zapewnić w s z y s t k i m wyższe z a r o b k i i k o m f o r t E u r o p e j k i są najszczęśliwsze, posiadając pracującego w A f r y c e , ponieważ w t e d y życia. P o n a d t o męża Afrykańczyka lub przynaj­ n i e muszą ograniczać l i c z b y swych dzieci. Po t y m krótkim ostrzeżeniu K i t E l l i o t t p r z e c h o d z i w y ż u J o s , który jest c i e k a w y m terenem n i m światem c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j pogańskie plemiona. Nosicielami do u w a g n a temat zetknięcia się k u l t u r y n a obszarze zachodniej zamieszkanym przez kultury byli płasko­ islamu z zachod­ misjonarze, nigeryjskie nauczyciele 1 przemysłowcy, l e c z d a l e k o ważniejszą rolę spełniali e m i g r a n c i z południa, c h r z e ­ ścijańscy Ibo, którzy napłynęli t u w renów, tworząc p r a w i e ogromnej masie z s w y c h przeludnionych połowę ludności J o s , B u k u r u i Kaf anchan . 3 Byli te­ oni w y ­ kształceni, a m b i t n i , z d o l n i i p r a c o w i c i , l o j a l n i względem siebie i obcy d l a społecz­ ności chłopów, h a n d l a r z y nich właśnie sprytowi opierała i energii, się objęli uczące się w s z k o l e w go p o b y t u Coraz wszelkiego magnatów, wśród których się o s i e d l i l i . N a administracja rodzaju a i ważniejsze obecnie, dzięki stanowiska. większości umiejących swemu Dzieci czytać i pisać. Psychiką zbliżone do d z i e c i e u r o p e j s k i c h . W ostatnim Ibo pracują­ okresie i kul­ swe­ w N i g e r i i K i t E l l i o t t o b s e r w o w a ł wzrastającą niechęć do p r z e d s t a w i c i e l i tego p l e m i e n i a Północnej kolonialna V w a n g pochodziły z m i e j s k i c h , m o n o g a m i c z n y c h , c y c h zarobkowo rodzin, w turą były one b a r d z i e j i feudalnych nawet Nigerii większą w małej społeczności s z k o l n e j . W zaczął odmawiać f u n d u s z y rolę o d g r y w a l i n a dalsze t y m właśnie czasie Rząd kształcenie muzułmanie. P o d a n g i e l s k i m i s l a m u rozprzestrzeniła się t u b a r d z i e j południowców. protektoratem niż w i n n y c h częściach A f r y k i . religia Dominującą D a n e l i c z b o w e dotyczące l i c z b y szkół, n a u c z y c i e l i i uczniów z rozróżnieniem płci d l a poszczególnych regionów N i g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y А . C . R . W h e e l e r a, The organization of educational planning in Nigeria, Unesco, International I n s t i t u t e for E d u c a t i o n a l P l a n n i n g , P a r i s 1968, s. 15, tab. 1 ( s z k o l n i c t w o p o d s t a ­ w o w e ) i s. 17, tab. 3 ( s z k o l n i c t w o średnie), a także w p r a c y P e t e r a Kilby, Industralization in an Open Economy: Nigeria 1945-1966, C a m b r i d g e 1969, s. 235,. tab. 64 (dane dotyczące s z k o l n i c t w a p o d s t a w o w e g o , średniego, z a w o d o w e g o i w y ż ­ szego w N i g e r i i w l a t a c h 1957-1965). P r o b l e m t e n z n a j d u j e omówienie także w p r a c y z b i o r o w e j pod redakcją G w e n d o l e n M . C a r t e r , National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a c a - N e w Y o r k , 1966, rozdz. I I , R . L . S k l a r i С. S. W h i t a k e r J r , The Fe­ deral Republic of Nigeria, s. 25. 2 3 �RECENZJE 352 rolę zaczęła odgrywać p a r t i a t h e N o r t h e r n P e o p l e s wana była podejrzliwie przez chłopców z C o n g r e s s , która zresztą t r a k t o ­ prowincji Plateau, ponieważ wielu z n i c h pochodziło z r o d z i n , gdzie występowała s t a r a t r a d y c j a oporu w o b e c i s l a m u — r e l i g i i najeźdźców i tyranów. Muzułmańscy szkolnej w V w a n g prawie chłopcy b y l i obcy d l a społeczności t a k samo, j a k chłopcy I b o . S y t u a c j a napięcia i rozgo­ r y c z e n i a narastała coraz w y r a ź n i e j . 4 Warto zauważyć, iż w końcowej p a r t i i książki z n a j d u j e m y cych u w a g dotyczących losów absolwentów było spodziewać zamierzało wrócić do szkoły. D a l e k o rodzimych kilka interesują­ więcej, niż można społeczności. Część pragnęła kształcić się w A g r i c u l t u r a l C o l l e g e w Z a r i a , a b y po p o z n a n i u z nowoczes­ nego r o l n i c t w a uzyskać status instruktorów r o l n i c z y c h udzielających p o r a d w dzinie uprawy się nich dzie­ roślin, użytkowania n o w y c h m a s z y n , nawozów s z t u c z n y c h , środków owadobójczych, nowych rodzajów nasion itp. I n n i , licząc n a pożyczkę od rządu, pragnęli nabyć ziemię i zająć się uprawą c a s h crops, n a które istniał popyt w J o s i B u k u r u . M n i e j l i c z n a g r u p a — t y c h najszczęśliwszych — po ukończeniu t e t u miała dołączyć się do rządzącej e l i t y młodego kształcącej inżynierów i l e k a r z y E m e r g e n c y zawody, których k r a j t a k b a r d z o stytucjach państwowych stając państwa. Science School w Lagos, Po pięciu latach pobytu w W epilogu pracy częścią m i e j s k i e j klasy Nigerii z błędów Elliottom autokratycznej Afryki stawały średniej, i n n i j e s z c z e Nigeria. n i e przedłużono wygasającego a d m i n i s t r a c j i kazał krótką rozumieć afrykańską szkołę i j e j młodzież. znajdujemy refleksje młodego państwa, t a k b a r d z o relację usunąć ze się coraz bliższe, l u d z i z a c z y ­ autora n a temat ostatnich tragicznych wydarzeń w N i g e r i i , wydarzeń, które były konsekwencją konfliktów wewnątrz do 5 szkoły n a u c z y c i e l i , którym s p r a w y nających p r a w d z i w i e się a b y zdobyć p o t r z e b o w a ł . Część zamierzała pracować w i n ­ się objęli p o s a d y n a u c z y c i e l i w szkołach średnich północnej kontraktu. Jeszcze jeden uniwersy­ I n n i udali z zaistniałych zróżnicowanego zdarzeń, w których narastających wewnętrznie. zginęło wiele Podaje osób on znajomych m u l u b z n a n y c h . N i g e r i a , w której pracował, przestała istnieć. An Praca African u w a g , które p o w i n n y czesnej Afryki, School ne. K i t E l l i o t t p r z e d s t a w i a wego, obraz Podkreśla lecz on stwierdzając, interesujących pracę z dużą otoczenia tworzy i d l a t y c h w s z y s t k i c h , którzy trudności w nawiązaniu iż po k i l k u miesiącach trudności cenny pragną osobistego i istotnych współ­ jednak f a k t y mogą n i e być dozą wrażliwości szkoły. Omawiając kulturowo myśli się z a g a d n i e n i a m i s z k o l n i c t w a . Pamiętać autora a opisywane swą afrykańskiej odmiennego nauczycieli, szereg każdego, k t o z a j m u j e a szczególnie problematyką że są to osobiste w s p o m n i e n i a ciekawy zawiera zaciekawić należy, obiektyw­ i humoru przystosowania przewodnik podjąć kontaktu z w m i e r z e , j a k sądzę, przypisać to należy łowi i społeczno-kulturowemu pracują. N a s u w a Afrykańczykami,, je lepiej, z n i m i . Mogło to być ka niedawnych językowemu i k u l t u r o w e m u kontekstowi, w jakim n i e była głów­ przedzia­ nauczyciele-obcokrajowcy się t u p y t a n i e c z y p o z y c j a E l l i o t t a j a k o A n g l i k a , a więc kolonizatorów, dla Afryce. w części — j a k s a m p r z y z n a j e •— w y n i k i e m jego własnej osobowości, l e c z w nej daje nie tylko pracę u c z e n i a d z i e c i a n g i e l s k i c h poznał aniżeli s w y c h afrykańskich uczniów po pięciu l a t a c h p r a c y i do n o ­ szczególnie t r u d n a . Potwierdzać potom­ może to W a r t o przypomnieć, że w s z e l k i e ważniejsze p r z e w r o t y w A f r y c e Z a c h o d n i e j po I w o j n i e światowej i n s p i r o w a n e były p r z e z absolwentów a n a w e t uczniów szkół średnich. Z o b . Т. К e r s t i e n s, The New Elite in Asia and Africa, Praeger Specjał S t u d i e s i n I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w York-Wa­ s h i n g t o n - L o n d o n 1966. 4 �353 RECENZJĘ jego które pragnę przytoczyć „...byliśmy o b c y w zdanie, Afryce, uprzywilejowani n a zakończenie ścią należną d l a gości i obcokrajowców, cieplejszych, osobistych kańskiego kontaktów, tego i traktowani lecz t y l k o krótkiego z respektem sporadycznie charakteryzujących całość omówienia: i grzeczno­ dopuszczani stosunków do afry­ społeczeństwa". Anna PROBLEM DYSKUSJA PERIODYZACJI WŚRÓD PRAHISTORII ETNOGRAFÓW T Y C Z N E J N A D P R A C Ą I. W UJĘCIU NIEMIECKIEJ Partyka ETNOGRAFICZNYM. REPUBLIKI DEMOKRA­ SELLNOW Etnografowie pracujący w N R D od k i l k u n a s t u l a t poświęcają w i e l e u w a g i p r o b l e m a t y c e związanej z periodyzacją n a j s t a r s z e g o o d c i n k a dziejów ludzkości O s t a t n i o z a i n t e r e s o w a n i a te stały się szczególnie a k t u a l n e ze względu n a o p u b l i k o ­ wanie fundamentalnej p r a c y I . S e l l n o w pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials . Książ­ k a t a składa się z dwóch z a s a d n i c z y c h części. P i e r w s z a , zatytułowana „Spojrzenie h i s t o r i o z o f i c z n e " , m a c h a r a k t e r czysto o p i s o w y , f i l o z o f i c z n o - m e t o d y c z n y . Składa się nań przegląd w s z y s t k i c h d o t y c h c z a s o w y c h prób p e r i o d y z a c j i p r a h i s t o r i i , od starożytności (m. i n . H e z j o d i L u k r e c j u s z ) poprzez średniowiecze, odrodzenie, oś­ wiecenie (Rousseau, Kant, Herder), doktrynę H e g l a , szkołę ewoluejonistyczna i kulturowo-historyczną, aż do współczesnych k o n c e p c j i s o c j o l o g i c z n y c h (Weber i T h u r n w a l d ) , etnopsychologieznyeh i m a r k s i s t o w s k i c h (Gorbačeva, K o s v e n i in.). Część d r u g a z a w i e r a w y k ł a d n o w e j p e r i o d y z a c j i pradziejów, d o k o n a n e j p r z e z a u ­ torkę. 2 W e wstępie do p r a c y sformułowano założenia t e o r e t y c z n e , dotyczące s p o s o b u właściwego podejścia do z a g a d n i e n i a w y m i e n i o n e g o w t y t u l e . W s t a r s z y c h p e r i o d y z a c j a c h materiał e t n o g r a f i c z n y był j e d y n i e ilustracją do rozważań t e o r e t y c z ­ n y c h . W y b i e r a n o p o j e d y n c z e przykłady w y r w a n e z k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o i p o ­ r ó w n y w a n o j e ze sobą. M e t o d a t a , z n a n a już w X I X w., n o s i nazwę f o r m a l n o -porównawczej. Jednakże p o j e d y n c z y f a k t e t n o g r a f i c z n y p o s i a d a siłę d o w o d o w ą t y l k o w t e d y , gdy r o z p a t r u j e się go w r a m a c h całej k u l t u r y . H i s t o r y c z n a siła d o ­ w o d o w a materiału etnograficznego j e s t największa wówczas, gdy w y c h o d z i się od G w e n d o l e n M . C a r t e r , red., National Unity and Regionalism..., s. 111 p o r u s z a p r o b l e m b r a k u r ó w n o w a g i w s z k o l n i c t w i e wyższym N i g e r i i . P r z y n i e d o s t a t e c z n e j ilości fachowców w d z i e d z i n a c h t e c h n i c z n y c h duża ilość absolwentów kończyła wydział p r a w a i n a u k i h u m a n i s t y c z n e . N a s u w a się t u porównanie z sytuacją i n ­ teligencji polskiej X I X w i e k u . M . i n . : К. H . O t t o , Die sozialokonomischen Verhdltnisse bei der Leubinger Kultur in Mitteldeutschland. Beitrag zur Periodisierung der Urgesellschaft in Mitteleuropa, insbesondere zur Frage der militarischen Demokratie, „Ethnograp h i s c h - A r c h a o l o g i s c h e F o r s c h u h g e n " , t. 3:1955, cz. 1; J . I . S e m e n o v, Uber die Periodisierung der Urgeschichte, „Ethnographisch-Archaologische Z e i t s c h r i f t " , t. 8: 1967, z. 1, s. 15-38; G . G u h r , Ur- und Frühgeschichte und okonomische Gesellschaftsformation, tamże, t. 10:1969, s. 129-149; H . G r ü n e r t , G . G u h r , Herausbildung und Systemcharakter der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Be­ nefit und Diskussionsbemerkungen zur Arbeitskreistagung auf dem IV. Historiker-Kongress der DDR, Leipzig, 9-11 X 1968, tamże, t. 10:1969, z. 2, s. 227-239. I. S e l l n o w , Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, B e r l i n 1961. 5 1 2 2Л — E t n o g r a f i a Polska, XVI/1 �354 RECENZJE stosunkowo pdkreśla czesnego bowiem jednolitego autorka obszaru niemożność historycano-etnograficznego. bezpośredniej paralelizacji l u d u z określonym s t o p n i e m r o z w o j u l u d m a swoją historię, a więc Szczególnie jakie zaszły w wyniku rozwoju. przemianom. Zadanie jest k u l t u r a badanego ludu. T y m bardziej znać d a n y m posiadać etnograficznym jedynie stosunkowo Etnografia jest do to t y m trudniejsze, zobo­ notowania i m prostsza należy się więc starać, b y móc rangę p o w s z e c h n i e główne p o d s t a w y współ­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . K a ż d y ulega wiązana do r e k o n s t r u k c j i tej h i s t o r i i , n a ile j e s t to możliwe, oraz zmian, mocno jakiegokolwiek przy­ obowiązujących. Rangę taką mogą życia gospodarczo-społecznego, n i e z n a c z n e możliwości z m i a n . ' G d y g r a n i c e z m i a n gdyż mają one gospodarczo-społecz­ n y c h w r a m a c h j e d n e j f a z y zostaną p r z e k r o c z o n e , następuje przejście do następnej fazy rozwoju. Omawiana praca wychodzi od s t o s u n k o w o jednolitych obszarów - e t n o g r a f i c z n y c h zamieszkałych p r z e z Australijczyków, Papuasów, i hodowców południowoafrykańskich, przy czym uwzględniono historyczno- Polinezyjczyków w możliwie s z e r s z y m s t o p n i u historię t y c h ludów. G ł ó w n y n a c i s k położono n a o k r e s ustroju dwa wspólnoty pierwotnej. Przeprowadzonej periodyzacji naj­ rozkładu autorka postawiła cele. C e l e m t e o r e t y c z n y m jest w y z n a c z e n i e ogólnego b i e g u r o z w o j u ludzkości w c z a s a c h p r a h i s t o r y c z n y c h (główne jego e t a p y w o k r e s i e przedpaństwowym i s i ­ ły napędowe). C e l d r u g i bowiem, zdaniem dysponuje m a znaczenie praktyczne a u t o r k i , n a ogólnohistoryczne dla samej etnografii, uporządkowanie pozwoli materiału, jakim t a n a u k a , a także n a wyjaśnienie p r z y c z y n różnego t e m p a r o z w o j u kul­ t u r y n a różnych o b s z a r a c h świata. We własnej propozycji periodyzacji I. Sellnow wyróżnia cztery etapy roz­ społeczna przy w o j u społeczeństwa p i e r w o t n e g o : a) okres wczesny, społecznej który własności charakteryzuje naturalnych elementarna źródeł pożywienia produkcja i i c h również społecznym użytkowaniu; b) o k r e s środkowy, w którym i s t n i e j e bezpośrednia p r o d u k c j a łecznej własności n a t u r a l n y c h źródeł pożywienia, z b i o r o w y m użytkowaniu oraz indywidualnej własności przedmiotów c) o k r e s późny, który określa pośrednia p r o d u k c j a i społecznym środków przyswajaniu produkcji oraz jej produktów, indywidualnej użytku społeczna p r z y społecznej własności społeczna p r z y własności różnych spo­ i indywidualnym ich osobistego; indywidualnym najważniejszych instrumentów produk­ cyjnych; d) o k r e s upadku, dualnym i prywatnym ści ziemi oraz w którym p a n u j e przyswajaniu prywatnej własności Są to p o d s t a w o w e z a s a d y sunków p r o d u k c j i . Wykazują c j i wspólnoty p i e r w o t n e j . pośrednia społeczna p r z y indywi­ j e j produktów, częściowo społecznej produkcja własno­ najważniejszych periodyzacyjne, środków wyprowadzone produkcji . one n a r a s t a n i e z m i a n ilościowych w e w n ą t r z społeczna", społeczna" i „bezpośrednia „gospodarka społeczna" I. S e l l n o w forma­ P r z y określaniu poszczególnych cech stosunków cji a u t o r k a użyła n o w y c h terminów z z a k r e s u e k o n o m i i p o l i t y c z n e j : produkcja 3 z charakteru i sto­ produkcja produkcyjna". rozumie Pod produkcję, w społeczna", terminem której brak produk­ „elementarna „pośrednia produkcja „bezpośrednia produkcja jeszcze wytwórców i n ­ d y w i d u a l n y c h , podczas gdy w r a m a c h „pośredniej p r o d u k c j i społecznej" n i e w s p ó ł ­ pracowano już codziennie przy piło przejście do i n d y w i d u a l n e g o w s z y s t k i c h czynnościach tów. T e r m i n „gospodarka p r o d u k c y j n a " 3 Ibidem s. 116. produkcyjnych przyswajania wytworzonych a u t o r k a stosuje p r z e z siebie i nastą­ produk­ do faz związanych z r o l - �355 RECENZJE nictwem i hodowlą, tionswirtschaft), podczas wiecko-zbierackiej. W spodarka gdy określenie jako przeciwstawne „gospodarka poprzedniemu, literaturze etnograficznej przyswajająca"; autorka zwraca stosowano jednak okupacyjna" odnosi rzędzi c z y odzieży. W y t w o r y pracy W „gospodarce uwagę n a f a k t , że również zależną natomiast od te związane są b o w i e m okupacyjnej" I. Sellnow naturalnych warunków •— produkcyjną kooperację zależną naturalną gospodarce od na np. w s z y s t k i c h n a ­ z pracą, a to o z n a c z a wyróżnia otoczenia, w pracy, ło- dotychczas termin „go­ etapie z b i e r a c t w a i łowiectwa istniała bezpośrednia p r o d u k c j a , dukcję. (Okupa- do faz g o s p o d a r k i pro­ kooperację produkcyjnej wymogów samego jej procesu. Część d r u g a omawianej książki, zatytułowana „ W y k ł a d głównych z a s a d perio- d y z a c j i " , z a w i e r a cały s z e r e g a n a l i z społeczno-gospodarczych i e t n o g r a f i c z n y c h róż­ n y c h grup o pierwotnym łego dzieła. N a j b a r d z i e j niowoafrykańscy nocni u s t r o j u społecznym, zajmujących szczegółowo p o t r a k t o w a n i hodowcy Atabaskowde i ponad 2 / 3 objętości c a ­ zostali P o l i n e z y j c z y c y i połud­ bydła, krócej — A u s t r a l i j c z y c y , P a p u a s i , E s k i m o s i , p ó ł ­ Naskapi. Zgodnie z postawionym tych opracowano stosunki produkcji, uwarstwienie ną i terytorialną oraz określone społeczno-gospodarczych. Każdą przejawy z analiz zadaniem, w analizach społeczne, organizację z zakresu kultu, przydatne poprzedzają dane społecz­ do geograficzne badań oraz szczególnie istotne — h i s t o r y c z n e i a r c h e o l o g i c z n e , pozwalające n a w y d o b y c i e m a g a n e g o a s p e k t u k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e g o . G ł ó w n a trudność a n a l i z y , jaką d a m i a sobie a u t o r k a , to p r o b l e m spodarczych odpowiadającego rozwojowego produkcji. wykrycia w każdym z o m a w i a n y c h m u s t o p n i a wydajności Posługując skalę d l a wielkości wydajności się kryterium pracy I. Sellnow pracy jako od s t o p n i a wydajności swej rozwoju. Stopień r o z w o j u pomocniczym, które rozwijają obiektywną społecznego o d b i j a łu, w y m i a n y , a p r z e d e w s z y s t k i m w dukcji, dają za wiarygodną się się w panu­ zbiorowości obserwowane skalę wraz ogólnego stopnia organizacji produkcji, podzia­ związkach własności głównych środków od własności go­ miernika stanu uważa s t o s u n k i społeczne p r a c y . Siły wytwórcze, ze s t o s u n k a m i społeczno-gospodarczymi, uświa­ modeli jące u danego l u d u i t w i e r d z i , że l u d z i e z m u s z e n i b y l i do t w o r z e n i a zależnych — wy­ grupowej przez indywidualną pro­ do pry­ watnej. Porządkując przez siebie różne systemu i pierwszej fazy ściu do d r u g i e j na gospodarka i łowiectwo z praktyki etnograficznej autorka zalicza środkowego e p o k i wspólnoty p i e r w o t n e j racko-myśliwskiej wana przykłady periodyzacyjmego, (w archeologii fazy okresem o k r e s u środkowego analogicznym (mezolit) rybacko-łowiecko-zbieracka stepowe. Na przełomie według do stworzonego okresu wczesnego l u d y o gospodarce j e s t paleolit). W rozwinęła się z n i e j kombino­ oraz rybołówstwo, g o s p o d a r k a okresu środkowego i późnego krzyżują się, dając ko-łowiecko-abierackiej ko-łowiecko-rolniczy, w nowe odmiany. połączeniu natomiast Z ze żniwną sama kombinowanej powstał gospodarka postaci, gospodarki wówczas drugiej z kombinowanej fazie gospodarki n i a n i e m oraz kombinowana czątkach uprawa epoki późnego o k r e s u wspólnoty brązu myśliwisko-rolniczej gospodarka (okres upadku rybac- model rybac- rybacko-łowiecko-zbieracka przekształciła się w łowiectwo z użyciem n a r t , a r y b a c k a — w łowiectwo morskich. W żniw­ (wczesny neolit) powyższe c z t e r y f o r m y z j e d n e j s t r o n y pozostają w d o t y c h c z a s o w e j z drugiej zbieprzej­ pierwotnej powstało ssaków (młodszy ogrodnictwo z neolit) nawad­ r o l n i c z o - h o d o w l a n a . Z tej ostatniej w wspólnoty z i e m i z użyciem pługa, a z d r u g i e j pierwotnej) wyłoniła strony — wyspecjalizowana się po­ orna hodowla �356 RECENZJE koczownicza (nomadyzm). i ogrodnictwa W irygacyjnego drugiej fazie Wbrew poczynionemu z rolnictwa autorka 5 je koniecznością s p r a w d z e n i a Australijczyków, przeprowadza w toku poprzednich których takie i drzewach owocowych, kulturę znanych darka, w pierwotnej której I. Sellnow zasad rozważań. P i e r w s z e umieszczono w drugiej t y m ludom, traktowane umieszcza Papuasów widać udział r o l n i c t w a , h o d o w l i , rybactwa, fazie jako Atabasków i Naskapi nictwo) oraz Hotentotów i p e w n y c h le m i e j s c a poświęcono omówieniu szczepów B a n t u zasady senioratu okre­ złożona łowiectwa i (łowiectwo z użyciem n a r t ) . J a k o przykład służą społeczeństwa Folinezyjezków objaw późnym t w a ) , Eskimosów (osiadły t r y b życia i łowy n a zwierzęta m o r s k i e ) oraz wspólnoty p i e r w o t n e j okresu o broni r y ­ są W (nader perio- porównanie dane początkowego rozkładu i przejścia do następnego e t a p u r o z w o j u . sie wspólnoty porównania, na konkretnym materiale środkowego. Wyłamujące się ze s c h e m a t u tego e t a p u p o j e d y n c z e backiej ornego n a wstępie zastrzeżeniu o niemożności p a r a l e l i z a c j i l u ­ dyzacyjnych, wypracowanych dotyczy upadku 4 d ó w współczesnych z p r a h i s t o r y c z n y m i uzasadniając okresu powstało rzemiosło . gospo­ zbierac­ północnych okresu upadku ( w y s o k o rozwinięte (rolnictwo przy z hodowlą). tworzeniu rol­ Wie­ się zróżnico­ wywołały ożywioną w a n i a majątkowego n a P o l i n e z j i . Propozycje dyskusję periodyzacyjne, wśród opublikowane pisma, które uwidacznia etnografów na łamach przywiązuje to chociażby które przedstawiła I . S e l l n o w , i archeologów szczególną jeden się wagę do p r o b l e m u autorka przy wstępnym założeniu I . S e l l n o w 7 der historischen kryteriów do w c z e s n e g o gicznego nie dwóch różnych produkcji zajmuje zatytułowany". niekonsekwencję, swej periodyzacji. rodziny (społeczny podział naczelne miejsce w (wg funkcji rodziny: periodyzacyjnych wypływa, błędu t z w . „filozoficznego zdobywania środków i wychowania potomstwa pień r o z w o j u społecznego. J a k w y k a z u j e podziału zdaniem dualizmu", ( c z y n n i k biologiczny), dalej do życia archeolo­ recenzenta, jaki własności prywatnej uznawał z a p i e r w s z o p l a n o w y sowania kryterium i państwa występuje samej Rose widzi także do n a j s t a r s z e g o praktyce ro­ badawczej konieczność okresu sto­ sformułował p r a c y O pochodzeniu swej (1884), chociaż w obu produkcyjny) j a k o w a r u n k ó w określających czynnik produkcyjny. produkcyjnego (czynnik F . G. G . Rose, Engels podobną zasadę w e wstępie do p i e r w s z e g o w y d a n i a dziny, pra­ odniesieniu p r a c a c h L . M o r g a n a i F . E n g e l s a . P o l e g a on n a niezależnym t r a k t o w a n i u głównych We (biolo­ dolnego do połowy p a l e o l i t u górnego). W p r o w a d z e ­ kryteriów I. S e l l n o w rodziny o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j •— c z a s y od p a l e o l i t u z przejęcia p r z e z w analiza form i środkowego do czaso­ prahistorii; Periodisierung". odrzuciła b o w i e m k r y t e r i u m f o r m y g i c z n y podział p r a c y ) n a r z e c z k r y t e r i u m f o r m y c y ) . Później j e d n a k periodyzacji zwrócił u w a g ę n a pewną wyborze zostały Zeitschrift" \ ze stałych działów tego p e r i o d y k u , u n d das P r o b l e m W trakcie dyskusji, F . G. G. Rose dopuściła z wypowiedzi „Ethnographisch-Archáologische „Die U r - u n d Frühgeschichte jakiej N R D . Niektóre prahistorii; zasto­ jako K o l e j n e p r z e m i a n y i następstwo f o r m g o s p o d a r k i przedstawiła a u t o r k a n a s p e c j a l n e j t a b l i c y . P a t r z : S e l l n o w , op. cit, t a b e l a między s. 112 i 113. S e l l n o w , op. cit, s. 6. F . G . G . R o s e , Die Familie und die Periodisierung der Urgeschichte. Im Anschluss an Irmgard Sellnow „Grundprinzipien einer Periodisierung der Urge­ schichte", „Ethnographisch-Archáologische Z e i t s c h r i f t " , t. 9:1968, z. 2, s. 148-154; G . G u h r , Diskussionsbemerkung, tamże, s. 155-156; t e n ż e , r e c e n z j a I. Sell­ now, Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, „Ethnographisch-Archáologische Zeit­ s c h r i f t " , t. 4:1963, z. 2, s. 173-179. R o s e , op. cit. 4 5 6 7 �357 RECENZJE uzasadnienie przytacza fakt n y c h , m. i n . wśród W nieznajomości Australijczyków, wśród wielu biologicznej społeczeństw r o l i mężczyzny t y m świetle pojęcie „mąż" należy rozumieć wyłącznie w mężem d a n e j kobiety j e s t t e n myśliwy w prymityw­ małżeństwie. sensie gospodarczym: l u b z b i e r a c z , który t w o r z y z nią jedność ekonomiczną. Interesujące przez autorkę są nią e w e n t u a l n y c h krajowców także książki krytyczne metody wypowiedzi przeżytków, Rosego szczególnie ne australijskich. Recenzent akceptuje p r a h i s t o r y c z n y c h ze rysy w podobnie stwem bazie temat stosowania rozpatrywaniu przez śladów małżeństwa g r u p o w e g o i m a t r i a r c h a t u u współczesnych natomiast, n a s z y m zdaniem d y s k u s y j n e , określenie I . S e l l n o w k u l t u r y Australijczyków tur na przy środkowego gospodarczej od tysiącleci" . między kulturą wspólnoty społeczeństwa tubylców argumentuje powyższą Rose 8 okresu Australijczyków bardzo jako odpowiednika pierwotnej, gdyż n i e zmieniły się tezę znacznym i Tasmańczyków, m i m o kul­ „głów­ prawdo­ podobień­ iż ci o s t a t n i o d ­ i z o l o w a n i b y l i od k o n t y n e n t u p r z e z o k r e s o s t a t n i c h 8-10 tysięcy l a t , t z n . po mowaniu się cieśniny B a s s a . W sumie, Rose ocenia wysoko a w y s u w a błędy, które określa j a k o Równocześnie etnografa z artykułem i metodologa — „Schonheitsfehler". Rosego opublikowano G . G u h r a , który zajął krótką odmienne 9 wypowiedź stanowisko s z a n y c h k w e s t i a c h . Jego z d a n i e m , s t w i e r d z e n i e E n g e l s a ze wstępu do wydania p r a c y O pochodzeniu poru­ pierwszego p r a h i s t o r i i . Początkiem r o z w o j u nego j e s t d l a E n g e l s a s t a n zwierzęcy, a więc p i e r w s z e wiążą się j e s z c z e s i l n i e z f u n k c j a m i znanego w n i e j e s t błędem f i l o z o f i c z n y m , a co w i ę ­ rodziny... c e j , m a duże z n a c z e n i e d l a p e r i o d y z a c j i niem ufor­ omawianą t u książkę, biologicznymi fazy organizacji — rozmnażaniem i społecz­ ludzkich wychowa­ potomstwa. Dalsze uwagi Większość G. Guhra znaleźć można w zamieszczonych tam refleksji r e c e n z e n t a należało zdefiniować stkim terminu „prahistoria"), uzyskanej periodyzacji. Podane pierwszy — wyznaczenie jego r e c e n z j i z p r a c y dotyczy pojęcia użyte w jak również bowiem zakresu i t y t u l e (dotyczy bliżej I. celu pracy: wyjaśnić Sellnow . 1 0 zdaniem to p r z e d e oba cele wszy­ stawiane określenia budzą p e w n e wątpliwości. C e l czasach prahistorycznych — j e s t r a c z e j c e l e m s a m e j p r a h i s t o r i i , aniżeli j e j p e r i o d y z a c j i ; c e l d r u g i n a t o m i a s t — ogólnohistoryczne osiągnięty na ogólnego b i e g u uporządkowanie podstawie materiałów historii rozwoju ona również sformułowana w drodze tej w szukaniu trudności widzi rozwoju Guhr w etnograficznych społeczeństwa — n i e może pierwotnego, a n a l i z y źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . połączeń z historią jest Rozwiązanie wypracowaną archeologię p r z y każdorazowych b a d a n i a c h kultury konkretnego dostatkiem pracy określenia s t o s u n k u zachodzącego jest w g r e c e n z e n t a b r a k być gdyż przez ludu. I n n y m nie­ mię­ d z y prahistorią, objętą s y s t e m e m p e r i o d y z a c y j n y m , a c z a s a m i nowożytnymi, z k t ó ­ r y c h pochodzą źródła e t n o g r a f i c z n e uważa propozycję etnograficzne nad periodyzacyjną badania omawianym wykorzystane I. S e l l n o w n a d prahistorią. Z d a n i e m problemem dokona się w a n a l i z i e . Również i G . z a świetną, poważnie Guhr wzbogacającą tego a u t o r a , d a l s z y postęp b a d a ń n a drodze współpracy między archeolo­ gią i etnografią. Andrzej 8 9 1 0 Ibidem, s. 148. Guhr, Diskussionsbemerkung. G u h r , recenzja: I. Sellnow. Prinke �358 RECENZJE KSIĄŻKI Adamus Marian, Tajemnice NADESŁANE sag i run, Z N i O , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1970, s s . 376. Autor przedstawia mitologię normandzką z o k r e s u poprzedzającego wyodręb­ n i e n i e się poszczególnych s k a n d y n a w s k i c h narodów, odnosząc ją do I I I - I X w . n.e. Runy, traktowane j a k o ważny j e j e l e m e n t m a g i c z n y , porównuje A d a m u s m i basenu Śródziemnego, stawiając Morza tezę, że stamtąd właśnie z pisma­ znaki s k i e zawędrowały n a północ. P i s m o r u n i c z n e n i e jest z a t e m o r y g i n a l n e g o , nawskiego i greckiego. pochodzenia, W dalszej l e c z powstało dzięki przekształceniu części autor p r z e d s t a w i a pisar­ skandy­ alfabetu łacińskiego historię t w o r z e n i a się skandynaw­ s k i c h państw i królestw, a n a t y m tle początki r o z w o j u literatury skandynawskiej, u źródeł której leżą właśnie sagi. M. A. K. A zat ja n А. А., В i e ł o w j a i issledowanija sowietskoj M. J . , G w o z d i e с к i j Azii, N. A . i i n . , I s t o r i j a o t k r y t i - Myśl,, M o s k w a 1969, ss. 535. J e s t to c z w a r t a już c h y b a p o z y c j a z s e r i i „Odkrycie Z i e m i " . A u t o r z y omawiają k o l e j n o historię o d k r y c i a i badań K a u k a z u , Środkowej A z j i , S y b e r i i i D a l e k i e g o W s c h o d u , D a l e k i e j Północy i Północnej D r o g i M o r s k i e j . Książka b a r d z o b o g a t a w f a k t y i c i e k a w i e n a p i s a n a , i l u s t r o w a n a m a p a m i i p o r t r e t a m i głośnych b a d a c z y w r a z z i c h b i o g r a f i c z n y m i r y s a m i . N a zakończenie bogaty z e s t a w l i t e r a t u r y p r z e d ­ miotu. L.M. De Camp L . Sprague, de Camp B i b l i o t e c z k a Problemów, W a r s z a w a Książka została przełożona z języka tem tajemnym, przepowiedniami, historię czarownictwa, podają С. C a t h e r i n e , D u c h y , gwiazdy, czary, PWN, 1970, ss. 515. magią opisy co z n a c z n i e j s z y c h mistrzów w i e d z y angielskiego. Autorzy l i c z b , różnymi ciekawszych tajemnej. zajmują sposobami się czarów. w y p a d k ó w , prezentują świa­ Kreślą sylwetki Książka interesująca, choć przełado­ w a n a f a k t a m i , co u t r u d n i a c z y t a n i e . L. M, Chałasiński Józef, Tradycje O m e g a , t. 164, W a r s z a w a i perspektywy Sześć szkiców poświęconych p r z e m i a n o m Autor niu a n a l i z u j e rolę poszczególnych w a r s t w nowych treści przyszłości kultury polskiej, WP, 1970, ss. 208. kultury. Szerokie kultury polskiej w X I X i X X w i e k u . — zwłaszcza chłopskiej — w wykorzystanie materiału tworze­ pamiętnikarskiego. B . Ż. Der Koran, L e i p z i g 1968, ss. 600. Książka ukazała się j a k o 351 tom c y k l u R e c l a m s U n i v e r s a l - B i b l i o t h e k w serii „Historia i K u l t u r a " . W p r o w a d z e n i e n a p i s a l i prof. prof. E r n s t W e r n e r i K u r t R u ­ dolph, z a m i e s z c z o n a jest ponadto w y b r a n a bibliografia dotycząca K o r a n u i Maho­ meta. B . Ż. �359 RECENZJE E r i c h , Ucieczka F r o m m Autor — znany r y z m u , widząc, w i rezygnuje od wolności, psycholog, jaki Czytelnik, Warszawa religioznawca sposób — 1970, ss. 279. obserwując rodzenie społeczeństwo podporządkowuje się się s i l n e j hitle­ władzy z wolności, pisze tę pracę będącą analizą z a g a d n i e n i a wolności w leżnieniu od h i s t o r y c z n e j f o r m a c j i i r o z w o j u . m u psychologicznego, poprzez uza­ Zaczynając od wolności j a k o p r o b l e ­ pojęcie wolności w okresie reformacji, dochodzimy do współczesnego j e j oblicza. A u t o r n i e próbuje przekonywać czytelników do m i t u „złotego w i e k u " i czasów m i n i o n y c h , jednakże generalnym wnioskiem j e s t to, iż w miarę r o z w o j u , postępu t e c h n i c z n e g o i wykształcenia się i n s t y t u c j i człowiek j e s t c o r a z b a r d z i e j uwikłany i zależny coraz d a l s z y od wolności. L. M. E . G . , Bieludżi G a f f e r b e r g rialnoj kultury i byta, Nauka, Turkmienskoj SSR. Oczerki chozjajstwa, Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d matie- 1969, ss. 240. A u t o r r o z p o c z y n a od krótkiego p r z e d s t a w i e n i a h i s t o r i i , składu etnicznego, siedlenia Beludżów Turkmeńskiej S S R , następnie k o l e j n o omawia roz­ rolnictwo, ho­ dowlę i i n n e działy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j — o s i e d l a , domy, odzież, pożywienie, dalej przechodzi do p r o b l e m u rodziny, wesela, obrzędów w e s e l n y c h oraz związa­ n y c h z n a r o d z i n a m i , kończy zaś omówieniem n a r o d o w e j oświaty, o c h r o n y współczesnego życia i kultury zdjęciami i r y s u n k a m i ; m i m o niętych, jest to p r a c a — Beludżów. Książka napisana prosto, zdrowia, ilustrowana iż s z e r e g zagadnień k u l t u r y Beludżów zostało zwłaszcza w części dotyczącej współczesnych pomi­ przeobra­ żeń — dosyć interesująca. L . M. Ganek aja nografii Narodnoje Olga Andriejewna, iskusstwo i m . N. 'N. Mikłucho-Makłaja, N a u k a , M o s k w a Polszi, AN S S S R , Inst. E t ­ 1970, es. 181, i l u s t r . 63, m a ­ p y 2. Praca oparta z e b r a n y c h podczas polskiej sztuki szydełkowanie, n a l i t e r a t u r z e głównie k i l k u pobytów w ludowej (garncarstwo, dziewiarstwo, polskiej artystyczną i c h h i s t o r i i , materiałów, obróbkę autorki dziedziny metalu, tkactwo, z futra malarstwo t e c h n i k , ośrodków materiałach szeroko w s z y s t k i e d r u k i n a płótnie, w y r o b y słomy, piór, c i a s t a , s e r a , c u k r u , w o s k u , d r e w n a , niem i własnych Polsce. O m a w i a i skóry, haft, papieru, l u d o w e ) z uwzględnie­ wytwórczych, zdobnictwa oraz typów r e g i o n a l n y c h . J a k o k r y t e r i u m wyodrębnienia poszczególnych d z i e d z i n przy­ jęła a u t o r k a głównie t e c h n i k i obróbki c z y z d o b i e n i a w y r o b ó w n i e zaś i c h funkcję, t a k np. e l e m e n t y a r c h i t e k t u r y o m a w i a n e s t y c z n e j obróbki d r e w n a na z a l i c z o n o również bawki meblarstwo, i rzeźbę, zaś w są zarówno w r o z d z i a l e dotyczącym a r t y ­ j a k i m a l a r s t w a ludowego. D o a r t y s t y c z n e j obróbki d r e w ­ zdobnictwo części poświęconej b i e n i e ścian chałup, s k r z y n i e m a l o w a n e , w drewnie malarstwu niektórych częściach p r a c y znalazło się zdo­ p i s a n k i , k a f l e oraz o b r a z y n a s z k l e , p a p i e ­ r z e i płótnie. N a końcu każdego rozdziału z a m i e s z c z o n o wstępie i w ( n a c z y n i a , sprzęty), z a ­ ludowemu autorka obszerną bibliografię. wspomina państwa n a d sztuką ludową w P o l s c e i rozważa p e r s p e k t y w y też o f o r m a c h jej We opieki rozwoju. M. W. �RECENZJE 360 Holzer J e r z y Zdzisław, Demografia, Podręcznik d e m o g r a f i i wy analizy P W E , Warszawa 1970, ss. 350, r y s . 17. n a p i s a n y w o p a r c i u o poprzednią pracę a u t o r a Warszawa demograficznej, o przedmiocie demografii, 1963). Rozdział p i e r w s z y i d r u g i metodach badawczych poświęcone są sposobom (Podsta­ informują i źródłach d a n y c h , c z t e r y d a l s z e badań l i c z b y ludności w g płci, w i e k u itp. Rozdziały 7 - 9 omawiają r u c h n a t u r a l n y i z a g a d n i e n i a r e p r o d u k c j i ludności o r a z r u c h y m i g r a c y j ­ ne. O s t a t n i z a w i e r a z a g a d n i e n i a p r o g n o s t y k i d e m o g r a f i c z n e j oraz przedstawia wy­ n i k i p o l s k i c h b a d a c z y w tej d z i e d z i n i e . K a ż d y rozdział zakończony j e s t w s k a z ó w ­ kami bibliograficznymi. I w a n o w XX в. z. S . W., Skulptura narodów siewiera Sibirii, XIX — pierwaja polowina w., N a u k a , Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d 1970, ss. 296. Praca poświęcona rodów północnej jest analizie form Syberii. W ludów grupy ugryjskiej Nganasanów, Ketów dlaczego została czów zwłaszcza — —• Chantów i Mansów, itd. oraz Ewenków pominięta u i rodzajom twórczość tych rzeźbiarska współczesną itd., a p o t e m twórczość Jakutów, tych t u t u N a r o d ó w Północy i t p . Książka jest b a r d z o ludów, — Nienców, Eskimosów bogato najpierw prace na­ twórczość zastanawiające rzeźbę kultową. W rzeźbiarską jest samodijskiej Nieco ostatnich jest ona, j a k wiadomo, świeckim, z a b a w k i omawia rzeźbiarskiej omówiona grupy i Dołganów. P r z y o m a w i a n i u poszczególnych g r u p a u t o r p r e z e n t u j e rakterze twórczości poszczególnych rozdziałach jest, i Czuk­ rozwinięta. twórczość o c h a ­ zakończeniu pracy studentów Insty­ bogato i l u s t r o w a n a zdjęciami i r y ­ sunkami. L. M. Historia chłopów t. I : polskich, Do red. Stefana Inglota, L S W , W a r s z a w a Tom I tego zbiorowego upadku opracowania o k r e s od początków f o r m o w a n i a Rzeczypospolitej Pod szlacheckiej. 1970, s s . 578, i l u s t r . 33, m a p y 2. o charakterze syntetycznym się społeczeństwa k l a s o w e g o obejmuje do r o k u 1795. Z n a j ­ dują się w n i m następujące z a g a d n i e n i a : rozwój badań n a d historią chłopów, ś r o ­ d o w i s k o geograficzne, p r o c e s y k o l o n i z a c y j n e i m i g r a c j e , p o d s t a w y gospodarcze w s i z uwzględnieniem p o l i t y k i społeczno-gospodarczej, ustrój a g r a r n y ki społeczne i p r a w n e , zagadnienie się i c h świadomości n a r o d o w e j szkolnictwo. Rozdział część poświęconą formowanie i p o l i t y c z n e j , w a l k i k l a s o w e , k u l t u r a w s i , oświata, o badaniach środowisku r o l i m i l i t a r n e j chłopów, a także życia oraz s t o s u n ­ n a d historią geograficznemu, chłopów napisał zagadnieniom Stefan Inglot, demograficznym ogólnym u w a g o m o r o z w o j u o s a d n i c t w a w P o l s c e p r z e d r o z b i o r o w e j oraz — Julian J a n - czak. Całość zagadnień g o s p o d a r c z y c h , społecznych i p r a w n y c h związanych z o k r e ­ sem wczesnofeudalnym (do poł. X I I I w.) opracował W a c ł a w K o r t a , okres gospo­ d a r k i c z y n s z o w e j (poł. X I I I - X V w.) — R o m a n H e c k , folwarczno-pańszczyźniany Leonid nych Żytkowicz, E d w a r d okresach zajmuje T r z y n a , Józef Leszczyński. Kulturą w s i w się Józef B u r s z t a , zaś z a g a d n i e n i a m i oświaty — poszczegól­ i szkolnic­ t w a — M i r o s ł a w a Chamcówna. O p r a c o w a n i e p r z e z n a c z o n e d l a s z e r o k i e g o kręgu czytelników. A. W. �361 RECENZJE Jung Psychologia C a r l Gustaw, a religia, K i W s e r i a „R", W a r s z a w a 1970, s. 446. Książka j e s t w y b o r e m p i s m z różnych p r a c J u n g a . N a początku autor, i współpracownik Z . F r e u d a , o m a w i a a następnie z a j m u j e się s p r a w a m i różnice między poglądami s w o i m i p s y c h i k i współczesnego człowieka, relacją d z y psychologią a religią. I n t e r p r e t a c j e prowadziły Junga do n o w y c h uczeń i Freuda, marzeń s e n n y c h i w o l n y c h poglądów n a charakter mię­ skojarzeń do­ i rolę podświadomości, do p r z e k o n a n i a , iż zawierać się w n i e j mogą n i e t y l k o dążenia tłumione, ale również i t a k i e , które są ukrytą siłą organizującą i ukierunkowującą życie. N a tej doszedł do k o n c e p c j i archetypów; w t e n sposób i n t e r p r e t u j e r e l i g i j n e m i t y , i b a j k i . Książka p o p r z e d z o n a jest wstępem B . S u c h o d o l s k i e g o , drodze symbole poświęconym omó­ w i e n i u k o n c e p c j i i poglądów J u n g a . L. M. Kałużyński Stanisław, Imperium Mongolskie, 1970, ss. 200, fot., r y s . 23 w tekście, m a p a 1, Kolejna od książka omówienia szym ciągu orientalisty Mongolii w autor zajmującego okresie przedstawia WP, się Azją poprzedzającym imperium Omega, t. 159, Warszawa bibliografia. Centralną powstanie Czyngis-chana, rozpoczyna imperium. rozwój n a d z i e l n i c e . Pracę kończy rozdział omawiający polityczne, kulturalne i imperium z krajami się dal­ terytorialny jego następców i r o z p a d handlowe W europejskimi, za kontakty m. in. z Polską. B. Z. J a r o s z e w s k i współczesnej personalizm W M., Osobowość Tadeusz antropologii filozoficznej chrześcijański, p r a c y tej „znajdzie marksowskiej filozofii pozycji poznawczych i wspólnota. — marksizm, osobowości 1970, ss. 598. c z y t e l n i k eseje i s t u d i a stanowiące próbę tej filozofii konfrontacji we egzystencjalizm, KiW, Warszawa człowieka i społeczeństwa oraz listycznych: neotomizmu Problemy strukturalizm, interpretacji ustaleń i z u s t a l e n i a m i współczesnych kierunków pro­ persona- J . M a r i t a i n a i E . G i l s o n a , k o n c e p c j i człowieka E . M o u n i e - r a i T e i l h a r d a de C h a r d i n , e g z y s t e n c j a l i z m u M . H e i d e g g e r a i J . P. S a r t r e ' a , s t r u k turalizmu C . Lévi-Straussa mu". Podstawowym nia filozoficznych kwestii jednak podstaw aksjologicznych i zastanowienie i różnych wariantów zamierzeniem marksowskiej związanych mieszczańskiego a u t o r a było dążenie do t e o r i i osoby ze z r o z u m i e n i e m oraz indywidualiz­ zrekonstruowa­ wyjaśnienie socjalistycznego się n a d s z a n s a m i r e a l i z a c j i m a r k s o w s k i e g o pewnych humanizmu ideału człowieka, a t a k ­ że społeczeństwa. L. M. J e r e m i e j e w D. J . , Juriuki, N a u k a , Moiskwa 1969, ss. 104. T a n i e w i e l k a p r a c a poświęcona j e s t j e d n e m u z k o c z o w n i c z y c h p l e m i o n t u r e c ­ k i c h . J e s t to rodzaj małej m o n o g r a f i i . A u t o r o m a w i a geograficzne w a r u n k i , w j a ­ k i c h żyją J u r i u k o w i e , i c h r o z m i e s z c z e n i e ; następnie z w r a c a u w a g ę n a kulturę m a ­ terialną i gospodarkę tego p l e m i e n i a , o m a w i a r o l n i c t w o , hodowlę oraz p r z e m i a n y związane z p r z e c h o d z e n i e m do osiadłości, w z r o s t e m r o l i u p r a w y z i e m i , z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d o w o - p l e m i e n n e j i życiu r o d z i n n y m . L. M. �-3G2 RECENZJE K a s p r z y k Warszawa Leszek, Jest to rodzaj opracowania A u t o r z y zaczynają nych Węgrzecki Wprowadzenie Adam, do filozofii, PWN, 1970, ss. 282. podręcznikowego w układzie zagadnieniowym. od rozważań n a d pojęciem filozofii, j e j funkcją, relacją nauk, potem omawiają stanowiska, problem zagadnienia ontologiczne, przedmiot do i n ­ ontologii, b y t u i jego n a t u r y , przechodzą z k o l e i do zagadnień m o l o g i c z n y c h , społecznych i a n t r o p o l o g i c z n y c h n i e n i a moralności), a kończą omówieniem (problem jednostki ludzkiej, m a r k s i z m u i współczesnych różne epistezagad­ kierunków filozoficznych. L. M. Kontakte und Grenzen. Probléme der Volkskultur 1969, ss. X V I I I + 566, fot. 1 + 80, r y s . 3 + 46 artykułów wydana poświęconych und Socialforschung, Gottingen 60, i n d e k s y . zagadnieniom, które z o k a z j i 60 r o c z n i c y u r o d z i n G e r h a r d a sygnalizuje podtytuł. Heilfurtha, profesora Praca uniwersytetu w Marburgu. в. z. La Macědoine Pod kiewski et les Macédoniens t a k i m tytułem publikację, francuskiej dans naukowcy n a którą i niemieckiej le passe, Skopje jugosłowiańscy składają wersjach 1970, s s . 522. przygotowali się 34 artykuły w językowych. Dotyczą n a kongres rosyjskiej, mos­ angielskiej, one h i s t o r i i p o l i t y c z n e j , społeczno-gospodarczej, h i s t o r i i s z t u k i i k u l t u r y M a c e d o n i i , począwszy od starożyt­ ności aż po c z a s y obecne. Publikację przygotowano w Instytucie Historii Naro­ dowej. B.Z. L e w i s O s c a r , Rodzina w a 1970, s s . 633. Nagrana syna Zycie n a taśmę magnetofonową opowiedziana i Martinezów. przez Felipa. W troje losach chłopa, P i W , h i s t o r i a meksykańskiej j e j członków — rodziny meksykańskiego Pedro Martinezów Martineza, Warsza­ rodziny chłopskiej jego żonę Esperanzę i ich wsi Azteca znalazły odbicie w y d a r z e n i a , które wstrząsnęły M e k s y k i e m w c z a s i e r e w o l u c j i l a t 1910-1917, r e f o r ­ m y społeczne i związane z n i m i p r z e m i a n y w s i meksykańskiej w l a t a c h 1920-1940 (szczególnie w zaś za prezydentury końcu z a h a m o w a n i e Alvaro tych reform Obregóna po r o k u i Lázaro Cárdenasa) 1940 (tj. po ustąpieniu c z y też Cárdenasa). Część zasadniczą książki, t j . dzieje r o d z i n y Martinezów p r z e z n i c h s a m y c h o p o ­ wiedziane, poprzedza prowadzenia słowo wstępne O. L e w i s a , w którym a u t o r p i s z e o sposobie badań i c e l a c h , j a k i e i m przyświecały. I n f o r m a c j e n a t e m a t budżetu, podziału p r a c y w r o d z i n i e Martinezów, losów d z i e c i P e d r a , d a n e o w s i A z t e c a z a ­ wiera aneks. Z a m y k a książkę chronologiczne zestawienie ważniejszych wydarzeń w M e k s y k u , w s i A z t e c a i r o d z i n i e Martinezów. A. W. M a c h o w s k i Warszawa Autor J a c e k , Ognista znany już z książek czości l i t e r a c k i e j Eskimosów. kultury kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie, PIW, 1970, ss. 312. o Wyspie Praca Wielkanocnej poprzedzona e s k i m o s k i e j , wprowadzającym w jest specyficzny prezentuje interesującym świat wybór twór­ omówieniem i c h wierzeń, legend, �363 RECENZJE twórczości m a l a r s k i e j , poezji. Następnie k o l e j n o przedstawione są legendy, baśnie i b a j k i Eskimosów s y b e r y j s k i c h , alaskańskich, k a n a d y j s k i c h i g r e n l a n d z k i c h . dokonał b a r d z o wych; i czasami miła książka szerokiego wyboru, prezentuje różne jest i l u s t r o w a n a opierając warianty się n a w i e l u tego reprodukcjami samego opracowaniach wątku. oryginalnej Ta grafiki Autor źródło­ interesująca eskimoskiej. L. M. Marzec cieniu Zdzisław, W Andów, K i W , Warszawa 1970, ss. 366, t a b l . fot. 34. W ś r ó d l i c z n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h d z i e n n i k a r s k i c h r e l a c j i z podróży p o ryce Łacińskiej korzystnie wyróżnia się t o m reportaży w ośmiomiesięcznej w ę d r ó w c e po W e n e z u e l i , brał bogaty krajów materiał dotyczący andyjskich. Autor życia n i e próbuje Zdzisława aktualnych problemach tej Gujany części gospodarczego fascynować świata. który Panamie, Kolumbii, Peru i Chile ze­ politycznego, i kulturalnego c z y t e l n i k a egzotyką t y c z n y m i szczegółami podróży. Z a m i a s t tego daje solidną informację z Wenezuelskiej Ame­ Marca, Szczególnie i południowych p r o w i n c j i interesujące Chile-Patagonii stej. Doskonały z e s t a w zdjęć w y k o n a n y c h p r z e z samego i o anegdo­ najbardziej są reportaże i Ziemi Ogni­ autora. A. W. Magidowicz Jewropy, I . P., Magidowicz Myśl, M o s k w a Następna Autorzy książka z bardzo rozpoczynają gdzie poświęcają pracę I., Istorija otkrytija i issledowanija ciekawej od rozdziału i pożytecznej „Odkrycie serii Europy „Odkrycie przez m i a n , wiadomościom Śródziemnego, e k s p l o r a c j o m geograficznym badania i poziomowi Ziemi". starożytnych", sporo m i e j s c a wiadomościom z a w a r t y m u H e r o d o t a , n e t r a c j i brzegów M o r z a stępnie p o p r z e z W. 1970, ss. 453. greckiej pe­ C e n t r a l n e j E u r o p y przez R z y ­ tej n a u k i w starożytności. i o d k r y c i a średniowiecza — p e n e t r a c j e arabskie, Na­ Norma­ nów, Chazarów, b a d a n i a w i e k u X V I i następnych dochodzą do współczesności i w y ­ p r a w n a N o w ą Ziemię, Islandię, Ziemię Franciszka-Józefa, U r a l jąca i bogata w f a k t y praca ilustrowana jest mapami, itd. T a interesu­ przedstawieniem sylwetek sławnych b a d a c z y i zakończona obfitą bibliografią. L. M. M iк uta M a r i a n , Staropolskie święto żniw. Dożynki, B i b l i o t e k a Teatrów A m a t o r s k i c h , W a r s z a w a Materiał, n a p o d s t a w i e kowskiego, widowisko obrzędowe, którego zostało o p r a c o w a n e Sądeckiego, Opoczyńskiego i z M a z o w s z a , widowisko, pochodzi z K r a ­ gdzie a u t o r zbierał fragmen­ t y tekstów i obrzędów. J e s t to więc melanż z różnych regionów, n i e j a k o k i wzorcowe". „O obrzędach żniwiarskich", poprzedzająca przedmowa formy pióra prof, widowiskowej d r a Józefa Burszty miały ważniejszy warunków kultury ludowej, tym „dożyn­ C e l e m o p r a c o w a n i a j e s t wszakże u t r w a l e n i e zwyczajów, pieśni i p r a k ­ t y k obrzędowych, j a k s t w i e r d z a autor. P e w n ą wartość daje p r a c y krótka autora LSW, 1970, ss. 98. Burszta przestrzega gdzie przed rozprawa s c e n a r i u s z , a co ważniejsze podnosząca sens z n a c z e n i o w y , fakt, że wyrosły dożynki z konkretnych istotną rolę odgrywały p r a k t y k i m a g i c z n e . traktowaniem tego w i d o w i s k a jako — oprócz Przy autentycznego folkloru. M. A. K. �364 RECENZJE E d m u n d , Założenia M o k r z y c k i socjologii humanistycznej, P W N , W a r s z a w a 1971, ss. 116. S o c j o l o g i a h u m a n i s t y c z n a a s o c j o l o g i a t e c h n i c z n a — p i e r w s z a kształtuje l u d z ­ k i e p o s t a w y i opinie, ułatwia z r o z u m i e n i e problemów n a j b a r d z i e j narzucających się społecznie, d r u g a s t a n o w i bazę inżynierii społecznej, występuje w r o l i narzędzia s p r a w n e g o działania, j e s t źródłem wskazówek do z a w i a d y w a n i a l u b m a n i p u l o w a n i a ludźmi. A u t o r r o z p o c z y n a od a n a l i z y tego p o w s z e c h n e g o dosyć zróżnicowania, n a ­ stępnie zaś poświęca uwagę z a g a d n i e n i u r o z u m i e n i a — z a k r e s o w i pojęcia tego t e r m i n u , r o z u m i e n i u a p r o c e d u r z e w n i o s k o w a n i a , p r o b l e m o w i o c e n y etc. L. M. Murray Z J . , Motywacja Edward początkiem tego r o k u p r a c a poświęcona m o t y w a c j i runkowaniu. swoje Wiele i uczucia, ukazała PWN, się w Warszawa sprzedaży i interpretacji ludzkiego jest teorii dotyczących teorii. A u t o r interesująca i pożyteczna z a c h o w a n i a się i jego ludzkiego podłoże w filozofii, p s y c h o a n a l i z i e , antropologii, niejszej i adekwatnej 1968, s s . 210. zachowania ale b r a k uwa­ się, mają one jakiejś j e d n e j , p e ł ­ n i e usiłuje przedstawić w p r a c y j e s z c z e jednej t e o r i i ; t e m a t u j m u j e całościowo, starając się zaznajomić c z y t e l n i k a z różnorodnością p r o b l e m ó w wchodzących w z a k r e s o m a w i a n e g o z a g a d n i e n i a m i . Pracę wzbogacają i n f o r m a c j e tami, na obserwacji szereg k l i n i c z n y c h i badań rozdziałów. Najpierw i z ich interpretacja­ dotyczące eksperymentów n a d ludźmi i zwierzę­ antropologicznych. autor zaznajamia Książka podzielona n a s z różnorodnymi jest teoriami m o t y w a c j i — i n t e l e k t u a l i s t y c z n y m i , h e d o n i s t y c z n y m i , instynktów, popędów i t d . , d a ­ lej p r z e c h o d z i do s p r a w gradzania, wacji motywacji społecznej motywacji i zachowania, seksualnej, uczuciowej n a t u r y popędu, p r o b l e m ó w n a ­ i kończy omówieniem i działania m o t y w ó w społecznych. P r a c a źródeł uzupełniona moty­ jest słow­ n i c z k i e m ważniejszych terminów. L. M. N a g e 1 E r n e s t , Struktura W a r s z a w a 1970, ss. 522. nauki — zagadnienia P i e r w s z a w języku p o l s k i m p r a c a w y b i t n e g o logiki wyjaśnień naukowych, l o g i k a i metodologa PWN, (z wyjątkiem s z k i c u „Twierdzenie Godła", którego współautorem był Nagel). Czytelność w y k ł a d u skomplikowanej problematyki sprawia, że książka dostępna jest dla szerokiego grona p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecznych i e k s p e r y m e n t a l n y c h . B. Z. New comb T h e o d o r e M., T u r n e r R a l p h H . , C o n v e r s e Philip E., Psycho­ logia społeczna. Studium interakcji ludzkich, P W N , W a r s z a w a 1970, ss. 598, r y s . 81, indeksy. P i e r w s z y — z kręgu n a u k i z a c h o d n i e j — podręcznik p s y c h o l o g i i społecznej z a ­ prezentowany p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . C z t e r y części książki omawiają k o l e j n o : p o ­ s t a w y j e d n o s t e k , p r o c e s y i n t e r a k c j i , strukturę i właściwości grupy, akcje w grupie. Przekładu d o k o n a n o pod redakcją Heliodora a także i n t e r ­ Muszyńskiego. B.Z. �365 RECENZJE N i с o l i n i B r u n o , La famlglia zíngara, Brescia, Morcalliana 1969, s s . 218. Książka t r a k t u j e o k u l t u r z e Cyganów, a dokładniej o f o r m a c h łecznej, małżeństwach, moralności i obyczajowości w różnych organizacji grupach spo­ Cyganów, a także o z m i a n a c h zachodzących pod w p ł y w e m r e l i g i i k a t o l i c k i e j oraz p r a c y m i ­ sjonarskiej wśród poświęcone historii Cyganów. Książka kontaktów zawiera Cyganów z różnych m i s j i chrześcijańskich, poczynając uzupełnieniem są z a m i e s z c z o n e w bardzo interesujące Kościołem i od p i e r w s z e j tej p r a c y wprowadzenie omówieniu działalności połowy X I X w. dawne i najnowsze Cennym dokumenty koś­ c i e l n e dotyczące Cyganów. L. M. N o w a k S t e f a n , Metodologia badań socjologicznych, J e s t to podręcznik d l a studentów socjologii d y s c y p l i n , którzy w swej p r a c y zamierzają 1970, ss. 485. i dla tych przedstawicieli innych posługiwać się m e t o d a m i n y m i p r z e z socjologię t z w . empiryczną; ambicją n a j n o w s z y c h , w p r o w a d z e n i e do metodologii PWN, Warszawa nauk wypracowa­ autora jest przedstawienie t y w a c j i . P r a c a t a pomyślana j e s t j a k o p i e r w s z y t o m poświęcony ogólnym niom metodologii i analizy jednej jącej danych), badań stanowi — rozumującej twierdzenia socjologicznych on próbę i opisującej o przedmiocie dwóch różnych badań. A u t o r zbierania jakby z j a w i s k a , które b a d a , i d r u g i e j swoich zagadnie­ (drugi zawierać będzie m e t o d y integracji metod społecznych i p r a k t y c z n y c h m o ­ rozpoczyna socjologii, — uzasadnia­ od omówienia z j a w i s k i procesów społecznych, następnie pojęć języka socjologii, rodzajów dzeń i stopnia i c h ogólności, formułowania teorii, p r z e w i d y w a n i e problematyki zdarzeń i p r a k t y c z n e z a s t o s o w a n i e badań, wyników aż po twier­ budowę badań. L. M. Od Mojżesza do Mahometa, Iskry, Warszawa 1970, ss. 269. J e s t to książka poświęcona „założycielom" w i e l k i c h r e l i g i i . Z n a n i r e l i g i o z n a w ­ cy, j a k J . K e l l e r , W. T y l o c h , E . Słuszkiewicz e t c , omawiają postać Mojżesza, B u d ­ dy, K o n f u c j u s z a , J e z u s a i M a h o m e t a . Poczynając od ogólnych wiadomości i ź r ó ­ deł, d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h i wiadomości n a t e m a t życia w y m i e n i o n y c h p o s t a c i , a u t o r z y prezentują i c h działalność, p o w s t a w a n i e systemów r e l i g i j n y c h , historię i c h r o z p r z e s t r z e n i a n i a się i prześladowań. Książka n a p i s a n a jest w sposób p r z y ­ stępny i c i e k a w y . L. M. Panemuniu Dzukai, r e d . A . Vyšniauskaitě, L i e t u v o s T S R , M o k s l u , A k a d e m i j o s Isto- r i j o s I n s t i t u t e s , V i l n i u s 1970, ss. 143, r y s . 58, t a b l . fot. 33. P r a c a z b i o r o w a — m o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a terenów położonych n a d środko­ w y m N i e m n e m między m i a s t a m i D r u s k i e n n i k i i B i r s t o n a s . T o m o t w i e r a artykuł R. Rimantiené omawiający a r c h e o l o g i c z n e ślady n a j s t a r s z e g o o s a d n i c t w a (od X t y s . p.n.e. do I I t y s . p.n.e.) n a o b s z a r a c h N a d n i e m n i a . Z a g a d n i e n i e m r o l i Jaćwingów w e t n i c z n e j h i s t o r i i tego t e r e n u z a j m u j e się P. K u l i k a u s k a s . A . V a n a g a s p i s z e o podstawowych c e c h a c h t o p o n i m i k i nadniemeńskich Dzuków, zaś A . V i d u g i r i s �366 RECENZJE omawia n a tle nadnierneńskich gwar ne d l a g w a r y z a c h o d n i c h D z u k ó w języka w t r z e c h k o l e j n y c h artykułach z a j m u j e nym i gospodarczym. Dwa litewskiego zamieszkujących artykuły cechy c h a r a k t e r y s t y c z ­ badany region. I . Butkevičius- się o s a d n i c t w e m , b u d o w n i c t w e m V. Miliusa poświęcone zostały mieszkal­ przemianom w wyposażeniu d o m u chłopskiego (meble i sprzęty związane z g o s p o d a r s t w e m mowym). G. Niunkiené-Tallat-Kelpšaité w gospodarstwie omawia rolę tkanin własnego chłopskim, p o d s t a w o w e t e c h n i k i t k a c k i e i w z o r n i c t w o od I I poł.. X I X w . do czasów o b e c n y c h . O z m i a n a c h w s t r o j u k o b i e c y m (ze zwróceniem gi n a różnice między Drulicą a Z a n i e m n i e m ) do­ wyrobu uwa­ od połowy X I X w i e k u do l a t o s t a t ­ n i c h p i s z e M . Mastonyté. S t r z e s z c z e n i a artykułów w języku r o s y j s k i m . A. Prieobrazowanija wiera, w chozjajstwie Nauka, Moskwa i kulturie i etniczeskije W. process-y u narodów sie- 1970, ss. 280. J e s t to p r a c a z b i o r o w a pod redakcją I . S . G u r w i c z a i B . O. Dołgicha. Z a w i e r a s z e r e g r o z p r a w dotyczących procesów p r z e m i a n n a S y b e r i i i kształtowania się n o ­ wego o b l i c z a k u l t u r y t y c h z i e m . „Współczesne p r o c e s y e t n i c z n e u o b s k i c h U g r ó w " , „Przemiany e t n i c z n e w E w e n s k i m Okręgu N a r o d o w y m " , „Procesy e t n i c z n e n a d a ­ l e k i m północo-wschodzie S y b e r i i " , „Przeobrażenia w gospodarce i k u l t u r z e u E w e n ­ ków O b w o d u A m u r s k i e g o " — oto tytuły niektórych z rozdziałów tej p r a c y . L . M. Readings Oxford in the Sociology of Migration, red. Jansen Clifford J . , Pergamon Z b i o r o w a p r a c a składająca się z k i l k u części pióra autorów z różnych Wprowadzenie C . J . J a n s e n a „Migracja. Problem socjologiczny". z a w i e r a rozdział poświęcony t y p o m m i g r a c j i , z a w o d o w e m u migrantów migracji" (P. G e o r g e ) i — (W. P e t e r s e n ) , wego, ale także p o r u s z a Azji Press, 1970, ss. 402. i t d . Część d r u g a z migracjami w zwłaszcza gdzie autor interesujący — pierwsza i społecznemu składowi rozdział „Ogólna mówi n i e t y l k o o m i g r a c j a c h zagadnienie typologia typu l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , myśliwych poświęcona j e s t bądź szczegółowym poszczególnych k r a j a c h , bądź w y b r a n y m krajów. Część problemom zarobko­ i pasterzy związanym zagadnieniom socjologii migracji. L. M. R y s z k o w i e Elżbieta i F r a n c i s z e k , Między t e k a Myśli Współczesnej, W a r s z a w a utopią a zwątpieniem, PIW, Biblio­ 1970, ss. 159. Książka poświęcona jest dwóm dosyć głośnym współczesnym z a c h o d n i m logom: kiem Marshallowi przemian, jakie zawsze ny — McLuhanowi spowodowały zdeterminowany w i Herbertowi przez znacznie bardziej Marcusemu. Pierwszy środki m a s o w e g o p r z e k a z u — środowisko, w którym żyje... dramatycznej formie niż k i e d y k o l w i e k wytwarzające się w gwałtownym elektroniczne, zdominowane p r z e z rozwój jest telegrafu, dia i w r e s z c i e — co można uważać za m o m e n t McLuhan jest głosicielem „śmierci kultury w historii tempie — przez ideolog, jest współczes­ — środowisko fonografu, k i n a , r a ­ kulminacyjny — przez druku", mędrca, p r z e z i n n y c h za s z a r l a t a n a . H . M a r c u s e telefonu, ideo­ teorety­ „Człowiek człowiek przez zdeterminowany jest jednych telewizję". uważany n a którego za powołują �367 RECENZJE się p r z e d s t a w i c i e l e „rewolucji s t u d e n c k i e j " i z b u n t o w a n e j M a r k s , Mao, Marcuse — to hasło często s p o t y k a n e młodzieży. 3 r a z y „ M " — na transparentach ruchów młodzieżowych n a z a c h o d z i e , świadczące, j a k a w a g a stwierdzeń M a r c u s e ' a się próbą i głoszonych przezeń haseł. T a interesująca podsumowania i zastanowieniem k u czemu pochodów przykładana zmierza j e s t do książka utopijna kończy filozofia M c L u h a n a , M a r c u s e ' a i i c h zwolenników. L. M. Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, PWN, Warszawa 1970, ss. 327, t a b l . 48. Zbiór studiów s o c j o l o g i c z n y c h poświęconych dwudziestopięcioleciu d o w e j . U w a g a autorów (m. i n . Szczepański, Wesołowski M a l a n o w s k i , Polski L u ­ Gołębiowski) skupiła się n a p r z e m i a n a c h k u l t u r y i s t r u k t u r y społecznej. B.Z. S z c z u r k i e w i c z T a d e u s z , Studia socjologiczne, PWN, Warszawa 1970, ss. 463. J e s t to zbiór r o z p r a w , niektóre z n i c h były już p u b l i k o w a n e w o k r e s i e p r z e d i p o w o j e n n y m , i n n e stanowią p r z e d r u k i referatów wygłaszanych p r z e z T . S z c z u r ­ k i e w i c z a n a z j a z d a c h , część w r e s z c i e u k a z u j e się po r a z p i e r w s z y . B a r d z o s z e r o k i j e s t w a c h l a r z o m a w i a n y c h s p r a w , d o t y c z y on zarówno z a k r e s u socjologii i j e j m i e j s c a wśród i n n y c h n a u k oraz s o c j o l o g i c z n y c h kierunków n a u k o w y c h ( k i e r u n k i z o r i e n t o w a n e b i o l o g i c z n i e , a także geograficzny, r a s o w o - a n t r o p o l o g i c z n y itd.), j a k i p e w n y c h szczegółowych już zagadnień: r o d z i n a w świetle e t n o - s o c j o l o g i i , w p ł y w p r a s y c o d z i e n n e j . A u t o r o p i e r a się w s w o i c h rozważaniach n a bogatej l i t e r a t u r z e , np. p r z y o m a w i a n i u r o d z i n y r o z p o c z y n a od p r a c prekursorów e t n o g r a f i i , potem dużo u w a g i poświęca osiągnięciom ewolucjonistów i k r y t y c z n e j i c h a n a l i z i e . N a ­ stępnie o m a w i a p u b l i k a c j e późniejsze, próbuje zdefiniować p e w n e t e r m i n y o d n o ­ szące się do s p r a w r o d z i n y , z a j m u j e się rozważaniami n a d różnymi j e j f o r m a m i , powiązaniami z r o d z a j a m i g o s p o d a r k i i c z y n n i k a m i kształtującymi różne f o r m y r o ­ dziny. L. M. T e l a k o w s k a W a n d a , W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współ­ czesnej wytwórczości, N K , W a r s z a w a 1970, ss. 203, i l u s t r . 208, w k ł a d e k kolor. X I I . K o l e j n a p r a c a W. T e l a k o w s k i e j poświęcona z a g a d n i e n i u i n w e n c j i l u d o w e j w e współczesnym w z o r n i c t w i e . P o omówieniu r o l i twórczości l u d o w e j w s z t u c e i k u l ­ t u r z e n a r o d o w e j począwszy od X I X w . do o k r e s u p o w o j e n n e g o a u t o r k a p r z e c h o d z i do wyłożenia metod prawidłowego w y k o r z y s t y w a n i a d o r o b k u p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j w p r o d u k c j i przemysłowej p o p r z e z z a s t o s o w a n i e u s t a l o n y c h z a s a d k o m p o z y c y j ­ n y c h tej twórczości, a także włączanie i n w e n c j i twórczej środowiska w i e j s k i e g o , r o ­ botniczego i młodzieżowego do współczesnego w z o r n i c t w a . W p r a k t y c e stosuje się t r z y m e t o d y włączania d o r o b k u twórczości l u d o w e j do p r o d u k c j i : a) p r z e z t r a n s p o ­ zycję — polegającą n a w y k o r z y s t y w a n i u w z o r ó w z a b y t k o w y c h dzieł s z t u k i l u d o w e j p r z y z a s t o s o w a n i u współczesnych t e c h n i k p r o d u k c y j n y c h ; b) inspirację — t w o r z e n i e n o w y c h f o r m p l a s t y c z n y c h pod w p ł y w e m dzieł s z t u k i l u d o w e j ; c) t w o r z e n i e p r o j e k ­ t a n c k i c h zespołów chłopskich, r o b o t n i c z y c h i młodzieżowych, pracujących począt- �RECENZJE 368 k o w o rękodzielniczo, następnie półmechanicznie, b y dojść ostatecznie do wania wzorów dla seryjnej produkcji. Praca zawiera streszczenie projekto­ w języku angielskim. M. W. The foreign and yugoslav historiography of Macedonia and the macedonian people, I n s t i t u t e of N a t i o n a l H i s t o r y , S k o p j e 1970, ss. 204. Zbiór artykułów omawiających z a i n t e r e s o w a n i a Macedonią w h i s t o r i o g r a f i i r a ­ d z i e c k i e j , p o l s k i e j , czechosłowackiej, bułgarskiej, albańskiej, t u r e c k i e j , g r e c k i e j , z a ­ chodnioeuropejskiej i amerykańskiej w o k r e s i e p r z e d e w s z y s t k i m po d r u g i e j n i e światowej. P o n a d t o z a m i e s z c z o n e są d w a artykuły, z których p i e r w s z y teryzuje zachodnioeuropejskie i amerykańskie encyklopedie w nich informacji o Macedonii, a drugi zajmuje p o d kątem woj­ charak­ zawartych się p r a c a m i dotyczącymi p a n o w a ­ n i a t u r e c k i e g o w t y m k r a j u . Zbiór z a m y k a p r a c a dotycząca zainteresowań M a c e d o ­ nią w historiografii serbo-ehorwackiego kułu J a n i n y Pszczółkowskiej storiography), przedstawiony obszaru z Wrocławia językowego. Z (Macedonia wyjątkiem in the polish arty­ post-war hi­ w s z y s t k i e p i s a n e były p r z e z historyków jugosłowiańskich. Z b i ó r t e n był n a k o n g r e s i e n a u k h i s t o r y c z n y c h w Moskwie. B . Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecaecf8e4d2a39f6f5ab8a26ee3bde7d.pdf db8ca073e2a967c24b51de8fbcb5f406 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:795 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.229-287 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 LECH M R Ó Z N I E P R Z E S K O C Z Y S Z WŁASNEGO Recenzja z książki: Jan Yoors, Cyganie, CIENIA Kraków 1973, Wyd. L i t . Cyganie Yoorsa są książką unikalną nie tylko w literaturze cyganologicznej, jest to rzetelna, ujęta w formę retrospektywnej opowieści relacja z kilkuletniego przebywania autora m i ę d z y Cyganami. Opowieść dotyczy nie którejś z grup osiadłych, ale Cyganów Lowari, w ę d r o w n y c h , przywiązanych do tradycji i niechętnych bliższym kontaktom z innymi ludźmi. By zrozumieć, jak głęboko w n i k n ą ł w ich sprawy i życie, należy cofnąć się do początków tej historii. Jan Yoors jest z pochodzenia Belgiem, ale rodzina prezentowała charakter dość kosmopolityczny. Ojciec jego, malarz, spędził wiele lat w Hiszpanii, w Andaluzji, i Cyganie, którzy są tam liczni, stanowili jeden z stałych m o t y w ó w jego twórczości i tematów opowieści. Atmosfera w domu, pobyty z rodzicami za granicą sprawiły, że od młodych lat posługiwał się swobodnie kilkoma językami. To spowodowało, że — jak pisze — nie czuł przywiązania do żadnego z nich, jak i do określonego kraju. W domu stale przebywali artyści, pisarze, uczniowie ojca; Jan Yoors w y ­ c h o w y w a ł się w atmosferze wolności poglądów, poszanowania dla cudzego zdania i fascynacji Cyganami, którzy często bywali przedmiotem rozmowy — ich swoboda i ruchliwość były, jeśli nie wzorem, to przedmiotem zazdrości lub choćby uwagi bohemy zbierającej się w domu Yoorsów. Nic w i ę c dziwnego, że od najmłodszych lat ciągnęło go do Cyganów. Kiedyś. — gdy miał dwanaście lat — do miasta przybył tabor Cyganów roz­ bijając na peryferiach obóz. Poszedł popatrzeć na nich. Na wejście do obozowiska nikt początkowo nie zareagował, pierwsze były dzieci — jego rówieśnicy; to one wprowadziły go do społeczności. Wchodząc na teren obozu nie planował — jak pisze — pozostać z Cyganami, ale zbliżała się noc, a gdy rano obudził się, Cyganie zwijali namioty i przygotowywali się do drogi; wkrótce ruszyli dalej, Yoors po­ jechał z nimi. Dopiero po kilku miesiącach, późną jesienią, przejeżdżali Cyganie powtórnie w pobliżu miasta, gdzie mieszkał. Wtedy dopiero odwiedził rodziców: „Wracałem do rodzinnego domu po sześciomiesięcznej prawie nieobecności z poczuciem, jakbym całe (dotychczasowe) życie spędził poza domem [...J dość w y z y w a j ą c o uwydatni­ łem [...] fakt, że była to ucieczka z Cyganami. Z rzadko spotykaną przenikliwością i rozumem odparli [rodzice], że było to powodem ich wielkiego zmartwienia, gdyż kochają mnie, tym niemniej pragną uszanować moją osobistą decyzję, a także ufają, że wiem, czego chcę, nawet przy moich dwunastu latach [...] Ojciec m ó j dodał, że od dawna miał nadzieję, iż zostanę jak on artystą; ale jeśli w o l ę zostać członkiem taboru koczowników, życzy sobie, by decyzja w tej sprawie całkowicie należała do mnie" (s. 59). Wiosną z n ó w wyruszył i od tej pory przez wiele lat w ę d r o w a ł z Cyganami, jedynie w zimie opuszczając czasami tabor. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Gdy podczas w ę d r ó w k i , w tym początkowym okresie, zginął przejechany przez samochód przyjaciel autora, Pucyna — którego rodzina przygarnęła go do swojego wozu, Yoors zajął miejsce Pucyny, otrzymał jego imię, został przyjęty do rodziny. Od tego czasu stał się jednym z Cyganów, przestał być traktowany jak Gadżo (nie-Cygan), uznany został za członka społeczności. Pulika, przybrany ojciec Jana Yoorsa, m a w i a ł : „te ne khuczos perdal czo uszalin" — „nie usiłuj przeskoczyć w ł a s n e g o cienia"; dzięki wyrozumiałości rodziców i ich poszanowaniu decyzji dwu­ nastoletniego młodego człowieka oraz dzięki mądrości przybranego ojca — Puliki, Yoors przeskoczył swój cień. Na całe lata przestał być Gadżem-Europejczykiem, stał się — mimo jasnych w ł o s ó w i oczu — egzotycznym Romem, przybyszem z Indii. Dopiero wojna, rozproszenie taboru przez N i e m c ó w i aresztowania oderwały go od tych, którzy stali się dla niego na długo jedyną rodziną i z którymi w ciągu kilku lat przemierzył całą Europę od Hiszpanii po Bałkany i od Włoch po Polskę. Cyganie Yoorsa to nie tylko relacja z podróży, to także studium cygańskiej obyczajowości i praw rządzących społecznością, to studium życia i osobowości, mentalności i cygańskiego spojrzenia na mijane społeczności ludzi osiadłych, a cza­ sami oskarżenie tych społeczności, ich stosunku do Cyganów i nietolerancji. Jego informacje i opisy cygańskiego życia są zdementowaniem fałszywych opinii, jakich sporo zawartych jest w literaturze i wiedzy potocznej, ukazaniem fałszu stereoty­ p ó w i mądrości narodu, który skazany w ł a s n ą decyzją i sytuacją na życie w ę d r o w n e wszystko robi, by nie stracić osobowości. Wędrówka z nimi, życie życiem Cygana umożliwiły Yoorsowi zaznanie radości, jaką daje posuwanie się przed siebie, szeroka przestrzeń, noce pod gołym niebem i poznawanie nowych ludzi i nowych miejsc. Czasami, gdy żal było opuszczać okolice, które swoim pięknem zachęcały do pozos­ tania dłużej, gdy jeszcze odzywały się cechy osiadłego Gadża, Rupa — przybrana matka — „strofowała mnie w opryskliwy sposób. Powiadała, że tracąc je, tym bardziej będę pielęgnował wspomnienie tego miejsca z tkliwością, jaką zachowuje­ my dla pragnień, których nie zaspokoiliśmy całkowicie, powiadała też, że i j a z czasem nauczę się w pełni i namiętnie korzystać z każdej pojedynczej przemija­ jącej chwili, nie odczuwając potem żalu" (s. 50). Nade wszystko jednak interesująca jest z Cyganach widoczna stała konfrontacja i ścieranie się dwóch psychik, dwóch ś w i a t ó w — cygańskiego i gadżowskiego; studium postaw i sposobu myślenia, co, może czasami nawet niezamierzenie przez autora, wynika z jego opisów i relacji. Yoors pisze o cygańskiej kulturze, insty­ tucjach i zasadach organizacji rodziny, organizacji życia, o zwyczajach; w dalszej części mojej relacji zajmę się jednak bliżej stylem i filozofią życia Cyganów, i tym, jak widzą Cyganie Gadżów — to bowiem wydaje mi się w książce najcenniejsze i wyróżniające ją w literaturze cyganologicznej. Prócz samej egzotyki grupy najbardziej uderzały autora książki reakcje i za­ chowania towarzyszy wędrówki, świadczące o ich wrażliwości i delikatności w sto­ sunkach między sobą. Zwracała też u w a g ę zupełna zmiana, gdy przychodziło do zetknięcia z nie-Cyganami. Uderzała głębokość odczuć przy jednoczesnej skąpej formie wyrażania ich — coś, co tak różniło znanych mu Cyganów od społeczeństwa, w jakim w y c h o w y w a ł się do tej pory. Pompatyczność i powierzchowność reakcji, ostentacja w stosunkach Gadżów między sobą uderzały i śmieszyły Cyganów n a j ­ bardziej, dostrzegali bowiem rozbieżność między bogatą formą i płytkością kryjącego się za nią zaangażowania w e w n ę t r z n e g o . Dla Rom szacunek dla kogoś, poszanowanie osobowości to przede wszystkim daleko posunięta uprzejmość i powstrzymanie swej chęci podpatrywania czy wtrącania się w życie innych ludzi. Z tej delikatności i poszanowania cudzych spraw w y n i k a ł o szereg norm regulujących życie społeczne, zabraniających zbyt wścibskiego interesowania się innymi. Poszanowanie w ł a s n e j �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 231 osobowości idzie w parze z uczciwością w stosunkach w e w n ę t r z n y c h pomiędzy po­ szczególnymi osobami czy rodzinami. Kradzież, oszustwo wewnątrz grupy, nielojal­ ność są surowo piętnowane. Nie do wszystkich ludzi odnoszą się surowe kanony współżycia, jedynie do Rom. Z Gadżami można postępować inaczej, tak dziwny jest ich świat, tak śmieszne namiętności, że człowiek wędrujący, który wiele widzi i w różnych znajduje się sytuacjach, który ma możność porównywania — czyli Rom — nie może traktować ich poważnie, mimo siły, którą dysponują i przy pomocy której potrafią zmusić także R o m ó w do uległości. Tak jak Gadżowie nie znali życia i kultury Cyganów, tak i Romom obca była kultura europejska — filozofia i życie Gadżów. To, z czym najczęściej mieli do czynienia, ograniczało się do brudu i nieprawości marginesu społecznego. Do osób, które oczekiwały usług wróżbiarskich, obnażając swoje wnętrze pełne niepowodzeń i żądz, zawiści i strachu, braku spokoju i równowagi; wnętrze ludzi, którzy — w od­ różnieniu od Rom — dysponowali rozwiniętą techniką, ale wnętrze posiadali nikczemne. Policjantów i urzędników, którzy występując w imieniu prawa sami go nadużywali, śmiesznych etnografów czy innych miłośników, poszukujących sensacji i wypisujących sensacyjne informacje, zabawnych misjonarzy kupczących religią i życiem wiecznym, występujących w imieniu kogoś, o kim w ogóle nie wiedzieli, czy istnieje, zdziecinniałych paniuś z twarzystw dobroczynnych, traktujących R o m ó w jak krnąbrne dzieci. Czy ten rodzaj znajomości, poznanie tych stron życia Gadżów m o g ł y inaczej nastawić Cyganów? Dlatego nie należy, zdaniem opisywanych Ro­ m ó w , traktować Gadżów tak jak swoich, dlatego można zakpić sobie czasami z ludzi, którzy, śmieszni i prymitywni — zdaniem R o m ó w — w odczuciach, nie zdają sobie nawet ze swojej śmieszności sprawy. Niekiedy Cyganie sami prowokowali kontakt z Gadżami, zapraszali ich do ogniska czy obozu, siadali wokół i opowiadali naiwnemu słuchaczowi niesamowite i nieprawdziwe historyjki. Komedia grana była poważnie, uśmiech nie zagościł na twarzach Romów, jedynie może większa nonszalancja i rozmowność mogły wskazać na mistyfikację. Nieświadom swojej śmieszności odchodził Gadżo urzeczony, kol­ portując dalej zasłyszane opowieści. W ten sposób doszło do tak dużej ilości fan­ tastycznych informacji o rzekomych cygańskich zwyczajach — dzikości, kanibalizmie; powtarzane potem przez innych coraz szerszy zataczały krąg, coraz bardziej fał­ szując obraz rzeczywistej wiedzy. Było to zgodne chyba z intencjami Romów, aletakże stało się pożywką dla różnych uprzedzeń, rasowych przesądów i stereotypów — co nieraz odbijało się niekorzystnie i na samych Cyganach; ale tej konsekwencji żartu chyba nie przewidzieli. Gdy jednak w grę wchodzi faktyczna obrona interesów, niechęć do ujawnienia swojej kultury wobec dociekliwości i prób poznania przez Gadżów, wtedy żart przeradza się w zorganizowany, sprawny mechanizm, który nie pozwala przekroczyć bariery podziału. Yoors podaje przykład, w jaki sposób zostały zniweczone usiło­ wania przybyłych z zamiarem przeprowadzenia badań w taborze antropologów: „Rom udawali, że niczym dzieci pełni są podziwu dla nich, a także dla wszystkich przedmiotów, jakie posiadali — takich jak buty, odzież, zegarki, okulary, pierścionki. Następnie zadawali im nie kończące się i szczegółowe pytania dotyczące tych przedmiotów [...] Indagację tę skwapliwie przeprowadzało kilku Cyganów na zmianę, powtarzając wielokrotnie to samo pytanie. Gadżowie chętnie odpowiadali uszczęśli­ wieni, iż tak ł a t w o i szybko zdołali nawiązać pierwszy kontakt badawczy [...] Pod­ danie wścibskich Gadżów takim kilkugodzinnym nieprzerwanym zabiegom nużyło ich, ale zarazem też napełniało zadowoleniem do czasu, aż zorientowali się, że im samym uniemożliwiono w ten sposób zadawanie jakichkolwiek pytań. Gdy wrócili, �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE by podjąć zapoczątkowany już kontakt, na miejscu przekonali się, że Cyganie tymczasem wcześniej odjechali" (s. 72). Staranność i precyzja w ukrywaniu prawdy widoczna jest i w rozmowach z przedstawicielami władz i administracji. Różne, często sprzeczne wypowiedzi poszczególnych członków grupy czy nawet tego samego Cygana prowadzą po pewnym czasie do zupełnego ogłupienia urzędnika, który nie wie, skąd Cyganie przybyli, dokąd chcą się udać, czym się zajmują, ile osób liczy tabor. Wykazywanie zaś Cyganom niekonsekwencji nie peszy ich bynajmniej ani nie w p ł y w a na zmianę sposobu rozmowy, bowiem — jak m ó w i ą — „czaczimo Romano" — prawda wy­ rażona jest w języku Romani. Przymuszając Cyganów, by m ó w i l i w obcym języku, sami Gadże są sprawcami kłamstw. Niemożność porozumienia się nie jest regułą; jeżeli kontakt dotyczy spraw handlowych czy uzależnione jest od niego uzyskanie przez Cyganów paszportu, zgody na pobyt lub uprawianie działalności handlowej, przebiega on przy budującej zgodzie i rzetelności w wykonaniu umowy. To także zrozumiałe, bowiem „maj miszto les o thud katar i gurumni kaj tordżot" (łatwiej jest doić krowę, która stoi spokojnie), po co w i ę c drażnić Gadża; ta pozorna niekonsekwencja jest faktycznie tylko inną formą realizacji filozofii życia. Podobna zgodność emanuje z Cyganów często także w czasie kontaktów z misjonarzami. Jeżeli w zamian za zgodę wstąpienia do Kościoła można uzyskać materialną pomoc, sprawa wydaje się oczywista, ale niekiedy pozwalają sobie na zrobienie po prostu przyjemności człowiekowi, któremu na tym bardzo zależy. Kardynał belgijski Mercier, zaprzyjaźniwszy się z grupą Cyganów, zaproponował im udzielenie ślubów zgodnie z liturgią Kościoła Katolic­ kiego i nadanie w ten sposób ich rodzinnym stosunkom pozbawionej grzechu formy. Zorganizowano wielkie uroczystości w bazylice w Koekelbergh, podczas których udzielono Cyganom ślubów, „bardzo uszczęśliwiliśmy kardynała" — m ó w i ł ze śmiechem Pulika opowiadając Yoorsowi przebieg uroczystości. Czy należy się dziwić Cyganom, że Gadże często w y d a j ą się im śmieszni przez chęć narzucenia swojej woli, chęć dominacji, dufne przekonanie o uniwersalności i walorach swojej kultury, swoich instytucji, organizacji, techniki i sposobu życia, przez nieuznawanie w a l o r ó w i brak szacunku dla innych kultur. Rozwinięta tech­ nika wielokroć już w historii cywilizacji prowadziła do pogardy dla kultury i dla subtelności życia, do agresji i wyniszczenia innych w z o r ó w myślenia. Cygańska ocena Gadżów była dość jednoznaczna. Nie spodziewali się niczego prócz niechęci, żadnej zmiany. Swego świata bronili barierą ruchliwości i stałej pamięci o podziale na R o m ó w i Gadżów, „Nie oczekiwali niczego od świata, który nie był ich światem, i z logiczną konsekwencją nie poddawali się nigdy pokusie na­ dziei" (s. 173). Przejawem tej agresywności i gadżowskiej chęci dominacji jest zakreślanie granic, nakładanie różnych rygorów i zakazów, jako etapu poprzedzającego dalszą ekspansję i jako obrony przed ekspansją. Dlatego dla w ę d r o w n y c h Cyganów systemy polityczne są jedynie odzwierciedleniem obsesji Gadżów opętanych żądzą gromadze­ nia dóbr materialnych, która z biegiem czasu czyni zawsze z ludzi niewolników. Normalny, zdrowo myślący Rom nie przywiązywał zupełnie wagi do posiadania sprzętów, stroju itd. Wielu piszących o Cyganach zwraca u w a g ę na niechlujstwo ich stroju, noszenie postrzępionych i podartych ubrań. Można zrozumieć to właśnie w świetle powyższej cechy. Dlatego często kupiwszy najmodniejsze ubranie Cygan śpi w nim, pracuje, je, tak że wkrótce doprowadza je do stanu „trwałej ruiny", póki zniszczenie nie każe pomyśleć o nowszym; wartość bowiem życia nie leży w jego zewnętrznych cechach czy atrybutach, ale w niewyrażalnej głębi. To nie- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 233 dostrzeganie zewnętrznych form i brak potrzeby podkreślania ich były dla Yoorsa jedną z bardziej zaskakujących cech w początkach jego cygańskiego życia. Sytuacja Cyganów, niemożność pogodzenia ich życia z procesami, jakie w y ­ stępują w kulturze i historii narodów Europy, jest zasadniczą niemożnością pogo­ dzenia odmiennych światopoglądów i odmiennych filozofii — z jednej strony spo­ łeczności nastawionej na ruch i płynność, a z drugiej zamkniętych, stabilnych społeczności Gadżów. Dla Cyganów, zwłaszcza tych mniej zeuropeizowanych, życie jest stałym ruchem, stałym przepływem: „Któregoś dnia przed zmierzchem zo­ baczyłem, jak stary Bidżika pogrążony w myślach nachyla się nad paroma kałużami pozostałymi po deszczu, który spadł poprzedniego dnia. Swoją ciężką laską, i n ­ krustowaną srebrem, robił rowek z jednej kałuży do drugiej. Kiedy po pewnym czasie podniósł do góry głowę i ujrzał, że patrzę, rozbawiony tym i zdziwiony po­ wiedział po prostu: «То, co dzieli, jest złem, a to, co łączy, wiąże, płynie, jest do­ brem. Życie jest przepływem, dialogiem, a śmierć izolacją, oddzieleniem, prowadzi do chaosu, a następnie do rozkładu». S ł o w a te Bidżika wypowiedział bezwiednie, niczym uwagę, że mamy bardzo upalny dzień. Zdanie to nie padło po to, by pouczać, przekonywać o głębi spostrzeżenia czy też mądrości wypowiadającego je" (s. 227). Życie Gadżów jest dla Cygana życiem bezbarwnym i nieprawdziwym, „jest leżeniem na jednym boku przez całe życie". Nietolerancja, agresywność, chęć dominacji i po­ siadania nie pozwalają zwrócić uwagi na radosne, na prawdziwe piękno życia; nie pozwalają po prostu — z punktu widzenia R o m ó w — żyć. Ten charakter życia Gadżów nie wykształca w nich cierpliwości i umiejętnego znoszenia przeciwności, jakie niesie życie, nie uodparnia ich. Brakuje im pasji życia, a często i siły, gdy stają wobec niemożności realizacji programu, na jaki ich kultura i oni sami są nastawieni; wtedy uciekają się do umierania. Pulika mawiał: „zbyt często gotowość umierania oznacza tchórzostwo wobec życia" (s. 11): cygańskie zaś istnienie n a ­ stawione jest na to, by żyć. Ta różnica — tak zasadnicza — postaw i wartości niejednokrotnie i Yoorsowi utrudniała współżycie z Cyganami, akceptacja ich filozofii i sposobu życia pozosta­ w a ł a w sprzeczności z wychowaniem i dotychczasowym jego życiem. Należało w i ę c stopniowo w y z b y ć się tego minionego życia, odrzucić je, bowiem, jak m ó w i cygańskie przysłowie, „jekka buliasa naszti beszespe done grastende" (nie można siedzieć jednym tyłkiem na dwóch koniach); nie można jednocześnie b y ć Romem i Gadżem. Chcąc być Romem, należy przestać m y ś l e ć jak Gadżo. Yoors dokonał tej drogi, utożsamiającej go z Cyganem, „przekroczył swój cień", dzięki temu powstała ta piękna książka. I jeżeli nawet autor czasami zbyt idealizuje życie i ludzi, wśród których przebywał, to zrozumiałe jest to zachłyśnięcie się wartościami, jakich nie podejrzewał będąc Europejczykiem i jakich zazwyczaj nie dostrzegamy u Cyganów; to odkrycie głębi w kulturze tak fałszywie ocenianej jako prymitywna. Myślę, że ta fascynacja i jednocześnie rzeczowość relacji, autentyzm dostrzeżeń i przeżyć, stanowiąc o wartości Cyganów, zjednają książce wielu czytelników. T y m bardziej że, jak wykazuje historia lat ostatnich, coraz bardziej świat, jaki przedstawił Yoors, staje się światem umarłym. Współczesne życie Cyganów coraz bardziej różni się od opisanego i przypomina to, którym my, Gadże, żyjemy. Wielusetletnie wysiłki złamały wreszcie opór, to, przed czym bronili się przez pięć w i e k ó w , dosięgło ich w naszych czasach. Udało się nam, Gadżom, złamać ich osobowość, ich inność, która tak nas raziła, obrzydzić w ę d r o w a n i e ; udało się doprowadzić do wypowiedzenia słów rozpaczliwych, że dość już mają bycia Cyganami, że chcą być tacy jak inni. Powszechnie nazywa się to uświadomieniem Cyganów, ale może właściwiej byłoby to n a z w a ć utratą świadomości. Dla coraz większej ilości Cyganów" �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE świat Puliki i Yoorsa-Pucyny, przedstawiany w Cyganach świat romantycznej swobody, w ę d r ó w k i i ognisk jest takim samym nierealnym światem marzeń, jak jeszcze niedawno dla ludzi sztuki; tym m o ż e boleśniejszym, ż e kiedyś doświadcza­ nym, ś w i a t e m , który odszedł wraz z młodością. Zastrzeżenia m o ż e budzić u ż y w a n i e w polskim przekładzie określenia horda w odniesieniu do grupy cygańskiej. W literaturze anglosaskiej termin ten jest stosowany także współcześnie w odniesieniu do grup zbierackich i wędrownych. U nas ma on inne znaczenie i należałoby się zastanowić, czy nie da się go zastąpić bardziej w ł a ś c i w y m lub przynajmniej wprowadzić przypis wyjaśniający użycie i zakres pojęcia. W przeciwnym przypadku m o ż e się zdarzyć, że to, z czym autor tak starannie walczy — pejoratywne rozumienie Cyganów, zostanie podważone przez zbyt wierny, aczkolwiek różny znaczeniowo termin. �LESZEK D Z I Ę G I E L B U R Z L I W E D Z I E J E GÓRSKIEGO N A R O D U Siedmiomilionowy naród kurdyjski doczekał się ciekawego studium polityczno-historycznego, które — mimo że wydane w roku 1966 — ostatnio stało się bardzo aktualne *. Jak wiadomo bowiem, kwestia kurdyjska (przynajmniej w Iraku) ma wreszcie doczekać się rozwiązania. Tak głoszą komunikaty Bagdadu i w podobny sposób wypowiada się manifest rządzącej w Iraku partii Baath oraz dokumenty rządzącej, irackiej Rady Rewolucyjnej . P o n i e w a ż jednak w samym tylko Iraku na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat parokrotnie uroczyście deklarowano rozstrzy­ gnięcie kwestii Kurdów, a w ościennym Iranie i Turcji problem ten raz po raz ulegał zaognieniu, przeto warto zwrócić u w a g ę na książkę Hassana Arfy zatytuło­ w a n ą Kurdowie, w której autor usiłuje bezstronnie naświetlić całą sprawę. Bezstronnność jego wydaje się nieco problematyczna, ponieważ H. Arfa, generał armii irańskiej, były szef sztabu generalnego w latach 1944-1946, a następnie ambasador Iranu w Turcji, sam brał udział w walkach z powstaniami Kurdów irańskich, między innymi zaś w likwidacji Kurdyjskiej Republiki w Mahabadzie, tak zwanej „Repu­ bliki Komula". T y m niemniej jego uwagi na temat powstań kurdyjskich są bardzo powściągliwe. Autor zaznacza zresztą, iż mimo że brał udział w walkach z Kurdami po stronie przeciwnej, z wieloma z nich dziś zaprzyjaźnił się i ma dla ich sprawy zrozumienie. Co prawda nawet w okresie najgorętszych walk powstańczych zarów­ no Persowie, jak Turcy czy Arabowie iraccy mieli wśród plemion kurdyjskich stosunkowo licznych sprzymierzeńców, którzy gorliwie zwalczali wraz z wojskami rządowymi swoich zbuntowanych pobratymców, otrzymując potem ordery i nagrody z rąk szacha czy też władz bagdadzkich. Zatem o n a w i ą z y w a n i e serdecznych przyjaźni z Kurdami nie było trudno. Przynajmniej z ich częścią. 2 Pomijając wszelako te zastrzeżenia, zachęcające do ostrożności w czasie lektury w y w o d ó w Arfy, książka tego wykształconego i dobrze zorientowanego w historii najnowszej Azji Przedniej polityka dostarcza nam wielu informacji pozwalających na głębsze zrozumienie sytuacji narodu kurdyjskiego. Kurdowie, naród o bliżej nie wyjaśnionej naukowo genezie, mieszkający w górach na styku Turcji, Iraku, Iranu i Związku Radzieckiego, tylko pozornie są mieszkańcami niedostępnego, m a ł o znaczącego zakątka Azji. W rzeczywistości bowiem od kilkudziesięciu lat znaleźli się oni w punkcie, który z przyczyn politycznych, gospodarczych, a nawet strate­ gicznych może mieć w każdej chwili kapitalne znaczenie dla pokoju na kontynencie Eurazji, a tym samym i dla pokoju na całym świecie. Wystarczy wspomnieć, że 1 H . A r f a , The Kurds. An Historical and Political Study, London 1966. The Implementation of March 11 Manifeste — Ministry of Information, Baghdad 1972. 2 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE pola naftowe K i r k u k u to w ł a ś n i e iracki Kurdystan oraz że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat podsycanie kurdyjskich ruchów niepodległościowych na terenach sąsiada było częstą i chętnie stosowaną metodą wśród rywalizujących tu ze sobą państw. K i m byli jednak i s ą Kurdowie, których w jednym miejscu swoich rozważań przyrównuje Arfa do Polaków, też niegdyś żyjących pod władzą trzech wrogich sobie państw? Z pewnością poza rozdarciem ich ojczyzny między trzy obce orga­ nizmy p a ń s t w o w e niewiele można by wynaleźć analogii do naszej historii u tych górskich w o j o w n i k ó w . Niektórzy uczeni skłonni są ich w y w o d z i ć od starożytnych Medów, tworzących niegdyś z Persami początki państwa staroperskiego. Nazwa Kurdystan przyjęła się powszechnie dopiero za czasów panowania w tych stronach średniowiecznych Turków Seldżuków. Kurdowie m ó w i ą językiem pokrewnym per­ skiemu, różniącym się znacznie między sobą w co najmniej trzech odmianach regionalnych. Hassan Arfa uważa, że modernizacja języka kurdyjskiego i szerokie wprowadzenie jego literatury, dziś na ogół ustnej, do piśmiennictwa, wzbogaciłoby kulturę narodów W y ż y n y Irańskiej. Wiadomo skądinąd, iż pierwsze utwory literackie w języku kurdyjskim, zanotowane alfabetem arabskim znano już w średniowieczu. Mimo tak zdawałoby się starożytnych tradycji, Kurdowie bardzo długo nie wy­ tworzyli poczucia jakiejś ogólnokurdyjskiej wspólnoty etnicznej. Właściwie do początków X X wieku ci nomadzi lub półnomadzi znali jedynie lojalność i poczucie wspólnoty w obrębie rodu czy najwyżej plemienia, a czasami w obrębie lokalnej sekty religijnej. Ciekawe, że Kurdowie, muzułmanie-sunnici, swoje pierwsze, po­ w a ż n e powstanie na terenach T u r c j i rozpoczęli w obronie tradycyjnych, religijnych prerogatyw obalonego przez wojsko ostatniego sułtana. Hassan Arfa cały rozdział poświęca syntetycznemu zarysowi historii Kurdów od czasów najdawniejszych do wieku X I X i tu należy uczciwie zauważyć, iż prze­ czytanie go wymaga dość dobrej znajomości dziejów Persji, Turcji i Mezopotamii z Asyrią. Czytanie utrudnia angielska transkrypcja imion poszczególnych w ł a d c ó w i dynastii. Nie byłoby naszym celem streszczanie tych w y w o d ó w , natomiast ważna wydaje się konkluzja, iż od czasów najdawniejszych plemiona kurdyjskie chętnie współdziałały z w ł a d c a m i państw, które obejmowały ich terytoria ojczyste, służyły w ich armiach, a nawet dostarczały czasami rządzących dynastii. Takim sztandaro­ wym bohaterem b y ł przecież sułtan Salah-ed-Din, słynny Saladyn, pogromca krzy­ żowców, a zarazem rycerski przeciwnik najsławniejszych rycerzy europejskiego średniowiecza, sławiony na równi z nimi przez współczesnych poetów chrześcijań­ stwa i islamu. Lecz ci sami Kurdowie przy wszelkich próbach ujmowania w karby poddaństwa, opodatkowywania czy nawet ograniczania zwyczajowej grabieży sąsia­ dów umykali w głąb swojej górskiej twierdzy i zaczynali nękającą rebelię, z reguły sprzymierzając się z ościennym władcą. Ich terytorium było obszarem odwiecznych wojen i sporów między tureckim Imperium Ottomańskim a państwem szachów perskich, co Kurdowie znakomicie wykorzystywali. Dodajmy, że groźne burze dzie­ jowe, niszczycielskie wyprawy Mongołów itp. na ogół omijały niedostępną, ubogą ziemię Kurdystanu, nie stanowiącą dla nikogo podówczas atrakcyjnego łupu. Rozpatrując dzieje kurdyjskich rebelii i powstań pamiętać należy o ruchliwości tego ludu, jego koczowniczej lub półkoczowniczych obyczajach. Atakowani przez poważniejsze siły arabskie, perskie czy tureckie górale kurdyjscy bez wahania przenosili się z całymi rodzinami i dobytkiem (który stanowiły głównie stada bydła) w inne okolice. Bez trudu przekraczali niemalże niestrzeżone granice sąsiadujących ze sobą w górskich pustaciach państw, powodując tym zresztą wybuchanie lokalnych konfliktów granicznych, wymiany not protestacyjnych i ciągnące się bez końca �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 237 rokowania dyplomatyczne. Dopiero w połowie X X wieku, w wyniku skutecznego zamykania granic i obsadzania ich przez wyszkolone oddziały wojskowe armii tureckiej i irańskiej, swobodnym Kurdom poczęło być w górach ciasno. Jeszcze w latach 40-tych, w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , klasycznym manewrem przejścia granic był przemarsz przez granicę perską w o j o w n i k ó w mułły Mustafy al-Barzaniego, wycofującego się przed naporem wojsk irackich i wspomagającego ich R A F - u z irackiego Kurdystanu. Uzbrojeni i świetnie dowodzeni barzańczycy stworzyli na­ stępnie trzon siły zbrojnej krótkotrwałej Republiki Kurdyjskiej w Mahabadzie, zorganizowanej w zachodniej części perskiego Azerbejdżanu, co nie przeszkodziło Barzaniemu w parę lat później, po upadku republiki i powrocie z emigracji na Zakaukaziu, w północnym Iraku stanąć ponownie na czele kurdyjskiego ruchu nacjonalistycznego. Arfa, znając z autopsji obyczaje Kurdów, opisuje ich tradycyjne sposoby wo­ jowania i styl postępowania. Szkicuje też ewolucję poczucia wspólnoty etnicznej, poczynając od lojalności w z g l ę d e m tradycyjnych w o d z ó w szczepowych, szeików, emirów, poprzez wykształconych duchownych muzułmańskich, przebywającą na emigracji inteligencję, aż do stworzonej w ostatnich czasach partii Part Demokrat Kurdistan. Jeżeli wierzyć autorowi, narody i ludy tych obszarów Azji były po I wojnie światowej o krok od uzyskania niepodległości na gruzach Imperium Ottomańskiego. Lecz nieufność wzajemna tych nacji, animozje Ormian wobec K u r ­ dów, których Turcy podjudzali przeciwko ormiańskim chrześcijanom, kurdyjskie łupiestwa w z g l ę d e m tureckich Azeri, zastarzała nienawiść między sunnickimi K u r ­ dami a nestorianami asyryjskimi — wszystko to doprowadziło do trwających latami wzajemnych rzezi, lecz nie do powstania niepodległych państw. Nieuczciwa gra mocarstw europejskich i sukcesy militarne tureckiej armii Kemala Paszy przypieczę­ towały sprawę ewentualnego państwa kurdyjskiego, a także zresztą i utworzenia niepodległego państwa dla tureckich Ormian. Hassan Arfa opisuje krwawe stłumienie przez Turków powstania kurdyjskiego we wschodniej Anatolu i metody policyjnej przemocy w z g l ę d e m tego narodu trwa­ jące praktycznie do dziś. Tak np. obecnie w terminologii urzędowej Turcji naród kurdyjski zupełnie nie istnieje. Kurdowie nazywani są „Górskimi Turkami". Zabra­ nia się im noszenia tradycyjnych strojów narodowych, poszczególne szczepy zostały rozbrojone, a ważniejsi przywódcy deportowani z rodzinami, lub zmuszeni do emigracji. Sukcesy irackich Kurdów w ich powstaniu narodowym w latach 60-tych odbiły się w tureckiej części terytoriów kurdyjskich represjami i w z m o ż e n i e m nadzoru policyjnego. Wydaje się, iż Ankara dąży do detrybalizacji i turkizacji obszarów w pobliżu granicy radzieckiej. Obszerniejszy znacznie materiał historyczny daje książka na temat najnowszej historii Kurdów irańskich, z których szczególną aktywność w y k a z y w a ł y zawsze plemiona mieszkające nie w g ł ó w n e j ich prowincji, Kordestanie, lecz w zachodniej części irańskiego Azerbejdżanu, na zachód od jeziora Rezayeh (Urmia). T u działał wojowniczy watażka Simko, walczący z niemniej rozbójniczymi intruzami asyryj­ skimi Dżelu, ale także z armią i policją perską. T u właśnie w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , gdy na terytorium Iranu stacjonowały oddziały brytyjskie i radzieckie, powstała w Mahabadzie wspomniana Republika Komula pod przewodnictwem prawnika i mułły zarazem, K a z i Muhammeda, z mułłą Mustafą al-Barzanim w r a n ­ dze generała na czele lokalnej siły zbrojnej. Podobnie jak w Turcji, tak i tu na przeszkodzie do realizacji zamierzeń niepodległościowych stanęła nie tylko nie­ sprzyjająca w latach 1945-1946 ogólnoświatowa sytuacja polityczna, lecz także tragiczna w skutkach dla jednych i drugich w a ś ń między góralskimi Kurdami a ich �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE sąsiadami z nizin, rolniczym ludem tureckiego pochodzenia, Azeri, czyli Azerbej­ dżanami. Z tym wszystkim łagodniejsza polityka szachów, zwłaszcza obecnego Rezy Pahlawi, zakładająca pluralizm etniczny państwa i unikająca niepotrzebnych z a zadrażnień emocjonalnych, a także poczucie wspólnoty językowej z Persami powo­ dują, iż dwu i półmilionowa rzesza Kurdów irańskich nie stanowi zagrożenia dla całości tego wielonarodowościowego państwa. Ulegają oni stopniowej detrybalizacji i modernizacji kulturowej. Ostrożna polityka Teheranu doprowadziła do dobrowol­ nego rozbrojenia szczepów kurdyjskich, co w przeszłości było operacją ponad siły władz centralnych. Jaką rolę przeznaczy Teheran tej etnicznej mniejszości pogranicza zachodniego w zaognionym sporze z Irakiem — przyszłość wykaże, aczkolwiek podsycanie nastrojów nacjonalistycznych i solidarystycznych z irackimi Kurdami mogłoby okazać się zbyt kosztowną dywersją polityczną dla szacha. Mogłaby odżyć idea państwa kurdyjskiego wykrojonego z Iraku, Persji i Turcji, czego politycy tych trzech państw usiłują uniknąć za wszelką cenę i pomimo dzielących ich różnic oraz rywalizacji. Fakt, że na północy, na radzieckim Zakaukaziu mieszka k i l k a ­ dziesiąt tysięcy Kurdów i że po upadku Republiki w Mahabadzie tam w ł a ś n i e znalazł schronienie Barzani razem ze swoimi współtowarzyszami broni, odgrywa niepoślednią rolę w ideologicznej sferze kurdyjskiego ruchu narodowego, z czym również liczą się rządy w Ankarze, Bagdadzie i Teheranie. Na koniec i Związek Radziecki dawał w ostatnich czasach do zrozumienia, iż nie leży w jego interesie stan permanentnego napięcia militarno-policyjnego oraz wszelkiego rodzaju poli­ cyjne akcje represyjne wobec Kurdów, rozgrywane o miedzę od Zakaukazia, na południu. O ile walki z Kurdami w Turcji n a d a w a ł y swoiste piętno wydarzeniom azja­ tyckim lat 20-tych, a lata 40-te u p ł y w a ł y w tym rejonie geograficznym pod znakiem ruchów narodowych Kurdów azerbejdżańskich, to w latach 50-tych i 60-tych kwestii kurdyjskiej rumieńców nadali Kurdowie iraccy. W chwili upadku związanego z p a ń s t w a m i centralnymi imperium tureckiego w a ż y ł y się losy ziem, które dziś tworzą iracki Kurdystan. Tamtejsi Kurdowie od całych pokoleń służyli w armii sułtańskiej, w czasie I wojny ś w i a t o w e j walczyli przeciwko Anglikom na Bliskim Wschodzie, a w początkach lat 20-tych wciąż mieli nadzieję, że znajdą się raczej w obrębie administracji tureckiej niż podporządko­ wanego Brytyjczykom Iraku. Anglicy, w czasie wojny posługujący się przeciwko Turkom i służącym w ich armii Kurdom pustynnymi szczepami nestoriańskich chrześcijan, m. in. asyryjskimi Dżelu, nie zdołali w porę pozyskać sobie opinii kurdyjskiej starszyzny plemiennej w obliczu zmienionej sytuacji politycznej i mili­ tarnej. Zrazili sobie i zniechęcili do idei współpracy plemiona zamieszkujące w o k ó ł górskiej miejscowości Suleymaniah, nade wszystko zaś cieszącego się dużą popu­ larnością szeika Mahmudá Barzinja, który następnie przez wiele lat inicjował ruchy antybrytyjskie i antyirackie w tym rejonie. W 1927 roku w y b u c h ł y tam poważne rozruchy i pojawia się na widowni politycznej rodzina obecnego mułły, a zarazem generała Mustafy al-Barzaniego. Byli to przywódcy lokalnej sekty sunnickiej, mie­ szkający nad północnym brzegiem d o p ł y w u Tygrysu, rzeki Wielki Zab, w miejscu zwanym „Bar Zan", czyli „miejsce wędrówek". Bracia Barzani wśród których dziś sławny Mustafa bynajmniej początkowo nie odgrywał najważniejszej roli, wojowali kolejno z Turkami, Anglikami i Arabami irackimi ze zmiennym szczęściem, prze­ chodząc granice ościennych państw, rokując z przeciwnikami, kapitulując, podle­ gając zsyłkom i amnestiom. Ogólnie rzecz biorąc charakterystyczną cechą tych trwających całe lata walk i rozejmów było krzepnięcie kurdyjskiego ruchu nacjo­ nalistycznego w Iraku, bez w z g l ę d u na chwilowe sukcesy jego przeciwników. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 239 Rebelie kurdyjskie w y b u c h a ł y z caraz większą gwałtownością i w momencie kolej­ nych rokowań ich przywódcy stawiali coraz ambitniejsze żądania. Wystarczy tylko przytoczyć fakt, iż w roku 1943 za poradą angielskiego ambasadora premier k r ó l e w ­ skiego rządu irackiego Nuri Said godził się na żądania autonomii stawiane przez irackich Kurdów, lecz spotkał się z kategorycznym sprzeciwem reszty arabskich ministrów w Bagdadzie. Zadecydowano próbę zgniecenia powstania i przy poparciu A n g l i k ó w przepędzono nawet mułłę Barzaniego do Iranu, gdzie działał •— j a k wspomniano — w Republice Mahabadzkiej. Lecz gdy następnie już po I I wojnie światowej króla i Nuri Saida obalił w Bagdadzie gen. Kassem i gdy uroczyście zaproszono niesfornego Mustafę Barzaniego na powrót do Iraku, rząd bagdadzki nadal w a h a ł się, czy warunki kurdyjskie przyjąć. Tymczasem Barzani już domagał się udziałów w zyskach ze źródeł naftowych Kirkuku, wyodrębnionej, kurdyjskiej siły zbrojnej itd. Dalsze dzieje kurdyjsko-irackiego konfliktu aż po dzień dzisiejszy były nieustającym pasmem prób Bagdadu stłumienia ruchu powstańczego na pół­ nocy siłą na przemian z p r z e w l e k ł y m i negocjacjami. Kolejne przewroty polityczne w Bagdadzie pociągały za sobą kolejne uroczyste zawieszenia broni z Kurdami. Nowe ekipy rządzące w stolicy odżegnywały się od linii obalonych poprzedników, obiecywały dużo. Lecz żądania Kurdów prowadziły do faktycznej, chociaż niefor­ malnej secesji Kurdystanu i Bagdad zawsze obawiał się, by przykład kurdyjski nie okazał się zaraźliwy dla pewnych ludów szyickich mieszkających nad Zatoką Perską, w rejonie Basry. Bezskutecznie próbowano — jak opisuje Arfa — zdyskre­ dytować Barzaniego, wygrać przeciw niemu rywali z Demokratycznej Partii K u r ­ dyjskiej. Ale ó w zręczny i śmiały żołnierz okazał się niemniej przebiegłym poli­ tykiem. Dziś pozycja jego i Kurdów irackich jest mocna. Kiedy w roku 1963 Rada Bezpieczeństwa odstąpiła od zamiaru dyskutowania sprawy Kurdów, a ś w i a t arabski zajmował wobec tego krwawego i b e z w z g l ę d n y m i środkami rozgrywanego konfliktu postawę co najmniej dwuznaczną, Barzani w y ś m i a ł politycznych negocjatorów międzynarodowych mówiąc: „Nie oczekujemy, by nasza sprawa zwyciężyła po­ przez rokowania w kancelariach, lecz wywalczy ją oręż w naszej świętej wojnie o wolność". Po dziesięciu latach idea, o którą walczy, zdaje się rzeczywiście zwy­ ciężać. Przyszłość w y k a ż e jednak, czy tak było naprawdę. W mądrej i zwięzłej konkluzji swojej książki Hassan Arfa reasumuje sytuację Kurdów w trzech opisywanych państwach. W Turcji władze m ó w i ą Kurdom: nie jesteście Kurdami, nie ma Kurdów w naszym państwie. Kurdowie zaś milczą, bo inaczej grozi im los oskarżonych o zdradę stanu. W Iranie władze akceptują fakt istnienia narodowości kurdyjskiej, lecz ponieważ zakładają, że państwo irańskie złożone jest z wielu nacji i że Kurdowie są językowo pokrewni Persom, zatem kwestia etniczna tych plemion nie jest brana pod uwagę. Podzieleni i nawet skłóceni ze sobą Kurdowie irańscy — jak twierdzi Arfa — nie mają sprecyzowanego poglądu wspólnego na tę sprawę. W Iraku wreszcie w ł a d z e godzą się na uznanie narodowości kurdyjskiej, odrębnej od arabskiej. Lecz usiłują tworzyć ponadnarodowe pojęcie Irakczyków. Skłonne są dać Kurdom autonomię, lecz bez prawa do oderwania się. Kurdowie iraccy natomiast pragną zacząć od szerokiej autonomii, ale ich ambicje sięgają dalej. Badacz zjawisk społeczno-kulturowych znajdzie w książce Arfy szereg faktów, potraktowanych niestety marginesowo, które m ó w i ą o stopniowym wytwarzaniu się warstw oświeconych, inteligencji politycznie radykalnej i o konfliktach między tą grupą ludzi a starszyzną rodową, posiadającą wielkie zasługi w przeszłości, lecz hamującą nieraz proces rozwoju. Obserwujemy także charakterystyczne odrywanie się przebywających na emigracji polityków-inteligentów od reszty społeczeństwa �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kurdyjskiego, w którym obowiązuje nadal tradycyjny obyczaj i dawne zasady lojalności. N i e u w z g l ę d n i a n i e tych faktów kulturowych kosztowało nieraz emigra­ cyjnych przywódców kurdyjskich wiele i nawet decydowało czasem o całkowitej porażce. Autorowi można by postawić zarzut minimalizacji kwestii kurdyjskiej w Iranie. Z drugiej strony należałoby przypuszczać, iż sporo dodatkowych informacji histo­ rycznych zainteresowani tą k w e s t i ą mogliby uzyskać z jego innej książki, zatytuło­ wanej Pod pięcioma szachami , a także monografii Republiki Mahabadzkiej pióra W. Eagletona . Cokolwiek głosiłyby poszczególne rządy państw azjatyckich na temat istnienia lub nieistnienia narodowości Kurdów, zgodzić wypadnie się chyba z Hassanem Arfą, że kwestia kurdyjska pozostanie aktualna. I , dodajmy od siebie, że na długo. 3 4 3 4 H . A r i a , Under Five Shahs, London W. E a g l e t o n , The Kurdish Republic 1964. of 1946, London 1963. �MARIUSZ Z I Ó Ł K O W S K I NAJNOWSZE BADANIA NAD K O M P L E K S E M TIWANAKU i MIEJSKIM Po okresie pewnego zastoju w latach pięćdziesiątych w badaniach nad kulturą Tiwanaku wiele nowych danych dostarczyły prace prowadzone przez Centro de Investigaciones Arqueológicas en Tiwanaku (CIAT). C I A T powstał 20 X 1958, jego kierownikiem od początku jest Carlos Ponce Sangines. Zadaniem tej instytucji, oprócz ściśle rozumianych prac wykopaliskowych, jest również rekonstrukcja budowli T i w a n a k u . Wyniki dotychczasowych badań pozwoliły w dużej mierze na wyjaśnienie wielu kwestii spornych, na które nie dały odpowiedzi poprzednie prace m. in. A. Stubela i M. Uhle , A. Posnanskyego , W. C. Bennetta czy Stig R y d e n a . I. Tiwanaku znajduje się w dep. L a Paz w Boliwii, na wys. ok. 3820 m, ok. 20 km na południe od jeziora Titikaka. Poprzednicy Ponce Sanginesa uważali, iż obszar Tiwanaku obejmuje tylko kompleks monumentalnych budowli kamiennych, i w y ­ nosi ok. 45 h a . Na podstawie obecnych prac ustalono, że istniał również bardzo rozległy kompleks mieszkalny, składający się z b u d y n k ó w glinianych, rozmytych z czasem przez deszcz (stąd i trudności w ich obecnej lokalizacji). Zatem rzeczy­ wisty obszar Tiwanaku wynosi ok. 420 ha (wielobok o dł. 2,8 km i max szer. 1,6 km), z czego na budowle kamienne przypada 16 ha (ok. 4% powierzchni ). 2 3 4 5 6 7 8 1 Zgodnie z pisownią kichwańską, C I A T wprowadziło między innymi formę Tiwanaku zamiast dawnego Tiahuanaco. Dalej w tekście wszystkie nazwy z obszaru stanowiska archeologicznego Tiwanaku pisane będą zgodnie z n o w ą nomenkla­ turą C I A T - u , natomiast inne nazwy geograficzne podane będą według pisowni tradycyjnej (wyjątek — nazwa Titikaka). C. Ponce S a n g i n e s , G . Mogrovejo T e r r a z a s , Acerca de la procedencia del material Utico de Tiwanaku, L a Paz 1970, Academia de Ciencias de Bolivia, Nr 21, s. 52. A. S t u b e l , M. U h l e , Die Ruinenstaette von Tiahuanaco im Hochlande des Alten Peru. Eine Kulturgeschichtliche Studie, Veiiag von K a r l W. Ilierseman, Leipzig 1892. Głównie A. P o s n a n s k y , La cuna del hombre americano, J . J . Augus­ tin, New York 1945, t. I , I I . W. C. B e n n e t t , Excavations at Tiahuanaco, American Museum of Natural History, Anthropological Papers vol. X X X I V , part I I I , New York 1934; także: W. С. B e n n e t t , J . B i r d , Andean culture history, American Museum of Na­ tural History, Handbook series, Num. 15, New York 1949. S. R y d e n, Archaeological rechearches in the highlands of Bolivia, E l a n ders Boktryckoni Aktiebolag, G0teborg 1947. ' B e n n e t t , op. cit., s. 367, opiera się głównie na Posnanskym. С. Ponce S a n g i n e s , La ciudad de Tiwanaku. A proposito del ultimo librosobre planeamiento urbano precolombino de Jorge Hardoy, „Arte y Arqueologia", nr 1: 1969, s. 22. 2 3 4 5 6 8 16 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X I X / 2 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE I I . Wielkie rozmiary i staranność obróbki bloków kamiennych użytych do bu­ dowli w Tiwanaku budziły podziw i zdumienie już u pierwszych kronikarzy h i s z p a ń s k i c h , tym bardziej że nie zlokalizowano żadnych k a m i e n i o ł o m ó w w bez­ pośrednim sąsiedztwie Tiwanaku. Snuto często fantastyczne teorie na temat pocho­ dzenia tych głazów, sposobu ich obróbki, a szczególnie transportu. Problemy te zostały chyba ostatecznie w y j a ś n i o n e przez C . Ponce Sanginesa i Gerardo Mogrovejo Terrazasa . 9 10 Na podstawie dokładnych analiz pektograficznych oraz badań archeologicznych ustalili oni pochodzenie 5 zasadniczych gatunków kamienia, używanych w T i w a ­ n a k u : 1) czerwony piaskowiec — podstawowy materiał budowlany z południowej Wyżyny, w odległości ok. 8-15 km; 2) andezyt — materiał „luksusowy", u ż y w a n y do zdobień, rzeźb, steli, portali — częściowo z półwyspu Copacabana i Catavi na jeziorze Titikaka; 3) bazalt — głównie do produkcji narzędzi rolniczych — z ko­ palni w Querimita, 8 km na pd.-zach. od jeziora Poopo; 4) w a p i e ń — z północnej Wyżyny; 5) sodalit — ozdoby, biżuteria — Palca w departamencie Cochabamba, Boliwia. I I I . W jaki sposób odbywał się transport na tak wielkie odległości? O ile bowiem bazalt i sodalit przenoszone w niewielkich, kilogramowych klockach nie sprawiały chyba trudności transportowych , o tyle andezyt i piaskowiec dostarczane były w potężnych blokach пр.: a) p i a s k o w i e c — platforma Puma Punku, segment 2, nr 9 — 7, 81 X 5,15 X 1,07 m — waga 131 ton; Monolit Bennetta (tzw. stella 10) — 7,30 X 1,80 X 1,27 ok. 37 ton; b) andezyt — blok nr 5 na pd. zachód od Akapana (zapewne miano z niego w y c i ą ć filary) 7,20 X 2,12 X 1,12 m i ok. 41,35 tony; filar P. 143 z Chunchukala — 4,95 X 1,95 X 1,20 waga ok. 26,95 tony . Po odrzuceniu bardzo ponętnego i prostego wyjaśnienia, że głazy zostały przeniesione dźwiękiem t r ą b k i , czy też w wyniku ingerencji przybyszów z kos­ mosu, pozostaje nam tylko wierzyć w siłę mięśni ludzkich (bowiem o ile lamy stosowano jako zwierzęta juczne, o tyle nie nadają się one jako zwierzęta po­ ciągowe). C. Ponce Sangines wylicza następujące metody transportu lądowego, będące w zasięgu możliwości technicznych budowniczych Tiwanaku: 1) ciągnięcie bloków za pomocą lin po lekko zwilżonej ziemi; 2) użycie drewnianych sań; 3) toczenie na pniach; 4) ręczne nosze; 5) stosowanie platform, równi pochyłych, ramp przy ustawianiu głazów . Doświadczenia przeprowadzone przez C I A T oraz inne wcześniejsze próby wy­ kazały, że możliwości trakcyjne jednego człowieka wahają się w graniczach 50-100 kg. 11 12 18 14 15 9 Między innymi J Diez de B e t a n z o s , Suma y narración de los Incas, L i m a 1924, s. 82-83. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit. Ibidem, s. 62, oraz С. Ponce S a n g i n e s , A propós des fouilles de Tiwanaku, „Archeologia", nr 53: 1973, décembre, s. 65. Istnieje przypuszczenie, że do transportu bazaltu używano lam; drogi pro­ wadzące do miejsca wydobycia, na terenie Querimita, flankowane są murami, zapewne w celu ułatwienia dostępu stadom tych zwierząt. W pobliżu odkryto również konstrukcje interpretowane jako zagrody dla lam; patrz: Ponce S a n ­ g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 62. Wszystkie wymiary i uwagi w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Mongrovejo T e r ­ r a z a s , op. cit., s. 74. В. C o b o , Historia del Nuevo Mundo, Madrid 1956, t. I I s. 197. Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit, s. 95-96. 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 243 RECENZJE Zatem do przetransportowania segmentu 2 z Puma Punku (131 ton) wystarczyłoby maximum 2620 l u d z i . Sprawa transportu andezytu jest nieco bardziej skomplikowana. Złoża tego budulca znajdują się m. in. na półwyspie Copacabana. P o n i e w a ż ze w z g l ę d u na przeszkody terenowe droga lądowa wzdłuż pd. zach. brzegów jeziora byłaby niemożliwa, narzucała się konieczność transportu wodnego. Dowodem istnienia drogi wodnej są porzucone głazy, znajdowane na Copacabana i w Iwawe, miejscowości nad jeziorem Titikaka, 22 km na południe od Tiwanaku. Iwane była portem docelowym, skąd dalej prowadziła droga lądowa do Tiwanaku . Z przeprowadzonych badań źródłowych i prób na modelach wynika, że optymalnym środkiem transportu głazów jest tratwa z drzewa balsa . I tak np. do przetranspor­ towania bloku nr 5 (41,35 ton) potrzebna była tratwa o powierzchni 122 m , czyli o wymiarach 10 m X 12,2 m i grubości 0,33 m . Tratwy, zależnie od miejsca załadunku, przebywały 94 lub 28 k m . IV. Odnośnie do charakteru i funkcji Tiwanaku do niedawna rozpowszechnione było mniemanie, iż Tiwanaku nie było miastem, lecz tylko w a ż n y m ośrodkiem kultowym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów z całego Altiplano. Przy­ bysze ci mieli pracować przy wznoszeniu ś w i ą t y ń Tiwanaku. Stałymi mieszkańcami sanktuarium mieli być tylko nieliczni kapłani i artyści. T a interpretacja lansowana była szczególnie przez W. C. Bennetta, a za nim przez Busnella, von Hagena . Słuszną krytykę tego poglądu przeprowadził C. Ponce Sangines , opierając się m. in. na pracach innych badaczy, szczególnie Jorge Hardoy'a . Dyrektor C I A T stwierdził mianowicie, że: 1. Tiwanaku oprócz tzw. centrum religijno-administracyjnego posiadało roz­ ległe „dzielnice" mieszkaniowe, co obalało tezę o nielicznych, wybranych m i e s z k a ń ­ cach i braku osadnictwa. 2. Teoria o pielgrzymach budujących świątynie Tiwanaku również nie wytrzy­ muje krytyki, w ó w c z a s bowiem m i e l i b y ś m y w Tiwanaku do czynienia z licznymi znaleziskami z różnych kultur Altiplano, a nie z jednolitą, bardzo swoistą kulturą Tiwanaku . 3. W świetle ostatnich ustaleń, część monumentalnych budowli Tiwanaku (np. tzw. pałac Putuni) miała charakter ś w i e c k i . Sangines twierdzi dalej, że Tiwanaku było miastem od tzw. I I I okresu (Early Tiahuanaco Bennetta), i to miastem o zaplanowanym założeniu urbanistycznym . Jako dowód przytacza m. in. fakt, że wszystkie monumentalne budowle Tiwanaku mają plan prostokątny i są zorientowane na osi pn. pd., przy czym ich ściany północne i południowe są dłuższymi bokami. Stara się również w y k r y ć p r a w i d ł o M 17 i8 2 1 9 2 0 21 22 23 24 25 26 16 Ibidem, s. 96-97. Ibidem, s. 145-146. Ibidem, s. 129-137. Ibidem, s. 140. Ibidem s. 142. B e n n e t t , B i r d , op. cit., part 2, s. 185, oraz G. К u b i er, The Art and Architecture of Ancient America, The Pelican History of Art. Penguin Books, Harmondsworth 1962, s. 303. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 11-22. J . H a r d o y, Ciudades precolombinas, Buenos Aires 1964, oraz tenże, Urban Planning in Precolumbian America, New York 1968. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 12. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 23-25. 17 18 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 26 �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE w o ś c i w rozmieszczeniu poszczególnych budowli". Najbardziej przekonujące jest jednak stwierdzenie, że ogromny zakres prac budowlanych, np. transport i ob­ róbka budulca czy usypanie platformy Kalasasaya z 35 tys. m ziemi, w y m a g a ł istnienia centralnego ośrodka projektodawczego. Dowodem dużej wiedzy konstruk­ cyjnej i planistycznej budowniczych Tiwanaku jest chociażby doskonale zaplanowany i zrealizowany system kanalizacyjny lub też Chunchukala (inaczej halconera — konstrukcja przy zachodniej ścianie Kalasasaya), której ściana, zbudowana z 30 to­ nowych bloków, jest odchylona o 2° do tyłu i wsparta na kamiennym cokole. Za nieco pochopne przy obecnym stanie badań należy uznać stwierdzenie S a n ginesa, że Tiwanaku było pierwszym zaplanowanym kompleksem urbanistycznym w regionie andyjskim i stanowiło wzór dla miast Costy, a następnie dla urbanistyki Inków . Nie wykryto bowiem „klucza" do planistycznego rozwiązania Tiwanaku, a suponowane przez w. w. badaczy orientowanie wszystkich monumentalnych b u d y n k ó w Tiwanaku w z g l ę d e m Akapana jest dość trudne do udowodnienia. V. Bardzo interesujące są prace C I A T nad periodyzacją kultury Tiwanaku, prowadzone na podstawie w y n i k ó w b a d a ń (tab. 1). W okresie I i I I , Tiwanaku pozostaje osadą wiejską, podobną do osady sąsiednich kultur Wankarani (na połud­ nie i Chiripa — nad jeziorem Titikaka). Ś w i a d e c t w e m utrzymywania kontaktów 3 2S 2 9 PERIODYZACJĄ K U L T U R Y TIWANAKU wg C. Ponce Sanginesa ok. 1200 r. p. n. e. (TIAHUANACO) wg W. Bennetta Okresy I i I I (etap wiejski) 133 r. n. e. 374 r. n. e. 724 r. n. e. ok. 1200 r. n. e. Early Tiahuanaco Okres I I I (pocz. etapu miejskiego) Okres I V (tzw. klasyczny) Okres V (tzw. Imperialny) Classic Tiahuanaco Decadent Tiahuanaco handlowych z sąsiadami są w Tiwanaku narzędzia z bazaltu, sprowadzonego z Querimita. W początkach naszej ery, na skutek bliżej nie znanych procesów, roz­ poczyna się w Tiwanaku tzw. rewolucja miejska. Powstają pierwsze monumentalne budowle z czerwonego piaskowca (andezyt nie jest używany). Jest to tzw. okres I I I . Okres I V , inaczej klasyczny, charakteryzuje się wspomnianym rozkwitem kultury Tiwanaku, świątynie są przebudowane i upiększone dekoracjami z andezytu (np. Brama Słońca), którego sprowadzanie w i ą ż e się prawdopodobnie z opanowaniem przez Tiwanaku wybrzeży jeziora Titikaka. W p ł y w kultury dotarł do nadbrzeżnych osad kultury Chiripa chyba wcześniej, bowiem jeszcze w okresie I I I w miejscowości Chiripa zostaje wybudowana tzw. świątynia półpodziemna, bardzo podobna do Templete °. 3 27 Ibidem, s. 24. Ibidem, s. 27. Periodyzacją w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Monogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 55, oraz Ponce S a n g i n e s , A propos des fouilles s. 27. C. Ponce S a n g i n e s , Wankarani y Chiripa y su relación con Tiwanaku, Academia Nacional de Ciencias de Bolivia, Nr 25, L a Paz 1970, s. 59: 26 2 9 3 0 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 245 RECENZJE Okres V jest świadkiem ekspansji kultury Tiwanaku na obszar całego Peru, okoliczności tego procesu pozostają niejasne, niemniej jednak w p ł y w y kultury Tiwanaku odciskają się przemożnym piętnem na sztuce peruwiańskiej, dlatego okres ten, ok. I X - X I I w., nazywany bywa Horyzontem Tiahuanaco. Upadek kul­ tury następuje dość nagle, zapewne ok. 1200 г. п. е.; Tiwanaku zostaje opuszczone, tak że w ok. 250 lat później nikt nie potrafi w y j a ś n i ć zdobywcom inkaskim, kim byli jego budowniczowie. Wyniki badań C pozwoliły uchwycić sekwencję chro­ nologiczną i chyba raz na zawsze położyły kres spekulacjom na temat rzekomo niezwykle dawnych początków Tiwanaku, które zdaniem niektórych, miałoby po­ chodzić z okresu trzeciorzędu (sic!) . Dla przypomnienia podaję, że najstarsza próbka K-16, otrzymana z wykopalisk na Kalasasaya, dała datę 1580 lat ± 120 p. n. e. (Chodzi oczywiście o ślady najstarszej osady, a nie o świątynię zbudowaną w okre­ sach I I I i I V — przyp. autora) . 1 4 31 32 Pewnym błędem podanej przez Sanginesa periodyzacji jest, co paradoksalne, jej dokładność. W żadnym ze znanych mi dzieł nie podaje on metod, na podstawie których osiągnął takie daty graniczne, jak np. 133 г. п. е., 374 г. п. е., czy 724 r. n. e. Tak ścisłe datowanie za pomocą radiowęgla jest nieosiągalne, a z drugiej strony zupełnie brak przekazów literackich, które uzasadniłyby taką p e r i o d y z a c j ę . V I . Na zakończenie parę uwag o strukturze społecznej ludności Tiwanaku. Posnansky, opierając się na badaniach antropologicznych (niedokładnych, jak się później okazało) sformułował hipotezę o istnieniu dwóch grup rasowych w T i w a ­ naku. Pierwsza brachicefaliczna, nazwana przez niego koiła, wojownicza, miała stanowić rasę panów, z której wywodzili się wojownicy i kapłani. Druga, dolichocefaliczna, zwana aravak, była tą „gorszą", jej przedstawiciele stanowili siłę ludzką, dzięki której wzniesiono Tiwanaku. Hipoteza rasistowska wyrosła z nie­ zbyt naukowych spekulacji i na dodatek nie poparta ż a d n y m dowodem antropo­ logicznym, w s z y s t k i e bowiem odkryte w Tiwanaku czaszki są brachicefaliczne . Sangines twierdzi natomiast, że zróżnicowanie ludności Tiwanaku było wy­ łącznie natury klasowej i pojawiło się wraz z początkiem tzw. rewolucji miejskiej po roku 133 n.e. (?). N a d w y ż k i w produkcji rolnej, uzyskane dzięki polepszeniu techniki upraw, umożliwiły wykształcenie się grupy arystokracji, kapłanów oraz wyspecjalizowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w . Sangines suponuje również, chyba nieco pochopnie, istnienie trójpodziału własności m i ę d z y „osoby prywatne, państwo i świątynie", jak to miało jakoby miejsce w późniejszym imperium Inków. W y r a ­ finowanie sztuki w okresie I V świadczy prawdopodobnie o wzroście zamożności klas panujących i postępującej polaryzacji społecznej (porównanie monumentalnych budowli kamiennych ze skromnymi, glinianymi chatami ludności). Uprawa roli na Altiplano wymaga około 4 miesięcy pracy rocznie. Przez pozostałe 8 miesięcy ludność była zapewne zatrudniona przy wznoszeniu ogromnych budowli lub innych p r a c a c h . Sangines podkreśla, że na Altiplano nie wykształciło się niewolnictwo, 33 34 35 36 3 1 H . S. B e l l a m y , P. A l l a n , The calendar of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1956, s. 18, 21, oraz t e n ż e , The great idol of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1959, s. 25. Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 63. A. P o s n a n s k y , Antropologia y sociología de las razas interandinas y de las regiones adyacentes, L a Paz 1938, s. 32-33, cytuję za Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 147. Czaszki, które Posnansky wziął za dolichocefaliczne są po prostu czaszkami brachicefalicznymi, celowo zdeformowanymi. Ponce Sangines, MongrovejoT e r r a z a s , op. cit, s. 148. Ibidem, s. 148. Ibidem, s. 149. 3 2 3 3 3 4 35 36 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE m. in. nie ma żadnych śladów tradycji niewolniczych wśród obecnych wspólnot ludności Aymara. Twierdzenie to nie jest w świetle ostatnich badań całkowicie zgodne z p r a w d ą . Warto tu również w s p o m n i e ć o pewnych tradycjach ludności Altiplano z okolic Tiwanaku, a wskazujących na istnienie interesujących analogii pomiędzy kulturą Tiwanaku a kulturą Inków. W obecnej osadzie Tiwanaku, założonej ok. 1570 г., istnieje nadal podział na 2 części: Arasaya i Masaya, ta druga zajmuje część południową, ta pierwsza północną (obserwacja Bandeliera z 1894 r . . Nasuwa się tu podobieństwo do podziału inkaskiego Cuzco na Yanan i Urin. Prawdopodobnie ten prekolumbijski schemat został przeniesiony z Cuzco na kolonialną osadę, być może jednak samo Cuzco otrzymało go od Imperialnego Tiwanaku. Ten wniosek Sanginesa wydaje się być niezbyt przekonywająco udokumentowany, znacznie ciekawsza jest druga informacją cytowana za jezuitą Anęllo de O l i v a . Zanotował on w początkach X V I I wieku, iż w Tiwanaku wierzono w podział świata na 4 części (wg kierunków geograficznych), i że podział ten miał zostać skopiowany przez w ł a d c ó w inkaskich Tłumaczyłoby to n a z w ę Taypikala, która to według Bernabé Cobo miała być wcześniejszą n a z w ą Tiwanaku, sprzed podboju inkaskiego i znaczyła w jęz. aymara „Kamień Środka", ponieważ tubylcy wierzyli, iż Taypikala (Tiwanaku) znajduje się w środku świata . Są to niestety przekazy dość późne i należy zachować ostroż­ ność przed ich zbyt pochopną interpretacją. Problem w p ł y w ó w Tiwanaku na Wybrzeża jest dość dobrze znany, natomiast niewiele jak dotąd zajmowano się ewentualnymi powiązaniami Tiwanaku z ludźmi zamieszkującymi Selvę. Sangines wymienia następujące analogie: a) zażywanie substancji narkotycznych w formie proszków wdmuchiwanych w nos. Max Uhle opisuje odkrytą w 1895 r. w Tiwanaku tubę-rurę (z kości lamy) posiadającą dwa otwory na zakończeniu. Przyrząd ten miał służyć do zażywania jakiejś substancji narkotycznej . Według tegoż autora oraz H. W a s s e n a zwyczaj zażywania narkotyków w tej formie znany jest głównie z nizin należących do zlewiska atlantyckiego; b) Sangines, na podstawie analizy pewnego naczynia tiwanakockiego z okre­ su V, udowodnił, że już w ó w c z a s znana była coca ; c) w okresie wykopalisk C I A T odkryto dwie czaszki należące wg wszelkiego prawodopodobieństwa, do m a ł p z gatunku występującego w puszczy nadamazońskiej. Pierwsza czaszka datowana jest na okres I I I ; 37 № 39 40 42 4S 44 46 4 6 37 Ibidem, s. 149. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s 27. ibidem, s. 27. A. de O l i v a , Historia del Peru y varones insignes en santidad de la Compana de Jesus, ed. Imprenta y Librería S. Pedro, L i m a 1895, cytuję za Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 27. ibidem, s. 27. „E1 nombre que tuvo este pueblo antes que fuese señoreado de los Inkas, era Taypicala, tomado en la lengua aimara, que es la materna de las naturales, y quiere decir „la piedra de en medio", porque tenían por opinion los Indios Collao que este pueblo estaba en medio del mundo", C o b o , op. cit., s. 195. M. U h l e , A snuffing Tube from Tiahuanaco, Bulletin of the Museum of Science and Art, University of Pennanum, 4 vol. 1, Philadelphia 1898, s. 1. I I . W a s s e n, Trie use of some specific kinds of South American Indian snuff and related paraphernalia, Etnologika Studier, 28, Goteborg 1965, s. 13. C. Ponce S a n g i n e s , Cerámica tiwanacota. Vasos con decoración prosopomorfa, Buenos Aires 1947, fig. 28. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. eii., s. 144. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 �ARTYKUŁY RECENZYJNE 247 I RECENZJE d) częsty w plastyce Tiwanaku (i nie tylko) motyw w ę ż a pochodzi chyba z te­ renów cieplejszych, leśnych, gdzie gady te są powszechne; na samym Altiplano występuje tylko jeden niewielki i zupełnie niegroźny gatunek w ę ż y . Do tych i jeszcze kilku innych, mniej przekonujących analogii wymienionych przez Sanginesa dodać chyba można często występujący w przedstawieniach sztuki Tiwanaku motyw ściętej i b y ć może spreparowanej g ł o w y •— trofeum, tzw. tzanza. Zwyczaj ścinania i preparacji głów ludzkich znany jest szczególnie u plemienia Jívaro, zamieszkującego m. in. tereny wschodnie Ekwadoru i Peru. Jednakże z podjęciem dalszych badań zarówno nad strukturą społeczną, demo­ grafią i funkcją Tiwanaku, jak i jego powiązaniami z innymi kulturami, trzeba będzie poczekać do czasu publikacji w y n i k ó w wykopalisk C I A T , szczególnie z terenów tzw. kompleksu mieszkalnego. 4 7 H E N R Y K A C Z A J K A , Bohaterska epika ludowa Słowian południowych. Struk­ tura treści, Polska Akademia Nauk, Komitet Słowianoznawstwa, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1973, ss. 220. Epika ludowa południowych Słowian to jeden z najbarwniejszych — obok ruskich bylin — f e n o m e n ó w kulturowych słowiańskiej części Europy. W porów­ naniu z bylinami jest ona u nas stosunkowo mniej znana, toteż praca H . Czajki zasługuje na szczególną uwagę. Szeroko sformułowany tytuł zdaje się sugerować, że aspiracje autorki wykraczały poza analizę jednego cyklu epickiego, gdyż — jak pisze we wstępie — badaniami objęty został przede wszystkim tzw. cykl królewicza Marka. Wykorzystane materiały pochodzą w ł a ś c i w i e z całej południowej S ł o w i a ń ­ szczyzny (Serbia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia i B u ł ­ garia), przy czym część nie była dotąd publikowana (pochodzą z archiwów Insty­ tutu Etnograficznego w Belgradzie oraz Instytutu Folkloru Macedońskiego w Skopiu). Nadzieję na oryginalne ujęcie problemu wzbudza podtytuł pracy — Struktura treści — oraz wiążąca się z nim deklaracja zastosowania „metody analizy pozio­ mej" zamiast tradycyjnej analizy pionowej, polegającej na rozpatrywaniu od­ dzielnych grup pieśniowych po ich uprzednim usystematyzowaniu. Na czym polega ta nowa metoda? Otóż autorka „najpierw zapoznała się z całym dostępnym ma­ teriałem pieśniowym, wyodrębniła warstwy, które występują w bohaterskiej epice ludowej, następnie zajęła się każdą z nich" (s. 8). Zabieg ó w ma ujawnić strukturę treści, przy czym „strukturę rozumie się tutaj w podstawowym znaczeniu tego wyrazu jako budowę, układ treści" (s. 8). Dodajmy, że jest to raczej potoczne niż podstawowe rozumienie tego pojęcia. Już w s t ę p n e uwagi, krótko tu zasygnalizowane, rodzą szereg niejasności. Doty­ czy to głównie sposobu wydzielenia warstw oraz ich zakresu, czyli — m ó w i ą c inaczej — kryteriów klasyfikowania w ą t k ó w do poszczególnych warstw. Autorka ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że w epice daje się wydzielić w sposób wy­ raźny pięć warstw — historyczną, mityczną, chrześcijańską, baśniową i obycza­ jową — i nie poświęca tej sprawie w i ę c e j uwagi, chociaż w trakcie lektury kolej­ nych rozdziałów bardzo często trudno pojąć dlaczego tu, a nie gdzie indziej, umiesz­ czono dany zespół faktów. Odnosi się to zwłaszcza, ale nie wyłącznie, do warstwy mitycznej i baśniowej. Co prawda każdy z rozdziałów otwierają ogólne dywagacje 47 Ibidem, s. 144-145. �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE np. na temat mitu, baśni itd., ale nie ułatwiają one, a czasem wręcz utrudniają zorientowanie się w zakresie danej warstwy. Do sprawy tej powrócimy jeszcze w dalszej części recenzji. Ponadto, począwszy od kilkustronicowego wstępu, daje się zauważyć nadmierną deklaratywność i równocześnie niejasność pewnych sformułowań. Przykładem o m ó ­ wienie ustalonej kolejności warstw. Autorka pisze: „Umieszczenie na początku warstwy historycznej jest sprawą u m o w n ą ; nie ulega wątpliwości, że warstwa mityczna jest w epice bohaterskiej chronologicznie starsza, lecz taki układ pozwala na ujęcie materiału pieśniowego w pewne ramy czasowe" (s. 8). Powstają tu od razu dwa pytania: 1) na jakiej podstawie tzw. warstwa mityczna uznana została za starszą od historycznej? — przypomnijmy, że w ramach epiki bohaterskiej, a nie w ogóle; 2) co to znaczy, że warstwa historyczna pozwala na ujęcie pieśni w „pewne ramy czasowe"?; czy a) najstarsze możliwe do zidentyfikowania fakty pojawiające się w epice umożliwiają datowanie genezy pieśni, czy też b) świadczą jedynie 0 utrwaleniu się pewnych wydarzeń historycznych w tradycji ludowej? Na żadne z tych pytań nie ma odpowiedzi. Podobnych zagadek i n i e d o m ó w i e ń jest w pracy znacznie w i ę c e j . Wróćmy do struktury treści bohaterskiej epiki Słowian południowych. J a k już powiedzieliśmy, pod tym pojęciem kryje się pięć dość dowolnie wyodrębnionych grup w ą t k ó w , m o t y w ó w i pojedynczych faktów. Metoda analizy poziomej sprowa­ dziła się zaś do czynności pogrupowania ich i opatrzenia odpowiednim n a g ł ó w ­ kiem. Jako pierwsza omówiona jest warstwa historyczna epiki. Rozdział ten zawiera próbę identyfikacji faktów historycznych, których echem mają być spotykane w pieśniach wzmianki. Nawiązują one głównie do okresu najazdu tureckiego w X I V 1 X V w. Autorka prezentuje spis i charakterystykę postaci konfrontując je w miarę możliwości z wiadomościami historycznymi, streszcza ważniejsze teksty ludowe, omawia problemy w nich się pojawiające — np. islamizację Słowian. W ten sposób otrzymujemy wielostronicowy wykaz bohaterów epickich, krain i miast, których nazwy pojawiają się w pieśniach. Wniosek z tych żmudnych dociekań jest dość prosty, ale bynajmniej nie jednoznaczny: „Bohaterów epicznych w większości wy­ padków można powiązać z postaciami historycznymi, podobnie w y g l ą d a sprawa z nazwami miast, gór, rzek, nie znaczy to jednak, że wszystkie imiona i nazwy są autentyczne" (s. 31). K i l k a zdań dalej czytamy zaś: „Identyfikacja bohaterów pieśniowych nastręcza poważne trudności, a zidentyfikowanych można traktować tylko umownie jako postacie historyczne, ponieważ ich historyczność sprowadza się w ł a ś c i w i e tylko do imienia i nazwiska, a i one często są zniekształcone" (s. 31). Identyfikacja historyczna faktów występujących w pieśniach, mająca na celu osadzenie tekstów ludowych w pewnych ramach chronologicznych — tak jak można to zrobić z dokumentem historycznym — mija się w i ę c wyraźnie z celem. Prawda, że niektóre wydarzenia i postaci z przeszłości stały się swego rodzaju punktami ogniskującymi wyobraźnię społeczności chłopskich i mniej lub bardziej zniekształ­ cone pojawiają się w twórczości ludowej. Jednak w y ł u s k i w a n i e okruchów prawdy historycznej przez badaczy niewiele w istocie daje, co przyznaje także H. Czajka pisząc na zakończenie rozważań o warstwie historycznej: „Jak w i ę c widzimy, niewiele da się powiedzieć na temat historii w pieśni bohaterskiej" (s. 30). Mimo tego pesymistycznego stwierdzenia wydaje się, że na podstawie zebranego przez autorkę materiału można o wiele więcej powiedzieć o historii pod warunkiem, że nie będziemy wszystkiego dopasowywali do własnej wizji przeszłości, a zaj­ miemy się ludową recepcją historii i ludowym obrazem przeszłości. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 249- Z etnograficznego punktu widzenia najwięcej kontrowersji budzą dwa n a ­ stępne rozdziały, a w ł a ś c i w i e ich w s t ę p n e części. Rozdział „Warstwa mityczna" rozpoczyna autorka od odważnego, ale niczym nie uargumentowanego stwierdze­ nia: „Mit pogański przetrwał w wierzeniach, baśniach i poezji ludowej południo­ wej Słowiańszczyzny do naszych czasów" (s. 32). Co w i ę c e j , stoi ono w wyraźnej sprzeczności ze zdaniem z następnej strony (por. niżej). Po tym efektownym wpro­ wadzeniu zgromadzone zostały cytaty z kilku prac, które w zamierzeniu autorki mają być „kilkoma s ł o w a m i o mitach w ogóle", poprzedzającymi prezentację m i ­ tycznych elementów pieśni. Są w i ę c trzy zdania z pracy Rene Welleka i Austina Warrena, kilka więcej autorstwa Mircea Eliadego, Claude Lévi-Straussa i wreszcie Bronisława Malinowskiego. Trudno zaiste o w i ę k s z ą mozaikę poglądów kryjących się za tymi nazwiskami. T y m bardziej zaskakujący jest brak jakiejkolwiek próby ustosunkowania się do nich, najmniejszego choćby komentarza. Zresztą meryto­ ryczna strona cytowanych poglądów nie ma żadnego znaczenia o czym świadczy odautorska definicja mitu: „Mit rozumie się tutaj jako opowieść o specyficznej strukturze narracji wchodzącą w skład pewnego systemu — mitologii" (s. 33). Owa „specyficzna struktura narracji" brzmi jeszcze bardziej tajemniczo w kon­ tekście zdania następnego: „Mit jest w i ę c opowieścią o bóstwach w starożyt­ ności antycznej, o nimfach wodnych czy górskich, o mojrach". A dalsze zdanie, że „Do rzędu m i t ó w nieznanych należą ciągle jeszcze mity słowiańskie" porównane ze zdaniem otwierającym rozdział utwierdza tylko w przekonaniu, że autorka chce coś ukryć przed czytelnikiem. Do zabiegów upiększających zaliczyć wypada parę kolejnych stron miesz­ czących wykaz badaczy religii i mitologii słowiańskiej z okresu przedchrześcijań­ skiego oraz pobieżny skrót poglądów kilku z nich, łącznie z jakże autorytatywnym a jednocześnie pokrętnym cytatem z popularnej książeczki T. Margula Mity z pięciu części świata, gdzie stwierdza on: „Wszelkie Lechy, Czechy, Rusy, Wandy i Popiele, Krakusy czy znów Boruty to tylko mity m i t ó w , to późniejsze sztuczne wytwory lite­ rackie bez oparcia o narodową glebę, bez zasług kulturotwórczych" (sic, s. 35) Wśród luźnych dywagacji nie brak śmiałych i zaskakujących w n i o s k o w a ń . Na s. 39 przytaczając interesujący tekst (nazwany nota bene bajką) o Dabogu panu­ jącym na ziemi i Panu Bogu w niebiosach autorka orzeka, że imię tego pierwszego „świadczy o mitycznym pochodzeniu bóstwa". Co to znaczy? Zaraz potem imię jakiegoś bóstwa Odirei „przypomina egipskiego Ozyrysa". Dlaczego nie germańskiego Odyna? Zapewne ze względu na bliskość Egiptu (przestrzenną) albo u m i ł o w a n i e religii egipskiej, co zdaje się potwierdzać passus na s. 42, gdzie przy okazji ma­ wiania postaci w ę ż a w wierzeniach słowiańskich autorka niespodziewanie wybiera jako analogie wierzenia egipskie. Wszystkie wspomniane wyżej dywagacje nie mają większego związku z zasad­ niczą częścią tego rozdziału, zawierającą szczegółową charakterystykę istot nad­ przyrodzonych występujących w epice Słowian południowych. Właściwie mowa jest o trzech grupach istot — rodzanicach, żmijach i wiłach. Przytoczony materiał fak1 Bezpodstawności twierdzenia T. Margula nie uzasadnia popularna forma książki, z której zdanie to pochodzi. Jeszcze bardziej dziwi bezkrytyczność autorki, posiadającej wykształcenie filologiczne; nawet, jeśli wszystkie wspomniane postacie w y w o d z ą się z legend będących wytworem wyobraźni literackiej naszych kronika­ rzy, bez wątpienia miały oparcie o „glebę narodową" i odegrały niemałą rolę w kulturze polskiej. Literatura na ich temat jest obszerna, por. bibiografie przy hasłach: „Lech, Czech, Rus", „Krak", „Popiel" oraz „Wanda" w Słowniku folkloru polskiego red. J . Krzyżanowski, Warszawa 1965; Cz. D e p t u ł a , Średniowieczne mity genezy Polski, „Znak", R. X X V : 1973, nr 233-234 (11-12), s. 1365-1403. �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tograficzny, podobnie jak i w innych rozdziałach, stanowi największą zaletę tej pracy. Jednak celem autorki nie jest rzetelny opis; stara się ona odnaleźć genezę i sens wyobrażeń ludowych, a nawet zrekonstruować podłoże mitologiczne, z k t ó ­ rego one wyrosły. I stąd mnożą się w pracy zdania trywialne bądź pozbawione uza­ sadnień chociaż formułowane z dużą dozą pewności, np. s. 40: „Pieśń bohaterska Słowian południowych zachowuje ślady dawnych wierzeń dotyczących wyznaczania losu człowieka, co j a k w i a d o m o [podkr. moje — R T ] , wywodzi się z czasów antycznych". Warto zatrzymać się na moment przy postaci żmija. Sposób omówienia tej istoty ukazuje dość dobrze, że ograniczanie s i ę do analizy utworów o charakterze mniej lub bardziej literackim nie pozwala na w ł a ś c i w ą ocenę znaczenia danego faktu w całokształcie wierzeń. Praktyka ta, rozpatrywanie pieśni w oderwaniu od wierzeń i obrzędów ludowych, jest dość znamienna dla prac folklorystycznych. Ale autorka odrzuca w zasadzie analizę literacką zgromadzonego materiału, kon­ centrując się na swego rodzaju analizie kulturologicznej. Co w i ę c e j , we w s t ę p i e znajdujemy stwierdzenie, że materiał pieśniowy „trzeba było [...] konfrontować ze źródłami historycznymi, wyobrażeniami mitycznymi [...], zwyczajami, obycza­ jami, obrzędami ludowymi" (s. 8). Niestety, znajdujemy co prawda nie najlepsze streszczenie poglądów na religię przedchrześcijańskich Słowian nie mające żadnego znaczenia, pominięte zostały natomiast wierzenia istniejące współcześnie z p i e ś ­ niami. Tymczasem wydaje się, że rzetelna znajomość niepieśniowego materiału źródłowego pozwoliłaby uniknąć wielu braków w tej części pracy. Fragment po­ święcony żmijowi jest tego dobrym przykładem. T a mityczna istota znana była na terenie całej Słowiańszczyzny; pojawia się w wierzeniach, w ruskich bylinach, a jak przyznaje H . Czajka także w pieśni bohaterskiej Słowian południowych „obraz żmija" zajmuje poczesne miejsce. W dotychczasowych publikacjach etno­ graficznych narosło w o k ó ł tej mitycznej postaci wiele nieporozumień spowodo­ wanych przede wszystkim terminologią. Zainteresowanie się autorki żmijem oraz bogaty materiał źródłowy, jakim dysponowała, stwarzały nadzieję na rozwikłanie tej sprawy. Jednakże już w pierwszych zdaniach, idąc śladami swych poprzedni­ ków, autorka bezpodstawnie utożsamia żmija (rodz. męski) ze smokiem, w ę ż e m i żmiją (rodz. ż e ń s k i ) , mimo że w licznie cytowanych przez nią tekstach różnice między tymi istotami są zwykle dość wyraźne. Prowadzi to oczywiście do niepraw­ dopodobnego chaosu (na marginesie nasuwa się uwaga, czy tak często podkreślana niejasność i brak logiki w wierzeniach ludowych nie są w jakimś stopniu wynikiem arbitralnych interpretacji badaczy). Tymczasem zarówno w przytaczanych p i e ś ­ niach, jak i w opisach (strzeszczeniach) najwyraźniej chodzi o kilka (co najmniej dwie) różnych postaci. Jedna to w ł a ś n i e żmij (zmaj), a druga smok (smok lub to­ rreja). Także między żmijem a żmiją należałoby, zgodnie z pieśniami, przeprowadzić rozdział. Przykładem następujący fragment: „Proczuła se ż m i j a trojogława, / zapreła ie carewi drumowe, / zapreła ie toj tesni klisuri" itd. (s. 148). Przytoczmy teraz tekst mówiący o żmiju, który w intymnych celach odwiedza księżnę Milicę: „Sva planina suncem zasjajala / od prokleta o g n j e v i t a z m a j a / on podvije krila ispod sebe / P a mi к njome leti u čardake" (s. 144). [Podkreślenia w obu cytatach moje •— R T ] . 2 2 Konieczność rozróżnienia tych istot wskazuje ponadto ludowa wersja genezy s m o k ó w ; powstają one ze żmij lub w ę ż y (te dwa gady były często utożsamiane przez ludność wiejską), por. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1968, t. I I , cz. 1, s. 580-581. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 251 RECENZJE Oprócz wyraźnie zaznaczonej użytym rodzajem odmienności płci u w a g ę z w r ó ­ cić trzeba także na ognistość żmija. Jest to — obok jego pozytywnego związku z płodnością, w pieśniach uwidocznionego g ł ó w n i e jako aktywność seksualna, w i n ­ nych wierzeniach także poprzez przypisanie mu piorunowładności i zabijania smo­ k ó w — najistotniejsza cecha ż m i j a . O ile postać żmija w wierzeniach rysuje się dość jasno, o tyle w twórczości ludowej nazwa ta używana jest z dużą dozą dowol­ ności. Gdy jednak dokona się analizy cech przypisywanych tak nazywanym istotom jasne staje się, że mamy do czynienia z przeniesieniem nazwy żmij na potwora zwykle zwanego smokiem. Dobrym przykładem tego jest klasyfikacja w ą t k ó w p i e ś ­ niowych dokonana przez B. N. Putiłowa; analizując pieśni o walce z potworem wyróżnił on trzy zasadnicze grupy w ą t k ó w : 1) potwór jest strażnikiem wody, źródła, 2) potwór niszczy zasiewy, pożera ludzi, nakłada daniny, zamyka w ą w o z y , 3) potwór zagraża orszakom weselnym odbiera dary i żąda wydania panny m ł o ­ dej . Wszystkie wymienione tu cechy charakterystyczne są dla s m o k ó w na terenie całej Słowiańszczyzny, bez w z g l ę d u na to, jak je ludność wiejska nazywa — smo­ kiem, lamją, halą czy wreszcie — jak to ma miejsce nieraz w pieśniach — żmijem . Można więc sądzić, że w części pieśni i bylin nazwa ta została użyta wyłącznie jako synonim potwora. Naszym zdaniem decydujące znaczenie posiadają cechy obu istot, zwłaszcza te podstawowe — akwatyczność smoka i ognistość żmija. W p i e ś ­ niach, legendach i bajkach wschodnio- oraz południowosłowiańskich •— nawet jeśli używa się w nich nazwy żmij — potwór ginie bardzo często od ognia lub traci s w ą siłę przebywając zbyt długo poza wodą, na żarze słonecznym itd. 3 4 s 6 Warto ponadto zwrócić u w a g ę na inny aspekt klasyfikacji Putiłowa. Otóż wyróżnione przez niego grupy w ą t k ó w (2) i (3) są w ł a ś c i w i e rozwinięciem grupy (1) — strzeżenia wody, czy m ó w i ą c inaczej zamykania dostępu do wody. „Zamy­ kanie" lub „wiązanie" to jedna z podstawowych cech przypisywanych smokom i istotom smokopodobnym. W wierzeniach ludowych, gdzie smoki p o r ó w n y w a n e 3 Por. M o s z y ń s k i , op. cit. s. 464-465, 668-670. B. N. P u t i ł o w , Russkij i jużnosławjanskij gieroiczeskij epos, Moskwa 1971, s. 31-38. Warto przytoczyć pokrótce charakterystykę tych istot z terenu Bułgarii. Christo Wakarelski w swej pracy Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, pisze o lamjach •— „smok rodzaju żeńskiego o wyglądzie wielkiego gada [...] Ma też skrzydła z błony. Ciało lamji pokryte jest żółtą łuską. Spotyka się obrazy smoka z trzema lub dziewięcioma głowami" (s. 224). W pieśniach i bajkach o smoku m ó w i się, że „mieszka na dnie morza albo w jaskiniach, gór, że zatrzymuje wody studzien i rzek i tym samym zmusza ludzi do składania mu ludzkiej ofiary" (ibidem). Walczą z l a m j ą - s m o k i e m bohaterowie, m. in. królewicz Marko, Branko, Chrabro, a zwykle św. Jerzy. Z odciętych smoczych karków „płynie często rzeka żyzności dla rolników i hodowców bydła". Synonimem lamji jest hala. Następnie Wakarelski pisze wyraźnie: „Wrogami lamji i hal są zmeeve (1. p. zmej) — smoki, młode istoty płci męskiej do pasa w postaci ludzkiej, z ogonem żmii i skrzydłami" (s. 224). Użycie i w tym wypadku nazwy smok jest już tylko uproszczeniem badacza jasno zdającego sobie jednak sprawę z różnicy między tymi grupami istot nadprzyrodzo­ nych. W języku polskim nazwa żmij w ł a ś c i w i e nie funkcjonuje i wszystkie istoty o kształcie w ę ż o w y m zwykło się określać mianem smok. Nie powinno to jednak w p ł y w a ć na rezultaty prac badawczych. Dodajmy jeszcze dla ścisłości, że w połud­ niowej Słowiańszczyźnie żmije tworzą całą społeczność, w której istnieją równie istoty tego gatunku płci żeńskiej, zwane w Bułgarii zmeici. Silnie podkreślaną przez Wakarelskiego cechą żmijów jest ich aktywność seksualna. Por. fragment pieśni bułgarskiej o zaślubinach żmija z dziewczyną ( M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 2, s. 774). Mówią o tym byliny i legendy ruskie przytaczane przez A. A f a n a s j e w a , Poeticzekija wozzrienia Sławian na prirodu, Moskwa 1858, t. I I , I I I . t 4 5 6 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE są czasem do chmur lub z nimi utożsamiane, uważa się, że smoki pochłaniają wody i zamykają je w sobie, „wiążą". Powodują w ten sposób podwójne niebezpieczeń­ stwo — suszy bądź powodzi. Istoty władające piorunami, w tym także na n i e k t ó ­ rych terenach ż m i j e , zmuszają smoki do wypuszczenia wody albo odpędzają j e nie dopuszczając tym samym do powodzi lub gradobicia. W pieśniach i legendach ludowych cecha „wiązania" czy „zamykania" uległa rozszerzeniu — smoki nie tylko zamykają wody i dostęp do nich, ale także drogi i w ą w o z y , porywają i w i ę ż ą ludzi i orszaki weselne. Sama postać potwora uległa również transpozycjom — już nie musi to b y ć gadopodobny smok, lecz antropomorficzny potwór w rodzaju wspomnianego kilkakrotnie przez autorkę Arapa (np. s. 47) albo trzygłowy woje­ woda Balačko z Ledjan (s. 131). Niezwykle interesującą sprawą jest przystosowy­ wanie tego archaicznego obrazu do konkretnych sytuacji społecznych i historycz­ nych — wspomniany Arap w y s t ę p u j e mianowicie nieraz jako element tureckiego systemu administracyjnego, pobiera daniny od ożenku, gnębi, zabija lub uprowadza do niewoli chrześcijan. W takich wypadkach sens w ą t k u walki z potworem ulega zasadniczym zmianom. 7 Nie miejsce tu na szczegółowe i kompleksowe omawianie zespołu wierzeń o żmiju, smoku i walce istoty nadprzyrodzonej lub bohatera z groźnym potworem, choć — jak się wydaje — analiza tych w i e r z e ń ludowych rzuciłaby nowe światło zarówno na system wierzeń religijnych ludności słowiańskiej, jak i miejsce oraz znaczenie epiki bohaterskiej w życiu społeczności wiejskiej. Niestety, mimo dyspo­ nowania ogromnym materiałem źródłowym autorce nie udało się wykroczyć poza opis kilkunastu w ą t k ó w pieśniowych. Zaważyło na tym w dużym stopniu utożsa­ mienie żmija z istotami opozycyjnymi w stosunku do niego. Pomieszanie żmija ze żmiją doprowadziło zresztą do paradoksalnej sytuacji, kiedy autorka przytaczając poglądy P u t i ł o w a zarzuca radzieckiemu badaczowi, ż e w swej klasyfikacji nie uwzględnił pieśni, „gdzie żmij pojawia się jako motyw, obraz" (s. 45). Na dowód przywołuje przykłady, w których mowa jest bez wątpienia o najzwyklejszych gadach — żmijach (rodz. żeński). Z tej różnicy wspomniany badacz zdawał sobie zapewne doskonale sprawę. Niepokój autorki budzi natomiast powtarzająca się trzygłowość potwora: „Nie wiadomo jednak dokładnie — pisze H . Czajka — czy należy to rozumieć dosłownie jako trzy głowy, czy też jako trzy twarze, co przypisywano różnym postaciom z mitologii i religii greckiej i rzymskiej" (s. 47). Dociekliwość godna lepszej sprawy, świadcząca jednak niewątpliwie o lekturze znanego i w dużym stopniu nieaktual­ nego już dzieła Pettazzioniego . Fragment o trójgłowych bóstwach za nim przyto­ czony niczego nie wyjaśnia; żmij, który w swej klasycznej postaci nigdy nie ma trzech głów, zostaje uznany za „pewien obraz, wzór, który prawdopodobnie ma jakiś związek z mitologią pogańską tamtejszych Słowian [ani słowa na poparcie tego przypuszczenia — przyp. moje R T ] , ale w poezji ludowej zatracił wszelkie cechy archetypu". Trójgłowość zaś „podkreśla monstrualność postaci" (s. 48). 8 9 Wyłącznie opisowy charakter ma również obszerna część poświęcona charak­ terystyce w i ł . I tu analizę zastąpiono bezkrytycznym p o w o ł y w a n i e m się na ustale­ nia W. Klingera oraz K . Moszyńskiego. Przykładem powtórzone zapewne za tym 7 Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 486-487, 568-569, 652-654. R . P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967. Istnieje szereg danych wskazujących na możliwość funkcjonowania postaci żmija w wierzeniach religijnych S ł o w i a n w średniowieczu, por. R. T o m i c k i , Żmij, Żmigrody, Wały Żmijowe. Z problematyki religii przedchrześcijańskich Sło­ wian, „Archeologia Polska", t. X I X : 1974, z. 2. 8 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 253 RECENZJE ostatnim badaczem twierdzenie, że rusałki charakteryzują się innym zespołem cech niż wiły. Tymczasem wystarczy uważnie przestudiować odnośne rozdziały Kul­ tury ludowej Słowian, by dojść do zgoła odmiennych w n i o s k ó w . Bardzo dokładny opis w i ł i ich swoistej społeczności nie doczekał s i ę analizy, choć autorka — dzięki lekturze książki Mircea Eliadego pt. Sacrum, mit, historia — trafnie odnajduje paralelę między cechą „zamykania" czy „wiązania" w ó d u tych demonów oraz u indyjskiego potwora Wrtry. Szkoda, że własność ta nie została zauważona u smoków, co na podstawie niepieśniowego materiału porównawczego mogłoby doprowadzić do ustalenia między tymi dwoma rodzajami istot nadprzy­ rodzonych łączących je związków. Niestety, poza konstatacją podobieństwa z Wrtrą nie zostają z tego faktu w y c i ą g n i ę t e żadne wnioski. To samo tyczy się symboliki św. Jerzego, jednego z bohaterów, który walcząc o dostęp do źródła pokonuje w i ł ę (s. 71) . Treść całego rozdziału „Warstwa mityczna" w żaden sposób nie uzasadnia w n i o s k ó w końcowych. Czytamy tam między innymi, że „Słowianie południowi posiadali na swój sposób rozwinięte mity, które oparły się wiekom i odegrały olbrzymią rolę w powstawaniu epiki bohaterskiej" (s. 93). Zresztą na podstawie przytoczonych w książce materiałów źródłowych trudno w ogóle m ó w i ć o mitach; co najwyżej o zespole wierzeń.. Luźne dywagacje o mitach towarzyszą jednak czy­ telnikowi ciągle, prowadząc w rezultacie do następującej konkluzji: „[Mity — przyp. R T ] Nie próbują [...] wyjaśnić poszczególnych zjawisk przyrody, [...] nie interpretują początku świata, nie doszukują się praelementu materii. Sprawy te znajdują się poza zasięgiem mitycznego myślenia środowiska, które próbuje uczy­ nić z mitu pewien obraz, wzór, nieustannie kontrolowany z aktualną rzeczywis­ tością, w której bohaterowi przyszło żyć i działać" (s. 98). Trudno zaiste o więcej nieporozumień w dwóch zdaniach. Autorka zdaje się zapominać, że ma do czy­ nienia z drobną cząstką w y t w o r ó w kulturowych i do tego tych, które nie aspi­ rowały do pełnienia roli mitów. Przypisywanie na tej podstawie ludności wiejskiej braku zainteresowania kwestiami „filozoficznymi" jest zupełnie bezpodstawne, pomijając nawet fakt, że w końcu X I X wieku zanotowano wśród Słowian połud­ niowych oryginalne mity kosmogoniczne i wierzenia kosmologiczne , o których — mimo deklaracji konfrontowania pieśni z innymi materiałami — autorka nawet nie wspomina. T a k oczywista fałszywość w n i o s k ó w wynika przede wszystkim z faktu, że do rangi mitu podniesiony został skonstruowany przez autorkę na pod­ stawie licznych pieśni opis świata w i ł . 10 11 12 1 0 Sam K . Moszyński zwraca wielokrotnie uwagę, że istnieją cechy wspólne pewnym grupom demonów na obszarze niemal całej Słowiańszczyzny oraz cechy lokalne. Obok nich wyróżnić można cały szereg cech, które nazwiemy tu dla wygody przypadkowymi; są one najczęściej wynikiem „ingerencji" informatorów w tekst tradycyjny. Chociaż czytając odnośne fragmenty Kultury ludowej Słowian odnosi się wrażenie, że autor nie starał się dokonywać hierarchizacji cech i z zało­ żenia traktował je jako równorzędne, to jednak w końcu wskazuje wyraźne kilka z nich. S ą to m. in. zawiązek demonów z księżycem oraz związek z w o d ą (Moszyński określił ten ostatni, jako w ą t e k „prania bielizny nocną porą nad rzekami", ale naszym zdaniem należy włączyć tu wszystkie rodzaje łączności z -wodą jako elementem wszechświata, a w i ę c zarówno zbiornikami wodnymi jak i deszczem). Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, § 529. Autorka nie uwzględnia w ogóle w ą t k u walki św. Jerzego ze smokiem, który w wierzeniach religijnych S ł o w i a n — szczególnie wschodnich i południowych — odgrywał w a ż n ą rolę. Mity kosmogoniczne rejestrowane wśród słowiańskich społeczności chłopskich w końcu X I X i na początku X X wieku nie doczekały się — o ile nam wiadomo — szczegółowego i kompleksowego opracowania. 1 1 1 2 �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Wspomniane w y ż e j braki powtarzają się w kolejnych rozdziałach książki. W „Warstwie chrześcijańskiej", gdzie wyliczone są wszystkie występujące w p i e ś ­ niach fakty mające jakikolwiek związek z chrześcijaństwem, autorka pisze na z a ­ kończenie: „Mitologia chrześcijańska jest w i ę c jednym z k o m p o n e n t ó w epiki na południowej Słowiańszezyźnie" (s. 123). I znów trudno zgodzić się z tak ogólnym sformułowaniem, gdyż mowa była przede wszystkim o ludowych poglądach i w y ­ obrażeniach, które jakkolwiek wyrosły na bazie idei chrześcijańskich (a czasem odwrotnie — są wierzeniami ludowymi, w których tylko używanie np. słowa Bóg jest w p ł y w e m tej religii), to jednak ani śladu nie ma jakiejś mitologii chrześci­ jańskiej. Co najwyżej m ó w i ć można o elementach genetycznie chrześcijańskich, zwykle poddanych daleko idącym modyfikacjom, na co zresztą autorka sama wie­ lokrotnie zwraca uwagę. Nie brak w tym fragmencie pracy również zdań budzących zdziwienie, takich jak choćby poniższe: „Nowa religia [chrześcijaństwo — R T ] po­ sługiwała się abstrakcją i idealizacją pojęć, nie zawsze była dostępna dla szerszego ogółu, żyjącego w sposób prymitywny" (s. 101). Kolejny rozdział zatytułowany „Warstwa baśniowa", a w ł a ś c i w i e jego część początkowa, gdzie jak w każdym rozdziale prócz „warstwy obyczajowej" cytowane są poglądy słynnych badaczy, jest doskonałym przykładem naukowej niefrasobli­ wości. Oto bowiem po stwierdzeniu wspólnych cech baśni, m i t ó w i legend, po zdaniu: „klasyfikacja e l e m e n t ó w baśniowych w epice bohaterskiej południowej Słowiańszczyzny jest rzeczą umowną, a w każdym razie nie może to być klasyfi­ kacja arbitralna" (s. 124), autorka przytacza cytat z jednej z prac Claude L é v i -Straussa. Pisze on m i ę d z y innymi, iż wzajemny stosunek mitu i bajki „nie jest stosunkiem tego, co dawniejsze, do tego co późniejsze, pierwotnego do pochod­ nego". W następnym zaś zdaniu, bez najmniejszego komentarza cytowanego poglądu czytamy: „Prawdopodobnie elementy baśni zaczęły pojawiać się, kiedy bogów nie było jeszcze na świecie, mity istniały nieukształtowane, a postacie mityczne nie były pojęte antropomorficznie" (s. 124). O ile można zrozumieć to skompli­ kowane zdanie, jest ono zupełnym zaprzeczeniem poglądu Lévi-Straussa. A jeszcze dalej, jakby na przekór kolejnemu cytowanemu zdaniu tego badacza, że „Bajki są mitami w miniaturze, w których te same opozycje przetransponowane są na małą skalę" autorka przywołuje również bez żadnego komentarza cytat ze Świata baśni T. Sinki. On zaś pisze: „Baśń jest ciekawym zabytkiem myślenia przedlogicznego, ciekawym tworem pierwotnej fantazji, w której czynności są identyczne z czyn­ nościami fantazji estetycznej i poetyckiej". Nawet przy maksimum dobrej woli trudno uznać, że te wszystkie stwierdzenia łączą się, że pozwalają pojąć, jak rozu­ mie autorka baśń. Mimo to w przeświadczeniu H . Czajki rozdział poświęcony mo­ tywom bajkowym, w porównaniu z dotychczasowymi opracowaniami, „stanowić będzie krok naprzód" (s. 125). Podobnie jak w poprzednich rozdziałach omówiono tu wszystkie występujące w epice motywy tzw. bajkowe, jak np. odporność bohatera na rany, ilość posiadanych przezeń serc, rzuty kamieniem na nieprawdopodobne odległości, perypetie związane z poszukiwaniem żony itd. Wśród nich jest wiele takich w ą t k ó w , które z całą pewnością można zaliczyć do innych warstw. I tak walka ze smokiem, działalność wił, n i e z w y k ł e poczęcie bohatera i im podobne kwalifikują się do warstwy mitycznej, różne zaś wątki obyczajowe związane z cyk­ lem ż y c i o w y m bohatera pasują doskonale do rozdziału ostatniego pt. „Warstwa obyczajowa". Wszystkie tego rodzaju niejasności są bezpośrednim wynikiem braku jasno określonych kryteriów ograniczających zakresy poszczególnych warstw. Książka opatrzona jest zakończeniem zawierającym wnioski z „analizy" epiki bohaterskiej S ł o w i a n południowych. Stwierdza się tam, że głównymi komponen- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 255 RECENZJE tami epiki są „mit pogański i obyczajowość". Trzecie miejsce przypada warstwie baśniowej, „Mit chrześcijański nie zajmuje w epice bohaterskiej zbyt dużo miejsca" (s. 213). „Historia odegrała w epice rolę raczej inspirującą" (s. 214). T a k w i ę c dowiadujemy się wreszcie, iż istota „metody analizy poziomej" polega na usta­ leniu miąższości warstw wyodrębnionych w bliżej nieokreślony sposób. Natomiast miąższość warstw jest podstawą dla ich uszeregowania i zhierarchizowania ich ważności: „Warstwa mityczna i warstwa obyczajowa reprezentowane są w pieśni najbardziej okazale, jedna utkana jest z e l e m e n t ó w cudownych, a w i ę c irracjo­ nalna, druga natomiast jest racjonalna, powiązana silnymi nićmi z życiem, z co­ dziennym bytowaniem człowieka" (s. 213). Tego, iż tzw. warstwa mityczna jest r ó w ­ nież powiązana z życiem codziennym, tyle że nieco inaczej, autorka nie zauważa. Wspomniany na wstępie brak określenia kryteriów klasyfikacji faktów podważa w znacznym stopniu zasadność tych skromnych wniosków. W zależności od nich można by bowiem dość znacznie zmniejszać lub zwiększać objętość poszczególnych rozdziałów książki, a tym samym ilościową zawartość warstw. Pomijając tę sprawę i zakładając, że intuicje autorki są trafne, również trudno stwierdzić, by w y s i ł e k H . Czajki przyczynił się w jakimkolwiek stopniu do poznania struk­ tury treści epiki południowych Słowian. Ryszard Tomicki J U O Z A S K U D I R K A , Lietuvos puodžiai ir puodai, Lietuvos T S R Mokslu, A k a demija Istorijos Institutes, „Mintis", Vilnius 1973, ss. 116, fot. 53, rys. 33. Praca Garncarstwo na Litwie omawia rzemiosło garncarskie na przełomie X I X i X X wieku, z zaznaczeniem kierunku zmian zachodzących do 2 pol. X X wieku. Autor opisuje szczegółowo techniki garncarskie, proces produkcji oraz warsztaty i piece do wypalania naczyń, a także rodzaje naczyń wyrabianych w różnych regionach Litwy, ich zdobienie i polewanie. Szczególnie interesujące jest w y ­ stępowanie na Litwie jeszcze do lat 30-tych X X w. techniki lepienia naczyń znanej na terenie Polski jedynie z wykopalisk archeologicznych. W tym czasie w kilku rejonach wschodniej i południowo-wschodniej Litwy 32 osoby w y k o n y w a ł y na­ czynia tą techniką, a sądząc z dokładnych zdjęć ilustrujących proces produkcyjny jeszcze dziś istnieją osoby znające tę technikę. Lepieniem, będącym techniką sto­ sunkowo nieskomplikowaną, zajmowały się kobiety, posługując się ręcznie obracanym kołem sponowym. Naczynia lepiono ze specjalnego gatunku gliny, występującej w miejscach wilgotnych. Zwraca także u w a g ę stosunkowo późne wyspecjalizowanie się rzemiosła garn­ carskiego na terenie Litwy. Wiejscy garncarze na przełomie X I X i X X wieku wykonywali naczynia w kuchni i wypalali w piecach polnych, w miasteczkach mieli wydzielony kąt mieszkania. Dopiero w latach 20-tych X X w. zaczęto w tym celu stawiać specjalne pracownie z piecami do wypalania. W tym także okresie rozszerzyły się rynki zbytu na naczynia gliniane, z 20-30 km od miejsca produkcji na obszar nieomal całego kraju. W związku z rozwojem hodowli bydła w różnych regionach Litwy utrzymują się do dziś tradycyjne formy naczyń. Na przykład w zachodniej Litwie używa się szerokich dzbanków, we wschodniej wąskich, garncarze zaś przenosząc się do innych miejscowości musieli przystosowywać się do w y m a g a ń miejscowych odbiorców. Najbardziej archaiczne, bo sięgające X w. n. e. formy i techniki wyrobu naczyń zachowały się na wschodnich obszarach L i t w y , natomiast wyspecjalizowane rzemiosło rozwinęło się w częściach zachodnich. Maria Woźniak �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE N A R O D N O J E I S K U S S T W O SSSR, wydawnictwo „Izobrazitjelnoje iskusstwo", Moskwa 1972, 229 reprodukcji w e d ł u g wyboru W. A. J e ł k o w a i Ł. F . Romanowa, w s t ę p 2,5 str. i tłumaczenie w języku angielskim, strony nlb. Książkę typu albumowego przygotowaną z okazji obchodów 50 rocznicy Z S R R przyjąć należy z aplauzem. Jest to bowiem pierwszy tego rodzaju zbiorowy przegląd współczesnej ludowej twórczości artystycznej różnych narodów zamieszkałych na terenach Związku Radzieckiego, P o w s t a ł on na podstawie materiałów Funduszu Wystawowego Dyrekcji Wystaw Związku Artystów ZSSR, zebranych w ekspedycjach Komisji Zarządu Związku Artystów Z S S R poświęconych sztuce ludowej. Widać w nim odrębność sztuki i twórczości poszczególnych republik wyrastającej z etnicz­ nego charakteru, rozwoju historycznego, sposobu życia, specyfiki środowiska oraz pracy, która stanowi główne zajęcie i podstawę egzystencji miejscowej ludności. Jest ona również wynikiem specyficznych w a r u n k ó w geograficznych i klimatu. Na przykład na dalekiej północy podstawowym materiałem i tworzywem jest skóra i futro upolowanych zwierząt oraz kość, a wśród pasterskiej ludności środkowej Azji — w e ł n a i sierść. W dzisiejszych czasach wiele dawnych w y t w o r ó w sztuki ludowej utraciło swoją pierwotną wartość użytkową, niektóre z nich jednak znalazły n o w ą funkcję, zwłaszcza ze względu na swój dekoracyjny charakter. Oto np. dymkowskie zabawki służą obecnie za elementy upiększające wnętrza mieszkalne. Tak samo wyroby jubilerskie, wykonywane przez rzemieślników centralnej Azji, są dziś poszukiwaną biżuterią dla uzupełnienia modnej sylwetki kobiecej. Duże zastosowanie w deko­ racji wnętrza mieszkalnego znajdują także ceramiczne naczynia rosyjskie, ukraiń­ skie lub z republik centralnej Azji, czarna ceramika mołdawska nadto koronki i hafty z północnych regionów Rosji, dagestańskie wyroby srebrne, dywany z A r ­ menii i Azerbejdżanu oraz wiele innych w y t w o r ó w sztuki ludowej. Żaden z m i ę d z y ­ narodowych festiwali, czy kongresów nie obejdzie się dziś bez w y s t ę p ó w zespołów regionalnych, prezentacji strojów, pieśni, tańców, czy pamiątek. Fakty te świadczą 0 głęboko zakorzenionych tradycyjnych upodobaniach i nawykach. Album zawiera tylko wybrane, najbardziej typowe prace wykonane przez różne narody Związku Radzieckiego w ostatnich pięciu latach. Są to przeważnie prace indywidualnych twórców oparte na wzorach tradycyjnych oraz pracach artystów, którzy w swej twórczości nawiązują do przekazów tradycji. Materiał jest tutaj podzielony w e d ł u g kryteriów, jakie stosuje się przy organizowaniu wystaw sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego, tzn. w e d ł u g charakterystycznych grup poszczególnych narodów. Przegląd ten otwierają wyroby republiki rosyjskiej. Są to: malowane drewniane naczynia z regionu Gorkowskiego i Swierdłowskiego, gliniane malowane zabawki w postaci g w i z d k ó w •— koników, kurek i babek z okolicy Tuły, Kirowa i Archangielska oraz z surowej gliny z regionu Penza, ceramika riazańska 1 dagestańska o ozdobnej, wyszukanej formie, hafty wladymirskie, mordwińskie, dagestańskie, czuwaskie, tatarskie, karelskie, kabarowskie, jakuckie o swoistej technice wykonania i elementach zdobniczych oraz kolorystyce, pokrywające części garderoby, zarówno futra, kaftany, rękawice, jak ręczniki, serwety, narzuty; dalej haftowane i aplikowane części garderoby, zwłaszcza z rejonów północnych; misterne o gwieździstych motywach koronki z Wołogdy, przeróżne tkaniny lniane i lniano-bawełniane o przetykanych, geometrycznych wzorach rombowych w kompozycji pasowej, np. z rejonu Brjansk, Komi (zwłaszcza krajki), czy Karelii — w biało-czerwonym kolorze, to znów tkaniny wełniane, w postaci kilimów, dywanów, s u m a k ó w , o zróżnicowanej kolorystyce i ornamentyce, np. z Baszkirii, Udmurtu, �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 257 Dagestanu. Te ostatnie odznaczają się szczególnym zestawem m o t y w ó w , w których dominuje kolor czerwony, czarny i żółty oraz motywy o nieregularnej linii brze­ gowej. Osobną u w a g ę zwracają dywany sukienne i w o j ł o k o w e w naturalnych kolorach, o bardzo prostym, sercowato-ślimacznicowym ornamencie z rejonu Kabardino-bałkarskiego i futro focze z haftami z Jakucji, czy aplikowane części garderoby z kolorowymi, esowatymi ornamentami, pochodzące z okolic Kabarowska. Z innych w y t w o r ó w tej grupy terytorialnej w y m i e n i ć jeszcze należy filigranowe ozdoby burjackie na kształt medalionów z dekoracyjnymi formami d z w o n k ó w i guzów uzupełnionych koralami i drogimi kamieniami oraz precyzyjnie grawero­ wane srebrne naczynia z Dagestanu i m e t a l o w ą paterę z Wołogdy o bardzo mister­ nym ornamencie roślinnym. Na u w a g ę zasługują także: osetyński uroczystościowy róg do picia zdobiony metalem i płaskorzeźba o ornamencie roślinnym; jakuckie rzeźby w kości; dagestański drewniany, inkrustowany srebrem moździeż; kałmuckie naczynie skórzane na kumys z tłoczonym ornamentem i srebrnymi okuciami; archangielskie naczynia drewniane ażurowo zdobione snycerską robotą oraz malo­ widła kwietne na emaliowanym metalu i malowidła ze scenami rodzajowymi na papierze. Rzeźba nie zajmuje tu pierwszoplanowego miejsca. Z powyższego zaś przeglądu widać, że na czoło w twórczości ludowej w y s u w a j ą się takie ośrodki, jak: Tuła, gdzie powstają gliniane, zabawki i ceramika, Kirów, Rjazań, Penza i Archangielsk — również jako ośrodki ceramiczne, Gorkowsk i Swierdłowsk znane z malo­ wanych kolorowo naczyń drewnianych, Dagestan produkujący ceramikę, hafty, tkaniny, zwłaszcza wełniane, grawerowane metalowe naczynia, wyroby drewniane i zdobione srebrem, Wołogda •— odznaczająca się misternymi koronkami i ozdobami oraz naczyniami metalowymi, Władimir znany z haftów, jak Jakucja, gdzie wyrabia się także ozdobną odzież, głównie futra. W kolejnej części albumu pokazane są wyroby z Ukrainy, Białorusi, Mołdawii, przy czym ukraińskie zajmują najwięcej miejsca. W grupie w y r o b ó w mołdawskich pokazano stosunkowo bardzo mało, bo tylko s i w ą ceramikę w postaci dużych garnków i dzbanów z Kobolchina, gliniane zabawki — gwizdki w postaci jeźdźców na koniach i kogutka z rejonu Rezin oraz wełnianą krajkę w kolorze czerwono-czarnym o romboidalnych motywach, narzutę z pasiaka z Orgiejewskiego rejonu i obrzędowy ręcznik ze współczesnymi roślinnymi kolorowymi haftami i szydełkową koronką. Bardzo skromnie przedstawiona jest także sztuka ludowa Białorusi, nie pozba­ wionej przecież bogactwa tradycyjnej twórczości. Współcześnie prezentuje ją je­ dynie siwa ceramika z okolic Mogilewa i Brjesta, o wiele uboższa od mołdawskiej pod w z g l ę d e m dekoracyjnym, ozdobne tkaniny z gwieździstymi i rozetowymi moty­ wami zamkniętymi w rombowych i wielobocznych obramieniach z rejonu Gómela, obrzędowe ręczniki, bardzo dekoracyjne w symetrycznych kompozycjach poziomych pasów, również z rejonu Gómela i miniatury skrzynek drewnianych — jedna zdo­ biona inkrustacją ze słomy ze Złobina, druga malowana z tradycyjnym podziałem na dwa pola w y p e ł n i o n e trzema dużymi, kolorowymi kwiatami. Za współczesne formy kompozycyjne uważać należy jeźdźca na koniu wykonanego ze słomy z Mo­ gilewa i trzy rozpędzone konie ze szkła z rejonu Grodna, nota bene pod w z g l ę d e m artystycznym bardzo udane, lecz nie mające związku z twórczością ludową. Po­ dobny charakter mają także dwa wytwory ze szkła z okolic Lwowa, zaliczone do grupy ukraińskiej. Bogactwo tradycyjnej twórczości ukraińskiej znalazło potwierdzenie we w s p ó ł ­ czesnych tendencjach. W y s u w a j ą się tu zarówno wyroby tekstylne, jak ceramiczne, wyroby drewniane inkrustowane i podpalane, malowidła i elementy stroju regio17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nalnego. Z jednej strony nie odbiegają one w niczym, tj. ani w surowcu, ani w technice wykonania i technice zdobniczej oraz motywach i kompozycji od w z o r ó w tradycyjnych, z drugiej strony natomiast poza zupełnie nowym, wspom­ nianym już szkłem, pojawiają się tu także nowe kompozycje, opierające się jednak na wzornictwie tradycyjnym. Jako ośrodki twórcze w y s u w a j ą się znane od dawna okolice Czerniowiec, Czernihowa, Kojowa, Iwano-Frankowska, rejony zakarpackie, połtawskie. Odmienną twórczość grup kultury wschodu prezentują wyroby gruzińskie, azerbejdżańskie i armeńskie. Dominują wśród nich okazy jubilerskie, ceramiczne i tekstylne, odmienne i bogate zarówno w swej formie, jak i elementach dekoracyj­ nych. W Gruzji rejon Tbilisi jest ośrodkiem srebrnictwa, w którym obok niepowta­ rzalnych form naczyń zwracają u w a g ę zdobnicze filigranowe elementy koliste i ślimacznicowe w przeciwieństwie do ozdób azerbejdżańskich z Baku o kształcie guzikowatym, czy wachlarzowatym z licznymi zwisającymi blaszkami, kulkami i perełkami, świadczące o wysoko rozwiniętym kunszcie rzemieślniczym. Konty­ nuację tradycji widzi się także w przykładach gruzińskich dzianin z wielokolorowej włóczki, tj. w skarpetach i bogato zdobionych częściach garderoby męskiej lub specjalnym nakryciu g ł o w y kobiecej. Poza tym w wyrobach zdradzających zupełnie nowoczesne tendencje twórcze w i d a ć albo archaizowanie form, np. w haftach na wojłoku z rejonu Achmetskiego, albo korzystanie z nowszego wzornictwa z dwu­ dziestych lat bieżącego wieku, czego dowodem dywan abchazki ze stylizowanymi jeleniami. Natomiast podane przykłady ceramiki gruzińskiej nie odznaczają się żadną specjalną cechą, a naczynie do wina z kolumną zakończoną pięcioramienną gwiazdą rosyjską wykazuje wręcz nieporadność kompozycji. Wypracowaną formę związaną z wzornictwem tradycyjnym wykazują za to naczynia azerbejdżańskie i armeńskie z surowej gliny, z dyskretnym ornamentem plastycznym lub rytym, jak w czasach archaicznych. Bogate w archaiczne motywy zdobnicze typu geometrycznego, zróżnicowane kolorystycznie są azerbejdżańskie wyroby tekstylne z w e ł n y , mające zastosowanie jako części tradycyjnej odzieży, nadto dziane skarpety, dywany i batikowane szale, na których występują motywy arabesek. Ośrodkami twórczymi są tutaj: Baku, rejon Lenkoran, Ismail, Ordubad, Szeki. D a w n ą formę użytkową i zdobniczą przejawiają także armeńskie w e ł n i a n e su­ maki i worki na sól (rejon Gorijski i Szamszadinski) z motywami rombów, u k o ś ­ nych równoramiennych krzyży, rombów z odrostkami, esownic. Widać, że niemałą rolę odgrywa tu także pasiak oraz kompozycja pasowa o urozmaiconej szerokości pasów stanowiących także tło dla pojedynczych m o t y w ó w powtarzających się rytmicznie. Kolejna część albumu prezentuje uzbecką, kazachską, kirgizką, tadżycką i turkmeńską twórczość ludową •— rejonów w y s u n i ę t y c h daleko na wschód. Naturalne środowisko oraz warunki ekonomiczne i rodzaj uprawianej gospodarki, nadto pa­ nujące niegdyś stosunki społeczne są w prezentowanych wyrobach w y r a ź n y m odbiciem zakorzenionych od pokoleń przeżyć i potrzeb, które przechodzą kolejne stadium adaptacji do współczesnej rzeczywistości. Obok przedmiotów o w y r a ź n y m przeznaczeniu na zbyt, jak niektóre uzbeckie ozdobne patery, rzeźbione misternie drewniane części drzwi, naścienne kilimy, większość w y t w o r ó w ma szerokie zasto­ sowanie, czy to od święta, czy też w życiu codziennym. Na czoło w y s u w a j ą się tu uzbeckie wyroby tekstylne z w e ł n y , b a w e ł n y , jedwabiu, wzbogacone haftami o du­ żych kolistych i gwiaździstych, motywach płaszczyznowych lub rombowych i r ó w ­ noramiennymi krzyżami. S ą to naścienne kilimy, pasy do wzmacniania jurty, części �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 259 kobiecego ubioru, ż y w e w kolorach i o bogatym wzornictwie. Drugie miejsce zaj­ mują tu wyroby z gliny o funkcjonalnych, tradycyjnych formach, np. czarny dzban, malowane i glazurowane p ę k a t e naczynia z pokrywą lub dwoma uszkami, malowane i glazurowane talerze, naczynia o kształtach zwierzęcych — wszystkie 0 swoistym ornamencie zapełniającym niemal całe powierzchnie, pochodzące z oko­ lic Chorjezmska, Kaszkadarii, Fjerganiji, Buchary, Samarkany, Urgud, Kizduwanu. Do tego dochodzi jeszcze sprzęt w postaci ozdobnej skrzyni malowanej i srebrno-złote ozdoby jubilerskiej roboty uzupełnione koralami i turkusami z gęstym puklem drobnych wisiorków. Z w y r o b ó w kazachskich zaprezentowano tutaj wyłącznie tekstylia. Są to tkane dywany o ornamentach geometrycznych z motywami w ę ż y k ó w , meandrów, linii łamanej w różnym układzie kompozycyjnym; nadto aplikacje w e ł n i a n e na w o j ł o ­ kach używanych do pokrywania legowisk •— o dużych arabeskowych, symet­ rycznych motywach; naścienne tkaniny haftowane o motywach roślinno-geometrycznych składających się z drobnych e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Pochodzą one z rejonu Kzył—Ordynskiego, Ałma-ata, Dżambulu, Karagandy, Czimkent. Kirgizkie zdobnictwo tekstylne w i ą ż e się przede wszystkim z dekoracją wnętrza jurty. Są to aplikacje na wojłokach i skórze oraz hafty o dużych asymetrycznych motywach k r z y ż o w o - w o l u t o w y c h , zawiniętych rogów i arabesek, a w haftach — w postaci wirujących gwiazd i m o t y w ó w zamkniętych w kolistym otoku. Domi­ nuje w nich kolor czerwony na ciemnym — czarnym lub brązowym tle oraz od­ cienie zieleni, z akcentami żółtego. Drugą gałęzią kirgizkiego zdobnictwa są prezen­ towane w albumie wyroby jubilerskie w formie nausznic, grawerowane i z w i ­ siorkami z korali. Pochodzą one z Naryna. Twórczość l u d o w ą republiki tadżyckiej reprezentują przede wszystkim wy­ roby ceramiczne głównie o białokremowej polewie z geometryczno-roślinnym orna­ mentem w postaci rozet, wachlarzy, wolut. Mają one swoiste formy czar, flako­ nów, dzbanów, waz o kulistym, p ę k a t y m brzuścu i dość szerokiej stopie. Pochodzą z kilku ośrodków, z których wyróżniają się: Czorku, Kanibadam, Gumbułak, Dasztldżum, Karatag, Ura-Tjube; z tych dwu ostatnich miejscowości pokazano gliniane zabawki o zoo- i antropomorficznych kształtach w y w o d z ą c e się z magicznych 1 apotropeicznych tradycji. Funkcje te spełniały pierwotnie również srebrne ozdoby z licznymi wisiorkami, na wzór których wykonuje się współczesną biżuterię. Spe­ cyficzne motywy zdobnicze, wynikające z kultury regionu, o ż y w y c h kolorach i zwartej, kolistej kompozycji wykazują współcześnie wykonane części tradycyj­ nej odzieży z Nuszor. Wyroby ludowe turkmeńskiej S S R zamykają zestaw prezentowany w niniej­ szym rozdziale. Są to przykłady tekstyliów, jak gruby, w e ł n i a n y dywan o moty­ wach rombowych ze spiralnie zwiniętymi rożkami i dywan strzyżony w w i ś n i o ­ wym kolorze o delikatnym geometrycznym ornamencie — obydwa wykonane w Aszchabadzie, nadto delikatna, jedwabna tkanina w szeroki pas fioletowy i zie­ lony z żółto-czerwonym obramowaniem przeznaczonym na część kobiecego stroju i jedwabne wyszywane nakrycie g ł o w y kobiecej o motywie wirującej gwiazdy — także z Aszchabadu. Natomiast g ł ó w n y m ośrodkiem ceramiki jest tutaj, jak daw­ niej: K u n j a — Urgencz, gdzie wyrabia się naczynia o tradycyjnej formie i zdob­ nictwie w postaci dużych rozet i gwiazd utrzymanych w kolorach żółtej i zielo­ nej polewy, lub jednokolorowe z reliefowym ornamentem lekko zaznaczonych w a ­ łeczków, jak w przykładzie dużego naczynia na wodę. W srebrnych ozdobach biżuteryjnych wymienionych terenów w i d a ć wyraźnie łączenie e l e m e n t ó w starego rzemiosła z nowym. Dwa zaprezentowane przykłady ta �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kwadratowy i prostokątny medalion z dużym szlachetnym kamieniem pośrodku — jeden w filigranowej oprawie stanowi przeciwwagą dla rzędu m a ł y c h w i s i o r k ó w 0 kształcie lancetowatym, drugi w prostej oprawie na grawerowanym tle blaszki. Centrum dla tego rodzaju w y r o b ó w jest również Aszchabad. Nawiązanie do tradycji stanowią nadto grawerowane tabakierki wykonane z małych owoców tykwy. Ostatnia część albumu poświęcona jest sztuce ludowej Litwy, Ł o t w y i Estonii, tj. krajów, gdzie bogate wzornictwo tradycyjne znalazło odbicie w szerokim asor­ tymencie współczesnych w y r o b ó w . Należą do nich litewskie w e ł n i a n e krajki i ba­ w e ł n i a n e lub lniane tkaniny oraz ręczniki z Radwiliszek o charakterystycznych geometrycznych motywach kostek komponowanych w szachownicę, gwiazdy i r ó w ­ noramienne krzyże; dalej ceramika siwa lub malowana z Merkinje i Kurszenaj oraz barwne palmy wielkanocne ze sztucznych kwiatów, wiązane w wydłużone kiście zakończone pióropuszem, a pochodzące z okolic Wilna. Ozdobne tkaniny łotewskie w różnych kolorach z motywami kostek, pasów 1 urozmaicone skomplikowanym przetykaniem pochodzą z rejonu Rygi, natomiast kraciaki stosowane przede wszystkim na chusty — z Lepaji. Łotwa słynie również z bursztynowych ozdób, których centrum znajduje się w Rydze. Tutaj także, oraz w okolicy, wykorzystuje się stare techniki plecionkarskie do wyrobu koszy o no­ woczesnych formach. S w ą przysadzistością i pękatymi brzuścami nawiązują do glinianych naczyń, których bogaty zestaw o glazurze w odcieniach zielono-żółto-brązowych sugeruje, iż tradycje ceramiczne w rejonie Prejli i Ludzenu są nadal bardzo żywotne. Plecionkarskie tradycje w y r o b ó w z korzeni i szerokich taśm w i ó r k o w y c h oraz technika obróbki drewna zdobionego wypalaniem lub łączeniem kontrastowych jego odcieni charakteryzują ludową twórczość estońską. Są to drewniane, małe i duże kufle z okolicy Talina, Hijumaa, Saaremaa, z ozdobnie w y c i ę t y m i uchwy­ tami, bańki i flasze oraz puzderka. Innym przykładem są kolorowe hafty płaskie o motywach roślinnych wykorzystane na narzutach, jak z okolicy Haapsalu lub wyspy Muku, skąd pochodzi w e ł n i a n a torebka z popularnym na początku X X w* barwnym, kwietnym haftem. Na końcu zestawu pokazano miedzianą, grawero­ w a n ą spinkę z motywami sześcioramiennych gwiazd zamkniętych w kole, oraz w e ł n i a n y kilim z podobnymi, gwieździstymi motywami w różnych kolorach na czarnym tle, wykonany przez twórcę z Haapsalu. Przykłady estońskiej sztuki ludowej zamykają ostatecznie listę współczesnych w y t w o r ó w pochodzących z republiki rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, m o ł d a w ­ skiej, gruzińskiej, azerbejdżańskiej, armeńskiej, uzbeckiej, kazachskiej, kirgiskiej, tadżyckiej, turkmeńskiej oraz litewskiej i łotewskiej. Wykazują one kierunki roz­ wojowe i dążności twórcze ostatnich paru lat zmierzające nie, jak dotąd, w kierunku integracji w ą t k ó w , lecz podkreślenia specyfiki regionalnej i jej tradycyjnego podłoża. Barbara E L L E N M A R I E M A G E R 0 Y , Norsk treskurd, Oslo Bazielich 1972. W serii Norsk Kulturarv — archiwum kultury norweskiej, publikującej wiado­ mości z zakresu kultury tradycyjnej, z końcem 1972 roku ukazała się kolejna po­ zycja. Jest to już dziewiąta książka tego wydawnictwa i jak poprzednie, o sta­ rannej szacie graficznej i edytorskiej. Oprawiona w twardą, kolorową okładkę za­ wiera tekst w układzie dwuszpaltowym i dużą ilość fotografii o wysokim poziomie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 261 artystycznym i dokumentalnym. Do tej pory ukazały się: 1) Olav B 0 , Norsk skitradisjon, również w tłumaczeniu angielskim; 2) Arne E m i l Christensen, Fra vikingskip til motorsnekke, również w tłumaczeniu angielskim; 3) Gilde og gjestebod, pra­ ca zbiorowa pod redakcją Halvor Landsverk; 4) Erling Eriksen, Vor gamie sjefartskultur; 5) Lars Reinton, Til seters. Norsk seterbruk og seterstell; 6) Leif 0sty, Med kunstnarauge. Norsk natur og jolkeliv i biletkunsten; 7) Albert Steen, Med lys og lampe gjennom tidene; 8) Ood Vollan, Sildefisket gjennom tusen ar; 9) Ellen Marie Magerey, Norsk treskurd. Ostatnia z wymienionych pozycji jest bardzo starannie przygotowanym opra­ cowaniem na temat snycerstwa zarówno sakralnego, jak świeckiego, zdobiącego różne przedmioty codziennego użytku, portale, sprzęty, naczynia, a w kościołach: ołtarze, ambony, stalle itp. Norweska snycerka trwa od tysiąca lat i przeszła przez różne okresy stylowe do czasów współczesnych. Najstarsze okazy sięgają p o ł o w y ósmego wieku. G ł ó w ­ nymi narzędziami były w ó w c z a s dwa typy dłut — hakowate i proste, krótkie. W 1904 roku archeolog Gabriel Gustafson znalazł w Osebergu, u wybrzeży Oslo-fjordu starą łódź w i k i ń s k ą z 800-850 roku, której dolny brzeg kadłuba oraz ozdobne zakończenie wysoko wystającego dzioba mają ażurowo wycięty ornament składający się z m o t y w ó w zoomorficznych stanowiących splatający się ciąg pasowy. Motywy te, jak i inne, zdobiące dziób łodzi, wykonane są bardzo precyzyjnie i przedsta­ wiają formy antropomorficzne, b y ć może duchów i diabłów morskich, a na szer­ szych płaszczyznach przyozdobione są nacięciami w formie rybiej łuski. O wiele bogaciej ornamentowany jest kadłub drewnianego wozu z tej samej łodzi, pokryty płaskorzeźbą w układzie pasowym. Na motywy składają się męskie i żeńskie po­ stacie ludzkie, jeźdźcy na koniu, syreny, rekiny i potwory morskie, a poniżej ple­ cionki z dwu splotów oraz w ę ż e i hydry; cały tył wozu natomiast pokryty jest splatającymi się motywami antropomorficznymi. Podobnie bogate ornamenty, łączące się ze sobą w gęstą plecionkę, zdobią również sanie z Osebergu, zarówno ich górną obudowę, jak płozy. Zakończenia i narożniki mają nadto rzeźby prze­ ważnie w formie zwierzęcych g ł ó w lub gryfów. Reliefowe plecionki, tworzące asymetryczne kompozycje, głównie o charakterze zoomorficznym, w tym najdaw­ niejszym okresie są kompozycjami zamykającymi się w kolistych medalionach. K o ń c o w y okres tego zdobniczego stylu można określić jako reliefowo-plastyczny, połączony nierzadko z inkrustacją. Na szczególną u w a g ę zasługują tu g ł o w y gry­ f ó w z narożników obudowy sań z bogatą plecionkową, ażurową lub inkrustowaną ornamentacją. Około 950 roku w zdobnictwie norweskim pojawia się w p ł y w stylu romańskiego i kolisto-medalionowe formy zanikają na rzecz linearnych, ó s e m k o w y c h splotów w ę ż o w y c h , łączących się z postaciami ssaków o smukłych, subtelnych kształtach. Ś w i e t n e ich przykłady znane są z drewnianych portali kościołów np. w Urnes, Ornes, Sogn, Ulvik. Formy te z czasem rozbudowują się w fantastyczne, ażurowe sploty, w których motywy roślinne, zwłaszcza liści, przenikają się z zoomorficznymi — skrzydłami i g ł o w a m i ptaków, hydr, s m o k ó w , a około 1100 r. wplatają się w to liście akantu. Grubość reliefu nie przekracza 4 cm. Bogaty w sceny figu­ ralne jest portal z Hylestad. Opiewa on legendarne wydarzenia zawarte w księdze Eddy, związane z Sigurdem Favnesbane. Autorka opisuje liczne podobne przykłady, jakie zachowały się w wielu miejscowościach. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w okresie późnego gotyku wymienione motywy zdobnicze ustępują miejsca kom­ pozycjom symetrycznym, zachowującym rytmiczną ciągłość m o t y w ó w . Należą do nich obecnie formy esowate, sercowate, owalne, wiążące się z drobnymi elemen­ tami roślinnymi, głównie liśćmi. �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE W wystroju wnętrz sakralnych znaleźć można w tym czasie również różne rzeźbione maski, rzeźbione przęsła i wiązania konstrukcyjne, kolumny z kapitelami 0 przekroju kwadratu, na których występują półkoliste tarcze z figuralnymi p ł a s ­ korzeźbami. W niektórych przypadkach były one polichromowane, zwłaszcza póź­ niejsze, tworzące koronkowe ażury, odznaczające się rytmiczną kompozycją i sy­ metrią budowy m o t y w ó w roślinnych i zwierzęcych oraz zamkniętymi scenami, czy postaciami świętych. W sprzętach występują też motywy krzyża i plecionek, a w sterczynach, stanowiących np. górną część oparcia ław, foteli lub wykończenia architektoniczne, g ł ó w n y m motywem są g ł o w y węży, gryfów, psów, l w ó w , nawet g ł o w y postaci świętych. Nie są one pozbawione cech naturalizmu. W sterczynach 1 wykończeniach pojawiają się także duże formy kolistych tarcz ze snycerką ge­ ometryczną, często skomplikowaną. Obok tego występują proste motywy geomet­ ryczne, np. ryzowane, jak na sarkofagowej skrzyni o wysokich nogach, znanej z Heddal w Telemarku. Przez zastosowanie wspomnianej techniki uzyskiwano walory kolorystyczne surowego, jasnego drewna. Wpływ renesansu uzewnętrznia się przede wszystkim w zdobnictwie i w y ­ stroju wnętrz sakralnych. Wiąże się to z doborem m o t y w ó w , tematyką religijną, zwartą i miarową kompozycją oraz polichromią, co widoczne jest zwłaszcza na licznych przykładach ambon, ołtarzy, stall, ław, ram itp. Dotychczasowe formy zdobnicze wzbogacone są coraz liczniejszymi rzeźbami figuralnymi spiętrzającymi się nieraz w kilka poziomów, rozrastającymi się na boki, a umieszczanymi w ołta­ rzowych wnękach. T y m samym przybliżają się one swym charakterem do sztuki ogólnoeuropejskiej, głównie barokowej. Podobne tendencje obserwuje się w meblarstwie X V I I wieku, w naczyniach i drobnym sprzęcie. Ale obok tego, poza wykształcającą się sztuką profesjonalną, ulegającą ówczesnej modzie, zwłaszcza w architekturze i wystroju sakralnym, rozwija się twórczość rodzima kontynuująca przekazy tradycyjne. Dowodzi tego zdobnictwo sprzętów i mebli znajdujących się we wnętrzach mieszkalnych, jak łoża o szerokiej, deskowatej obudowie z tarczowymi ster czynami, lub też przypomi­ nające swym w y g l ą d e m postać zwierzęcą; kredensy i szafy z rzeźbionymi orna­ mentami roślinnymi, krzesła, stoły, ławy, skrzynie itp. Dopiero, gdy zdobnictwo sakralne X V I I I w. przeżywało rozkwit form akantu i jego niesłychaną rozbudowę, w p ł y w tego obserwuje się także w sprzętach i meb­ lach tradycyjnych w szczególnej mierze. Warto jednak podkreślić, że autorami w obydwu przypadkach byli ci sami rzemieślnicy tworzący na z a m ó w i e n i e różnych odbiorców. Po 1800 r. obserwuje się w snycerce eklektyzm i nawrót do minionych s t y l ó w i upodobań, jak i w innych krajach Europy, i dopiero po 1900 r. zaczyna kształcić się nowy styl, zwany powszechnie sztuką nowoczesną. Na zmiany te w p ł y n ę ł a industrializacja i idąca z tym w parze produkcja masowa. Na zakończenie autorka podkreśla zasługi m u z e ó w przemysłowych i etno­ graficznych, które dzięki swym bogatym zbiorom są nieocenionym źródłem przy szczegółowych opracowaniach tego typu. Omówiona praca, podobnie jak inne z tej serii, w m y ś l jej zasadniczego zało­ żenia, jest popularnym przedstawieniem jednej z dziedzin artystycznej twórczości ludowej w Norwegii w historyczno-dokumentalny sposób od czasów najdawniej­ szych po współczesne. Czytelnikowi norweskiemu ułatwia uporządkowanie wiedzy w tym zakresie, dla obcokrajowca natomiast, interesującego się zdobnictwem i sztuką ludową, stanowi ciekawy i cenny materiał porównawczy. Barbara Bazielich �ARTYKUŁY R A N D I A S K E R , Rose-painting Drugie, poszerzone wydanie. RECENZYJNE I RECENZJE in Norway, Oslo 1971, ss. 56 + 263 ilustracje nib. Książka w ładnej kolorowej obwolucie i z kolorowymi w k ł a d k a m i ilustracji dotyczy określonej dziedziny twórczości ludowej Norwegii, występującej jako dekoracja na ścianach, stropach i meblach wiejskich oraz na wielkiej ilości m a ­ łych przedmiotów z drewna, nadto również jako dekoracja kościołów. Pod nazwą rose-painting, czyli malarstwo rozetowe, autor rozumie nie tylko mniej lub bardziej naturalistyczne reprodukcje róż lub innych m o t y w ó w florystycznych znajdujących zastosowanie w ornamentyce, lecz ludowe malarstwo w ogóle, łącznie z motywami figuralnymi, geometrycznymi lub krajobrazowymi widokami. Nie chodzi tu jednak o malarstwo obrazów w dosłownym znaczeniu. Malarstwo rozetowe w Norwegii było nieuczonym, lokalnym rzemiosłem, i to w ł a ś n i e tłumaczy jego świeżość i niekonwencjonalny charakter. Rozwinęło się ono zwłaszcza w X V I I I w., kiedy miasta i osiedla weszły w okres n i e z w y k ł e g o powodzenia. Nowe metody uprawy ziemi i zwiększone rynki sprzedaży drewna budulcowego przyniosły wsi dostatek. Wzmożona komunikacja i związki gospo­ darcze z miastem znacznie oddziałały w tym względzie; wieśniacy nie byli już tak odseparowanym społeczeństwem. Brzmi to humorystycznie, ale pochodzenie malarstwa rozetowego przypisuje się niechęci w i e ś n i a k ó w do marnowania czasu i pracy przy szorowaniu i czyszcze­ niu sprzętów domowych wykonanych pierwotnie z niemalowanego, surowego drew­ na. Jest ono również wynikiem norweskiego umiłowania barw i ornamentów przejawiających się znacznie wcześniej w formie zdobnictwa tekstyliów i rysunków naściennych. Tak przynajmniej podaje tradycja. Zanim jednak rozwinęło się malarstwo rozetowe, wnętrze mieszkalne jakiego­ kolwiek osiedla np. wschodniej Norwegii jeszcze do końca X V I I w. — a w nie­ których, dalej położonych miejscowościach nawet do X I X w. — wyglądało zupełnie inaczej. Było ono przeważnie ciemne, bez okien, z otwartym ogniem na środku klepiska. Dym uchodził przez otwór w dachu, a wszystko było poczerniałe od sadzy. Jedyną kolorową dekorację stanowiły tkaniny zawieszane z okazji świąt. Zmiany następować zaczęły w ciągu X V I I w., a jedną z podstawowych stało się wybudowanie komina. Piec zatem przeniesiono w kąt izby, zaczęto zakładać pod­ łogi i okna. Rozjaśnienie wnętrza przyczyniło się do wprowadzenia doń ozdób rzeźbionych i malowanych. W zachodniej Norwegi dymne domy istniały jeszcze do 1800 г., a jedyną w nich zmianą było przeniesienie pieca w naroże izby. W tych warunkach ozdobne tka­ niny zawieszano też tylko od święta, a dodatkową dekoracją były kredowe rysunki wykonywane przez kobiety na ciemnych ścianach. Ich geometryczne motywy w y ­ kazują związek z ozdobnym tkactwem. Malarstwo rozetowe po raz pierwszy pojawia się we wschodniej i zachodniej Norwegii w unowocześnionym wnętrzu z wybudowanym w narożu piecem z ko­ minem. Najstarsze jego ślady pochodzą z czasu około 1700 r. i w niektórych rejonach przetrwały mniej w i ę c e j do 1850 r. osiągając swój szczytowy okres przy końcu X V I I I w. i w pierwszej dekadzie X I X w. Zwyczaj dekorowania ścian i su­ fitów przejęto z kościołów i domów mieszczańskich, skąd zaczerpnięto np. szeroko rozpowszechniony motyw akantu i inne florystyczne motywy renesansu i baroku, zwłaszcza motyw rozetowy. Spopularyzowali je w ę d r o w n i malarze, którzy przeszli z miast do osiedli malując najpierw w n ę t r z a kościołów. Tutaj w ł a ś n i e farmerzy mieli możność pierwszego zetknięcia się z owymi ornamentami. Od tego czasu coraz częściej zaczynają pojawiać się malowane skrzynie, czary na piwo, dzbany. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Kupowano je zazwyczaj na jarmarkach lub zamawiano bezpośrednio u w y t w ó r c ó w . Wiele z tych przedmiotów posiada datowania jeszcze z końca X V I i z początku X V I I w. Początkowo były to nawet importy z Niemiec i Holandii oraz z norweskich miast. Charakteryzowały się one przeważnie jasnymi, przejrzystymi ornamentami z przewagą koloru czerwonego, żółtego i zielonego. Jeżeli początki malarstwa rozetowego odnosi się w przybliżeniu do 1700 г., to nie znaczy, że było ono odbiciem aktualnie panującego w Europie stylu. Należy je uważać raczej za mieszaninę cech renesansu, baroku, rokoka i empiru, lecz wyrosłą jeszcze w swym zrębie w czasach średniowiecznych. Wiadomo bowiem, że aktualne style europejskie nie docierały bezpośrednio od razu do twórczości wiejskiej w swej pierwotnej formie, lecz nierzadko już nieco przestylizowane. Rezultatem był w i ę c ani nie barok, ani nie rokoko, lecz ż y w y , S M Í generis styl wiejski, w którym mie­ szało się stare z nowym. Malarstwo rozetowe jest przykładem, jak świeże impulsy w różnej postaci przejawiają się w twórczości różnych okolic prezentując specyfikę regionalną. Dzięki temu właśnie można określić ośrodek, z którego pochodzą. Forma i ornamentyka przemawiają tutaj w swoisty sposób. Na przykład rozety w odniesie­ niu do poszczególnych regionów występują w różnej postaci i kolorystyce. Malarstwo rozetowe w y s t ę p u j e w Norwegii zwłaszcza w pewnych określo­ nych regionach wyznaczonych linią biegnącą od 0sterdalen i poniżej ku wschodowi, przez Hallingdal, Numedal, Tellemark, Aust-Agder włączając Setesdal, Vest-Agder i Rogaland. Natomiast rejony zachodnie ubogie są pod tym w z g l ę d e m chyba głównie dlatego, że w tej części Norwegii dominowały motywy geometryczne bardziej dogodne w snycerce niż w malarstwie. Pewne dane o malarstwie rozetowym pochodzą także z Trendelag, gdzie g ł ó w n y m centrum było Oppdal. Natomiast Gudbrandsdal znane jest przede wszystkim ze snycerki nierzadko barwnie podmalowywanej. Dużą rolę w malarstwie rozetowym odegrały głównie dwa ośrodki: Hallingdal i Telemark. Tutaj działał cały zastęp lokalnych artystów i malarstwo to osiągnęło swoisty wyraz, aczkolwiek i w innych częściach Norwegii stało ono na wysokim poziomie. Artyści z Telemark i Hallingdal pracowali także i w sąsiednich regionach zachodniej Norwegii, gdzie pozostawili ślady lokalnej specyfiki. Zdobiono głównie wnętrza, tj. ściany i sufity, meble — jak skrzynie i kredensy, drobne przedmioty, zwłaszcza czary na piwo, dzbany, misy, szkatułki itp. W starych wnętrzach motyw akantu w i ł się przez całą długość ścian w kolorze niebieskim lub czerwonym na białym tle. Uznać go można za bardziej rozwiniętą w e r s j ę prymitywnego zdob­ nictwa kredą, stosowanego także przy dekorowaniu wieka skrzyń. Pierwotnie więc splatało się ze sobą malowanie farbami olejnymi na ścianach z zachowanym jesz­ cze na suficie rysunkiem kredą. Takie białe sufity czyniły izbę przestronniejszą. Stopniowo na ścianach motywy stawały się coraz większe pokrywając nawet kilka belek. Były to już różne sceny figuralne zaczerpnięte z wzornictwa rokokowego i empirowego. W pierwszej kolejności malowano ścianę za g ł ó w n y m miejscem przy stole przeznaczonym dla głowy rodziny, stąd w i ą z a ł o się ono często z całą genea­ logią rodu, scenami rodzinnymi lub portretami. Specjalną u w a g ę Zwracano również na zdobnictwo wokół łóżka, gdzie umieszczano motywy figuralne. Prawdopodobnie był to relikt wcześniejszego zdobienia tych miejsc zawieszanymi tkaninami — k i ­ limami, na których mądre i głupie panny w e d ł u g Nowego Testamentu były po­ pularnym motywem, zwłaszcza w X V I I w. Wykorzystywano także inne sceny zaczerpnięte z Biblii, postacie królewskie lub przywódców wojskowych oraz mo­ tywy dzikich zwierząt. Malowano też sceny z życia, stosownie do fantazji twórcy, stąd obok m o t y w ó w rodzimych pojawiają się równocześnie egzotyczne. Odbicie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 265 RECENZJE wiejskiej rzeczywistości w malowaniu ścian jest wyraźnie widoczne, obok zdobnictwa barokowego w y s t ę p u j ą c e g o w malarstwie Hallingdal i Telemark w X V I I I w. Odpowiadały one temperamentowi miejscowej ludności i były stosunkowo ł a t w e w wykonaniu. Rzecz charakterystyczna, czym cechuje się w ogóle całokształt ludowej twór­ czości norweskiej, że zachowało się wiele oryginalnych i datowanych okazów, a na­ wet nazwiska ich autorów. Autor książki wymienia najbardziej znanych malarzy, o których najstarsze dane pochodzą z 1690 r. Było ich sporo i każdy prezentował swoisty styl bardziej lub mniej florystyczny bądź animalistyczno-figuralny, wyróżniający się odrębną techniką, kolorystyką i kompozycją. W drugiej połowie X I X w. rozetowe malarstwo weszło w stadium końcowe z dominacją motywu liści i gałęzi dębu oraz przewagą białego koloru. Jeśli chodzi o uchwycenie specyfiki rozetowego malarstwa charakterystycz­ nego dla poszczególnych regionów, to pamiętać trzeba, że zachowało się ono w Nor­ wegii dzięki zróżnicowanemu położeniu geograficznemu oraz utrudnionej komu­ nikacji. Nowe idee i zmiany następowały bardzo powoli i nie wszędzie r ó w n o ­ miernie, ponieważ wieśniacy byli konserwatywni i mieli swoisty pogląd na sztukę. Proces adaptacji miał dlatego różne przejawy, co nie pozostawało również bez związku z religią. Malarstwo rozetowe na ogół jednak cechowało u m i ł o w a n i e jas­ nych kolorów stanowiących kontrast w stosunku do codziennego, szarego życia ludu mieszkającego w jednym z najdalej na północ wysuniętych krajów Europy. Barbara A A G O T NOSS, Johannes Flintoes draktakvarellar, Bazielich Oslo 1970, ss. 104, ilustracje nlb. W bogatej serii wydawnictw Norsk Folkemuseum w Oslo jest również dział poświęcony norweskim strojom ludowym. Ukazały się w nim ostatnimi czasy dwie podobne do siebie książki przygotowane przez Aagot Noss, konserwatorkę tegoż muzeum, zajmującą się i prowadzącą dział ubiorów i ich zdobnictwa. Obok wy­ mienionej pozycji, tą drugą jest Joachim Frichs draktakvarellar, wydana w 1973 r. Obydwie prace mają doskonałą wartość źródłową i dokumentacyjną połączoną z walorami artystycznymi; akwarele i rysunki nie są bowiem martwym, statycz­ nym odtworzeniem ubiorów pojedynczych osób i życia na wsi, lecz na przykładzie licznych scen rodzajowych prezentujących obyczajowość w społecznej zbiorowości sprawiają wrażenie, że ubiór jest nierozerwalną częścią składową kultury i ż y w y m jej elementem dostosowanym do potrzeb i okoliczności. Dzięki wielości scen po­ wtarzanych na kilku przykładach ilustracji z tego samego regionu artysta ukazuje wielość odmian i wersji zarówno kobiecego, jak i męskiego ubioru stosownie do wieku i pozycji społecznej. Jochannes Flintoe urodził się w Kopenhadze najprawdopodobniej z początkiem 1787 r. W 1811 r. przeniósł się do Oslo (jego matka była Norweżką, ojciec D u ń ­ czykiem), gdzie przebywał do 1851 г.; zmarł w 1870 r. B y ł artystą malarzem i rysownikiem, a kwalifikacje zdobywał w Kopenhadze w Akademii Sztuki, częściowo u prywatnych nauczycieli. Między 1820 a 1851 r ; �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE zetknął się ze środowiskiem artystycznym w Oslo. B y ł bardzo ruchliwy i aktywny: m a l o w a ł scenerie dla teatru oraz w y k o n y w a ł rozmaite prace dekoratorskie, malo­ w a ł portrety, obrazy o tematyce historycznej, krajobrazy i widoki. G ł ó w n y m jednak przedmiotem jego zainteresowań było życie na wsi i dlatego odbywał wiele wypraw terenowych. W wyniku tego pozostawił po sobie 22 kolorowe ilustracje, które po­ wstały między 1819 a 1830 r. Flintoe był jednym z pierwszych artystów interesujących się strojami ludo­ wymi. Jego poprzednikiem w tej materii był Joh. F . L . Dreier (1775-1883), którego rysunki strojów opublikował w Kopenhadze między 1812 a 1815 r. Johannes Seen pod tytułem Norské Nationale Klaededragter. Na przełomie X V I I I i X I X wieku na tę tematykę zaczęto zwracać coraz baczniejszą u w a g ę pod w p ł y w e m rodzącego się prądu romantyzmu, który w Norwegii miał szczególnie duże znaczenie. Flintoe w ł a ś n i e był pierwszym z młodej generacji artystów, którego poruszyły i zafascyno­ w a ł y romantyczne przeżycia i doznania wyrastające na tle zainteresowań wsią, jej życiem, strojami i krajobrazem. W gronie tego typu artystów znaleźli się: I . C. Dahl (1788-1857), Johan Fredrik Eckersberg (1822-1870), Joachim Frich (1810-1858) i Adolph Tidemand (1814-1876). Akwarele strojów ludowych Flintoe, któremu poświęcona jest omawiana książka, powstały w wyniku dokładnych i szczegółowych obserwacji. Wielu późniejszych artystów nie tylko go naśladowało, ale także kopiowało jego prace. Dwie kopie opublikowano jako litografie w Norské Nationaldragter samlede og udgivene af J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter af Prof. R. Keyser, Christiania (Oslo) 1847. Poza tym dziewięć akwarel Flintoe, przedsta­ wiających stroje ludowe, zostało opublikowanych jako część wydawnictwa Norské Nationaldragter wydanego przez Chr. Tensberg'a, Christiania 1852. Z innych jego ilustracji strojów wykonano litografie, które Georg C. C. W. Prahl opublikował w 1827-1830 roku w serii Norské National-Dragter, a w 1848 r. w Norské Bondedrager. Istnieje także znaczna ilość nieopublikowanych prac autora. Akwarele strojów ludowych nie zostały dotychczas wydane w całości i obecna monografia jest pierwszą publikacją 22 ilustracji z tej serii. Większość z nich prezentuje stroje noszone do kościoła i od święta. Wyjątek stanowi kobieta w codziennym ubiorze z Vang w Valders oraz kobieta z Górnego Telemarku. Flintoe był oczywiście ś w i a ­ dom, że ubiory mają różnego rodzaju przeznaczenie i że istnieją między nimi różnice regionalne. Świadczą o tym noty poczynione przez autora obok rycin. Zawierają one także uwagi, dlaczego do ilustracji w y b r a ł autor mężatkę lub dziewczynę. Jego notatki są dokładne i tylko w paru przypadkach widać, że od­ stąpił od miejscowej tradycji. K i l k a przykładów znanych jest z oryginalnych za­ chowanych egzemplarzy strojów. Ryciny Flintoe przeważnie o rozmiarach 41,5 X 34,5 z lat 1819, 1821, 1822, 1826, 1828, 1830, 1831 należą do zbiorów sztuki w Oslo. W 1966 r. zostały one zdeponowane w Norsk Folkemuseum i zarejestrowane pod numerem ŃF 7830 a — w Depositum. Przedstawiają stroje z następujących terenów: Valdres 3, Gudbrandsdal 1, Halling­ dal, 2, Telemark 5, Aomli, Aust — Agder 1, Hordaland 2, Sogn 3, Sor — Trandelag 2 oraz 3 ilustracje Lapończyków. Są to ubiory kobiet, młodej pary, pary małżeńskiej, mężczyzn, dziewcząt, w grupach kilkuosobowych, pokazane z różnej strony i w róż­ nych sytuacjach życia na wsi, a nierzadko na tle słabo zaznaczonego krajobrazu czy b u d y n k ó w farmy. Wiele z tych ubiorów nosi się w Norwegii po dzień dzisiejszy niemal w niezmienionej formie, co świadczy o ciągłości tradycji nie poddającej się łatwo zmianom niesionym nurtem bieżącego życia. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 267 RECENZJE Książka wydana jest bardzo starannie. Zawiera kolorowe ilustracje, opisy strojów poszczególnych regionów i komentarze oraz katalog i m a p ę części Norwegii, na któ­ rej zaznaczono miejsca, skąd pochodzą stroje przedstawione na rycinach. U z u p e ł ­ nieniem jest zestaw literatury dotyczącej strojów ludowych. Barbara cje A A G O T NOSS, Joachim nlb. Frichs draktakvarellar, Oslo 1973, Bazielich ss. 135 + ilustra­ Drugą pozycją w y d a n ą przez Norsk Folkemuseum w serii Norské Folkedrakter jest książka o norweskich strojach ludowych w akwarelach Joachima Fricha. Na­ leżał on do grupy artystów, którzy pierwsi, pod w p ł y w e m romantycznych haseł znajdujących ż y w y oddźwięk w Norwegii, zainteresowali się kulturą ludową, zwłaszcza strojami. Akwarele Fricha winno się w pewnym sensie traktować jako suplement kolorowych rycin Johanna Flintoe. Dla wprawy w tego rodzaju pracy F r i c h skopiował 15 kolorowych rycin wymienionego autora. Niezależnie jednak od tego Frich w y k o n a ł wiele własnych, podobnych rycin i one stanowią pryncypalną część omawianej publikacji. Wartość jego ilustracji strojów regionalnych jest nawet tym większa, że obrazują przykłady z takich zakątków Norwegii, do których Flintoe nigdy nie dotarł. Znaczna ich część pochodzi przede wszystkim z zachodniej Nor­ wegii, podczas gdy Flintoe koncentrował się głównie na rejonach wschodnich. A zatem są tutaj stroje ludowe z Sunnm0re, Sogn, Fjordane, Hordaland, Tinn, Numedal i Hallingdal, lecz z tych okolic, skąd Flintoe nie brał przykładów. Joachim Christian Geelmuyden Giildenkreutz Frich urodził się w Bergen 24 lipca 1810 г., a zmarł w Oslo 29 stycznia 1858 r. Przez pewien czas studiował teologię, którą jednak przerwał przerzucając się na studia sztuki i malarstwa. Od 1833 r. do 1840 г., kiedy ostatecznie osiadł w Oslo, przebywał za granicą. Studiował na Akademii Sztuk P i ę k n y c h w Kopenhadze, potem przeniósł się do Drezna, a w 1837 r. k o n t y n u o w a ł studia w Monachium. Z kolei powrócił do Bergen, by wkrótce udać się do Sztokholmu, gdzie pracował na zlecenie króla tego kraju. Oskarhall w Oslo został wykonany przez Joachima Fricha i Adolfa Tidemanda, również czołowego artystę owych czasów. W 1840 r. Frich osiadł w Norwegii (Christiania •— Oslo) na stałe. Był nauczycielem w szkole artystycznej (Tegneskolen) —• obecnej Szkole Sztuki i Rzemiosła i szybko stał się ośrodkiem życia artystycznego i kulturalnego w Oslo. Był nadto założycielem Stowarzyszenia Ochrony Norweskich Starożytności (Foreningen for Norské Fortidsmindesmaerkers Bevaring). Do końca swego życia podejmował liczne podróże po Norwegii odwiedzając różne miejsca, z których przywoził wiele prac — rysunków i akwareli. Czas jego największej aktywności zwie się często norweskim renesansem, w którym narodowe wartości Norwegii zostały odkryte na nowo i szeroko rozpowszechnione także poza granicami tego kraju. Wielu badaczy i miłośników kultury narodowej zwróciło u w a g ę na język i dialekty, pieśni, ludowe opowiadania i legendy, m u z y k ę wprowadzając te narodowe w ą t k i do swojej twórczości. Artyści dojrzeli piękno norweskiego krajobrazu i ty­ powych scen rodzajowych. Twórczość tego okresu jest wyrazem zarówno ekspresji, jak i ż y w e g o dokumentu. F r i c h oprócz tego typu twórczości w y k o n a ł również około 400 rysunków na prywatne zlecenia lub jako ilustracje do książek, a tematem ich były treści za­ czerpnięte z natury, krajobraz, drzewa, konary, pnie, listowie, kwiaty. Na tle tego, częstym zjawiskiem były wierne dokumenty budownictwa, mostów, statków. �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Najciekawiej oczywiście przedstawiają się jego rysunki i malunki strojów ludowych, które do dziś mają wartość dokumentu historycznego. Od 16 marca do 9 kwietnia 1940 r. Towarzystwo Sztuki w Oslo eksponowało w y s t a w ę , na której zaprezentowano wymienione wyżej prace. W 1847 r. Frich opublikował ryciny strojów jako wynik studiów nad dawnymi ubiorami norweskimi (Norské Nationaldragter samlede og udgivne av J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter av Prof. R. Keyser). Było w tym 9 jego w ł a s n y c h prac. Obecna publikacja zawiera 43 akwarele i jeden rysunek Joachima Fricha, aczkolwiek wiadomo, że w y k o n a ł ich w i ę c e j . Do dziś jednak nie zostały odkryte. Większość z nich znajduje się w zbiorach muzealnych. Według geograficznego po­ działu przedstawiają się one następująco: Sunnmore (4). Nordfjord (3), Sunnfjord (2), Sogn (4), Hordaland (13), Telemark (5), Numedal (2), Hallingdal (3), Valdres (2), Gudbrandsdal (1), oraz 4 akwarele z Laponii i rysunek z Kradsherad. Przegląd ten zawiera także rysunki Fricha wykonane na wzór Flintoe. Wszystkie akwarele są reprodukowane w kolorze, a kopie prac Flintoe, s k ł a d a ­ jące się z 15 przykładów (opublikowanych w książce Johannes Flintoe's water-colour paintings of costumes — Johannes Flintoe draktakvarellar) zestawione są p o r ó w ­ nawczo. Tylko dwie, opierające się na nieznanych akwarelach Flintoe, są w kolorze, reszta zreprodukowana czarno—biało. Akwarele Fricha z 1840 r. podobne są do wykonanych przez Flintoe w 1820 r. Szkoda, że nie udało się wykorzystać akwareli, które F r i c h w y k o n a ł w 1848 r. w czasie podróży do Hallingdal, Numedal i Telemarku w towarzystwie Adolfa Tidemanda, który także przywiózł podobne swoje materiały z tej wyprawy. W i a ­ domo bowiem, że niektóre z nich Frich skopiował. Zresztą kopiował on ryciny również innych artystów, jak: Joh. F . L . Dreiera (1775-1833), Hansa Legangera Renscha (1800-1854) i Adolfa Tidemanda (1814-1876). Jak należy się spodziewać, Frich rriiał w i ę c e j osobistego stosunku do w ł a s n y c h rycin niż do kopii. Zaopatrywał je jeszcze w bliższe określenia, пр.: strój letni, strój zimowy, strój 7- lub 75-letniej osoby (przy czym notował jej imię i nazwisko), albo uwagę, że jest to stary ubiór, co w sumie jest dowodem wyczucia wartości historycznej, jakie autor posiadał. Na kopiach umieszczał również określniki m ó ­ w i ą c e o regionie, z którego dany strój pochodził i podawał źródło, stąd wiadomo, co kopiował. Datowane akwarele Fricha pochodzą z lat 1844-1850, a połowa z nich powstała w 1845 r. Bez wątpienia mają one wartość źródłową jako oryginalne odtworzenie stanu faktycznego. Okazuje się, że one także były kopiowane, np. przez J . F . Eckersberga (Norské Nationaldragter) w 1852 г., który jednak nie podał bezpośredniego źródła. Toteż w badaniach nad strojami ludowymi, o ile korzysta się z podobnych źródeł, należy zwrócić uwagę, czy ryciny są oryginalne, czy są kopiami. Drugą w a ż n ą sprawą jest stwierdzenie, czy przedstawione stroje pochodzą z tego czasu, kiedy wykonano ryciny, czy też są jakimś odtworzeniem lub obrazem starej, nie­ używanej już od dawna formy ubioru. Nieobojętne jest także stwierdzenie, o ile rycina jest różna od oryginału stroju. Książka zaopatrzona w komentarze autorki daje szczegółowy przegląd i opisy strojów z wymienionych regionów Norwegii. Oprócz kolorowych, oryginalnych rycin podano tu jeszcze adnotacje artysty tyczące się kolorystyki poszczególnych części garderoby oraz paralele z podobnymi rycinami innych autorów. Całość dotyczy nie tylko pełnych kompletów strojów, ale także ich detali. W porównaniu z podobnymi �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 269 RECENZJE rycinami polskich artystów tego czasu (Daniel Chodowiecki 1726-1809, Jan Piotr Norblin 1745-1830, Michał Stachowicz 1768-1825, Aleksander Orłowski 1777-1832) norweskie przykłady dają znacznie bogatszy i bardziej autentyczny zestaw ilustracji, cenny ze w z g l ę d u na dużą autentyczność również dla studiów porównawczych polskich badaczy. Barbara ss. Bazielich V R U L J E — G L A S I L O N A R O D N O G O M U Z E J A U Z A D R U , Zadar 1972, nr 2, 91. Drugi numer „Vrulje" wydanego przez Narodowe Muzeum w Zadarze w Jugo­ s ł a w i i poświęcony jest tematyce etnograficznej wynikającej z materiałów znajdu­ jących się w zbiorach Oddziału Etnograficznego tegoż muzeum oraz problematyki badań prowadzonych w północnej Dalmacji. Jest to pierwsza tego rodzaju okazja do ujawniania szerszemu ogółowi stanu wiedzy z zakresu ludowej kultury tegoż regionu. Patronują jej: dr Milován Gavazzi — profesor uniwersytetu w Zagrzebiu, Olga Ostrić — kierowniczka Etnograficznego Oddziału Muzeum Narodowego w Z a ­ darze, Zdenka Palćić — kustosz Etnograficznego Muzeum w Splicie i Andrija Stojanovic — pracownik naukowy Zakładu Etnografii Uniwersytetu w Zagrzebiu. Oddział Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze powstał we wrześniu 1945 r. dzięki staraniom zasłużonego konserwatora Grga Ostrić. Za pośrednictwem gazety „Narodni list" zwrócono się w ó w c z a s do społeczeństwa, aby dopomogło w zbieraniu eksponatów. W formie wystawy stałej uprzystępniono je zwiedzającym w 1950 r. w osobnym budynku — dawniej strażnicy miejskiej, gdzie po dzień dzisiejszy mieszczą się zbiory etnograficzne. Pomieszczenie to nie odpowiada już obecnym wymogom i w przyszłości projektuje się zaadoptowanie na cele muzealne starego szpitala. W organizacji wystawy dopomagało etnograficzne muzeum w Zagrzebiu pod kierunkiem pani prof. Mariny Gusić, byłej dyrektorki tegoż muzeum i kierow­ niczki Zakładu Etnografii Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki (JAZU) w Z a ­ grzebiu. Inicjatorem pierwszej kolekcji b y ł Dušan Jurkovic prowadzący Oddział do 1951 г., a po jego śmierci kierownictwo objęła pani Olga Ostrić, wychowanka uniwersytetu w Zagrzebiu i etnografka z wykształcenia. W 1952 r. Oddział został powołany jako odrębna placówka — Muzeum Etnograficzne w Zadarze, a w 1962 r. Muzeum Etnograficzne i pozostałe muzea miasta Zadar włączono we w s p ó l n y or­ gan — Muzeum Narodowe. Oddział Etnografii posiada obecnie 3500 okazów przede wszystkim tekstyliów i złotnictwa wysokiej wartości ze w z g l ę d u na fakt, że są historycznym materiałem z północnej Dalmacji o dobrze notowanej dokumentacji. Pozostałe zbiory dotyczą kultury materialnej, narzędzi pracy, zwyczajów i wierzeń. „Vrulje" wydane bardzo starannie na kredowym papierze, w dwuszpaltowym układzie, prezentuje czarno-białe i kolorowe ilustracje zabytków jako uzupełnienie kilku artykułów składających się na treść całości napisanej w języku chorwackim i p e ł n y m tłumaczeniu angielskim. Artykuły dotyczą różnorakiej tematyki. Tak np. Milován Gavazzi pisze o kilku etnograficznych problemach rejonu zadarskiego zastanawiając się na przykładzie trzech charakterystycznych nazw w y t w o r ó w kulturowych (litar, uris, staćel), etymo­ logicznie obcego — greckiego pochodzenia, nad drogami kontaktów i w p ł y w ó w oraz kulturowych zapożyczeń. Na te tereny mogły one dotrzeć drogą morską (przez Adriatyk), za czym przemawiałby fakt, że w y s t ę p o w a n i e tych elementów nie po7 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE twierdza się wzdłuż wschodniego wybrzeża oraz, że elementy kulturowe, które z basenu Morza Śródziemnego przedostają się na wschodnie wybrzeże Adriatyku, po większej części nie docierają w rejony zaplecza dynarskiego ani w dynarską dalmatyńską Zagorę. Mogły też dotrzeć drogą kontynentalną za pośrednictwem bałkańskich w a ł a c h ó w (arumunów), których wprawdzie nie ma na tych terenach, lecz istnieją ślady podobnie uprawianej gospodarki pasterskiej po tutejszych wsiach, co wskazuje na kulturowe i j ę z y k o w e w p ł y w y greckie na całym p o ł u d n i o w y m Bałkanie. Wreszcie trzecia droga mogła prowadzić także lądem przez przybyszów dynarskich (szczególnie od X V w.) z południowego wschodu z Czarnogóry i okolicy podległej od dawna w p ł y w o m greckim. Obce także kulturowo są ślady techniki garncarskiej z Velog Iža. Swoje zainteresowania genetyką etniczną autor ujawnia i w innym artykule p o ś w i ę c o n y m wschodnioadriatyckim pieśniom ś p i e w a n y m przy zgniataniu i mieleniu oliwek. Muzykologa może także zainteresować artykuł Andrija Stojanovica o adriatyc­ kiej lirze występującej niegdyś na wyspie Silba, na której nikt już dziś nie potrafi zagrać, a której jedynie dwa zachowane okazy znajdują się w Oddziale Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze i Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu. Największa część „Vrulje" zawiera opracowania Olgi Ostrić. Pierwsze z nich jest na temat zwisających metalowych ozdób przypinanych przez kobiety do warko­ czy. Ze względu na formę można je podzielić na trzy grupy: 1) blaszka o kształcie półksiężyca z pięcioma łańcuszkami i drobnymi wisiorkami; 2) w postaci nanizanych monet i innych metalowych ozdób na skórzanym rzemyku lub mocnej nitce, po­ przedzielane metalowymi naparstkami; 3) na kształt łańcuszkowatych w i s i o r k ó w z monet, metalowych blaszek, naparstków, nicianych chwastów z obydwu k o ń c ó w długiej witki, którą zakłada się na szyję i w połączeniu ze splotami puszcza wolno. Wszystkie wspomniane ozdoby charakterystyczne są dla ubioru typu dynarskiego; poza zdobniczą funkcją miały także magiczne znaczenie, ale o tym autorka już nie pisze. Kolejny natomiast jej artykuł poświęcony jest ozdobnej fibuli špijuda używanej w stroju kobiecym, w postaci zwisającej na igle do zapięcia metalowych wisiorków, monet i filigranowych guzów. W rzędzie o podobnej treści opracowań umieścić trzeba także o m ó w i e n i e na podstawie zbiorów innej ozdoby stroju kobiecego, tzw. szkaplerza „Matija" z ele­ mentami dekoracyjnymi, na które składają się kolorowe oczka z kamieni i korali, metalowe grawerowane i wytłaczane o ozdobnych kształtach blaszki oraz kolorowe w e ł n i a n e i jedwabne nici. Następny artykuł tejże autorki poświęcony jest haftom i motywom zdobniczym wyszytym na sukmanach i sukniach kobiecych. Wykonane są przeważnie w e ł n i a ­ nymi nićmi na sukiennym podkładzie, a charakterystyczne elementy zdobnicze w postaci esownic, wąskoramiennych gwiazdek, spirali, iksów, wykonane po większej części ściegiem łańcuszkowym, zakomponowane są w kwadracie lub prostokącie powtarzając się rytmicznie w ciągu pasowym. Wielość tych z e s t a w ó w ilustruje sadak Chorwatek z północnej Dalmacji, tj. długa kamizela z samodziałowego sukna, o podobnych jak poprzednie elementach dekoracyjnych. W omawianym numerze „Vrulja" znajduje się jeszcze artykuł Zdenki P a l ć i ć o hodowli owiec na wyspie Pag omawiający miejsce wypasu, schronienie pasterza, ubiór pasterza, znakowanie owiec, parzenie się owiec, w y r ó b sera i strzyżenie, nadto krótki przyczynek do studiów nad zapustnymi zwyczajami na temat obrzędo­ wych masek z Oliba, podany przez Andrija Stojanovica. �ARTYKUŁY 271 RECENZYJNE I RECENZJE Jak wynika z przyczynkarskiego charakteru opublikowanych artykułów wy­ dawnictwo nie jest nastawione na bardziej syntetyczne opracowania, lecz na publikowanie materiałów w formie poszerzonego i w miarę możliwości udokumento­ wanego katalogu naukowego zabytków. Bez wątpienia miałoby większą wartość, gdyby zapowiadało omawianie pełnych, zwartych kolekcji znajdujących się w zbio­ rach tegoż muzeum, a nie wybiórczo, ze w z g l ę d u na ciekawsze czy bardziej osobliwe, pojedyncze okazy. Zbiory muzealne są cennym źródłem w opracowaniach różnego typu i dokładny zestaw kolekcji z możliwie wyczerpującą dokumentacją może być niezwykle przydatny do badań porównawczych i genetycznych. Barbara Bazielich A B O R I G I N A L M A N A N D E N V I R O N M E N T I N A U S T R A L I A , Editors D. J . Mulvaney i J . Golson, Australian National University Press, Canberra 1971, s. 389, mapy, ryciny, tabele, wykresy. W okresie między październikiem i grudniem 1968 r. odbył się w Australian National University cykl seminaryjny poświęcony środowisku naturalnemu Australii i działającemu na tych obszarach człowiekowi od chwili zaludnienia kontynentu \ Efektem tego seminarium, na którym wygłosili referaty reprezentanci wielu dyscyplin nauki (24 uczonych; specjalności: archeologia, etnologia, lingwistyka, an­ tropologia, genetyka, demografia oraz geomorfologia, biologia, ekologia i klimato­ logia), jest książka wydana przez D. J . Mulvaneya i J . Golsona , aktywnych uczest­ ników seminarium. Jest ona dobrym przykładem badań interdyscyplinarnych. Zagadnienie znaczenia środowiska i jego w p ł y w u na proces kształtowania się modelu życia, gospodarki i działalności kulturotwórczej człowieka jest niezmiernie interesujące i dające o sobie znać szczególnie wtedy, gdy rozpatruje się je w związku z tak zwanymi kulturami prymitywnymi, prostymi. W omawianym przypadku asumpt do szerokiego rozpatrzenia roli, jaką odegrało środowisko naturalne w kształ­ towaniu się kultur plemiennych dały powolność procesów ewolucyjnych, niemal niewidoczne zmiany w sposobach gospodarowania i stabilność poziomu kulturo­ wego, jaką obserwuje się od tysiącleci u rodzimej ludności Australii. Książka składa się z 25 artykułów; są to zarówno prace rekonstrukcyjne, jak i klasyfikacyjne oraz porównawcze. Jakkolwiek ich przedmiotem jest przede wszystkim Australia, to jednak już niektóre tytuły opracowań świadczą, że „ucie­ kano" także poza kontynent, aby pełniej omówić niektóre problemy. A w i ę c , są opracowania dotyczące np. prahistorii wyspy Timor (I. C. Glover, Prehistorie Research in Timor) lub Nowej Gwinei (J. P. White, New Guinea and Australian Prehistory: the „Neolithic Problem"), nie m ó w i ą c już o Tasmanii co jest zupełnie zrozumiałe. Wyspy Sundajskie (Timor) i Nowa Gwinea leżą w najbliższym sąsiedztwie Australii, na szlaku migracyjnym pierwotnej ludności, która przybyła 2 3 1 Człowiek dotarł na kontynent australijski w końcu epoki plejstoceńskiej w okresie lodowcowym (jak stwierdzają znaleziska z wykopalisk archeologicznych około 30 tys. lat p.n.e.). Znani naukowcy z A N U (Australian National University). D. J . Mulvaney, archeolog i historyk, opublikował szereg prac z zakresu archeologii Australii i hi­ storii ludności tubylczej. J . Golson, profesor archeologii, ukończył w y d z i a ł arche­ ologii i historii na Uniwersytecie w Cambridge, prowadził badania wykopaliskowe w Australii i na Nowej Gwinei. Brak tzw. „rewolucji neolitycznej" na tym kontynencie. 2 3 �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tubylców australijskich w porównaniu z innymi wyselekcjonowanymi grupami spoza Australii (tubylcy z Nowej Gwinei, Ainu, Wedda). Autor po przeprowadzonych analizach dochodzi do następującej konkluzji: tubylcy Australii są genetycznie heterogenicznym zbiorem ludności. Niejednorodność wynika najprawdopodobniej z 3 powodów: 1) z działającego dryftu genetycznego w m a ł e j izolowanej i wykrzyżowanej populacji, 2) z powstawania i rozprzestrzeniania się mutacji i 3) z mie­ szania się genów z różnych grup. S p r a w ą pochodzenia dzisiejszych rodowitych mieszkańców Australii zajmuje się A. G. Thorne. W swojej pracy pt. The Recial Affinities and Origins of the Australian Aborigines omawia aspekty porównawczej osteologii tubylców żyjących i kopalnych. Autor przeprowadza dokładną analizę argumentów rzeczników dwóch skrajnych teorii o pochodzeniu rodzimej ludności Australii: teorii hybrydyzacji i homogeniczności. Jeden z uczonych, którzy podtrzymują tę ostatnią hipotezę, A. A. Abbie, wyraził się doić znamiennie obstając przy swojej teorii. Stwierdził, że T a s m a ń czycy są Melanezyjczykami i nigdy na kontynencie australijskim nie mieli b y ć . Pracę zamyka esej jednego ze w s p ó ł w y d a w c ó w tej książki D. J . Mulvaneya (Aboriginal Social Evolution: A Retrospective View). Zawiera on rozważania nad „starożytnością" kultury australijskich plemion. Australię nazywano przecież „ m u ­ zeum żyjących kultur kopalnych". Autor przytacza szereg wypowiedzi luminarzy nauki o człowieku i jego kulturze, dotyczących prymitywności kultur australij­ skich. Na przykład, Baldwin Spencer m i a ł wyrazić się o Tasmańczykach, że są żyjącymi reprezentantami paleolitycznego człowieka, a Australijczycy to relikt wczesnego dzieciństwa ludzkości (Tasmanians as living represenattives of palaeolit­ hic man and the Australians as a relict of early childhood of mankind, s. 371). Ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie wszystkie opracowania zostały tutaj omówione, z tego też powodu spis t y t u ł ó w pozostałych rozpraw pozwoli na pełne zapoznanie się z treścią tej pozycji: J . H. Calaby, Man, Fauna, and Climate in Aboriginal Australia; J . Golson, Australian Aboriginal Food Plants: Some Ecological and Culture-Historical Implications; Nicolas Peterson, Open Sites and the Ethnographic Approach to the Archaeology of Hunter-Gatherers; J . P. M. bong, Arid Region Aborigines: The Pintubi; Diane E . Barwick, Changes in the Aboriginal Population of Victoria, 1863-1966; D. T. Tryon, Linguistic Evidence and Aboriginal Origins; Robert Edwards, Art and Aboriginal Prehistory. Niemal każde opracowanie w tym zbiorze zawiera mapy, diagramy, wykresy itp., które są bardzo pomocne w odczytaniu całości. Tak jak praca „Australian Aboriginal Anthropology" jest jednym z podsta­ wowych monograficznych opracowań dotyczących przejawów życia społecznego tubylców australijskich, tak ta pozycja — starannie wydana i poparta szeroką bazą źródłową — stanowi podstawowe kompendium wiedzy o przeszłości australijskiej» 8 9 Adam 8 Paluch Jest to wyraźnie przeciwny pogląd do tego, jaki głoszą rzecznicy teorii hyb­ rydyzacji, a dokładniej trójhybrydyzacji, której twórcą jest amerykański antro­ polog J . B. Birdsell. Hipoteza ta zakłada migrację trójfalową zróżnicowanej pod w z g l ę d e m antropologicznym ludności na kontynent australijski, przy czym pierwszą falę stanowić miała ludność tasmanoidalna, która dotarła do dzisiejszej Tasmanii przeszedłszy cały Sahul band, z północy na południe. Australian Aboriginal Anthropology, ed. Ronald M. Berndt, Australian Instytute of Aboriginal Studies, The University of western Australia Press, Perth 1970, s. 341. T a praca, podobnie jak w y ż e j recenzowana, jest także rezultatem sympozjum, które odbyło się w Canberze w maju 1968 roku. Organizatorem tego spotkania był Australian Institute of Aboriginal Studies. 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 275 RECENZJE A. T R E I C H E L , Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgesehichte im Dobriner Land, Braunschweig 1969, ss. 320, 24 nlb. des Deutschtums Ziemia dobrzyńska nie doczekała się dotąd większych opracowań etnograficz­ nych. Z końcem ubiegłego stulecia o ludzie ziemi dobrzyńskiej pisał A. P e t r ó w , nieco materiałów do etnografii Dobrzyniaków daje O. Kolberg . Zgodnie z ó w c z e s ­ nym nastawieniem obaj ci autorzy bardzo pobieżnie traktują dziedzinę kultury materialnej, a z dziedziny kultury duchowej i społecznej omawiają tylko niektóre zagadnienia. Niewiele nowego wnosi opublikowany już po wojnie w pracy zbiororowej Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej artykuł R. Kukiera . Jest to praca niewielka, a przy tym kompilacyjna, oparta prawie w y ł ą c z n i e na dawnych publikacjach. W tej sytuacji każda nowa praca na temat kultury ludowej tego regionu budzi za­ interesowanie, nawet w ó w c z a s , gdy obejmuje ona tylko część ludności zamiesz­ kującej do 1945 roku ziemię dobrzyńską, mianowicie niemiecką mniejszość naro­ dową. Jak wiemy, ludność niemiecka osiedlała się tam począwszy od X I V w. aż po koniec X I X wieku. Większość kolonistów niemieckich przybyłych na ziemię do­ brzyńską w 2 połowie X I X w. i do 1939 roku nie zdążyła z a s y m i l o w a ć się z lud­ nością polską. Zachowali oni s w o j ą odrębność w y z n a n i o w ą i językową, podtrzy­ m y w a n ą nb. przez istniejące w Polsce międzywojennej nacjonalistyczne organi­ zacje mniejszości niemieckiej. W 1945 r. opuścili oni nasz kraj. Jednym z nich był A. Treichel ze wsi Starorypin w pow. rypińskim, nauczyciel najpierw w po­ bliskiej wsi Somsiory, a później kierownik niemieckiej szkoły powszechnej w Zgie­ rzu, autor omawianej książki. Do zebrania materiałów etnograficznych z rodzinnych stron n a m ó w i ł Treichela jego były uczeń Albert Breyer oraz K u r t Luck wydający w Poznaniu w latach m i ę d z y w o j e n n y c h serię Unsere Heimat, poświęconą kulturze mniejszości niemiec­ kich w Polsce. Praca niniejsza ma być wg autora kontynuacją wydanej w 1942 r. książki Geschichte des Deutschtums von Rippin und Umgegend . Książka, o której mowa w niniejszej recenzji, została przygotowana do druku przed 1945 r. Rękopis zaginął jednak autorowi w czasie wojny i musiał go on na nowo odtworzyć częś­ ciowo z pamięci, częściowo przy pomocy swych krewnych, którzy dostarczyli mu starych zeszytów ze zbiorami niemieckich wierszy i pieśni z omawianego terenu. Zbadanie i przedstawienie kultury ludowej mniejszości narodowej może być cennym przyczynkiem do teorii akulturacji, adaptacji, charakteru narodowego i in­ nych pokrewnych zagadnień. Dzieje się tak w ó w c z a s , gdy autor przedstawia daną grupę w zestawieniu ze społeczeństwem, w którym ona żyje i z którym się styka. Niestety jednak książka Treichela zadania tego nie spełnia. Oczywiście trudno w y m a g a ć od nieetnografa i w ogóle nienaukowca pełnego opanowania naukowego, warsztatu badawczego, dlatego do pracy Treichela musimy przykładać tę miarę, jaką się stosuje do monografii amatorskich. I w tym wypadku jednak stawia się pracy pewne wymagania, przede wszystkim obiektywizmu, rzetelności i logicz­ nego układu. Zobaczymy, jak ta sprawa przedstawia się w pracy Treichela. 1 2 8 4 1 A. P e t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego zwyczaje, mowa, obrzędy, pieś­ ni, leki, zagadki, przysłowia itp. Kraków 1878, odb. z „Rozpraw Komisji Antro­ pologicznej", Z W A K t. 2. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 41, Mazowsze, cz. 6, Wrocław— Poznań 1969, s. 3-19. W pracy zbiorowej: Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej (Materiały Sesji Popu­ larnonaukowej na 900-lecie istnienia Dobrzynia nad Wisłą), Toruń 1966. A. T r e i c h e l , Das Deutschtum von Rippin und Umgegend, Rippin 1942. Druck, Thorner, Freiheit, Thorn. 2 3 4 �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sądząc z tytułów rozdziałów pracę należy traktować nie tyle jako monografię całokształtu kultury ludowej, co raczej folkloru niemieckiego na Ziemi Dobrzyń­ skiej. Proporcjami w opracowaniu poszczególnych działów kultury przypomina ona owe X I X - w i e c z n e monografie Kolberga czy Petrowa. Pierwsza część pracy (s. 13131) zawiera literaturę ludową, tj. teksty pieśni, r y m ó w dziecięcych, opisy gier i zabaw oraz rymowane teksty z nimi związane, „wyliczanki", zagadki, krótkie wierszyki. Całość poprzedzona jest krótkim w s t ę p e m , w którym autor informuje o źródłach pozyskania wymienionych tekstów. Niektóre z nich, szczególnie pieśni, znał od swojej matki, rodzeństwa, inne zostały zaczerpnięte z rękopiśmiennych zbiorków rodzinnych, o których była mowa w y ż e j . Niektóre z cytowanych pieśni poznał autor za pośrednictwem niemieckiej ewangelickiej szkoły w Rypinie, do której uczęszczał. Pieśni zostały podzielone na: 1) pieśni poważne, 2) pieśni wesołe, 3) kołysanki i inne pieśni dziecięce. Jest to materiał niewątpliwie ciekawy dla folklorysty, mogący posłużyć do ana­ lizy porównawczej z polskimi tekstami z tych terenów o podobnym charakterze, do wykrycia ewentualnych oddziaływań. Część druga (s. 132-313) poświęcona jest zwyczajom: a) rodzinnym (Im Lebenslauf, s. 163-194), b) dorocznym (Im Jahreslauf, s. 163-194), c) różnym (Verschiedenes, s. 194-259), a także tekstom literackim, jak życzenia (Patenbriefe, Glückwünsche, s. 259-268), przysłowia i porzekadła (Sprichworter, Redensarte, s. 268-291), wreszcie wyrażeniom i s ł o w n i k o w i gwarowemu (Ausdrücke, Plattdeutshe Ecke, s. 291-313). W rozdziale poświęconym zwyczajom rodzinnym omawia autor tok życia na wsi poczynając od urodzin, chrzcin, poprzez zwyczaje związane z dzieciństwem, naukę w szkole, zajęcia dzieci w gospodarstwie, obrzęd konfirmacji, przygotowanie do małżeństwa, wesele, zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem. Przy każdym z tych zwyczajów omówione zostały dotyczące ich wierzenia i przesądy. Wiele z nich jest identycznych z polskimi, o czym jednak autor nie wspomina. Protestancki rok obrzędowy jest uboższy w folklor od katolickiego. W związku z tym w opisie Treichela dominują różne ceremonie kościelne, przytaczane są teksty modlitw, pieśni kościelnych itp. Niektóre zwyczaje doroczne, jak smażenie pączków we wtorek zapustny czy dyngus wielkanocny, są identyczne jak u Pola­ ków. W rozdziale tym podkreśla zresztą autor pewne różnice zwyczajowe przema­ wiające jego zdaniem na niekorzyść katolickich Polaków. Oburza się, że wychodzą oni do pracy w polu w W. Piątek, choć na ogół nie zachodzi w tym czasie konieczna potrzeba pośpiechu w pracach rolnych . Robią to nawet wówczas, gdy pogoda jest wybitnie niesprzyjająca. W W. Sobotę, zamiast z a c h o w y w a ć się z pobożnym skupieniem, czynią zamieszanie biegnąc do kościoła ze święconym, strzelają z pe­ tard w Wielką Niedzielę. W tym rozdziale omawia również Treichel cykl prac rolnych i zwyczaje agrarne, jak również terminy zaczynania i kończenia pewnych prac. Rozdział zatytułowany „Różne" liczy 65 stron. Nic w i ę c dziwnego, że zamiesz­ czone w nim dość liczne działy kultury zostały potraktowane pobieżnie. Stosunkowo najbardziej szczegółowo omówiono pożywienie, przy czym wymienia tu autor szereg potraw identycznych z naszymi, których nazwy zdają się przemawiać za zapożycze­ niem ich od Polaków, jak: zacierki (Satchirken), placki-bugaje, kluski (Klosse), barszcz (Bartsch) itp. (s. 196-200 n.) Opis zagrody i budynku mieszkalnego jest 5 5 W niektórych częściach Polski istnieje przesąd, że gdy rozpocznie się jakąś pracę w Wielki Piątek, wszystko będzie się wiodło. Być może i w rypińskim mamy do czynienia z takim wierzeniem. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 277 niezbyt dokładny, m o ż e m y jednak zorientować się z niego, że nie było większych różnic między zagrodą niemiecką a zagrodami ludności polskiej spotykanymi przez nas na tym terenie. Podobnie, jak domy Polaków, domy niemieckie wznoszone były przeważnie z drzewa i kryte słomą. Nieco szerzej omawia autor lecznictwo ludzi i zwierząt, w którym — podobnie, jak u nas — praktyki magiczne odgry­ w a ł y dużą rolę. Omówienie w i e r z e ń ogranicza się do pewnych opowiadań związa­ nych z wiarą w duchy, diabły i sny. Nic szczególnego nie wnoszą rozdziały poświę­ cone życiu towarzyskiemu i pomocy sąsiedzkiej, gdzie m ó w i się o gościnności, stosowanych formach grzecznościowych itp. W dalszych rozdziałach przytacza autor teksty życzeń, jakie rodzice chrzestni ofiarowywali wraz z datkiem pieniężnym na chrzciny swym chrześniakom, tzw. Patenbriefe , życzenia imieninowe, porzekadła, przysłowia, przepowiednie pogody, wreszcie najważniejsze cechy gwarowe, słowniki w y r a z ó w gwarowych. Jak z tego widzimy, układ rozdziałów nie jest zbyt logiczny. Niewiadomo dla­ czego literatura ludowa została rozbita przez inne działy kultury. Ponadto mate­ riały nie zostały zebrane w trakcie systematycznych badań terenowych. Autor redagując pracę po raz drugi opierał się w dużej mierze na w ł a s n e j pamięci. Jest to w ł a ś c i w i e wspomnienie tej kultury, z jaką autor zetknął się w młodości w swym domu rodzinnym i ten charakter wspomnieniowy dominuje w pracy. Nie byłoby w tym nic złego, gdyby nie to, że zatracił się w tej książce obiektywny charakter rzeczywistości. Autor przedstawia s w ą rodzinę jako w y i z o l o w a n ą i obcą w morzu ludności polskiej. Rodzina Treichelów była jedyną rodziną niemiecką w Starorypinie, krewni ich mieszkali w Rypinie i w okolicznych wioskach. Porównanie k u l ­ tury niemieckiej z polską spotyka się tylko w ó w c z a s , gdy mają one przemawiać na niekorzyść ludności polskiej. J a k jednak wynika z relacji zebranych przeze mnie od starszych informatorów ze Starorypina, Treichelowie znali dobrze język polski, żyli w dobrych stosunkach ze swymi polskimi sąsiadami i często się z nimi kon­ taktowali. P e w n ą barierę stanowiły zapewne różnice wyznaniowe trwające na ogół dłużej niż różnice języka, ale i one nie były zaporą nie do przebycia. Bardzo nieprzekonujące są również przykłady rzekomej wyższości kultury nie­ mieckiej nad polską. Są to przeważnie odosobnione fakty gorszego gospodarowania P o l a k ó w czy niedostatku w rodzinach polskich. I tak pisze autor, że ojciec jego. kupił gospodarstwo od Polaka w stanie opłakanym i dopiero ciężką pracą i gos­ podarnością doprowadził je do rozkwitu (s. 17-18). J a k wynika z relacji mieszkańców Starorypina, jest to prawda, trzeba jednak dodać, że gospodarstwo to stanowiło własność rządcy z majątku nb. z pochodzenia Niemca, który w nim ani nie miesz­ kał, ani nie gospodarował. Przedstawiając złą sytuację szkolnictwa polskiego (s. 138) w latach przed I wojną ś w i a t o w ą i niechęć rodziców do posyłania dzieci do szkół nie zwraca uwagi na fakt, że były to ziemie znajdujące się w ó w c z a s pod zaborem rosyjskim, n a których, przynajmniej po wsiach, egzystowały, i to nie wszędzie, tylko szkoły ro­ syjskie. Dowodem żenującej nieznajomości historii Polski jest wreszcie twier­ dzenie autora, że najlepiej pod w z g l ę d e m gospodarczym stała Polska za rządów królów saskich, czego wyrazem miało b y ć porzekadło „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa". 6 6 Podobne kartki z życzeniami w ozdobnych pudełkach ofiarowywali rodzice chrzestni swym chrześniakom w Wielkopolsce, zob. Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, praca zbiorowa, Poznań 1967, s. 115, 121. Od tradycyjnego daru k u m ó w dla dziecka noszą one n a z w ę wiązanek. Zwyczaj ofiarowywania kartek z życzeniami jest jednak w naszej kulturze n i e w ą t p l i w i e pochodzenia zachodniego. �278 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Z różnych wzmianek i wtrąceń autora zdaje się w y n i k a ć , że nie znalazł on sobie miejsca także w swej starej ojczyźnie, do której powrócił jako Niemiec. To jego wyobcowanie tłumaczy może do pewnego stopnia jego rozgoryczenie i wrogą postawę wobec tych, których dawniej za w r o g ó w nie uważał — swych dawnych towarzyszy zabaw i sąsiadów ze starorypińskich łągów. Zastanawia jednak, że książka powstała w tych samych latach, gdy jak wynika z relacji informatorów ze Starorypina, toczyła się między nimi serdeczna korespondencja. Miejmy jednak nadzieję, że tego rodzaju patologiczna postawa jest zjawiskiem ginącym wśród dzisiejszych N i e m c ó w . Teresa M. W. K R I U K O W , Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija Moskwa 1972 ss. 328, Instytut Etnografii A N Z S R R . i Karwicka zakonomiernosti), Książka Kriukowa wydaje się sygnalizować nowy etap w kształtowaniu pro­ blematyki radzieckich badań etnograficznych, a mianowicie intensyfikację zaintere­ sowania systemami pokrewieństwa. Temat ten, stanowiący tak w a ż n y dział wiedzy o społeczeństwach ludzkich, znajdował się przez czas dłuższy na marginesie, m i ­ mo świetnych tradycji reprezentowanych przez prace L . Szternberga i mimo sy­ stematycznego podejmowania go przez D. Olderoggego. Ten ostatni jednak nie potrafił swym indywidualnym w y s i ł k i e m sprawić, by radzieckie studia nad pokre­ w i e ń s t w e m zaczęły się liczyć w literaturze przedmiotu. Być może dokona tego grupa autorów wykazujących od pewnego czasu poważniejsze zainteresowanie tematem, wśród których obok Kriukowa można w y m i e n i ć M. Czlenowa czy J . Lichtenberga. Recenzowana praca próbuje nadrobić powstałe zaniedbania systematyzując podstawowe pojęcia i niektóre koncepcje stosowane w badaniach nad p o k r e w i e ń ­ stwem. Stanowi ona w ten sposób niejako wprowadzenie do tematu, niezbędne dla wielu badaczy, którzy nie mieli z nim kontaktu przez czas dłuższy. Wskutek tego część ogólna pracy, nie związana bezpośrednio z problematyką tytułową, jest dość obszerna. Nie ma ona przy tym bynajmniej w y ł ą c z n i e sprawozdawczego cha­ rakteru, gdyż niektóre zagadnienia przedstawia w sposób oryginalny, wnioski zaś płynące z analizy konkretnego materiału etnograficznego odnoszone są do potrzeb teorii pokrewieństwa. Zasygnalizowawszy tę w a ż n ą cechę pracy Kriukowa zatrzy­ mamy się niżej nad jednym w zasadzie podjętym przez nią zagadnieniem, miano­ wicie na propozycji taksonomii s y s t e m ó w pokrewieństwa, którą umownie nazwiemy klasyfikacją Kriukowa. Nie różni się ona zasadniczo od dwu poprzednio stosowanych klasyfikacji — Lowiego i Murdocka, wnosi jednak pewne nowe elementy. Jest to klasyfikacja kpnsekwentniejsza od przeprowadzonej przez Murdocka, gdyż operuje stale dwoma kryteriami: 1) linii prostej i bocznych oraz 2) płci osoby pośredniczącej (tzw. bifurkacji). Murdock tymczasem zastosował te same kryteria jedynie w odnie­ sieniu do trzech klas swojej 7-członowej klasyfikacji. Dzięki tej konsekwencji próba Kriukowa przypomina klasyfikację Lowiego i różni się od niej jedynie tym, iż obejmuje prócz generacji w s t ę p n e j również generację ego. F a k t ten stanowi o istot­ nej różnicy między dwoma wcześniejszymi oraz o m a w i a n ą próbą. Pomijamy tu mniej ważną k w e s t i ę przyjętego nazewnictwa. Ograniczając się do dwu wspomnianych kryteriów Kriukow pominął część znanych etnografii s y s t e m ó w terminologii pokrewieństwa, dla usystematyzowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 279 których Murdock uciekł się do kryteriów dodatkowych. Zabrakło m. in. odrębnego miejsca dla w a ż n y c h z teoretycznego punktu widzenia s y s t e m ó w typu Crow i Omaha. Nie należy tego uważać za w a d ę propozycji Křiukowa, gdyż żadna ze znanych typologii p o k r e w i e ń s t w a nie ma charakteru uniwersalnego i stosowana być może zależnie od potrzeby dla rozwiązywania konkretnych zadań. Z tego też jednak w z g l ę d u nie należy traktować ich jako klasyfikacji, a jedynie jako typologie. Fakt, iż Kiukow podjął próbę połączenia w swojej taksonomii charakterystyk obu generacji niosących najważniejsze informacje o systemie pokrewieństwa, spra­ wia, że jest ona w pewnym sensie uniwersalniejsza od propozycji Lowiego. W prak­ tyce jednak okazało się, iż może ona objąć tylko trzecią część znanych s y s t e m ó w z próby liczącej 529 s p o ł e c z e ń s t w (por. s. 43). Oznacza to mianowicie, że w takiej tylko liczbie społeczeństw w y s t ę p u j e zgodność typu terminologicznego w obu po­ koleniach — w s t ę p n y m i ego. Brak takiej zgodności w pozostałej, tak bardzo licz­ nej grupie, nie stał się na szczęście argumentem na rzecz porzucenia podjętej próby jako nieudanej. W istocie, dopiero od tego momentu rozpoczyna się orygi­ nalny w k ł a d Kriukowa. Autor w y s z e d ł bowiem ze słusznego założenia, że dotychczasowe typologie sta­ tycznie traktują opisywane terminologie, a tym samym i systemy pokrewieństwa. Charakteryzują one tylko część systemu obserwowaną na przykładzie sytuacji w jednym tylko pokoleniu. Tymczasem można przyjąć, że idealny model odpo­ wiadający systemowi pokrewieństwa w społeczeństwie znajdującym się w stanie r ó w n o w a g i wymaga zgodności typów w obu pokoleniach. Jej brak oznacza z a ­ chwianie tej równowagi i równa się stanowi przejściowemu, prowadzącemu do przy­ jęcia nowego typu, wspólnego dla dwu generacji. Wychodząc z założenia, że dyna­ mika rozwojowa jest tak samo prawidłowością s y s t e m ó w społecznych, jak ich chwi­ lowe ekwilibrium, Kriukow wprowadził do swej typologii obok czterech t y p ó w zasad­ niczych również pięć przejściowych. S t a n o w i ą one w sumie typologię, którą pro­ ponuje w recenzowanej pracy. W tej wersji znajduje ona pokrycie w ponad 90% analizowanych społeczeństw. Wynika z niej, że w stadium zmiany znajduje się dwukrotnie więcej s y s t e m ó w terminologicznych niż pozostających w stanie stabi­ lizacji . Można wprawdzie twierdzić, że dotychczasowe typologie czyniły m o ż l i w y m i p o r ó w n y w a n i e typów, do jakich należą terminologie w obu zasadniczych pokole­ niach. Wykonanie takiego zestawienia jest praktycznie ł a t w e dla dowolnej liczby konkretnych społeczeństw, na takim zresztą zestawieniu zbudował Kriukow swoją propozycję. Dopiero ona jednak zawiera w sobie element dynamiki i to uspra­ wiedliwia jej powstanie. Jest to w istocie model zmienności s y s t e m ó w terminolo­ gicznych, tak bardzo potrzebny w sytuacji, w której zmiana pokrewieństwa zeszła w studiach etnograficznych i etnologicznych na dalszy plan ustępując badaniom nad samą strukturą pokrewieństwa. Model ó w Kriukow przedstawia następująco (por. s. 64). Liczby arabskie oznaczają ilość społeczeństw, których terminologia pokrewieństwa zalicza się do danej kategorii. 1 2 W powyższym modelu niekwestionowalne są zbiory reprezentujące poszcze­ gólne typy terminologiczne. Trudna do podważenia wydaje się również teza, iż tzw. typy przejściowe stanowią rezultat procesu zmiany. Dyskusji może podlegać 1 Dotyczy to próby przedstawionej w pracy G . P. M u r d о с к a, Kin term patterns and their distribution, „Ethnology", 1970:2. Gdybyśmy zresztą chcieli uwzględnić sytuację jeszcze innych pokoleń, do czego mielibyśmy pełne prawo, mogłoby się okazać, że dynamika jest cechą stałą wszystkich lub niemal wszystkich s y s t e m ó w terminologicznych. 2 �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jedynie kierunek zmienności (sugerowany zresztą przez miejsce poszczególnych s y s t e m ó w w modelu), a zwłaszcza problem jego nieodwracalności. W tej ostatniej kwestii autor nie wypowiada się, ponieważ całą omówioną tu konstrukcję uważa za część składową uniwersum przekształceń ewolucyjnych kultury człowieka kie­ rującego się w s p ó l n y m i prawami. Korzystając z praw recenzenta można jednak w y s u n ą ć kilka wątpliwości pod adresem przedstawionej tu koncepcji bynajmniej nie w celu jej bezpośredniego pod­ ważania, gdyż znany nam materiał etnograficzny o przekształceniach terminologii p o k r e w i e ń s t w a daje się pogodzić z jej założeniami. Nie świadczy to jednak na jej korzyść, ponieważ jest to materiał ilościowo skąpy, ponadto odnosi się w z a ­ sadzie do jednego tylko etapu zmiany. Uzyskanie sekwencji kilku stadiów prze­ kształceń jest bowiem dla etnografa — zwłaszcza terenowego — praktycznie nie­ możliwe bez odwołania się do pisanych źródeł historycznych. Z kolei niewiele jest takich społeczeństw, któreby dawały podobne możliwości. Zatem schemat rozwo­ jowy Kriukowa jest praktycznie niezwykle trudny do zweryfikowania. Wynika to m. in. z jego konstrukcji, w której typy pośrednie odgrywają rolę buforową tak wobec zasadniczych t y p ó w terminologicznych, jak też wobec ewentualnej polemiki merytorycznej. Sprecyzowania wymaga bowiem sam mechanizm tworzenia się typu pośredniego (autor wskazuje na taką potrzebę i przyznaje, że przy obecnym stanie wiedzy źródłowej zadośćuczynienie jej jest nadzwyczaj trudne). Konieczne jest też jego zdefiniowanie, co obejmowałoby również określenie roli dwu wariantów każdego typu. Z uwagi bowiem na w y s t ę p o w a n i e dwu pokoleń rozkład cech w wersji pośredniej może przybierać postać xz lub zx. Wprawdzie dane liczbowe (por. tabl. na s. 42) wskazują na zdecydowaną przewagę jednego wariantu w każdym z typów przejściowych z w y j ą t k i e m typu I - I I I , to jednak przypadki pozostające w mniejszości również w y m a g a j ą wyjaśnienia, ponieważ operując modelami nie wolno zbyt daleko posuwać się w abstrahowaniu od materiału empirycznego. Warianty przeważające pozwalają m ó w i ć o tym, że zmiana rozpoczyna s i ę od pokolenia ego na linii I - I I oraz I I I - I V , od pokolenia zaś w s t ę p n e g o na linii I I - I V . Jednakże ilość wariantów w trybie przejściowym I - I I I jest niemal w y r ó w n a n a (w pokoleniu w s t ę p n y m 91 s y s t e m ó w charakteryzuje się typem I I I , zaś 62 typem I). Sytuacja taka stanowczo wymaga dalszego wyjaśnienia, tym bardziej że autor uważa, iż stwierdzona przez �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 281 niego wrażliwość na zmianę w pokoleniu w s t ę p n y m przy przejściu od typu I do I I I może mieć szczególne znaczenie dla badania innych społeczeństw, dla których brak materiału historycznego (s. 280-281). Wypada w tym miejscu zauważyć, że w podsu­ mowaniu książki autor przewidział przejście od typu I I I do I I wskazując, że zmiana rozpoczyna się w pokoleniu ego (s. 305), mimo iż jego model dynamiki terminolo­ gicznej (por. diagram) nie zawiera takiej możliwości. Kriukow skłania się ku traktowaniu zaprezentowanego tu modelu jako sche­ matu ewolucji s y s t e m ó w terminologicznych i odpowiadających im etapów roz­ woju s y s t e m ó w pokrewieństwa, utrzymując, że na podstawie tych pierwszych można określić w z g l ę d n y stopień rozwoju społecznego (por. s. 282-283). Odrzuca przy tym funkcjonalistyczną tezę o chronologicznej zgodności s y s t e m ó w terminologicznych z odpowiadającymi im instytucjami społecznymi (s. 283), co osłabia poprzednie założenie. Punktem w y j ś c i o w y m takiego ciągu ewolucyjnego byłby typ irokezki (I), zwany inaczej bifurkacyjno-łącznym, a w ł a ś c i w i e ta jego wersja, która jest idealnie dostosowana do symetrycznej wymiany małżeńskiej między dwoma grupami. Właściwy typ irokezki następowałby dopiero po tym typie początkowym określonym jako „australijski" (s. 225). Ponieważ autor uważa go za uniwersalny, być może należałoby go wyodrębnić w przytoczonym diagramie. Dalszy rozwój następowałby w dwu alternatywnych liniach prowadzących nie­ odmiennie do typu angielskiego (IV), czyli liniowego. Etapami pośrednimi mogą być typy hawajski (II), czyli generacyjny, albo arabski (III), czyli bifurkacyjno-boczny. W ten sposób autor wyraźnie określa swój stosunek do dawnej morganowskiej koncepcji o pierwotnym w y j ś c i o w y m charakterze typu generacyjnego („malajskiego" u Morgana) oraz do spotykanej jeszcze w etnografii radzieckiej i wśród neoewolucjonistów amerykańskich idei uniwersalności tego typu. Kriukow nie przewiduje bezpośredniego przejścia od typu początkowego do końcowego (we wspo­ mnianej próbie Murdocka w y s t ę p u j e 5 s y s t e m ó w terminologicznych łączących cechy obu tych typów, a w i ę c niejako stanowiących bezpośrednie przejście). Autor nie wypowiada się na temat tego, czy w procesie rozwoju m o ż l i w e jest ominięcie etapu pośredniego, skoro jednak schemat ma mieć walory uniwersal­ ności trudno jest przyjąć takie rozwiązanie. Wynika to również z założenia, że nierównomierność zmiany terminologicznej w sąsiadujących ze sobą pokoleniach, jest cechą stałą (s. 236-238). Materiał etnograficzny jest na tyle bogaty, że dostarcza różnorodnych przy­ kładów sprzecznych z założeniami dowolnej hipotezy. Chciałbym w tym miejscu przytoczyć dwie takie sytuacje powodowany nie złościwością, lecz potrzebą w s k a ­ zania, że nawet zamknięta i logiczna konstrukcja teoretyczna wymaga stworzenia narzędzi dla zgodnego z jej założeniami wyjaśniania niekonwencjonalnych przy­ padków. Jeden z nich dotyczy dwukierunkowego rozwoju o rozbieżnych wektorach. We współczesnej mongolskiej terminologii pokrewieństwa mamy do czynienia ze sta­ bilizowaniem się typu liniowego (angielskiego) w pokoleniu w s t ę p n y m oraz gene­ racyjnego (hawajskiego) w pokoleniu ego, przy czym punktem wyjścia jest typ bifurkacyjno-boczny (arabski). W rezultacie tworzy się typ przejściowy I I - I V odległy od wyjściowego (III) o trzy etapy. Drugi przypadek dotyczy kierunku roz­ woju odwrotnego niż to przewiduje model Kriukowa. Mapucze mieli w X V I I I w. terminologię odpowiadającą typowi przejściowemu I - I I , w początkach zaś X X w. terminologia ich należała całkowicie do typu I . s 8 Por. L . C. F a r o n, The Dacota-Omaha continuum in Mapuche „Journal of the Royal Anthropological Institute", 1961:91 cz. 1, s. 14. society, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oba te wypadki można interpretować jako rezultat chwilowego anomalnego rozwoju powracającego do stanu równowagi przewidzianej modelem Kriukowa. Mapucze mogli inicjować zmianę od typu I i do niego powrócili. Mongołowie rozwijają typ I I na poziomie generacji ego, lecz mogą powrócić do typu I I I . Taki zabieg interpretacyjny wskazuje na w s p o m n i a n ą już podwójną rolę buforową typów przejściowych. Dopóki nie będziemy dysponowali uszczegółowioną teorią wyjaśniającą przyczyny zmian w terminologii pokrewieństwa, dopóty ranga teoretyczna podob­ nych s c h e m a t ó w rozwojowych m o ż e być kwestionowana. T y m niemniej autor tych słów sam uważa, że propozycja Kriukowa jest w zasadzie przekonująca, z w y j ą t ­ kiem może hipotezy o uniwersalności początkowego etapu w postaci typu „austra­ lijskiego". Wspomnianą wyżej w y j ą t k o w ą sytuację w typie przejściowym I - I I I m o ż ­ na próbować wyjaśnić skoncentrowaniem w tym w ł a ś n i e punkcie wielu s y s t e m ó w typu Crow i Omaha, które mogą zakłócać w ł a ś c i w y obraz. W niniejszym o m ó w i e n i u pozostawiliśmy na uboczu zasadniczą część książki, mianowicie analizę przekształceń chińskiej terminologii pokrewieństwa. W p o r ó w ­ naniu z dotychczasową literaturą przedmiotu wydaje się to być najbardziej kompe­ tentna i wyczerpująca praca . Autor zadał sobie trud odtworzenia najwcześniejszych etapów tej terminologii i śledzenia jej ewolucji przez trzy tysiąclecia. Możliwość taka stwarza dla etnografa w y j ą t k o w ą okazję obserwowania historycznego rozwoju terminologii przez trzy zasadnicze etapy — od bifurkacyjno-łącznego, przez bifurkacyjno-boczny po liniowy. Podnosi to znacznie wartość tej pracy i dostarcza do­ statecznego materiału do szerszych uogólnień mających znaczenie dla studiów porównawszych, dzięki czemu książka Kriukowa nie ma charakteru partykular­ nego, lecz zalicza się do literatury o systemach p o k r e w i e ń s t w a w ogóle. Pracy można zarzucić stosunkowo małą przejrzystość w prezentowaniu samej sekwencji kolejnych etapów zmian terminologii chińskiej. T a bowiem kwestia interesuje najbardziej czytelnika, który nie chce wgłębiać się w problemy tech­ niczne zmian. T y m niemniej cały w y k ł a d prowadzony jest przejrzyście. Można też mieć do autora pretensję o to, że stosuje pojęcie „terminów klasyfikacyjnych" nie w rozumieniu morganowskim, lecz jako synonim „terminów zbiorowych", czym pogłębia tylko panujące w tej kwestii zamieszanie. Autor wytyka niektórym badaczom n i e w ł a ś c i w e rozumienie znaczenia terminów pokrewieństwa (s. 17) prze­ jawiające się w prostym ich tłumaczeniu (пр.: „lud X siostrę matki nazywa matką"). Sam natomiast w podobnej sytuacji, gdy idzie o termin zbiorowy, twierdzi, że dana relacja pokrewieństwa w ogóle nie jest nazywana (w systemach Crow i Omaha „terminy dla kuzynów przeciwległych nie istnieją", s. 40). Tamże również błędnie definiuje typy Crow i Omaha jako identyfikujące terminy dla kuzynów równoleg­ łych z terminami dla rodzeństwa, która to cecha jest dla tych typów całkowicie obojętna. Warto wspomnieć, że autor na s. 56-57 krótko charakteryzuje pewne elementy współczesnej polskiej terminologii pokrewieństwa. Potencjalnych czytel­ ników należy też uprzedzić, że drukarnia popełniła sporo omyłek w symbolach notacyjnych relacji pokrewieństwa oraz przestawiła diagramy na s. 37 i 38. 4 Sławoj 4 Szynkiewicz Na marginesie warto wskazać, że chińskiemu systemowi pokrewieństwa po­ święcony jest fragment wydanej w 1973 r. polskiej wersji Istoty kultury A. L . К r o e b e r a. Nie przedstawia on sobą niestety większej wartości (może poza krótkim postscriptum) i wydaje się, że w wyborze artykułów do polskiego wydania mógł on zostać pominięty na rzecz bardziej interesującego. �ARTYKUŁY RECENZYJNE KSIĄŻKI В i о с с a Ettore, Yanoáma. szawa 1974, ss. 407. Opowieść 283 I RECENZJE NADESŁANE kobiety porwanej przez Indian, P I W , War­ Yanoáma to nazwa grupy plemion indiańskich, tzw. leśnych nomadów zamiesz­ kujących dżungle na pograniczu Brazylii i Wenezueli. N i e z w y k ł y m dokumentem ich życia, o dużych walorach poznawczych, jest relacja kobiety, która porwana w dzieciństwie spędziła wśród nich wiele lat. E . Biocca, włoski uczony, uzupełnił zarejestrowaną przez siebie opowieść unikalnym materiałem ilustracyjnym, a we w s t ę p i e przedstawił krótko historię kontaktów z tymi mało znanymi plemionami. R.T. B i r k e t — S m i t h K a j , Ścieżki kultury, ss. 574, 113 ilustr. czarno-białych. Wiedza Powszechna, Warszawa 1974, „[...] jak stare są składniki kultury i jak stały się one jej częścią? [...] czy zrodziły się w środowisku, czy zostały zapożyczone? Jeśli zostały zapożyczone, to skąd?" — oto pytania, na które ma być odpowiedzią synteza kultury napisana przez znanego duńskiego badacza kultury Eskimosów. Książka ta, łącząca materiał arche­ ologiczny i etnograficzny, mająca za cel ukazanie dróg rozwoju kultury ludzkiej, wyróżnia się spośród współczesnych prac tego typu przystępnością wynikającą m. in. z jej opisowego charakteru. Stąd też nierzadko spotykamy brak precyzji, pochopne uogólnienia przy równoczesnym podziwie dla erudycji autora. Przed­ mowa do wydania polskiego i w s k a z ó w k i bibliograficzne Zofii Sokolewicz. R.T. Bylina Stanisław, Wizje społeczne w herezjach średniowiecznych. Humiliaci, begini, begardzi, Ossolineum, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1974, ss. 234. Praca historyczna dająca obraz wybranych ruchów społeczno-religijnych w Europie ( X I I - X I V w.). Jest ona kolejnym w k ł a d e m do studiów nad reakcjami społecznymi w sytuacji kryzysu s y s t e m ó w wartości. Godne uwagi jest coraz częstsze wkraczanie n a u k o w c ó w polskich w tę trudną, ale i nadzwyczaj aktualną pro­ blematykę. R.T. E c o Umberto, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczes­ nych, Czytelnik, Warszawa 1973, ss. 307. Autor dał się już poznać polskim czytelnikom swym kontrowersyjnym Pejzażem semiotycznym. T y m razem przedmiotem analizy są poetyki, które stanowią w e d ł u g Eco model odzwierciedlający charakter kultury i obrazu świata funkcjonującego w określonym okresie historycznym. „Zamknięte i jednoznaczne dzieło artysty średniowiecza odzwierciedlało koncepcję wszechświata jako raz na zawsze ustalonego hierarchicznego porządku [...] — wielokierunkowy świat kompozycji serialnej [...1 jest bardzo bliski Einsteinowskiej wizji [...] rzeczywistości." R.T. �284 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Estudios Latinoamericanos, Instytut Historii P A N , Ossolineum, Wrocław •— War­ szawa — Kraków — Gdańsk 1974, nr 2, ss. 317. Niepewność, jaką wzbudził pierwszy numer Estudios... wydany bez oznaczenia numerycznego, rozwiał omawiany tom noszący cyfrę 2 na okładce i zawierający w z m i a n k ę redakcji, że seria będzie kontynuowana. Znajdujemy w nim następujące artykuły: J . Szemińskiego, L a insurrección de Tupac Amaru II: guerra de inde­ pendencia o revolución"?; E . Nowickiej, The Ras Tafari Movement — its Genesis and Functions; A . Posern-Zielińskiego, Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas (Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas margina­ les del siglo XX en Sudamérica); Z. M. Kowalewskiego, El café y la revolución en los valles andinos del sur del Perú. Ponadto szkic Т. Łepkowskiego o sto­ sunkach polsko-meksykańskich w latach 1934-1939, polemikę A. Posern-Zielińskiego i Z. M. Kowalewskiego w o k ó ł problemu antropologii wojny partyzanckiej, publikacje źródeł, kronikę i recenzje. R.T. Euhemer. Przegląd religioznawczy, Warszawa 1974, nr 3, ss. 187. Polskie Towarzystwo Religioznawcze, P W N , W numerze tym znajdujemy kilka artykułów wkraczających w problematykę szeroko rozumianej etnologii. Wymienić można trzy prace poświęcone kosmologii egipskiej, hetyckiej i Starego Testamentu (I. Pomorskiej, M . Popko i W. Tylocha), artykuł M. Nowaczyka, Schemat ewolucji religii Lewisa Henry Morgana oraz szkic J . J . Prawdzic-Gałęskiego, Wyznaniowo-etniczna społeczność Knorydy, poruszający zagadnienie stosunków w e w n ę t r z n y c h w prawosławno-katolickich społecznościach wiejskich na Podlasiu. ft.T. • Gonionskij S. A., Kolumbia. Istoriko-etnografiezeskije Moskwa 1973, ss. ЗЭЗ, ilustr., 1 mapa. oczerki, Izd. Nauka, Kolejna monografia z serii poświęconej krajom Ameryki Łacińskiej. Autor prezentuje panoramę dziejów Kolumbii począwszy od X V / X V I w. i kończąc na współczesnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wiele miejsca poświęcono formowaniu się społeczeństwa kolumbijskiego, problemom narodotwórczym oraz ruchom wyz­ w o l e ń c z y m i sytuacji politycznej w X X w. Każdy rozdział zaopatrzony w biblio­ grafię. R.T. G r a n e t Marcel, Cywilizacja chińska, P I W , Warszawa 1973, ss. 420, 74 ilustr. czarno-białe, 9 ilustr. barwnych, mapy w tekście. Po 44 latach od ukazania s i ę pierwszego wydania, dzięki Mieczysławowi J . Künstlerowi przyswojone zostało językowi polskiemu dzieło należące już do klasyki nauki o człowieku i kulturze. Granet, związany ze szkołą socjologiczną Durkheima, ukazuje w syntetyczny sposób historię kształtowania się cywilizacji chińskiej, zwracając u w a g ę przede wszystkim na stosunki społeczno-gospodarcze. Tłumacz dzieła napisał we wstępie: „Książka Marcela Graneta umożliwia poznanie tych istotnych e l e m e n t ó w cywilizacji chińskiej, bez których znajomości n i e m o ż l i w e jest w ł a ś c i w e spojrzenie na wiele zjawisk zachodzących w Chinach dzisiejszych". Należałoby oczekiwać na uzupełnienie tego obrazu drugim wielkim dziełem tego autora poświęconym myśli chińskiej — La pensée chinoise. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 285 RECENZJE Pracę uzupełnia bibliografia dopełniona wykazem dorobku polskich sinologów oraz indeks. R.T. G u i r a u d Pierre, Semiología, 1974, ss. 127. Biblioteka Wiedzy Współczesnej Omega, Warszawa Krótki zarys ogólnej teorii znaku połączony z rozważaniami nad różnymi ko­ dami — logicznymi, estetycznymi, społecznymi. Interesująca praca znanego języ­ koznawcy francuskiego rozszerzająca teoretyczne podstawy semiotyki kultury. B i ­ bliografia. R.T. Kępiński Antoni,, Melancholia, P a ń s t w o w y Warszawa 1974, ss. 340, ilustr. w tekście. Zakład -Wydawnictw Lekarskich, Rzadko się zdarza, by psychiatra łączył s w ą wiedzę fachową z głęboką refleksją filozoficzną nad człowiekiem jako istotą egzystującą na pograniczu natury i k u l ­ tury. Olbrzymie zainteresowanie pracami przedwcześnie zmarłego prof. A. K ę p i ń ­ skiego świadczy, że niezaspokojona potrzeba tego typu przemyśleń jest głęboko zakorzeniona wśród przynajmniej części społeczeństwa. Po Psychopatologii nerwic, Schizofrenii i Rytmie życia otrzymaliśmy oto kolejne dzieło, będące cennym w k ł a d e m do dorobku nauk o człowieku. Uzupełnieniem studium o melancholii jest szkic J . Mitarskiego Z dziejów melancholii, który — gdyby chcieć go klasyfikować — zaliczyć należy do dziedziny historii kultury. T a cenna pozycja wydawnicza zna­ leźć się powinna w polu zainteresowań każdego etnologa. R.T. K o m o r o w s k i Zygmunt, Tradycje 1973, ss. 226 bibl., mapy (skrpyt). i współczesność Afryki Zachodniej, Warszawa Jest to skrypt przygotowany w Studium Afrykanistycznym Uniwersytetu War­ szawskiego, noszący podtytuł: Wstęp do antropologii kulturowej regionu. Składa się on z trzech części: W pierwszej omawia autor geograficzne podstawy życia społecznego oraz przedstawia rys historyczny Afryki Zachodniej. Część druga jest charakterystyką grup etnicznych tego regionu, a trzecia przedstawia przemiany społeczno-kulturowe zachodzące pod w p ł y w e m rozwoju gospodarki, oświaty i u r banizacj i. B. M r o z e k Bogusław, Historia szawa 1973 г., ss. 507, bibl. najnowsza Azji południowo-wschodniej, Ż. K i W , War­ Książka jest przeglądem historii politycznej państw południowo-wschodniej Azji. Autor wychodzi od omówienia struktur terytorialnych istniejących w danym momencie dziejowym. Książka omawia zagadnienia szczegółowe, typowe dla jedne­ go państwa, oraz ogólne, do których przede wszystkim należą: charakterystyka ruchu n a r o d o w o - w y z w o l e ń c z e g o oraz system rządów w poszczególnych krajach, zwłaszcza typowego dla tamtego rejonu system tzw. „demokracji kierowanej". B. Z. �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Książka jest zbiorem artykułów przygotowanych w Instytucie Krajów Wschodu AN Z S R R . Pogrupowane one zostały następująco: historia, ekonomika, literatura, badania na Oceanie Spokojnym. Artykuły zawierają cały szereg nowych danych o historii i współczesnej problematyce Australii i Oceanii. T a k w i ę c omówione zostały mało zbadane dotychczas problemy dotyczące podróży Johna Cooka w pół­ nocnej części Oceanu Spokojnego. Po raz pierwszy w radzieckiej literaturze naukowej przedstawiono przemiany polityczne, ekonomiczno-spcłeczne i kulturowe w latach sześćdziesiątych naszego stulecia na Samoa, Fidżi i Tonga. Zamieszczone są także artykuły dotyczące współczesnej Australii, tj. rozwoju współczesnej literatury i k u l ­ tury oraz intensyfikacji rolnictwa. W bibliografii zostały zebrane radzieckie pozycje z lat 1959-1970 dotyczące Australii i Oceanii. B.2. Pacific Islands Year Book, ed. Judy Tudor, Pacific Publication, Sydney 1972, s. 542, mapy. Już z górą od 40 lat wznawiana jest pozycja informacyjna dotycząca wysp Oceanu Spokojnego. W styczniu 1972 r. ukazało się już 11 wydanie (pierwsze w 1932 r.) tej wartościowej publikacji. Znajdują się tam różnorodne informacje dotyczące obszaru Pacyfiku począwszy od historii, zaludnienia wysp, a skończywszy na zagadnieniach politycznych, gospodarczych, turystycznych i szeregu innych da­ nych, często w ujęciu historycznym. Praca zawiera ponadto, już w bardziej skróco­ nej formie, informacje dotyczące wysp i p a ń s t w należących do tzw. West Pacific Periphery. J a k przystało na dobre wydawnictwo encyklopedyczno-informacyjne zamieszczono tu ponad 100 map, planów wysp, regionów i miast. A. P. Panorama des sciences humaines, Paryż 1973, indeks nazwisk, ss. 667. Kolejna publikacja serii edycyjnej L e Point du Jour spotka się n i e w ą t p l i w i e z pochlebnym przyjęciem i szerokim zainteresowaniem. Przedstawiony w niej został dorobek dyscyplin tradycyjnych: psychologii i socjologii, nauki o pracy oraz ekonomii, psychoanalizy, etnologii, lingwistyki i semantyki, historii. Poszczególne części książki odnoszą się do jednej z wymienionych w y ż e j nauk. Zostały w nich zawarte wybrane teksty wybitnych przedstawicieli danej gałęzi wiedzy. I tak na przykład w części dotyczącej etnologii znalazły się prace takich jej reprezentantów, jak Levi-Strauss, Caillois, Metraux, Radcliffe-Brown, Mauss, Evans-Pritchard i inni. Z kolei socjo­ logię reprezentują m. in.: Marks, Durkheim, Weber, Parsons, Mertou, a historię: Hegel, Aron, Lukacs, Toynbee, Althusser, Panofsky, Leroi-Gourhau. Poszczególne części pracy poprzedzają komentarze pióra n a u k o w c ó w francuskich, w s t ę p zaś do całości napisał Denis Holliér, pod kierunkiem którego przygotowano całą publikację. B. Z. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpań­ skiej Ameryki Południowej ( X V I — X X го.), Ossolineum, Wrocław — Warszawa — K r a k ó w — Gdańsk 1974, ss. 227. Tak zwane ruchy społeczno-religijne to zjawisko kulturowe pojawiające się wśród wielu ludów Trzeciego Ś w i a t a w wyniku konfrontacji z ekspansją „Białych" �ARTYKUŁY RECENZYJNE 287 I RECENZJE i ich kultury. W Ameryce mają one miejsce już w X V I w. przybierając na prze­ strzeni kilku w i e k ó w różnorodne postaci oscylujące między typem ruchu religijne­ go i ruchu świeckiego. Szkicując zmieniające się tło stosunków społeczno-ekonomicznych autor omawia różne formy ruchów społecznych Indian na terenach Peru, Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii, traktując je — co warte jest szczególnego podkreśle­ nia — jako wyraz żywotności tubylczych kultur i siły witalnej tkwiącej w ich systemach społecznych. R. T. Sołodownikow ss. 399. W. G., Problemy sowremiennoj Afriki, „Nauka", Moskwa 1973, Autor pracy jest znanym radzieckim afrykanistą, dyrektorem Instytutu Afryki A N Z S R R . W swej pracy porusza on cały szereg problemów o fundamentalnym znaczeniu dla Afryki współczesnej — politycznych, ekonomicznych, społeczno-kul­ turowych. Na pracę złożyły się artykuły publikowane uprzednio na łamach czaso­ piśmiennictwa radzieckiego i zagranicznego oraz teksty w y s t ą p i e ń na radzieckich i międzynarodowych konferencjach i sympozjach dotyczących Afryki. B. T a r k o w s k a Elżbieta, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej: Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, ss. 278. Durkheim, Ż. Mauss, Trzy wymienione w tytule nazwiska sygnalizują trzy punkty zwrotne w roz­ woju francuskiej myśli kulturoznawczej. Autorka zajmuje się analizą wybranych aspektów założeń metodologicznych tych wybitnych uczonych oraz ukazuje ich dorobek teoretyczny w dziedzinie badań nad m y ś l ą pierwotną (na przykładzie ana­ lizy mitu i kategorii czasu). Jest to pierwsza praca, jaka ukazała się w Polsce, poświęcona tej w a ż n e j karcie w historii etnologii i socjologii. R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb36743ed1edc71e88bcb2fce40aad15.pdf bfec8008a238bc584b3ef30056ecd07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:876 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:806 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.255-289 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 Ryszard Tomicki W KRĘGU MITÓW PERUWIAŃSKICH 1 „Jestem w Limie, bardzo wielkim mieście, g ł ó w n y m mieście dzikich señores ... To główne miasto señores my po troszeczku wywracamy, sercem naszym userdeczniamy, weselem weselimy, bo' radość człowieka o cierpiącym sercu ma w sobie wiele z nieba. Pieśniami przodków, które zapamiętaliśmy, i naszymi nowymi pieśnia­ mi to miasto z czasu zbrodni, z jego nieskończonych win uwolniony łzami, miłością i współczuciem, ogniem. Czymkolwiek! Aby już nie było' wrogiem. Tysiące tysięcy jesteśmy, zebrani, w i e ś przy wsi zebrani. Ściskamy mocno to miasto nienawidzące l u ­ dzi, miasto, które nami gardzi jak g ó w n e m końskim. Uwolnimy je! Ludzkim mias­ tem będzie, śpiewającym wielkość Tawantinsuyu, bardzo radosnym, dobrze pracu­ jącym, nie nienawidzącym, czystym jak śnieg Pański, który nie śmierdzi grzechem. Tak, tak na pewno będzie, Wężu, dzięki tobie, dzięki wodospadowi czystości, który płynie z imienia twego, wodospadowi, który bez odpoczynku migocze, wodospadowi, który drogę oświetla, który ludzki umysł wiecznie oświetla". José María Arguedas 1 Paradoksalność sytuacji, w jakiej znajdują się Indianie w Peru, jest w y r a ź n i e j ­ sza niż w innych krajach Ameryki Łacińskiej. Wystarczy przypomnieć, że stanowiąc od w i e k ó w co najmniej połowę ludności tego kraju jednocześnie nieprzerwanie znaj­ dują się na marginesie życia społeczeństwa peruwiańskiego. Pomijając nawet układ stosunków społeczno-ekonomicznych, w którym ludność indiańska od konkwisty była w y z y s k i w a n ą większością, marginalność ta wyrażała się także w ich „nieobecności" kulturalnej. Nawet dla badaczy — amerykanistów kultura współczesnych Indian niknęła zwykle w blasku zmitologizowanej przeszłości — inkaskiego imperium T a ­ wantinsuyu. Dopiero stosunkowo niedawno, w latach 60-tych, pojawiać się zaczęły oznaki wzrostu zainteresowania kulturą współczesnych Indian peruwiańskich w pos­ taci szeregu publikacji w czasopismach i w y d a ń książkowych. Rząd sprawujący od 11968 r. w ł a d z ę w Peru, dzięki realizacji szeregu postępowych reform, wśród których znalazła się m. in. reforma rolna i dwujęzyczne quechuansko-hiszpańskie szkolnictwo, walnie przyczynił się do uaktualnienia tzw. problemu indiańskiego. Z drugiej zaś strony nowa polityka w e w n ę t r z n a rozbudza w społecz­ nościach indiańskich nadzieje na przyszłość. Jednak trwający od kilku w i e k ó w kon­ flikt autochtonów z „kolonistami", zapoczątkowany w momencie przybycia F . Pizarra i od czasu do czasu przybierający otwarty, zbrojny charakter me został i nie może 1 J . M. A r g u e d a s , Wspaniałemu Wężowi, władcy, ojcu naszemu hymn — pieśń, tłum. z quechua J . Szemiński, „Literatura" nr 41/87, 11. X . 1973. Poemat po­ święcony Tupac Amaru I I , przywódcy indiańskiego powstania w Peru, w latach 1780-1781. �256 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E zostać automatycznie zlikwidowany. Wieki istnienia na marginesie w warunkach ucisku gospodarczego, zależności i dyskryminacji pozostawiły w świadomości mas indiańskich trwały ślad. A i dziś jeszcze ich sytuacja społeczno-polityczna wielo­ krotnie dostarcza argumentów za słusznością wypracowanej wizji świata, która b ę ­ dzie przedmiotem naszej szczególnej uwagi w tym szkicu. Każde pytanie o stan świadomości jakiejś grupy społecznej jest zwykle bardzo skomplikowane, a wszelka odpowiedź — szczególnie, gdy badacz starający się jej udzielić jest jedną ze stron konfliktu determinującego w znacznym stopniu tę świa­ domość — okazać się może co najmniej jednostronna. Zdanie to, będące być może truizmem, staje się bardzo ważne, gdy sięgamy do prac niektórych badaczy peru­ wiańskich, stawiających sobie za cel analizę tej części kultury indiańskiej, która stanowi bezpośrednie lub nawet pośrednie odzwierciedlenie i remedium na aktualną sytuację. Tak też jest z książką, która stała się g ł ó w n y m powodem poniższych uwag. Jej autorem jest peruwiański antropolog kulturowy Alejandro Ortiz Rescaniere, kilku­ letni słuchacz w y k ł a d ó w Claude Lévi-Straussa, usiłujący stosować w badaniach me­ todę strukturalistyczną. Tytuł książki brzmi Od Adanevy do Inkarri. Indiańska wizja Peru . Autor stawia przed sobą dwa zasadnicze cele: wykazanie logicznej (struktu­ ralnej) spójności mitologii indiańskiej, a tym samym odkrycie podstawowych kate­ gorii, jakimi operuje nryśl współczesnych Indian peruwiańskich, oraz udokumento­ wanie ciągłości kultury andyjskiej w tym aspekcie od konkwisty do dziś. A. Ortiz Rescaniere analizuje przede wszystkim mity współczesne, zapisane w różnych regio­ nach Peru w latach 50-70-tych X X wieku. Zastosowana metoda badawcza, jak też cele publikacji upoważniają go jednak do sięgnięcia po teksty z innych okresów historycznych oraz do niebrania pod u w a g ę etnicznej proweniencji mitów. Wykorzy­ stuje w i ę c zarówno mity Indian Quechua, jak i Aymara, uwzględnia wreszcie teksty zanotowane w X V I wieku. Zanim przedstawimy wnioski w y n i k ł e z przeprowadzo­ nej przezeń analizy i spróbujemy podjąć z niektórymi z nich dyskusję, wydaje się celowe poświęcić nieco miejsca na zaprezentowanie samych w y t w o r ó w kulturowych, które były przedmiotem analizy. Mity te są bowiem prawie zupełnie nie znane czytelnikom polskim, a tym samym cała dyskusja wokół nich zawisłaby w przysło­ wiowej próżni. 2 Składająca się z kilku rozdziałów książka A. Ortiza Rescaniere posiada wyraźną oś konstrukcyjną, którą stanowią dwie grupy m i t ó w zasygnalizowane w tytule imio­ nami bóstw. Grupy te tworzą także ramy książki — rozdziały pierwszy (Adaneva: o kontynuacji i podziale czasu) oraz drugi (Opozycyjne światy światła i ciemności) poświęcone zostały mitom o charakterze kosmogonicznym, natomiast rozdział ostatni zatytułowany Inkarri zawiera analizę cyklu m i t ó w związanych z tytułową postacią. Te dwie grupy m i t ó w o m ó w i m y nieco szerzej. K i l k a zaprezentowanych przez Ortiza współczesnych mitów kosmogonicznych ma s w ó j odpowiednik w micie przekazanym przez Lópeza de Gomara, a pochodzącym — jak się przypuszcza — z północnego wybrzeża P e r u . Podług niego- na początku świata Con, syn Słońca i Księżyca (jest on płci żeńskiej) uformował ziemię i stwo­ rzył ludzi. Była to pierwsza epoka w dziejach świata, zakończona nadejściem P a chacamac, również syna Słońca i Księżyca. Wygnał on swego brata Cona, jego- ludzi zaś zamienił w „koty o wyrazie twarzy murzynów" (małpy). Pachacamac stworzył nowych ludzi ..i zaopatrzył ich we wszystko, co mają. W podzięce za tyle łask uznali ? 2 A. O r t i z R e s c a n i e r e , De Adaneva a Inkarri. Una vision indígena del Perú, L i m a 1973. L ó p e z d e G o m a r a , Historia general de las Indias, Cap. C X X I I ; autor przypuszcza, López de Gomara czerpał z zaginionej kroniki Rodrigo Lozano, miesz­ kańca Trujillo; O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 19. 3 �257 ABTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E go za boga — czytamy w relacji Lópeza de Gomara — i odtąd mieli go i czcili w Pachacamac, zanim go chrześcijanie stamtąd nie wyrzucili" . Ortiz zapisuje ten XVI-wieczny mit w następujący sposób: 4 CON PACHACAMAC • • t w ó r c a pierwszej l u d z k o ś c i (natura) •twórca drugie] l u d z k o ś c i (kultura) Porównajmy teraz mit o Adaneva zanotowany w 1963 r. w indiańskiej w s p ó l ­ nocie Vicos, znajdującej się w Callejón de Huaylas na północ od L i m y . Oto jego treść: „Teraz opowiem wam o rodzinie naszego Boga Mañuco. Mañuco jest synem Ojca Adaneva i Dziewicy Mercedes. Adaneva żył przed starożytnymi (los antiguos). On ich stworzył. Zakochawszy się w Dziewicy Adaneva szedł za nią przez piękne pola kukurydziane, które ona sama zasiała. Pewnego dnia porwał ją i poszli przez góry i doliny, kochając się i dokuczając sobie. Kiedy urodził się Mañuco, Adaneva porzucił ją. Nasza Matka, Święta Dziewica Mercedes, odziała dziecko Mañuco we w ł ó k n a quenwa. Pasterze troszczyli s i ę o nią, karmili niesłodzoną mazamorra i niesolonym mięsem. Ze swym synem na plecach Dziewica Mercedes szukała Adanevy. [...] Nigdy nie połączyła się ponownie Nasza Matka Dziewica ze swym m ę ż e m Adaneva. Ale gdy nasz Bóg Mañuco był już dorosły zdołał spotkać swego ojca Adaneve. Wtedy Mañuco, aby umożliwić nasze przebudzenie na tym świecie, rozpoczął niszczenie starożytnych. N i e ł a t w o było położyć kres tym ludziom, którzy nie uznawali ogrom­ nej dobroci Mañuco. Zesłał na nich ogniste gradobicie. Wielu umarło, spalili się z go­ rąca i ognia, inni ukryli się w jaskiniach. Wtedy, pełen mądrości, wziął dwie kości ze swych w ł a s n y c h ud i raził nimi i zniszczył starożytnych, którzy jeszcze zostali. 5 1 6 Taki był początek naszego życia w Vicos i w świecie" . Ortiz zapisuje ten mit podobnie jak pierwszy: ADANEVA •twórca pierwszej ludzkości (natura) °j<jiec MAÑUCO -•twórca drugiej l u d z k o ś c i (kultura) Taki schemat, opisujący dzieje świata w kategoriach konstrukcja — destruk­ cja — konstrukcja, jest w e d ł u g Ortiza Rescaniere tradycyjnym elementem kultury andyjskiej. Istotnie, podobieństwo obu m i t ó w (do różnicy w stosunkach pokrewień­ stwa między bohaterami powrócimy nieco dalej), mimo dzielących je Stuleci, jest duże. Nie należy jednak dać zwieść się tej analogii i przenosić automatycznie opisa­ nej struktury w czasy przedhiszpańskie. Ortiz nie czyni tego, ale stawiany przez 4 Tamże, s. 19-20 (wszystkie tłumaczenia m i t ó w z wersji hiszpańskiej, podawanej przez autora obok oryginału w języku quechua lub aymara). Tamże, s. 9-10. Nieco inną wersję tego mitu, pochodzącą także z Vicos, podaje Ortiz na s. 13-15, oraz J . M. A r g u e d a s , Mitos quechuas post-hispánicos, [w:] Ideologia mesiánica del mundo andino. Antologia de Juan M. Ossio A., Edición de Ignacio Prado Pastor, L i m a 1973, s. 382-383. 5 6 17 — Etnografia Polska, X X / 1 �258 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E niego cel: poszukiwanie ciągłości kulturowej, może prowadzić do takiego wniosku mniej zorientowanych w przedmiocie czytelników. Przyjmuje się, przede wszystkim na podstawie relacji Felipe Huamana Poma de Ayala, znajdującej potwierdzenie w innych kronikach , że w państwie I n k ó w obowiązywała wizja przeszłości pięcioepokowej. Wymieniane przez P o m ę epoki — Huari Viracocha runa, Huari runa, Purun runa, Auca pacha runa oraz Inca pacha runa — podlegają jednak określonym prawom strukturalnym. Ich analiza pozwala s t w i e r d z i ć , że są one pogrupowane w e d ł u g dwóch podziałów. Pierwszy dzieli 4 pierwsze epoki na dwie grupy: Huari Viracocha runa i Huari runa są epokami, które cechuje byt nadludzki, „prymitywność" w zakresie gospodarki i kultury materialnej oraz cnotliwość obyczajów (m. in. czczenie jednego boga ) ; dwie kolejne epoki Purun runa i Auca runa cechuje, najogólniej mówiąc, rozwinięta kultura (pojmowana g ł ó w ­ nie jako wysoki poziom różnych dziedzin gospodarki i dobrobyt materialny) a z dru­ giej strony upadek obyczajów. Opozycja między tymi dwiema grupami epok wyrażana jest również w kategoriach przestrzennych, gdyż dwie epoki najdawniejsze kojarzo­ ne z nizinami (w sensie topograficznym) zajmują pozycję niższą (Hurin), natomiast dwie następne kojarzone z górami pozycję wyższą (Hanan). Podział ten przecięty jest przez drugi, przebiegający w e w n ą t r z każdej grupy epok: epoka 2 ma się tak do 1, jak 4 do 3. N a d m i e ń m y jeszcze, że przedstawiona tu w dużym skrócie struktu­ ra przeszłości (czasu) jest homologiczna do struktury przestrzeni — czterech regionów Tawantinsuyu , przez co piąta epoka, okres panowania Inków, jednoczy niejako czas i przestrzeń, stanowiąc zwieńczenie przeszłości. Wtedy to nastąpił też ostateczny upadek moralno-religijny (Inkowie wprowadzili idolatrię), ale w zakresie organizacji społecznej, doskonałości instytucji, infrastruktury (drogi, poczta) oraz pod w z g l ę d e m władzy i jej majestatu Inkowie osiągnęli szczyt m o ż l i w o ś c i . Krótka charakterystyka wizji Pomy prowadzi do d w ó c h wniosków. Po pierw­ sze — istnieje spora różnica między nią i mitem kosmogonicznym zanotowanym w X V I w., mimo pewnych podobieństw natury strukturalnej. Jeśli przyjmiemy, że kronikarz przekazuje jakąś tradycję przedkolonialną (Poma ukończył swe dzieło w 1612/1613 r.) sądzić można, że mit o Con i Pachacamac stanowi uproszczenie wizji pięcioepokowej, które dokonało się już po końkwiście, albo też — co wydaje się bardziej prawdopodobne — jest składnikiem jakiejś tradycji lokalnej. W każdym razie faktem jest, iż on w ł a ś n i e znalazł kontynuację w mitach XX-wiecznych, podczas gdy owa precyzyjna strukturalnie wieloepokowa wizja dziejów uległa zapomnieniu (nie wykluczone, że na skutek eliminacji nośników tej tradycji). Po drugie — m y ś l ą przewodnią wizji przeszłości przekazywanej przez P o m ę de Ayala jest idea ewolucji kultury. Każda kolejna epoka stanowi pod w z g l ę d e m rozwoju kultury krok naprzód, nie tylko w sensie wzbogacania materialnego dorobku ludzkości, lecz także kompli­ kacji stosunków społecznych. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że drugi nurt rozwo­ jowy w jego koncepcji — upadek obyczajów i przejście od monoteizmu do idolatrii, 7 8 9 10 11 7 Np. w kronikach F r . Martina de Murúa i Fernando de Montesinosa. J . M. O s s i o A., Guarnan Poma: Nueva Crónica o Carta al Rey. Un intento de aproximación a las categorías del pensamiento del mundo andino, [w:] Ideología mesiánica s. 155-213; N. W a c h t e l , Pensamiento salvaje y aculturación: el espacio y el tiempo en Felipe Guarnan Poma de Ayala y el Inca Garcilaso de la Vega, [w:] t e n ż e , Sociedad e ideología. Ensayos de la historia y antropología andinas, L i m a 1973, s. 165-228. Jako potomkowie Noego (por. przypis 12) Indianie byli „chrześcijanami", czcili jednego boga, dopiero z czasem — m. in. na skutek odosobnienia, braku łączności ze Starym Światem — popadli w wielobóstwo. W y w ó d ten, podobnie jak cała kro­ nika Pomy de Ayala, miał określony cel polityczny, był jednym z uzasadnień prawa do autonomii politycznej Peru, por. O s s i o, op. cit.; W a с h t e 1, op. cit. W a c h t e l , op. cit., s. 173 n. Tamże. 8 9 1 0 11 �259 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jest efektem akulturacji, chrześcijańskiego wykształcenia autora kroniki oraz histo­ riozoficznych spekulacji, bardzo popularnych wśród hiszpańskich dziejopisarzy, uzna­ jących Indian za potomków Noego' . Idea rozwoju kulturowego ludzkości występuje również w obu przytoczonych poprzednio za Ortizem mitach kosmogonicznych, przyjmując, jak u Pomy, postać przejścia od Natury do Kultury, tyle że w znacznie mniej rozbudowanej formie. Warto szczególnie silnie podkreślić ten fakt, gdyż dość często zdarza się, iż umyka on uwagi badaczy zaaferowanych cyklicznością wizji czasu w społecznościach pier­ wotnych. Jak widać, cykliczność czasu nie wyklucza idei rozwoju. Podobnie rzecz ma się w przedkolumbijskiej Mezoameryce . Powróćmy teraz do pracy Ortiza Rescaniere. Zarówno w dwu cytowanych, jak i innych mitach o charakterze kosmogonicznym ciąg diachronicznych w y d a r z e ń jeslt jasny, co więcej ich struktura aktualna jest w skali synchronicznej: istniejąca w cza­ sie opozycja między światem pierwszym i drugim wyraża się w synchronu opozycją natury i kultury (pierwsi ludzie lub „starożytni" istnieją nadal jako małpy; niektóre wersje mitu o Adaneva utrzymują, że resztki pierwszej ludzkości żyją w jaskiniach). Analiza innych m i t ó w dokonana przez Ortiza wskazuje, aż obie epoki kojarzone są z szeregiem cech, np. pierwsza z nocą i głodem, druga zaś z dniem (jasnością) oraz Obfitością pożywienia i t p . Progresywność ewolucji jest w tym wypadku oczywista. Mamy w i ę c do czynienia z grupą mitów kosmogonicznych o określonej strukturze, zarejestrowanej już w X V I wieku i występującej w mitach współczesnych Indian peruwiańskich. Nazwijmy tę grupę typem A, dla odróżnienia od cyklu m i t ó w o I n karri, które oznaczymy jako typ B. Mity związane z postacią I n k a r r i stanowią grupę zdecydowanie odmienną od pierwszej, zarówno pod w z g l ę d e m strukturalnym, jak i funkcjonalnym, choć pozor­ nie nawiązują do m i t ó w kosmogonicznych. Można n a z w a ć je mitami kompensacyjnoemancypacyjnymi. Zanim jednak zapoznamy się z nimi bliżej, przytoczmy mit o Su­ paya, zanotowany w 1971 r. w Puno, w społeczności A y m a r a , będący doskonałym przykładem zmian, jakim uległa archaiczna struktura mitu typu A. Kiedy powstał świat, spotkali się Dziewica Maria, jej mąż Jesucristo i syn obojga, Supaya. „Wówczas Jesucristo stworzył dawnych ludzi, którzy byli bardzo dobrzy i mądrzy. Pierwsi ludzie, Adam (Adam) i E w a (Eva) nie rozmawiali ze sobą, nie umieli mówić". Jesucristo sprawił, że nauczyli się mówić. Supaya domagał się posiadania swoich ludzi, wtedy ojciec dał mu węże, ropuchy i jaszczurki. „Supaya miał wielkie bogactwa, nadmierne bogactwa. Jego konie i muły kroczyły wspaniale podkute. Biedny Jesucristo umiał chodzić tylko z bosymi nogami". Dalej mit opisuje szereg wydarzeń, w których Supaya okazuje się uosobieniem zła, prześladującym ciągle swego ojca i działającym ze szkodą dla ludzi. Jesucristo ukazany jest w roli ls 13 14 18 16 1 2 Zabieg ten miał na celu włączenie Indian w historię świata, której wzorem była Biblia, i stanowił argument za ich ludzką naturą, por. np. opowieść o zalud­ nieniu Ameryki przez Of ira, wnuka Noego [w:] F . d e M o n t e s i n o s , Memorias antiquas historiales y políticas del Perú {1644), „Revista del Museo e Instituto A r ­ queológico de la Universidad Nacional del Cuzco", No 1,6-17: 1957. Np. mit o epokach kosmogonicznych w Historia de los Mexicanos por sus pinturas. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 35-59. Imię Inkarri (czasem Inkariy, Inkarey, Redinka) powstało z połączenia słów Inka i rey (król); analogicznie, występujący w micie z Huamanga Españarrí jest zbitką słów España (Hiszpania) i rey. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 24-26; w przypisie 1 na s. 21 autor podaje, że w niektórych relacjach z Vicos Supaya jest b ó s t w e m pierwszej ludzkości; fakt ten potwierdza naszą reinterpretację — we wspomnianych relacjach schemat jest bowiem taki jak w mitach o charakterze kosmogonicznym (pierwsza epoka wartościowana jest ujemnie). 1 3 1 4 1 5 1 6 �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE herosa kulturowego: tworzy ogień do gotowania pożywienia, rośliny uprawne (rol­ nictwo), odzyskuje dla ludzi część zwierząt Supaya, tworzy świnie (pasterstwo i ho­ dowla). „W końcu ojciec został zwyciężony. Inni utrzymują, że teraz czasem prze­ w a ż a Bóg innymi razy Supaya. J a nie wiem, jak było. Dlatego każdy człowiek ma Boga i Supaya. Jedni więcej Boga, inni więcej Supaya. Kiedy Supaya skończył prześladować swego ojca, kiedy go zwyciężył, wyszli wszyscy jego przyjaciele i za­ częli świętować skacząc, pijąc, wznosząc okrzyki radości. Teraz świat jest taki". Ortiz rozpatruje ten mit łącznie z dwoma omówionymi poprzednio, rozpisując go swoim zwyczajem w następujący schemat: JESUCRISTO .1. • twórca dobra ojciec - • t w ó r c a zra Jak zauważa Ortiz mit o Supaya różni się od pozostałych, mimo wspólnej struk­ tury oraz przekazywanej informacji o powstaniu obecnego świata, ujawnieniem kwestii moralnych. „Fakt, że Jesucristo był ojcem Supaya — pisze on — że dobre i złe działania powstają podczas ścigania oraz jako odpowiedź na działania drugiego, wskazuje bez wątpienia, iż obie wartości określają jedną całość — moralność — oraz, że nie można zrozumieć ani wyjaśnić jednej strony, jeśli nie zna się drugiej. Mówiąc inaczej, dobro znajdowało się u źródeł zła [...]. W tym wyjaśnieniu jest obecny pe­ wien motyw mitu, który uzyskuje w ten sposób wyraźny sens: jedna z postaci jest biedna, druga bogata. Daje się w ten sposób do zrozumienia, że bieda powstaje wskutek istnienia bogactwa i odwrotnie. Obie kategorie u w a ż a n e są za opozycyjne, ale niewytłumaczalne same w sobie. Mit zdaje się ukazywać, iż tak jak opozycyjne, kontradyktoryjne, a jednocześnie komplementarne są relacje między ojcem i synem, bogatym i biednym, takie również są moralne pojęcia dobra i zła. Mit o Supaya — pisze dalej Ortiz — nie jest pojedynczym wzorem, ani jedynie refleksją nad moralnością. Porównując dobro i zło w terminach innych kategorii — społecznych, ekonomicznych i kulturowych — dostrzega się całość, ludzki wszech­ świat, który jednoczy te poziomy i czyni je paralelnými oraz p o r ó w n y w a l n y m i " . Przytoczyliśmy ten obszerny fragment, gdyż widoczny w nim sposób interpreta­ cji jest charakterystyczny dla całej pracy Ortiza, bez w z g l ę d u na to, jakiego typu mity są rozpatrywane. Bez większej przesady można powiedzieć, ż e poszukiwanie jedności jest autora, mającą wyraźne, lecz pozanaukowe przyczyny. Wracając do mitu o Supaya należy zauważyć, że w przeciwieństwie do dwóch poprzednich m i t ó w nie rozgranicza się tu wyraźnie dwóch epok, ale mimo tego ś w i a t dzisiejszy przeciwstawiony jest zdecydowanie początkom ludzkości. Co prawda czło­ wiek oraz otaczający go świat jednoczą w sobie dobro i zło, jednak panuje nad nimi Supaya; dobry i biedny Jesucristo został zwyciężony. Określiliśmy ten mit jako typ przejściowy, ponieważ w przeciwieństwie od m i t ó w kosmogonicznych w pewien sposób Obojętnych na aktualną rzeczywistość pojawia się w nim wyraźna refleksja nad współczesnością. W bezpośrednim związku z tym pozostaje zakłócenie struktury w ł a ś c i w e j mitom typu A. Cechy dostrzegalne w micie o Supaya potęgują się w cyklu Inkarri. Tam też występuje to, co Ortiz antycypuje w komentarzu cytowanym wy­ żej — dobro i zło odniesione zostają do innych kategorii, ale efekt tego zabiegu jest zupełnie odmienny od tego, który chciałby widzieć peruwiański badacz. Bowiem mity 17 idee fix « Tamże, s. 31. �261 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 0 Inkarri, choć operują wieloma tradycyjnymi elementami mitologicznymi, powstały w odpowiedzi na zupełnie inne potrzeby społeczne i w związku z tym ich struktura jest inna niż m i t ó w kosmogonicznych (typ A). Pierwsze informacje o istnieniu mitu Inkarri pojawiły się w latach 50-tych bie­ żącego stulecia; początkowo zanotowano go w kuzkeńskich comunidades, później stwierdzono znajomość tego- mitu w innych regionach Peru . Występuje on w wielu różnych wersjach mających jednak pewne zasadnicze cechy w s p ó l n e . Ortiz anali­ zuje pięć odmian mitu różniących się między sobą szczegółami, ale zbudowanych w o k ó ł jednego schematu. Przytoczmy niektóre z nich, aby ich tekst przemówił sam do czytelnika. * Oto relacja zanotowana w Chacaray z ust pasterza nie znającego j ę ­ zyka hiszpańskiego (1970 г.). l s 19 „Jestem czystym Indianinem, prawowitym. C i z mej wsi także. Panowie nie są Peruwiańczykami, panowie są Hiszpanami albo mieszańcami. Panowie są rodziną Pizarra. J a jestem królowie, rodzina Inkarey. Inkarri jest synem Matki Księżyca 1 Ojca Słońca. Inkarri przywiązał Słońce, aby trwał czas. Przywiązał również byka. Wielki człowiek rządził wszystkim, sprawił, że kamienie wędrowały. Hiszpania go zawołała. Dlatego zbudował most ze złota ponad morzem, aby udać się do Hiszpanii. Zanim go skończył, Pizarro zabił go bronią, kulami. Inkarri miał tylko waraka. Uciął mu głowę i w y s ł a ł ją do Hiszpanii. Jego ciało zostało tu. Mówią, że w Hiszpanii jego g ł o w a jest żywa, broda mu rośnie, każdego miesiąca ją golą. Teraz nie ma Inkarri. Kiedy umarł, przybył Jesucristo władca Nieba. On nie ma nic wspólnego z Inkarri, który znajduje s i ę w ziemi. Cristo jest na uboczu, nie miesza się do nas. Ma świat w dłoni, jak pomarańczę. Gdy świat się odwróci, powróci Inkarri i będzie chodzić, jak w dawnych epo­ kach. Wtedy wszyscy ludzie, chrześcijanie i poganie (gentiles) spotkamy s i ę " . Drugi mit zanotował autor w Vicos w 1965 г.: „Ojciec Słońce miał go [Inkę — przyp. R T ] z pewnej głupiej kobiety. T a biedna kobiecina ogrzewała swe ciało popołudniami, kiedy Słońce oddalał s i ę do innego ludu. Pewnego wieczoru Słońce wykorzystał głupią i urodził się przyszły Inka, jak każdy człowiek. Zaraz Ojciec Słońce zapomniał o głupiej. Rósł obrabiając jak my pola, pasąc zwierzęta. Był tylko trochę bardziej silny, i to wszystko. Będąc już dużym, był Inka dobry i mądry. Wędrował po świecie. Stworzył wojs­ ko. Przez to Prezydent nienawidził go i rozkazał swym ludziom, aby go schwytali i zawiedli do wielkiego miasta Limy. Inka nie chciał być niewolnikiem swego- wroga Prezydenta. Sam Inka rozkazał, aby mu ucięli głowę. Kiedy głowa przybyła do L i ­ my, zmieniła s i ę w pieniądze. Jego ciało, jego ekskrementy przemieniły się w złoto i srebro. One są zakopane. W Vicos przechodził Inka pomagając nam, w i ę c tu także znajdują się ukryte. 20 Ile go opłakiwaliśmy. Wszystkie wsie, cierpieliśmy z powodu jego śmierci. Gdyby był ż y w y między nami, gdyby zwyciężył Prezydenta, bylibyśmy bogaci, byłyby większe ziemniaki, w i ę k s z e choclos. Nie bylibyśmy biedni, jak teraz" . Trzeci mit pochodzi z Huamanga i zapisany został w 1972 г.: „Inka, mówią, przybył z Cuzco. Ptaki pichinchurro pozdrawiały go umilając mu 21 1 8 Por. J . F l o r e s O c h o a, Inkariy y Qollariy en una comunidad del Alti­ plano, [w:] Ideología mesiánica..., s. 302. Por. omówienie w A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI-XX w.), Wrocław 1974, s. 144-146. Pierwszej analizy mitów o Inkarri w Polsce dokonał Z. M. K o w a l e w s k i w re­ feracie Indiańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, wygłoszonym na Sympozjum Kultury Indian w Krakowie 23 I V 1972 r. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cii., s. 132. Tamże, s. 133-134. 1 9 2 0 2 1 �262 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E drogę [...]. Wsie, ludzie, mieszając s w ą krew z ziemią nauczyliśmy się uprawiać ją, tak, jak to robimy do dziś. Jego żona t e ż szła za nim [...]. We wsiach, gdzie przeby­ wali ona gotowała, przędła, robiła chichę. [...] była żoną wielkiego Inki, t ą która najpierw nas uczyła. Ojcem Inki b y ł Słońce, miał go z pewnej kobiety ciemnej, zaniedbanej, w y g ł o d ­ niałej. Może, aby nie cierpiała, dał jej tego syna, który w kilka lat stał się bardzo silny, silniejszy i młodszy niż obecni ludzie, którzy mają bojaźń w swej piersi i chodzą zapomniani, jak chrząszcze z dróg. Jego żoną, mówią, była Colla, dlatego zwali ją Collarri. Przybyli z Cuzco. [...] Kiedy dotarł do Wataqa, sandały Inkarri zużyły s i ę ; wtedy wziął s i ę do reperowania i stąd w Wataqa ludzie są dobrymi szewcami. Inka zrobił swym lamom odpoczynek na pampie Quilcata, teraz ci z tej wsi posiadają dorodne lamy. Gdy Inkarri i Col­ larri mieli ochotę jeść, zmuszeni byli w Inkawasi w y m i e n i ć niektóre z rzeczy, jakie nieśli, na jedzenie. Od tego czasu mówią, że tam i we wszystkich stronach odbywają się targi. Ojciec Słońce miał drugiego syna zwanego Españarrí. „Dlaczego mój brat jest tak ogromnie potężny i może robić wszystko? Mnie muszą poważać, a nie jego, co ma stopy zakrwawione. Jestem piękniejszy i moje genitalia są większe". Mówią, że tak powiedział z nienawiścią i góry zatrzęsły się. Españarrí poszedł szukać go i zostawił mu list. Kiedy przyszedł Inkarri, znalazł orędzie, zirytowany krzyknął: „Jaki ptak, jakie zwierzę poplamiło swymi łapami ten papier tak biały?" Ale Inkarri wiedział o swoim bracie, dlatego zostawił mu kilka ąuipu, które mówią, iż były z wełny. „Jakiegoż to nędznego człowieka s ą te szmaty, te farfocle". Ale Księżyc i Słońce połączyli się, byk i Amaru. Ś w i a t szedł naprzód. Ziemia zadrżała i ukrył g ł o w ę Inkarri jego brat. Od tego czasu powstali podcinacze gardeł. K r e w Inkarri jest ż y w a w głębi naszej Matki Ziemi. Twierdzi się, ż e przyjdzie dzień, w którym jego głowa, jego krew, jego ciało powinny się połączyć. Tego dnia będzie ś w i t o zmierzchu, gady będą fruwać. Wyschnie jezioro Parinacochas, w ó w ­ czas piękny i wielki lud, którego nasz Inkarri nie mógł wykończyć, będzie znów widoczny" . Jak widać, niewiele wspólnego mają przedstawione mity z mitami kosmogcy­ nicznymi. Podobieństwa między nimi s ą czysto zewnętrzne. Przede wszystkim znik­ nęła idea ewolucji ludzkości i kultury. Naszym zdaniem jest to jeden z w a ż n i e j ­ szych wskaźników odmienności mitów typu B, którego jednak autor pracy zdaje s i ę nie zauważać. Ortiz podkreśla podobieństwa — podział czasu na dwie nieprzejednane (irreconciliables) epoki, mające swych bogów, następowanie epok po sobie i dążenie świata przeszłego do zamanifestowania się w teraźniejszości, itp. Dla wskazania, ż e obie epoki tworzą część jednego systemu uwypukla w i ę z y pokrewieństwa łączące w niektórych mitach Inkę i jego przeciwnika. Mimo stosowania metody strukturalistycznej Ortiz nie zwraca w ogóle uwagi na fakt, że w mitach typu A dwie epoki łączy relacja koniunkcji, natomiast w mitach typu В — relacja dysjunkcji . Epoka zapoczątkowana śmiercią Inkarri jest odwrotnością poprzedniej pod każdym w z g l ę ­ dem; myśl, iż wraz z przybyciem Hiszpanów w miejsce dawnego porządku nastąpił swego rodzaju chaos, przewija się także przez wspominaną już kronikę Huamana Poma de Ayala. Wielokrotnie pisze on: „el mundo está al revés (świat jest na od­ wrót). Świadomość tego przetrwała do dziś. 1 2 2 23 22 Tamże, s. 137-139. Relacja dysjunkcji między ś w i a t e m „białych" i Indian w y s t ę p u j e także w fol­ klorze peruwiańskim w przeciwieństwie do folkloru Indian meksykańskich i gwa­ temalskich, N. W a c h t e l , La vision de los vencidos: La conquista española en si folklore indígena, [w:] Ideología mesiánica..., s. 37-81. 2 3 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 263 Mity o Inkarri operują wieloma, elementami mitologicznymi, wieloma symbo­ lami, które w mitach o charakterze kosmogonicznym występują w określonych układach skorelowanych z następującymi po sobie epokami. W mitach typu В do­ konuje s i ę inwersja tych układów. Nadzwyczaj jaskrawym tego przykładem jest re­ lacja prezentowana przez Ortiza pod tytułem „Dlaczego dzieci nie chcą iść do szkoły". T a opowieść Indianina Quechua, z którym zaprzyjaźnił s i ę autor w Limie, zawiera wiele w ą t k ó w mitologicznych. Szereg opozycji, wokół których zostały one uporząd­ kowane, nie wymaga komentarza: Jezus i jego ś w i a t (obecny) związani są z: nocą głodem przerwaniem kontaktu z ziemią pismem kłamstwem antykulturą (nieporządkiem). I n k a i jego ś w i a t związani są z: dniem obfitością pożywienia łącznością z ziemią słowem prawdą kulturą (porządkiem) 24 Mit o szkole , jak w skrócie nazywa relację Ortiz, zawiera mit o Inkarri wzbogacony jednak o epizod, który stał się powodem tej nazwy. Zgodnie ze zna­ nymi nam już regułami Inka jest herosem kulturowym, który nauczył ludzi mówić, uprawiać ziemię i hodować bydło. Ma brata Jesucristo usiłującego go zniszczyć. Jesucristo osiąga w końcu s w ó j cel, korzystając z pomocy pum nie pozwala prze­ śladowanemu Ince zejść z gór w doliny i pożywić się. Inka umiera z głodu. „Gdy Inka nie mógł już nic zrobić, Jesus uderzył Matkę Ziemię, przeciął jej szyję. N a stępnie wziął się do budowania kościołów; tam znajduje się, on chroni i kocha nas. Ñaupa Machu ucieszył się, gdy się dowiedział, że Inka umarł. Ñaupa Machu musiał żyć w ukryciu w czasie, kiedy Inka przemierzał świat. Ñaupa Machu miesz­ kał w pewnej górze, która n a z y w a ł a s i ę Szkoła. Cieszył się, że bili Mama Pachę. Do niej [góry zwanej Szkoła — przyp. R T ] przyszli dwaj synowie Inki. Szukali swego ojca i swej matki. Ñaupa rzekł do nich: »•Wejdźcie, wejdźcie, ujawnię wam, gdzie jest Inka i gdzie jest Mama Paćha«. Zadowolone dzieci mówią, że przyszły do Szkoły. Ñaupa Machu chciał je zjeść. »Mama Pacha już nie chce Inki. Inka przy­ jaźni się z Jesucristo i żyją teraz razem, jak dwaj braciszkowie. Patrzcie na pismo, tu jest powiedziane-". Dzieci bały s i ę bardzo i uciekły. Odtąd wszystkie dzieci mają obowiązek iść do szkół. I jak d w ó m synom Mama Pachy, prawie wszystkim dzie­ ciom ń i e podoba s i ę szkoła, uciekają" . r 25 Opowieść o szkole wyraża w metaforyczny, ale nadzwyczaj przejrzysty sposób istotę dramatu indiańskiego w epoce Jesucristo. J a k zauważa Ortiz, dzieci idą do szkoły w nadziei odszukania swych rodziców, odnalezienia swej identyczności etnicz­ nej i kulturowej, ale Ñauma Machu, bóstwo c i e m n o ś c i , chce ich „pożreć" negując autonomię Inki i jego świata, proponując im rezygnację z tożsamości kulturowej. Synowie Inki uciekli jednak ze szkoły i obecnie wędrują gdzieś po świecie. Gdy starszy z nich będzie dorosły, powróci i wtedy nastąpi dzień Sądu Ostatecznego'. „Ale nie wiemy, czy będzie mógł powrócić. Chłopcy, dzieci, mówią, powinny szukać go, ciągle go szukają [...] Ale jeśli go nie znajdą, można umrzeć z głodu, jak ich ojciec Inka. Czy umiera się z głodu?" — kończy s w ą opowieść Isidro Huamaní. 26 2 4 Analiza tego mitu zamieszczona jest również w antologii Ideología mesiánica..., s. 238-250. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 146н149. Ñaupa Machu w innych mitach, np. micie o Roal z Q'ero, są to istoty zwią­ zane z pierwszą epoką świata (południowoperuwiański odpowiednik gentiles i auca), zniszczonymi częściowo wraz z nastaniem drugiej (aktualnej) epoki, por. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 36-38; M. M. M a r z a l , Origen del mundo y del hombre en Vrcos, [w:] Ideología mesiánica..., s. 266. 2 5 2 6 �264 ARTYKUŁY R E C E N Z ifJNE I R E C E N Z J E Ortiz Rescaniere podkreślając jasność ideowego sensu relacji — oczekiwanie na koniec obecnego świata i przybycie syna Inki — komentuje ją znamiennym py­ taniem: Czy młodzi będą słuchać wezwania mędrca z Ayacucho? Pytanie to wpro­ wadza nas niejako w sedno dylematu autora omawianej książki. Pozostawmy jednak tę sprawę na koniec. Zajmijmy się natomiast kwestią, która umknęła uwagi Ortiza, a wydaje się mieć duże znaczenie dla poruszanych przez niego zagadnień. Dopro­ wadzi nas ona również do pewnej dygresji tyczącej klasyfikacji mitów o Inkarri. Autor zwraca przy wielu mitach u w a g ę na związki pokrewieństwa istniejące między bóstwami — bohaterami mitu. Interesują go one o tyle tylko, o ile mogą mu służyć za: a) element zmniejszający kategoryczność relacji dysjunkcji między epokami, b) argument za ciągłością tradycyjnej kultury andyjskiej (to zbyt szerokie Określenie należałoby raczej zastąpić pojęciem struktur mitologicznych). Tymczasem związki pokrewieństwa i ich warianty wydają się odzwierciedlać zmiany, jakie na­ stąpiły w świadomości indiańskiej pod w p ł y w e m ideologii chrześcijańskiej. W i ­ doczne są one w samych imionach bohaterów mitycznych — Adaneva (zbitka Ada­ ma i E w y ) , Jesucristo lub jSucristo, "Virgen Mercedes, czy Virgen Maria — oraz w charakterze niektórych tekstów, np. mitu o Supaya. Wśród schematów pokre­ w i e ń s t w a dają się wydzielić dwie grupy relacji. Pierwsza to typ tradycyjny,, nawią­ zujący do mitologii przedkolumbijskiej, który reprezentuje między innymi mit o Conie i Pachacamac. Przy zapisie posłużymy się schematem stosowanym przez Ortiza, uzupełniając go jednak informacją o wartościowaniu epoki symbolizowanej przez dane bóstwo, aby na tym przykładzie wskazać jeszcze raz różnicę między mitami t y p ó w A i B. Zapiszmy w i ę c relacje typu tradycyjnego: Mit o Con, typ A — X V I w. I Słońce — Księżyc I Con (1 epoka: - ) Pachacamac (2 epoka: +) Ten sam typ z w i ą z k ó w pokrewieństwa pojawia się także w mitach typu B, a w i ę c tych, które poprzednio nazwaliśmy kompensacyjno-emancypacyjnymi. T u jednak następuje inwersja w wartościowaniu bóstw i epok: Mit o Szkole, typ В — X X w. I Bóg nieba — Ziemia Inka (1 epoka: +) I Jesus (2 epoka: —)- Mit o Inkarri z Huamanga typ В — X X w. | Słońce — Kobieta I Inkarri (1 epoka: +) Españarrí (2 epoka: —) Drugi typ stosunków pokrewieństwa jest w y r a ź n y m odbiciem ideologii (doktryny) chrześcijańskiej; pojawia się on, podobnie jak pierwszy w obu typach mitów, z tym, że w typie В z n ó w następuje inwersja w wartościowaniu. Mit o Adaneva, typ A — X X w. (1 epoka: —) I Adaneva —• Dziewica Mercedes I Mañuco (2 epoka: +) �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 265 Mit o Supaya, typ В (?) — X X w. (1 epoka: +) l Jesucristo — Dziewica Maria I i Supaya (2 epoka: —) Mit o Supaya znów okazuje się wariantem przejściowym, bowiem od tego typu relacji pokrewieństwa, jaki w nim występuje, istnieje już bezpośrednie przejście do schematu trójelementowego w ł a ś c i w e g o niektórym mitom millenarystycznym, w k t ó ­ rych związki pokrewieństwa schodzą na plan drugi, ustępując miejsca trójcy; sche­ mat uzyskuje w ó w c z a s następującą postać: Epoka 1: + | Epoka 2: — | -Epoka 3:' + Bóg — ojciec J Bóg '— syn | Duch ŚW. Taki wariant spotykamy w niektórych mitach z cyklu Inkarri o w y r a ź n y m charakterze millenarystyczno-soterycznym . Zwróćmy uwagę, że w mitach o Inkarri uwzględnionych powyżej kontynuowana jest tradycyjna struktura pokrewieństwa. Inka i jego przeciwnik są braćmi, podob­ nie jak Con i Pachacamac. Ale tak jest w y ł ą c z n i e w micie z Huamanga oraz w mi­ cie o szkole. W pozostałych trzech tekstach rozpatrywanych przez Ortiza (mity z Chacaray, Vicos i Puquio) tradycyjny schemat ulega zmianie — przeciwnik Inkarrí jest obcy, nie łączą ich żadne więzy krwi. W tym fakcie najlepiej przejawia s i ę świadomość, że mistis są obcy, że są potomkami Pizarra i wspólnikami Prezydenta, którzy zabili Inkarri i zniewolili jego naród. Świadomość tego znajduje potwierdzenie w słowach pasterza indiańskiego z Chacaray odmawiającego indagującemu go ba­ daczowi statusu Peruwiańczyka (jak podaje Ortiz na s. 153, także w chicherías Cuzco Indianie i Metysi m ó w i ą o sobie jako o Peruwiańczykach odmawiając tego miana Białym). 27 Zanikanie tradycyjnej struktury (dwaj bracia) na rzecz wariantu, w którym przeciwnikiem Inki jest przedstawiciel świata Białych (señores, mistis) wraz ze zmianą wartościowania dwóch epok świata i ludzkości oraz zanikiem idei ewolucji są zasadniczymi wskaźnikami odmienności m i t ó w związanych z postacią Inkarri, odmienności mającej swe źródła w zespole potrzeb społecznych, na które mity te są odpowiedzią. Jak można sądzić na podstawie kilkunastu mitów o Inkarri, których teksty zostały opublikowane w antologii Ideología mesiánica del mundo andino , przykłady braterstwa Inki i jego przeciwnika przedstawione przez Ortiza są jedy­ nymi. Ten nie wykorzystany przez autora aspekt mitologii indiańskiej świadczy nie­ zbicie, że dawne struktury ulegają w obliczu aktualnych potrzeb rozbiciu czy trans­ formacji, ustępując miejsca strukturom nowym, bardziej odpowiednim do opisania Obserwowanej rzeczywistości i zaspokojenia zrodzonych przez nią potrzeb. 2S Przypatrzmy się teraz bliżej budowie mitów o Inkarri. Składają się one w za­ sadzie z dwóch lub trzech części. Część pierwsza przedstawia obraz epoki symboli­ zowanej przez Inkarri — jest to świat, w którym Indianie żyją w dostatku, rządzeni i wspomagani przez własnego boga — herosa, utrzymując dzięki niemu kontakt z Matką Ziemią. Symbolem tego okresu jest często Cuzco, miasto zbudowane przez Inkę, będące jego stolicą i równocześnie „pulsującym sercem Peru". Nieraz prze­ ciwstawia się je Limie zbudowanej z gliny (Cuzco jest z kamienia), uważanej za „usta Peru" („i przez to — wg Isidro Huamani — już nikt, żaden Peruwiańczyk 2 7 Por. A r g u e d a s , Mitos quechuas op. cit., s. 387-388. rdeología mesiánica..., op. cit., s. 221, 223, 225, 277, 2(89-295, 297, 307-311, 323-329, 331-335, 349-351, 380-381, 384-385, 463-471, 475-477. 2 8 �266 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E nie chce m ó w i ć naszym językiem", tzn. quechua). Pierwsza epoka jest w i ę c okre­ sem szczęśliwości, złotym wiekiem zakończonym śmiercią Inkarri, której sprawcami, bez w z g l ę d u na jej formę, są przedstawiciele świata Białych. Opis drugiej epoki jest odwrotnością pierwszej — jest to okres dominacji Białych; Indianie są zniewoleni i wykorzystywani, pozbawieni wszystkiego, co umożliwia ludzkie życie. Te dwie części występują we wszystkich mitach, które można zaliczyć do cyklu związanego z postacią Inkarri. Aleksander Posern-Zieliński w nieco inny sposób analizując zawartość mitów, pisze, iż część wydzielona przez nas jako pierwsza, a przez niego nazwana z niezbyt oczywistych p o w o d ó w „najstarszą w a r s t w ą mitu", nie posiada bezpośredniego związku z aktualnymi wydarzeniami, n i e o d d z i a ł u j e na e m o c j e (podkreśl, moje — R T ) . Służy jedynie — pisze on — za pewien idealny wzorzec utraconego złotego wieku, w którym Indianie, posiadający wszystko, rządzili się samodzielnie pod opiekuńczymi skrzydłami Inkarri" . я Trudno zgodzić się z tym stwierdzeniem, a w szczególności z jego podkreśloną częścią. Jak bowiem zdają się w s k a z y w a ć mity omawiane poprzednio, wizja „złotego wieku" nie należy do tradycyjnego zasobu mitologii Indian peruwiańskich. Nie znaj­ dujemy jej w żadnym z mitów o charakterze kosmogonicznym, i' odwrotnie — po­ jawia się we wszystkich mitach „nieobojętnych" na aktualną rzeczywistość społeczną. Z tego powodu sądzimy, że stosowne jest wprowadzenie pojęcia mitu kompensacyj­ nego. Zgodnie z psychologicznym znaczeniem terminu kompensacja, pod pojęciem tym należałoby rozumieć mity, których funkcja polega na równoważeniu uczucia własnej niższości w pewnej dziedzinie przez dążenie do zaznaczenia swej wartości w innej. Mity kompensacyjne stanowiłyby oczywiście reakcję na stany frustracyjne, czyli stany przykrego napięcia psychicznego spowodowane niezaspokojeniem jakichś potrzeb albo niemożnością osiągnięcia jakiegoś celu. Dotychczas traktowano mity o Inkarri jako millenarystyczne i emancypacyjne. Istotnie, niektóre z nich można zaklasyfikować do tej grupy. Jednak wprowadzenie proponowanej przez nas kategorii ułatwia zrozumienie swoistej dynamiki mitu, J a k staraliśmy się wykazać korzystając z materiałów Ortiza i niektórych jego analiz, mitologia współczesnych Indian peruwiańskich jest zróżnicowana; na tle m i t ó w na­ wiązujących do tradycyjnych schematów, nierzadko sięgających epoki przedkolonialnej, cykl m i t ó w o Inkarri wyróżnia się jako mity kryzysowe (analogicznie do ruchów kryzysowych, dla których nierzadko stanowią one ideologiczną „nadbudo­ wę"), czyli mity powstałe na bazie potrzeb społecznych zrodzonych przez krytyczną sytuację społeczną. Wydaje się, że podstawowym efektem takiego stanu jest po­ czucie degradacji, świadomość obcej dominacji itp., czyli m ó w i ą c ogólnie relatywna deprywacja. W środowisku andyjskim, gdzie tradycja Tawantinsuyu jako niezależ­ nego i i n d i a ń s k i e g o organizmu p a ń s t w o w e g o trwa nadal, a co za tym idzie silne jest poczucie więzi z przeszłością oraz tożsamości „rasówo"-kulturowej, Wy­ tworzyła się szczególnie d o g o d n a sytuacja dla powstania mitu pełniącego funkcje kompensacyjne. Spełnia je zaś przede wszystkim część pierwsza mitu, która — zbu­ dowana w opozycji do części drugiej, będącej pewnym skrótem realnie istniejącej i odczuwanej rzeczywistości — podtrzymuje „wiarę w siebie", by użyć określenia metaforycznego. Obraz „złotego wieku" został stworzony — przy wykorzystaniu wąfck ó w tradycyjnych oraz e l e m e n t ó w społecznie dziedziczonej historiografii — jako wyraz konkretnych pragnień społeczności indiańskich, niemożliwych do zrealizowa­ nia w obecnie istniejącej sytuacji. Z tego właśnie powodu trudno nam się zgodzić z przypuszczeniem, jakoby dbraz ten nie oddziaływał na emocje. Określoną i w a ż n ą rolę pełni w micie stwierdzenie o utajonym życiu Inkarri. Jak wiadomo, nie zawsze wątek ten występuje; niektóre wersje „kończą się na sce­ nie egzekucji, nie sugerując ani dalszego utajonego istnienia głowy herosa, ani mo2 8 Posern-Zieliński, op. cit., s. 145. �267 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E żliwości jego powrotu z niewoli. Są to — pisze A. Poser-n-Zieliński — opowieści pozbawione e l e m e n t ó w prospektywnej dynamiki zmian i cech mesjanistycznych, nie mogą przeto posiadać związku z aktami protestu indiańskich mas, domagających się położenia kresu nadużyciom i bezprawiu" . I ta teza jest naszym zdaniem znacznym uproszczeniem, opisana bowiem wyżej forma mitu jest właśnie mitem kompensa­ cyjnym, dzięki któremu Indianie podtrzymują świadomość swej przynależności etnicz­ nej i kulturowej, a przede wszystkim własnej wartości. Istnienie zaś świadomości tego wydaje s i ę mieć mimo wszystko związek z ,,aktami protestu" czy przynajmniej „aktami obrony" przed presją Białych i ladinos oraz ich k u l t u r y . Wspomnieliśmy wyżej o dynamice mitu. Czas wyjaśnić tę myśl. Przedstawiona forma mitu jest jakby pierwszą fazą rozwojową mitu millenarystycznego, którym staje s i ę mit kompensacyjny w sytuacjach otwarcie konfliktowych. Nie bez racji zwraca się nieraz u w a g ę na fakt, że mit o Inkarri mógł ujawnić się w latach 20-30-tych X X wieku, w okresie nasilającej się fali powstań i n d i a ń s k i c h , choć jego geneza — jak przypuszczają niektórzy badacze — jest znacznie dawniejsza. W takich warunkach mógł on przybierać wyraźną postać millenarystyczną, jaką rejestrowano także w niektórych wersjach w 2 połowie bieżącego stulecia. Uzyskuje on wtedy część trzecią — wizja minionego złotego wieku ulega projekcji na przy­ szłość tworząc obraz mającej dopiero nadejść „doskonałej epoki", epoki ziemskiego zbawienia. W ó w c z a s mit odpowiada definicji mitu millenarystycznego, pod którym to pojęciem należy rozumieć w e d ł u g A. Poserna-Zielińskiego „taki zespół mitycznych obrazów, który będąc swoistą historiozofią i futurologią roztacza wizję rychłego, kolektywnego i zmaterializowanego zbawienia, dając jego interpretację i określając konieczność i nieuchronność nadejścia ery "absolutnej-" szczęśliwości" . Omawiane przez nas mity o Inkarri nie wypełniają całkowicie tego warunku, choćby dlatego, że nie orzekają z całą pewnością o powrocie herosa. Niewykluczone, iż jest to w jakimś stopniu efektem szczególnej sytuacji informatorów indagowanych przecież przez ludzi zaliczanych w poczet przeciwników Inkarri, którzy w związku z tym łagodzili w y m o w ę mitu. Niemniej jednak równie prawdopodobne jest istnienie mitu o Inkarri tylko w formie kompensacyjnej. W zależności od środowiska, od stopnia jego akulturacji, mit o Inkarri może ponadto ulegać przeobrażeniu z mitu soterycznego w mit eschatologiczny . Kończąc tę przydługą być może dygresję wypada powrócić do wspomnianego już dylematu A. Ortiza Rescaniere, autora omawianej pracy. Badacz ten, ś w i a d o m radykalnej pod w z g l ę d e m oceny sytuacji społecznej i sposobów jej rozwiązania wymowy mitów, stara się, jak kilkakrotnie wskazywaliśmy, złagodzić ją wykorzy­ stując w tym celu m. in. niektóre elementy mitologii indiańskiej. Trudno w inny sposób wyjaśnić specyficzny układ książki. Prócz różnego rodzaju mitów w s p ó ł c z e ­ snych Ortiz wykorzystuje także kilka wybranych z obszernego zbioru m i t ó w i legend z Huarochiri, pochodzących z końca X V I w. Stosowana przez niego metoda nie wy­ klucza oczywiście tego rodzaju zabiegu. Niemniej jednak w trakcie lektury w y b ó r 30 31 32 33 u 3 0 Tamże, s. 146. Por. uwagi dr Azzo Ghidinelli, włoskiego- socjologa pracującego w Gwatemal­ skim Instytucie Indiańskim, o potrzebie rozbudzenia wśród Indian gwatemalskich świadomości przynależności etnicznej i poczucia własnej wartości jako czynnika przeciwdziałającego presji kultury ladynoskiej, E . D z i k o w s k a , XLI Międzynaro­ dowy Kongres Amerykanistyczny, „Kontynenty", nr 3: 1975, s. 35. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 143. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach spoleczno-religijnych Tupí-Guaraní, „Etnografia Polska", t. X V I : 1972 z. 2, s. 95-96. Definicje tych pojęć patrz: M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Koncepcja zbawie­ nia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej, „Etno­ grafia Polska", t. X V I : 1972, z. 2, s. 69-90; por. też P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Ruchy społeczne i religijne s. 147, 149. 3 1 3 2 3 3 3 4 �268 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ten wzbudza niejakie zdziwienie, analizowane bowiem mity operują co prawda k a ­ tegoriami powtarzającymi się w mitach współczesnych, ale m ó w i ą o zjawiskach, które w tych drugich nie występują. Przy końcu książki okazuje się jednak, że tych kilka tekstów wybranych zostało z rozmysłem, potrzebne były bowiem Ortizowi dla wprowadzenia w ewidentny sposób idei mediacji między dwoma opozycyjnymi ele­ mentami (bóstwami, ale nade wszystko ich cechami — biedą i bogactwem). F u n k c j ę tę pełni w wybranych mitach z Huarochiri kobieta. Istotnie, w wielu mitach pe­ ruwiańskich, np. w micie o Conie i Pachacamac oraz o Adaneva, gdzie pominęliśmy te fragmenty, ziemia — Mama Pacha lub kobieta — Virgen Mercedes pojawiają się w tej samej roli, stanowią element mediacyjny między kolejnymi epokami i b ó ­ stwami. Jednak w mitach o Inkarri brak jakiejkolwiek próby „pogodzenia" obu epok; co w i ę c e j — być może świadomość istnienia tego tradycyjnego schematu każe informatorowi opowiadającemu mit o szkole podkreślić jako cechę epoki Jezusa zerwanie kontaktu z ziemą (podcięcie jej gardła',). Zanim przekonamy się, jak pe­ ruwiański badacz spożytkował swój pomysł, przytoczmy jego wyjaśnienie genezy m i t ó w o Inkarri. „Dychotomiczna wizja kultur i społeczeństw peruwiańskich" wy­ nika jego zdaniem z dwóch p o w o d ó w : „1. Relacje o Inkarri — pisze Ortiz — opisują rzeczywistość tragiczną. Peru jest głęboko podzielone na społeczeństwo nowoczesne, ekonomicznie dominujące oraz potomków dawnych społeczności peruwiańskich, s y n ó w słońca i ziemi. 2. Kultura andyjska jest głęboko naznaczona przez ciąg własnych tradycji duali­ stycznych organizacji społecznych i przez to prawdopodobnie dąży do analizy rze­ czywistości za pośrednictwem par symetrycznych i przeciwstawnych. Relacje o I n ­ karri mogą być manifestacjami tego fenomenu kulturowego" . Tyle Ortiz Rescaniere. O ile z pierwszym wnioskiem trzeba się zgodzić, zauwa­ żając jednak, iż autor.nie sięga do istotnych przyczyn tego rozdarcia, o tyle wniosek drugi w tak ogólnej postaci jest w zasadzie nie do przyjęcia. Zgromadzony przez niego materiał źródłowy świadczy wprawdzie o kontynuacji pewnych tradycyjnych Struktur, ale dualizm m i t ó w o Inkarri ma inny charakter, wynika bezpośrednio z tego, co Ortiz pominął, a mianowicie rzeczywistych przyczyn głębokiego podziału społeczeństwa peruwiańskiego. Obraz rzeczywistości ukazany w mitach jest przede wszystkim rezultatem miejsca zajmowanego przez Indian w układzie społeczno-ekonomicznym, określanym przez niektórych antropologów mianem kolonializmu we­ wnętrznego. W ramach tego systemu społeczność indiańska zawsze stanowiła grupę eksploatowaną, podkreślmy — grupę etniczną eksploatowaną przez inną g r u p ę . Oto istota dychotomii mitów kompensacyjno-emancypacyjnych. 35 36 W przemilczaniu tej niewygodnej dla wielu współczesnych Peruwiańczyków sprawy, kryje się myśl nieomal magiczna — nie nazwane nie istnieje. Cała analiza przeprowadzona przez Ortiza zmierza do zatarcia różnic istniejących między mitami o charakterze kosmogonicznym i mitami o Inkarri, do wykazania, iż taki a nie inny obraz świata leży w naturze Indian, ma źródło w tradycji andyjskiej, sytuacja zaś społeczno-kulturowa i ekonomiczno-polityczna stanowi jedynie czynnik uboczny, drugorzędny. Mimo wszystko książka Ortiza wyróżnia się korzystnie z szeregu prac reprezentujących ten sam kierunek myślenia, gdyż tu uważny czytelnik zdoła — dzięki przytaczaniu innych, niekompensacyjnych mitów — wyłuskać spoza komenta­ rzy autora ich rzeczywiste przesłanie i wszystkie cechy szczególne. W innych publi­ kacjach, a mamy na myśli kilka artykułów zgromadzonych w antologii Ideologia 5 5 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 152. Por. G. F r a n k , W kwestii indiańskiej, [w:J Ameryka indiańska?, red. R. Romano, Warszawa 1971, s. 401-429; R. P o z a s , I . H. d e P o z a s , Los indios en las clases sociales de México, L a Habana 1971; Z. M. K o w a l e w s k i , Indianie w endokolonialnej strukturze Mezoameryki, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1, s. 129-158. 3 8 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 269 mesiánica del mundo andino, autorzy rozpatrując mity o Inkarri w oderwaniu od jakiegokolwiek materiału porównawczego mogą naprawdę przekonać czytelników, iż cały problem sprowadza się do specyfiki myślenia ludności indiańskiej. Jest to jeszcze jedna z wielu prób sprowadzenia tzw. problemu indiańskiego na płaszczyznę w y ł ą c z n i e ideologiczno-kulturową, wytłumaczenia zmitologizowanych, ale faktycz­ nych potrzeb i dążeń Indian przy użyciu „obezwładniających" struktur myślowych, „każących" im niejako oczekiwać kataklizmu nie dlatego, że mógłby on zakończyć obecną sytuację społeczno-polityczną, lecz dlatego, iż tak po prostu musi być. Uni­ kanie rozwiązań sięgających istoty konfliktu Indianie — Biali spotkało się z krytyką ze strony José Cariosa Mariátegui już kilkadziesiąt lat temu; jego myśl kontynuuje i rozwija wielu współczesnych n a u k o w c ó w Mimo tego Juan M. Ossio A., we w s t ę ­ pie do wspomnianej antologii, poddaje krytyce wszelkie próby poszukiwania genezy ideologii mesjanistycznej oraz ruchów społeczno-religijnych w określonych warun­ kach społeczno-politycznych; stwierdza, że być może jest to uprawomocnione dla innych regionów świata, czy nawet Ameryki, ale nie dla regionu andyjskiego. Tutaj bowiem ideologia mesjanistyczna jest zdeterminowana przez cykliczną koncepcję czasu oraz koncepcję, podług której świat i porządek społeczny są „zaprogramowane" na wieczność. Ossio dodaje od razu, iż ta ostatnia koncepcja zgadza się z definicją millenaryzmu, ^ponieważ chłop andyjski oczekuje, że jego świat „taki jak jest, pojawi się ponownie dogłębnie zmieniony"^ . Trudno oprzeć się wrażeniu, iż jesteśmy świadkami konstruowania przez niektórych badaczy peruwiańskich swego rodzaju mitu naukowego, o określonych i łatwych do odgadnięcia celach pragmatycznych. Do nich, pomimo częstego używania przy ocenie obrazu świata zawartego w mitach przymiotnika „tragiczny", zdaje się należeć Alejandro Ortiz Rescaniere. W przeci­ w i e ń s t w i e do wymienionych badaczy, usiłujących zmistyfikować rzeczywistość, sami Indianie coraz częściej świadomi są przyczyn stanu, w jakim znajdują się od wie­ k ó w oraz przyczyn konfliktu istniejącego w społeczeństwie peruwiańskim, a nie le­ żącego bynajmniej w sferze ideologiczno-kulturowej; ś w i a d e c t w e m niech będą słowa Indianina z Puquio zapisane przez J . M. Arguedasa : „My [Indianie] chcemy tylko, aby rząd nakazał, żeby mistis i Indianie żyli oddzieleni i żebyśmy nie prosili pomocy jedni u drugich. Wtedy Okaże się, kto znaczy więcej w Puquio. My, biedni tacy jacy jesteśmy, możemy żyć; oni [mistis] płacząc przyszliby prosić nas o pomoc, ponieważ nie umieją orać, nawadniać, zbierać plo­ nów, hodować bydła. Nic, nic nie umieją, tylko jeździć konno i w s k a z y w a ć . Po­ marliby z głodu, gdyby byli zmuszeni żyć odseparowani". W tym kontekście wnioski Ortiza nabiorą pełnej jasności. Pisze on, że relacje o Inkarri nie stanowią „mechanicznego" odzwierciedlenia postawy Indian wobec „świata Pizarra", gdyż w rzeczywistości można w e d ł u g niego zauważyć dwie ten­ dencje. Jedna to dążenie do „anulowania lub przezwyciężenia opozycji", pragnienie zasymilowania się z kulturą i ś w i a t e m Białych, chęć ożenienia się z n i ą „jak prag­ nęli tego biedni Cuniraya i Huatyacuri" (bohaterowie mitów w Huarochiri), którzy wreszcie znaleźli swe miejsce w interpretacji Ortiza. Wyrazem tej tendencji ma być budowanie szkół, nauka hiszpańskiego, migracje do miast („idą do ludu dostat­ ku"). Oczywiście, istnieje też tendencja przeciwstawna, znajdująca wyraz w umac3 7 3S 39 3 7 J . C . M a r i á t e g u i , Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, L i m a 1952 (praca ogłoszona w 1928 г.), por. polskie tłumaczenie dwóch części: Problem Indianina oraz Problem ziemi [w:] Ameryka indiańska?, s. 237-307. J . M. O s s i o A., Ideología mesiánica del mundo andino: introducción, [w:] Ideología mesiánica s. X X . J . M. A r g u e d a s , A. O r t i z R e s c a n i e r e , El mito de Inkarri y la comunidad de Puquio. Extractos de „La posesión de la tierra, los mitos post — hispánicos y la visión del universo en la población monolingüe quechua", [w:] Ideología mesiánica..., s. 227. 3 8 3 9 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nianiu własnych zwyczajów (Ortiz pisze to słowo w cudzysłowie), podważaniu war­ tości świata Białych, odmawianiu im miana Peruwiańczyków. Na tej podstawie autor wyznacza dwie perspektywy przyszłości Indian, wykorzystując znów wątki m i t ó w z Huarochiri. „Może, jak Huatyacuri zdołają ożenić się z kobietą ... [kobieta skorelowana w mitach z bogactwem jest tu symbolem świata Białych — przyp. R T ] i będą mogli uleczyć chorobę białego boga. Wówczas wyłoni się nowy heros, nowy Huatyacuri, który nie będzie negował w pełni zwycięskiego świata, lecz uleczy go, zawładnie nim, ożeni się z nim, jak to zrobił Huatyacuri [...] osiągając w ten sposób syntezę, prawdziwy metysaż. Ale jest również możliwe, ż e w końcu, dostatecznie spauperyzowani, zaakceptują rolę kobiecą, pasywną i zasymilują się do tego świata, którego fałszywy bóg jest chory . 40 Są to tylko pozornie dwie różne perspektywy, obie sprowadzają się bowiem do wspólnego mianownika — pozbawienia Indian ich tożsamości etnicznej i kulturowej, do przystosowania ich — oczywiście dla ich dobra! — do społeczeństwa ladinos. Praktyka to znana w wielu krajach Ameryki Łacińskiej; wystarczy przytoczyć sło­ wa Azzo Ghidinelli, pracującego w Gwatemalskim Instytucie Indiańskim charaktery­ zujące postawę ladino w stosunku do Indian: „Nie interesują go [...] języki indiań­ skie, dlaczego on miałby się nimi zajmować, skoro Indianin m o ż e nauczyć się hisz­ pańskiego? — Przecież w ten sposób zintegruje się ze społeczeństwem i szybciej przestanie być Indianinem. Wszyscy chcą na siłę [...] pozbawić Indian ich osobo­ wości, dla ich rzekomego dobra. A w rzeczywistości po to, by zwiększyć ich zależ­ ność" . 41 Na marginesie nasuwa s i ę refleksja, że historia mimo wszystko powtarza się, gdyż już Hiszpanie — jak zauważył Nathan Wachtel — wykorzystywali akulturację jako sposób zapobiegania lub rozbijania indiańskich ruchów o p o r u Tymczasem w peruwiańskim społeczeństwie indiańskim coraz jaśniejsza staje się świadomość dróg prowadzących do likwidacji stanu, który zrodził mity o Inkarri. „Comunero z Puquio czekał, ufny w zmartwychwstanie Inkarri. Takie zmartwych­ wstanie zaczęło się dokonywać. Wraz z otwarciem dróg pomnożyły s i ę zyski indiań­ skiej gospodarki. Wspólnoty pobudowały szkoły, odnowiły swe domy. Jego umiejące czytać i pisać (alfabetos) dzieci, »ci, którzy stali się cholos« (cholos emergentes), stali się »-bezczelni-« w stosunku do p a n ó w (se han »insolentado« con los señores). Już nie ustępują im z drogi. Oburzeni i bezsilni, starzy panowie, o lasce ze złotą rączką, wyemigrowali na wybrzeże, głównie do Limy. Z Puquio wyemigrowali pa­ nowie i metysi; młodzi comuneros idą i wracają. Właściciele ziemi i bydła, nowe po­ kolenie, qepa ñeqen, odkryli, że góry są jedynymi wysokimi poziomami ziemi (simp­ les promontorios de tierra), a nie bogowie; do nich nie docierało już przesłanie mitu o Inkarri. Nie potrzebują tego boga. Zdecydowali się zdobyć lokalną w ł a d z ę w prowincji. Starzy comuneros, ñawpa ñegen, obserwują ich ze zdziwieniem i entu­ zjazmem. "-Mówią tym samym językiem co my, ale nie rozumiemy się z młodymi. Usiłują zmusić nas do milczenia w cabildos i prawie zawsze to osiągają [...] Ale jesteśmy zadowoleni. Oni są zmetysiałymi dziećmi Indian, nie dziećmi metysów. Nie wiem, co zrobią panom. Może im zabiorą władzę [...]«" . 42 4S A. PAWŁOWSKI, Cyganie. Studia Lubuskie Towarzystwo Naukowe nad przestępczością, Zielona Góra 1973. Niewiele ukazało się w Polsce publikacji na temat Cyganów, ich ilość po> woj­ nie w okresie intensywnych przemian zachodzących w życiu Cyganów, które po4 0 4 1 4 2 4 3 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 153. Cyt. za D z i k o w s k a , op. cit., s. 38-34. N. W a c h t e l , Rebeliones y milenarísmo, [w:] Ideología A r g u e d a s , O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 231. mesiánica s. 129. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 271 winny stać się przedmiotem zainteresowań badaczy — także zamyka się skromną liczbą. Nieprzystępność grupy, powszechna dosyć niechęć do nich, pokutujące ste­ reotypy powodują, że krąg osób interesujących się Cyganami jest wąski, piszących o nich jeszcze mniejszy. W polskiej powojennej literaturze dotyczącej Cyganów jest tylko 6 pozycji książkowych. Z tych sześciu 2 stanowią w ł a ś c i w i e kolejne wydania tej samej pracy J . Ficowskiego, jedna to zbiór reportaży autorstwa Z. Kaźmierczuka (Pożegnanie taboru), jedna jest pracą popularną (L. Mróz, Cyganie) i jedna to tłumaczenie wy­ danej w Stanach Zjednoczonych książki Yoonsa Cyganie, będącej opowieścią-wspomnieniem z kilkunastoletniego życia w społeczności cygańskiej, szóstą pozycję sta­ nowią Cyganie Pawłowskiego. Omawiana praca nie jest pierwszą publikacją P a w ł o w s k i e g o na temat stosunku Cyganów do niecygańskiego systemu prawnego. Autor co prawda m ó w i o prze­ stępczości cygańskiej, moim zdaniem jednak należałoby problem sformułować jako stosunek Cyganów do norm i reguł prawa niecygańskiego, to pierwsze określenie bowiem wprowadza pewien fałsz i element wartościowania i nadrzędności w na­ świetlaniu zagadnienia. O przestępczości m o ż n a by chyba m ó w i ć przede wszystkim w stosunku do reguł prawnych własnej ich społeczności. Jest oczywiste, że Cyganie przez fakt życia na terenie naszego kraju są zobowiązani do przestrzegania także norm krajowych, jednakże — o czym także autor pisze — są grupą wyraźnie wy­ różniającą się, dość skonsolidowaną, o istniejącej nadal własnej organizacji społecz­ nej i własnych normach. Odmienny i swoisty sposób ich życia, skomplikowana histo­ ria powodują, że nawet czyny przestępcze według naszych norm nie są tak jedno­ znacznie ł a t w e do określenia jako przestępstwa w odniesieniu do społeczności cy­ gańskiej. Dlatego wydaje mi się, że w ł a ś c i w s z e jest w tym przypadku m ó w i e n i e 0 stosunku Cyganów do naszego niecygańskiego prawa niż o przestępczości C y g a n ó w widzących te same czyny — niezależnie czy dopuszczają s i ę ich, czy nie — w sposób nieco inny. W roku 1968 w Pracach Lubuskiego Towarzystwa Naukowego (Komisja Prawa, z. 1, Zielona Góra 1968) ukazał się artykuł Pawłowskiego Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, będący jakby wprowadzeniem, zapowiedzią omawianej obecnie książki, systematycznym uporządkowaniem typów wykroczeń, jakich dopuszczają się Cyganie, opisem i systematyzacją technik. Ten materiał został następnie w książce rozbudowany i zilustrowany danymi uzyskanymi podczas bada­ nia akt sądowych. Praca Pawłowskiego, rzetelnie przygotowana, uzupełniona literaturą przedmiotu, świadczy o znajomości zarówno nauki o prawie, jak i spraw cygańskich. Autor w wielu miejscach z wyraźną sympatią odnosi się do bohaterów swojej pracy, a wnioski k o ń c o w e wyraźnie tę tendencję potwierdzają. P a w ł o w s k i świadom jest również błędów, jakie zostały uczynione w stosunku do Cyganów w próbach ich „aktywizacji" i włączenia w nurt życia kraju. Niemniej sam nie ustrzegł s i ę pewnej ilości uproszczeń czy zbyt może pochopnych stwierdzeń. Prezentowany materiał „dowodowy" nie świadczy tak jednoznacznie na rzecz stwierdzeń autora. Istnieje możliwość innego interpretowania i wyciągania wniosków. Brak także często głębszej analizy opisywanych zjawisk, co sprawia, że stwierdzenia autora są zbyt aprioryczne. P o d s t a w o w ą niedoskonałością pracy jest to, ż e P a w ł o w s k i nie potrafi w y j ś ć poza określone ramy stereotypowego patrzenia na Cyganów i traktowania ich jako oporne wychowaniu dzieci, a nie jako grupę o odrębnych samoistnych wartościach kultu­ rowych. Mimo historii, która tak zróżnicowała samych Cyganów, i mimo iż od dawna stykają się z naszą kulturą żyjąc pośród nas — co wyraźny w y w a r ł o na nich w p ł y w — pozostało im szereg cech swoistych, tak dotyczących sposobu życia, jak 1 zasad etycznych. Zdając sobie sprawę z tej odmienności należy pamiętać o tym również przy analizowaniu tak w a ż n e g o zagadnienia, jakim jest przestępczość, czyli przekraczanie norm obowiązujących w określonej społeczności. P a w ł o w s k i ocenia �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Cyganów w e d ł u g naszych praw. Założenie, że powinni stosować się do praw miej­ scowych, w a ż n e jest dla pragmatyki prawnej, ale nie dla naukowego zrozumienia konfliktu, jaki rysuje s i ę przy zetknięciu ich filozofii, tak różnej od naszej, z naszym systemem prawnym. Poza tym historia Cyganów w Europie jest niemal wyłącznie historią prześladowań i prób pozbawienia Cyganów ich osobowości kulturowej, a często nawet fizycznej wolności. Nie należy się w i ę c dziwić, że na przestrzeni tych 500 lat ich bytowania w Europie nie doszło do w e w n ę t r z n e g o zbliżenia psychik i wzajemnego zrozumienia. Stąd i stosunek Cyganów do naszych zasad życia i norm prawnych; trudno, by był inny, bowiem „moralność ofiar nie może być moralnością prześladowców, mentalność niewolników nie może być mentalnością ich mistrzów" *. Jest chyba niemało prawdy w częstych dość w literaturze stwierdzeniach o stosun­ kowo swobodnym i lekkim traktowaniu przez Cyganów tak granic państwowych, jak i granic w ł a s n o ś c i . Świat jest po to, by wędrować, gdzie się ma ochotę, a po­ trzebne produkty można uzyskać po drodze. Ponieważ nie gromadzi się ich, nie bie­ rze na zapas, ale dla zaspokojenia doraźnych potrzeb, zatem nie jest to dla Cyganów czyn przestępczy. Nie sposób odmówić pewnej logiki temu rozumowaniu i nie na­ leży specjalnie dziwić się, że trudna jest droga do porozumienia przy zupełnie odmiennych postawach, przy zasadniczym konflikcie człowieka ustabilizowanego, osiadłego, i ruchliwego nomady. Podobnie przecież trudno było przedstawicielom wielu społeczności plemiennych zrozumieć głoszoną przez misjonarzy zasadę: nie kradnij. 2 Błąd wynikający z przyjęcia tej postawy w pracy staje się jeszcze bardziej widoczny przy omawianiu takich wykroczeń jak wróżba, czarownictwo, a zwłaszcza porwania i gwałty. Przez całe wieki oczekiwano od Cyganów wróżenia i przez c a ł e wieki znajdowali zbyt na t ę swoją umiejętność i ludzi, dla których ważne było usłyszenie zapewnienia, ż e otrzymają pieniądze, że czeka ich podróż itp. wiadomości, które pomogłyby przetrwać nużącą codzienność albo odnaleźć się w niepewnych momentach życia. Znajdowali takich, którzy chcieli — sami nie potrafiąc — przy pomocy cygańskich czarów odwrócić bieg losu. Nie od razu w i ę c umiejętność ta za­ ginie i nie jest prawdopodobnie całkiem zrozumiałe dla Cyganów, dlaczego mają być za to karani, skoro nadal pewna część społeczeństwa oczekuje od nich wróżbiarsko-czarowniczych usług. Jeszcze większym nieporozumieniem jest traktowanie jako karalne wczesnego zawierania przez Cyganów małżeństw i wczesnego rozpo­ czynania pożycia płciowego przez kobiety, skoro wieki historii taki wzór ich życia w y p r a c o w a ł y i skoro wyraźne s ą różnice fizjologiczne w stosunku do narodów otaczających. Sami Cyganie w e w n ą t r z swojej społeczności nie traktują tego jako przestępstwa czy czegoś odbiegającego od normy — co zresztą podkreśla Pawłowski. Zrozumiałe więc, ż e nie chcą się stosować do naszych norm i że będą je omijali, a przekonanie o uniwersalności naszych zwyczajów i praw jest dowodem nietoleran­ cji i etnocentryzmu, świadczy, że nie tylko niewiele wiemy o Cyganach, ale że przed wychowaniem i oceną innych należy rozpocząć od zmiany w ł a s n e g o sposobu patrze­ nia. Skoro w e d ł u g Cyganów ta forma zawierania m a ł ż e ń s t w — na przykład przez, choćby symboliczne, uprowadzenie — jest uważana za normalną i nie wywiera destrukcyjnego w p ł y w u na społeczność, nasze widzenie tego problemu może b y ć przez nich rozumiane tylko jako fałszywe moralizatorstwo. Chyba że idzie o c o ś i n ­ nego, nie obronę interesów społecznych, ale pozbawienie Cyganów ich osobowości kulturowej, wtopienie w społeczność, wśród której wędrują czy żyją. A to zdaje s i ę w y n i k a ć ze stwierdzeń autora, krytykujących nie tylko nasz sposób widzenia Cyga­ n o w i podejście do problemów ich egzystencji, ale metody postępowania nie dające 1 E . P i 11 a r d, Les Tziganes ou Bohěmiens, Geneve 1932, s. 37. Jedną z ciekawszych książek na ten temat, pokazujących cygański punkt w i ­ dzenia, są Cyganie J . Y o o r s a — patrz recenzja .Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 2. 2 �STE I R E C E N Z J E 273 dostatecznych rezultatów w procesie asymilowania Cyganów. Opisane na str. 38 trak­ towanie „starszych" w grupie, pomijanie ich i ignorowanie przez władze, jest iden­ tyczne z postawami, jakie przyjmowane były często przez kolonizatorów w kon­ taktach z tubylcami Afryki czy Ameryki i prowadzić miały do szybszego rozkładu grupy, bo w ł a ś n i e „starsi", darzeni często dużym szacunkiem, stali na straży spo­ istości grupy i zachowania zasad i norm uświęconych tradycją. I to stanowi dość istotny w y d ź w i ę k pracy. „Brak świadomości asymilacji" i niechęć Cyganów do wy­ zbycia się swej odrębności i świadomości kulturowej jest czymś dla władz różnych państw kłopotliwym, ale jednak chyba całkiem naturalnym i pozytywnym. Autor ś w i a d o m jest tego, uczynił krok pozwalający widzieć i wątpić, ale nie uczynił na­ stępnego kroku wiodącego do zerwania ze stereotypem oceny, nie powiedział wy­ raźnie, że n i e w ł a ś c i w e jest takie rozumienie problemu przez system prawny. Przechodząc do szczegółów: w pracy P a w ł o w s k i e g o budzi także wątpliwość materiał statystyczny. Przy omawianiu szeregu wykroczeń przeciwko polskiemu pra­ wu powtarzają się te same nazwiska, te same przydomki. Jeśli rozpatrywać indy­ widualnie każdy fakt — kradzież, wyłudzenie, bójkę itd., istotnie wychodzi spora ilość wykroczeń, ale jeśli poszeregować je według sprawców, okazuje się, że mamy do czynienia ze stosunkowo niewielką liczbą osób, które dopuściły się różnych wykroczeń, z pewnymi zespołami rodzinnymi, wyraźnie wyróżniającymi się wśród reszty Cyganów. Ilość tych przypadków jest niewielka, ale w niezbyt licznej popu­ lacji Cyganów w Polsce stanowi — zwłaszcza w rozbiciu na poszczególne wykrocze­ nia — procent niemały. Jest zrozumiałe, że fakt wspólnej egzystencji na określonym terytorium tak z róż­ nych grup jak osiadłe społeczności europejskie i Cyganie, prezentujący inną kulturę i inną psychikę, powoduje konieczność szukania reguł, które unormowałyby zasady współżycia, jednakże nie prowadzi do znalezienia takich reguł dążenie do pełnego wchłonięcia tej drugiej grupy. Na marginesie: pisząc o zasadach współżycia C y g a n ó w z nami P a w ł o w s k i myli chyba pojęcie asymilacji z adaptacją. W literaturze terminy te mają dość wyraźnie sprecyzowane i różne znaczenie. W przypisie na str. 210 autor wyjaśnia, co rozumie przez pojęcie asymilacji, jest to: „[...] dobrowolny udział mniejszości etnicznej w ży­ ciu społeczno-politycznym narodu dominującego na pewnym obszarze, przy zacho­ waniu równości wobec prawa, lecz bez utraty cech określających mniejszość jako grupy odmiennej", tyle że w e d ł u g przyjętej nomenklatury ten rodzaj współegzystencji określany jest mianem adaptacji. Asymilacja jest stadium dalszym i połączonym z wtopieniem się danej społeczności w drugą, zatraceniem odrębności i osobowości kulturowej. Jest to zjawisko powszechne na stykach różnych kultur na całym ś w i e ­ cie, rezultat historii, kontaktów itd. i jeśli przebiega „samoczynnie", ma charakter stosunkowo bezkonfliktowy, pokojowy; jeśli jednak jest celem działania, prowadzi często do katastrof i agresji i jest pewnego rodzaju zabójstwem kultury, zniszcze­ niem drugiej społeczności. Asymilacja samoczynna, idąca od w e w n ą t r z danej grupy asymilowanej, doprowadza do przejęcia nowych — obcych do tej pory — elementów, ale powoduje także stopniowe zmiany i przekształcenia wewnątrz grupy i jej kul­ tury; tym samym mimo zmian panuje pewien rodzaj równowagi. Jeśli asymilacja ma charakter nacisku idącego z zewnątrz, prowadzi z reguły do zachowania r ó w n o ­ wagi. A przy tym narzucając nowe treści powoduje raczej opór, próbę przeciw­ stawienia się niż chęć zmian, podcina tradycyjne wartości kultury i zasady jej istnienia, co prowadzi do dekulturacji i dezorganizacji społeczeństwa. Jednymi ze zjawisk powszechnie towarzyszących temu są zjawiska anomii — wzrost przestęp­ czości, prostytucji i t d . I chyba sporą część przypadków omówionych w pracy P a w ł o w s k i e g o można by odnieść właśnie do tej kategorii. 3 3 Porównaj L . J o c h i m s e n , gart 1963, s. 59. 18 — Etnografia Polska, XX/1 Zigeuner Heute. Ferdinand Enke Verlag, Stutt­ �274 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Tym, co utrudnia działanie w stosunku do Cyganów, jest „brak zrozumienia przez Cyganów potrzeb wymiaru sprawiedliwości" (s. 203) i „brak świadomości asy­ milacji" (s. 210). Sądzę, że nie są to zjawiska złe, utrudniają może współpracę, ale przez sam fakt istnienia powinny prowokować do refleksji i rewizji naszych postaw. P a w ł o w s k i podkreśla w pracy o Cyganach tak istotny dla istnienia społeczeństwa fakt, jak silna solidarność grupy i umiłowanie wolności; cieszyć się chyba należy, że te cechy są tak wyraźne. To świadczy, że dotychczasowe doświadczenia nie zła­ mały Cyganów, że jest możliwość wypracowania zasad, które — nie pozbawiając ich kulturowej osobowości— umożliwią współegzystencję ich i nas. P a w ł o w s k i po­ daje zresztą zasady, jakie powinny być przestrzegane w dążeniu do wypracowania nowych form współżycia z nimi. Należy w i ę c : „— prowadzić osadnictwo w miastach, gdyż nigdy nie mieli oni skłonności do pracy na roli, a trudno o inne zajęcia w warunkach wiejskich; — nie wzbraniać zakładania w ł a s n y c h z w i ą z k ó w terytorialnych, od w i e k ó w bowiem potrafili żyć tylko w szerokim kolektywie i taka wyłącznie egzystencja przed­ stawia dla nich wartość; — popierać cygański folklor, a samych Cyganów widzieć jeszcze bardziej jako peł­ noprawną mniejszość etniczną, co zmniejszy do minimum ich obawy przed "-wynarodowieniem"; — zatrudniać w tradycyjnie wykonywanych rzemiosłach i zajęciach oraz ułatwiać organizowanie zespołów artystycznych, dzięki czemu będą mieli pracę, którą lubią i potrafią dobrze w y k o n a ć ; — udzielać systematycznie pomocy materialnej, lecz jej eskalację korelować z wy­ siłkiem o uczciwe dochody samych Cyganów, by w ten sposób zachęcić do asy­ milacji zarobkowej" (s. 227-228). Nasza historia także nie była zbyt radosna i tylko dzięki brakowi zrozumienia potrzeb obcego wymiaru sprawiedliwości, niechęci do asymilacji, solidarności i po­ trzebie wolności zachowaliśmy niezależność i w ł a s n ą kulturę — nie sądźmy teraz innych tak, jak nie chcieliśmy, by nas sądzono. Myślę, że uznanie tych zasad i w od­ niesieniu do Cyganów umożliwi wypracowanie sposobów postępowania sprawiedli­ wych dla obu stron. Przy tym patrzeniu na s p r a w ę współegzystencji stworzenie mo­ żliwości wzajemnego zrozumienia i świadomego uczestnictwa Cyganów w życiu kraju przy równoczesnym poszanowaniu ich odrębności kulturowej stanie się faktem możliwym. Tylko czy możliwe jest dojście do takiego etapu, skoro ciążą na nas na­ wyki poprzednich 500 lat prób rozwiązania „kwestii cygańskiej"? Poświęciłem tak dużo miejsca zwróceniu uwagi na postawę, jaką zajmuje na ogół społeczeństwo w stosunku do Cyganów, ona bowiem tak wyraźnie determinuje działanie. Uwagi odnoszą się zresztą nie tylko do Polski. Jest to bolączka dostrze­ galna w całej Europie n a przestrzeni wielu w i e k ó w . I jeśli tyle uwagi poświęciłem temu zagadnieniu, to ze względu na jego wagę, a nie dla zdeprecjonowania pracy Pawłowskiego . Jestem pełen szacunku dla pracy atuora, dla zawartych tam wielu szczegółowych opisów, jakich nie znajdziemy w naszej dotychczasowej literaturze, i przemyśleń, jakie powinny pomóc w wypracowaniu nowych zasad postępowania w stosunku do Cyganów — przemyśleń tym cenniejszych, że wypowiedzianych przez prawnika. Stanowi to, że książka Cyganie. Studia nad przestępczością Alberta Paw­ łowskiego jest pracą cenną i ważną nie tylko dla cyganologii. Lech Mróz 1 M. F O K R O P E K , Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968-1973, Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974, ss. 159, mapa, ilustracje w tekście Od 1968 roku Festiwalom Folklorystycznym w Płocku towarzyszą kiermasze wy­ robów ludowych prezentowanych przez twórców. Intencją organizatorów Festiwalu �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 276 było pokazanie szerokiemu odbiorcy możliwie pełnego obrazu artystycznej twórczości wsi i umożliwienie bezpośredniego kontaktu z twórcą i jego dziełem. W kierma­ szach brali udział znani i cenieni twórcy z całej Polski, reprezentujący prawie wszystkie dziedziny sztuki ludowej. Zazwyczaj z okazji imprez tego rodzaju wydaje się informatory i katalogi infor­ macyjne. Katalog Mariana Pokropka ma inny charakter, zawiera bowiem pełne wiadomości dotyczące wszystkich t w ó r c ó w ludowych biorących udział w 6 kolejnych kiermaszach od 1968 do 1973 roku. Katalog poprzedzony jest wstępem, zawierającym informacje o Festiwalach Płockich i innych imprezach tego rodzaju z terenu całej Polski. Podaje także krótką charakterystykę współczesnych u w a r u n k o w a ń rozwoju sztuki ludowej, efektów opieki nad nią różnych instytucji w Polsce Ludowej, kie­ runków przekształceń w wyniku zapotrzebowania nowego odbiorcy. Załączona mapa ilustruje miejscowości, z których pochodzą uczestnicy kiermaszów, z zaznaczeniem dziedzin wytwórczości. "Właściwy katalog charakteryzuje 130 twórców w formie szczegółowych opisów, zawierających nie tylko podstawowe dane o twórcach i ich dziełach, ale także podaje obszernie „z jakich wyrośli tradycji, co- i jak tworzą, jakie mają osiągnięcia t w ó r ­ cze". Uzupełnieniem opisów s ą liczne fotografie artystów i ich dzieł. Informacje za­ warte w katalogu pochodzą w większości z materiałów zebranych bezpośrednio od twórców. Znaleźć tu można jednakże nie tylko wypowiedzi samych twórców, ale także fragmenty artykułów, w y w i a d ó w zamieszczonych w prasie. Autor podaje także bibliografię prac zawierających informacje o poszczególnych artystach. Wielkim osiągnięciem tego rodzaju katalogu jest zawarcie w pozornie krótkich opisach historii ośrodków wytwórczych, uchwycenie tendencji rozwojowych lub za­ nikowych dziedziny reprezentowanej przez twórcę. Zgromadzenie w jednej publikacji sumy wnikliwych i rzetelnych informacji o współczesnej sztuce ludowej i jej twór­ cach pozwala na wyciągnięcie w n i o s k ó w ogólniejszych. Szczególnie interesujące jest prześledzenie kariery artystycznej kilkudziesięciu twórców różnych dziedzin, bodźców inicjujących i ukierunkowujących ich drogę twórczą, co najwyraźniej widać na przykładzie rzeźby, jako że jest ona najliczniej reprezentowana w katalogu (ok. 55 osób). [Na marginesie — szkoda, że we w s t ę p i e nie podano liczby twórców reprezentujących poszczególne dziedziny]. Rzeźba jest dziedziną twórczości ludowej najbardziej indywidualną, w minimalnym stopniu uza­ leżnioną od aktualnych w różnych okresach upodobań i gustów środowiska wiejskie­ go. Charakter twórczości nadają przede wszystkim osobiste uzdolnienia i możliwości artysty. W tkactwie, hafcie, zdobnictwie wnętrza, umiejętności wytwórcze, a także style i mody przekazywane były w procesie wychowania, kształtowane przez całe środowisko. Twórcy reprezentujący te dziedziny sztuki na jarmarkach płockich są przedstawicielami szerokiego niegdyś kręgu w y t w ó r c ó w i zazwyczaj należą do star­ szego pokolenia. Nowe bodźce spoza środowiska wiejskiego w y w o ł a ł y wprawdzie w ostatnich latach zainteresowanie młodego pokolenia twórczością ludową, nie zaw­ sze jednak umiejętności warsztatowe (wymagające dłuższego- przygotowania) pozwa­ lają na wykazanie się osiągnięciami artystycznymi. Inaczej w rzeźbie. Zapotrzebo­ wanie na rzeźbę ludową jest tak wielkie, że większość osób parających się rzeźbie­ niem ma szanse na uczestnictwo w konkursie, nagrodę, sprzedaż prac. Tkanina, haft, wycinanka, garncarstwo — mają swoje „kanony" regionalne (np. tkanina wykonana na Kurpiach w stylu „łowickim" czy białostockim nie otrzyma nagrody na konkursie), twórczość w tych dziedzinach musi tkwić korzeniami w tra­ dycji regionu. Rzeźba takich ograniczeń nie ma. Musi natomiast być „ludowa", tzn. nie za bardzo realistyczna, nie wykazująca zbyt wielkich umiejętności warsztatom wych, tematycznie najlepiej sakralna lub związana z życiem wsi itp. Wydaje się, że na tym polega przede wszystkim mnożenie się liczby rzeźbiarzy ludowych w ostat­ nich latach, a tym samym ilości uczestników kiermaszów płockich. Poziom prac �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE rzeźbiarskich jest bardzo zróżnicowany — od najprymitywniejszych prób uporania się z klockiem drewna do rzeźb doskonałych pod w z g l ę d e m wyczucia materiału, techniki, ekspresji formy. Nagrody natomiast uzyskują często równorzędne, zależnie od „konkurencji" w skali gminy czy województwa. Jedni rzeźbiarze dochodzą do osiągnięć twórczych w ł a s n ą drogą, inni pobudzeni zostali do działania przez różne bodźce zewnętrzne — powodzenie znajomego rzeźbiarza, notatki w prasie, zachętę różnych działaczy itp. Obserwujemy w ostatnich latach powstawanie całych ośrod­ k ó w rzeźbiarskich reprezentujących pewien pokrewny styl, często przez naśladownic­ two najzdolniejszych, jak np. Zawidz Kościelny. Tego rodzaju i wiele innych spostrzeżeń nasuwa s i ę przy u w a ż n y m czytaniu życiorysów twórców ludowych. Ciekawe też byłoby prześledzenie (czego nie może dać katalog prezentujący tak liczne grono twórców), jak „wyrabiał się" styl prac poszczególnych rzeźbiarzy od momentu „odkrycia" przez współpracę z różnymi insty­ tucjami handlowymi („Cepelia", „Desa"). Obserwuje się bowiem niekiedy rezygnację ze współpracy handlowej przez artystów, którym stałe dostarczanie prac na rynek, przeszkadza w rozwijaniu w ł a s n y c h koncepcji twórczych. Nasuwa się pytanie: w jakiej mierze reprezentacja twórców ludowych, uczestni­ czących w jarmarkach płockich jest reprezentacją wszystkich dziedzin sztuki ludo­ wej. Czy proporcje ilościowe w stosunku do powszechności w y s t ę p o w a n i a różnych dziedzin sztuki ludowej zostały zachowane? Wydaje się, że nie. Problem polega głównie na trudności wyboru rzeczywistych artystów wśród rzeszy w y t w ó r c ó w wykonujących wycinanki, hafty, kwiaty czy tkaniny. Rzeźba czy malarstwo nato­ miast są bezsprzecznie twórczością, a nie wytwórczością. Prace prezentowane na kiermaszach w Płocku obrazują, jak s i ę wydaje, sztukę ludową, taką jak chce ją widzieć odbiorca miejski, czyli nurt „tradycyjny". Rzadko na imprezach tego rodzaju prezentowany jest współczesny nurt twórczości ludowej, kształtujący się na naszych oczach. Jest to zresztą zjawisko zrozumiałe. Imprezy propagujące sztukę ludową organizowane są przede wszystkim dla środowiska miej­ skiego. Nowa twórczość wsi pozostaje nadal w ramach w ł a s n e g o środowiska, gdyż brak jest jeszcze należytego dystansu wobec nowo powstającej wartości. Maria Woźniakowa A. T H E I L E , Sztuka Afryki, Warszawa 1974, Wydawnictwa Artystyczne i Filmo­ we, seria: Kultury Starożytne i Cywilizacje Pozaeuropejskie, s. 279, ilustracje, biblio­ grafia Wśród rozpraw traktujących o sztuce Afryki można wyróżnić dwie tendencje. Pierwsza — to ograniczenie tematu do tradycyjnej twórczości plemiennej części kontynentu na południe od Sahary z dodaniem niekiedy opisu współczesnej twór­ czości o charakterze ludowym czy też pamiątkarskim, też jednak zawężonego do tej części kontynentu. Druga — to podejmowanie tematu w szerokim zakresie czasowym i terytorialnym, z uwzględnieniem malowideł i rytów naskalnych Afryki Północnej i Południowej oraz sztuki starożytnego Egiptu i islamu *. Ograniczenia stosowane w pierwszym przypadku można tłumaczyć tym, ż e twór­ czość naskalna bywa rozpatrywana jako przykład sztuki prehistorycznej niźli na1 Przykładem pierwszej tendencji mogą być takie prace, jak: D. P a u l me, Les Sculptures de VAfrique Noire. Paris 1956; E . L e u z i n g e r , Afrique. L'art des Peuples Noirs, Paris 1962; Т. В o d r o g i, Sztuka Afryki, Wrocław 1968; W. F a g g, African Sculpture: an Anthology, London 1964; czy A. T r o j a n , Sztuka Czarnej Afriki, Moskwa 1964; czy M. T r o w e l l , African Design, London 1960. et art africains, Geneve 1962; W. M i r i m a n o w , G. С z e r n o w a, Iskustwo Afryki, Moskwa 1964; czy M. Тг о w е 11, African Design, London 1960. �27? ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E skalnej, a jej cechą charakterystyczną s ą raczej odniesienia czasowe niż przestrzen­ ne; osiągnięcia artystyczne starożytnego Egiptu analizowane są w obrębie sztuki starożytnej strefy Morza Śródziemnego, bez nawiązań do strefy kulturowej „Czarnej* Afryki" ; to samo można powiedzieć o sztuce islamu — aczkolwiek jest ona teryto­ rialnie w znacznej mierze afrykańska, jednak jej źródła znajdują się w Azji, ściślej na Bliskim Wschodzie i podlegają innym kanonom społecznym oraz artystycznym niż źródła plemiennej sztuki A f r y k i . Całościowe natomiast podejmowanie tematu usprawiedliwiane bywa często tylko kryteriami geograficznymi — sztuka Afryki, w i ę c ta, która tworzona jest na kon­ tynencie afrykańskim, wśród wszystkich ludów, państw i n a r o d ó w . Oprócz takiego najbardziej prostego tłumaczenia można spotkać inne, głębiej uzasadnione. Otóż twórczość naskalna, będąca raczej przedmiotem dociekań prehistorii, jest ś w i a d e c ­ twem początków sztuki na kontynencie afrykańskim, dostarcza też cennego materiału ikonograficznego do badań nad rozwojem sztuki afrykańskiej, pozwala w n i o s k o w a ć 0 najwcześniejszych przemianach gospodarczych i społecznych l u d ó w tego konty­ nentu . Sztuka Egiptu, acz kraj ten zaliczany jest do orbity kultury śródziemnomor­ skiej, charakteryzuje się w tym kontekście przestrzenno-kulturowym daleko posuniętą swoistością, a swoistość tę zawdzięcza treściom miejscowym oraz idącym z głębi l ą d u afrykańskiego; z kolei zaczerpnięte z niej treści i formy miały rozprzestrzenić s i ę daleko na południe, wzdłuż doliny Nilu, i dojść aż do Zambezi, dając początki kultury Zimbabwe, na zachód zaś do l u d ó w zamieszkujących dzisiejszą Nigerię, przyczyniając się do rozkwitu kultury I f e . Wreszcie sztuka islamu, chociaż wywo­ dząca s i ę z Bliskiego Wschodu i związana z etnosem arabskim, w miarę przenikania tej religii do wnętrza Czarnego Lądu w y w i e r a ł a w p ł y w na plemienne poczynania twórcze, zwłaszcza w Afryce Wschodniej . 2 3 4 5 6 7 Albert Theile pisze o sztuce Afryki w całościowym, rzec można ogólnokontynentalnym ujęciu. Oczywiście nie jest dlań decydujące proste kryterium geograficzne. Nie negując też przytoczonych w y ż e j uzasadnień, poszukuje idei nadrzędnej. Jak się wydaje, jedną z nich, bodaj czy nie główną, jest przypuszczenie antropologów, że Afryka stanowi być może kolebkę ludzkości. Mają o tym świadczyć odkrycia L . S. B, Leakeya z 1959 r. i p ó ź n i e j s z e . Jeśli w i ę c Afryka była prawdopodobnie kolebką ludzkości, to równie prawdopodobnie była miejscem powstania pierwszych artystów 1 ich dzieł. Nie wdając się w dyskusje toczone przez antropologów, wypada jednak stwierdzić, że znalezienie szczątków kostnych i znalezienie zabytków sztuki to nie­ p o r ó w n y w a l n e kategorie działania. T y m bardziej że tych drugich nie znaleziono s * Egiptolodzy są zdania, że starożytny Egipt, mimo stosowanej świadomie izolacji od sąsiadów, kulturowo był jednak związany z basenem Morza Śródziemnego, nie zaś z Afryką. Wtręty tej ostatniej, widoczne w składzie etnicznym społeczeństwa, w kulturze prawie nie występowały. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Nie tylko pirami­ dy..., Warszawa 1966, czy A. M o r z e n, Aegyptische Religion, Stuttgart 1958. Por. E . S z y m a ń s k i , Islam, [w:] Religie wczoraj i dziś, Warszawa 1971; A. M r o z e k , Islam a naród w Afryce, Warszawa 1973. Przykładowo: W. B. Mirimanow, Afrika. Iskusstvo, Moskwa 1967. Por. też prace wymienione w przyp. 1. H. L h o t e, Malowidła kwitnącej pustyni, Warszawa 1964. Zdawał się to sugerować L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte Afrikas, Zurich 1954; t e g o ż , The Mystery of South Africa's Prehistorie Art, London 1929. J . S. T r i m i n g h a m , Islam in East Africa, Oxford 1964; M. A. K o w a l ­ s k i , Sztuka Afryki Wschodniej, „Etnografia Polska", 1. X V : 1971, z. 2. Brytyjski antropolog L . S. B. Leakey w 1959 r. odkrył w Tanzanii czaszkę w otoczeniu kamiennych narzędzi i nazwał ją Zinjanthropus boisei. Rok później natknął się na nowe znalezisko ludzkich szczątków kostnych pochodzących sprzed 600 000 lat. W połączeniu ze znacznie wcześniejszymi odkryciami Rajmonda Darta i Roberta Brooma z Johannesburga, dokonanymi w Sterkfontein i Kromdraai w Afry­ ce Południowej, znaleziska pozwoliły skonstruować przypuszczenie o pochodzeniu człowieka właśnie z Afryki. 3 4 s 6 7 8 �278 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E przy szczątkach Zinjanthropusa ani AuStralopitheka. Kolebka człowieka i artysty nie musi być tożsama, nie ma też pewności, by sztuka zaczęła się rozwijać z jednego tylko obszaru zamieszkanego przez człowieka. Drugim wyróżnikiem, pozwalającym m ó w i ć o sztuce Afryki w skali całego kon­ tynentu, jego historii i zamieszkujących go ludów, jest osadzenie jej w magicznym i religijnym kontekście. Według Alberta Theile, niezależnie od czasu i obszaru sztuka Afryki, mimo jej regionalnego zróżnicowania w formie i treści, jest refleksem tamtejszych wierzeń, religii i magii, czy będzie to sztuka plemienna, czy sztuka islamu, czy inna. Otwierający pracę rozdział Ryty i malowidła naskalne zwraca u w a g ę na to, iż były one przejawem magii płodności i magii łowieckiej. Nie wyklucza też autor, że dzięki ścisłym związkom z naturą zachowywanymi przez ówczesnych artystów, sztuka naskalna staje się przykładem chęci przetrwania człowieka w czasie, jego walki ze śmiercią i przemijaniem. Omijając, jak zwykle dyskusyjne, rozważania psy­ chologiczne, dla których brak ścisłej dokumentacji, trzeba zwrócić uwagę, iż Theile podkreśla rodzimość sztuki naskalnej. O ile ryty z tzw. „okresu m y ś l i w y c h " czy też „okresu bawołu" — sprzed około 9000 lat — s ą dziełem człowieka rasy kromaniońskioj należącej do odmiany białej, to późniejsze — twierdzi Theile za Henri Lihotem i Theodorem Monodem — wykazują pokrewieństwo ze sztuką, jak ją na­ zywa, murzyńską, za czym ma przemawiać symbolika i animizm tych m a l o w i d e ł oraz fakt, że przypominają one maski. Bez wątpienia już afrykańskie są malowidła naskalne Buszmenów z Afryki Południowej, dające dowód na związek prehistorii z teraźniejszością, czyli współczesny niemal czas ich powstania skojarzony z ich formą i techniką wykonania, nawiązującą do prehistorycznych naskalnych dzieł saharyjskich. Theilę nie daje tutaj jednak chronologii bezwzględnej, powołuje się natomiast w swoich spostrzeżeniach na Erika Holma . Pisząc o podobieństwach między sztuką staroegipską a „murzyńską" Albert Theile uważa, że czynnikami je powodującymi jest wykorzystanie przez tę pierwszą rodzimej inwencji artystycznej przy pewnej pogardzie dla w p ł y w ó w zewnętrznych i ś w i a d o m y m odgraniczaniu się kraju od s ą s i a d ó w oraz istnienie silnego etnicznie elementu negroidalnego wśród ludności starożytnego Egiptu, co w y w a r ł o w p ł y w na kształtowanie się sztuki. W rozdziale Sztuka starożytnego Egiptu bardziej jednak zajmuje się nie owymi podobieństwami, lecz religijnym znaczeniem sztuki egipskiej jako wyrazem walki ze śmiercią i przemijaniem. Niedostatecznie chyba podkreślone jest w książce, że — w przeciwieństwie do plemienne] — sztuka ta funkcjonowała w granicach państwa, co więcej — pełniła też rolę państwowotwórczą przez podnie­ sienie znaczenia władcy. Oczywiście niesposób odmówić jej religijnego znaczenia, ponieważ jednak religia stanowiła dla starożytnego Egiptu czynnik cementujący p a ń s t w o i świadomość etniczną, przeto nie można pominąć i tej funkcji sztuki. Upadek jej nastąpił, gdy zaczęła podlegać coraz silniejszym w p ł y w o m helleńskim, a wiązało się to jednocześnie z powolnym upadkiem państwa. Rozdział Sztuka hellenistyczna, Kartagina, sztuka rzymska jest nieco zaskaku­ jący. W dotychczasowych bowiem opracowaniach sztuki Afryki takiego punktu widzenia nikt nie podawał. Pojęcia: Grecja, Kartagina i Rzym, kojarzą się z kręgiem kultury śródziemnomorskiej, odległej od afrykańskiej. Wartością pracy Theilego jest 9 1 0 11 12 9 L h o t ě , op. cit. Jest to zapewne błąd popełniony przez tłumacza (w ogóle do przekładu można mieć wiele zastrzeżeń). Chodzi przypuszczalnie nie o animizm, lecz o animalizm — przedstawianie w sztuce m o t y w ó w zwierzęcych. E . H o l m , Felskunst im sildlicher Afrika, [w:] Die Steinzeit, Baden—Baden 1960. Por. przypis 2. Także J . Č e r n ý , Religia starożytnych Egipcjan, Warsza­ w a 1974. 1 0 11 1 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE i RECENZJE 279 zwrócenie uwagi na ten aspekt sprawy. Autor jednak w toku wywodu nie przedsta­ wia argumentów przemawiających za istotną łącznością kulturową między Afryką Północną a resztą kontynentu. Być może saharyjskie piaski legły już dostateczną zaporą, acz Theile zdaje się sugerować, że problem wart jest przebadania. Ciśnie się na marginesie wątpliwość, czy historyk sztuki zgodziłby się na samoistne trakto­ wanie' sztuki rzymskiej. Przyjęło się na ogół uważać, że była ona w kategoriach artystycznych repliką sztuki greckiej. O rzymskiej można mówić raczej w katego­ riach politycznych — jako sztuce w granicach imperium . 13 Rozdział zatytułowany Sztuka chrześcijańska jest chronologiczną kontynuacją poprzedniego. Podjęcie tego zagadnienia, w kontekście szerzej pojętej sztuki Afryki, też jest nowym ujęciem tematu zaproponowanym przez Alberta Theile. Rzecz oczy­ wiście dotyczy sztuki wczesnochrześcijańskiej. Opracowania innych autorów dostar­ czają co najwyżej omówień sztuki koptyjskiej i współczesnej etiopskiej, zwłaszcza przez badaczy włoskich . T u już autor swobodniej może przeanalizować, zrozumiałe zresztą, związki z kręgiem kultur Afryki. Podnosi w i ę c z jednej strony wykorzysta­ nie m o t y w ó w staroegipskich przez sztukę wczesnochrześcijańską i koptyjską, łącznie z doszukiwaniem się początków chrześcijańskiej idei Sw. Trójcy w egipskiej triadzie bóstw: Ptah — Izyda — Ozyrys. Z drugiej zaś strony dostrzega związki sztuki koptyjskiej i etiopskiej z plemienną, wyraźne zwłaszcza na południu Etiopii, w ś r ó d Galla czy Sidamo, wyrażające się w podobnych nieco formach rzeźb i motywach de­ koracyjnych . Podkreślając te związki w nadrzędnych kategoriach religijnej funkcji sztuki koptyjskiej, etiopskiej, jak i plemiennej, trudno atoli dostrzec bardziej szcze­ gółowe powiązania dwu nie przystających do siebie systemów religijno-filozoficznych: plemiennych wierzeń afrykańskich i ortodoksyjnego chrześcijaństwa monofizyckiego. Niewątpliwie zaś trzeba się zgodzić, że sztukę koptyjską i etiopską można nazwać ludową — w nieuczoności, uproszczeniach formy oraz swoistym skrzyżowaniu realiz­ mu z tkwiącą w niej symboliką zbliża się nieco do plemiennej. u 15 Sztuka islamu — kolejny rozdział książki — zwraca u w a g ę na brak w ł a ś c i w i e w tym kręgu podziału na sztukę „czystą" i stosowaną. Jest to, w e d ł u g przyjętej przez Alberta Theile koncepcji, konsekwencją religijnego znaczenia tej twórczości. Koran jest w e d ł u g niego regulatorem całego życia, również i tych sfer, które zali­ czylibyśmy do świeckich, zatem sztuka służy nadrzędnym wobec całego życia ideom religijnym . Autor polemizuje ze stwierdzeniami większości z n a w c ó w kultury arab­ skiej, iż Koran zabrania przedstawiać postaci ludzkie i zwierzęce — twierdzi, iż nie istnieje taki zakaz, chociaż zalecana jest tu powściągliwość. Są jednak, jak się zdaje, sury zakazujące przedstawiania postaci ludzkich i zwierzęcych, a najprawdo­ podobniej zależy to od interpretacji koranicznych p r z e p i s ó w . Ubóstwo m o t y w ó w ludzkich i zwierzęcych w sztuce islamu, zdaje się jednak świadczyć, że interpretacja szła w kierunku zakazu, stąd też tak częste motywy dekoracyjne: roślinne i geome­ tryczne. Motywy dekoracyjne o arabskiej proweniencji widoczne s ą zwłaszcza w Afryce Wschodniej. Ich symbolika i stylizacja zdają się świadczyć w e d ł u g autora o wspólnocie sztuki islamu i sztuki ludów pierwotnych — jak je określa — tego rejonu Afryki. 16 11 Rozdział Sztuka ludów pierwotnych stanowi u Alberta Theile odstępstwo w kon­ struowaniu schematu tego tematu w porównaniu z innymi opracowaniami. Jesteśmy przyzwyczajeni, że autorzy o m a w i a j ą działalność i osiągnięcia artystyczne poszczegól- 1 3 Por. К. К u m a n i e с к i, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, szawa 1965. Np. P. S с o 11 i, L ' Arte dei popoli primitivi, Milano—Roma 1951. Zwraca na to uwagę również L e u z i n g e r , op. cit. A. M r o z e k , Koran a kultura arabska, Warszawa 1967. Tamże. 1 4 1 5 1 6 17 War­ �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nych ludów, kolejno, plemię za plemieniem, a chociażby szerzej zakreślanymi obsza­ rami stylowymi, jak np. basen Kongo, Gabon-Kamerun, basen Nigru, itd., wydzie­ lając z tego schematu sztukę Beninu jako przykład najwyższego wykwitu sztuki afrykańskiej tworzonej w ramach scentralizowanego państwa. Theile odchodzi od tego — rzeczywiście m o ż e już monotonnego — ujęcia, starając się przede wszystkim przedstawić za Placidem Tempelsem, afrykański, plemienny sposób myślenia, afry­ kańską filozofię życia i b y t u , a dzięki temu w y a n a l i z o w a ć z niej wartości swoiste dla sztuki plemiennej i wspólne dla sztuki całej Afryki. Sztukę plemienną można — w e d ł u g Theilego — interpretować w kategoriach przenikających ją magii i animizmu, totemu i tabu, wreszcie — pierwiastka seksualnego. Najlepiej zaś rozpatrywać łącznie z tych trzech punktów widzenia, przy czym za najważniejszy dla powsta­ wania sztuki uważa Theile impuls religijny. 18 Nie odrzucałbym, jak to czyni autor, ekonomicznej interpretacji sztuki plemien­ nej; jest ona widoczna chociażby poprzez interpretację religijną; temat nadaje się wszakże do bardziej szczegółowych rozważań, by go tu rozwijać. Dyskusyjne jest też wkomponowywanie totemizmu w system afrykańskich wierzeń i struktur społecz­ n y c h . Plemienny artysta nie musiał także być człowiekiem znaczącym społecznie w rodzie, klanie, plemieniu czy wiosce . Wreszcie nader hipotetyczny jest w p ł y w kultury starożytnego Egiptu na B e n i n . Z innych zarzutów można podnieść znaczne uproszczenia dające się zauważyć na mapie „rasy ludności Afryki" (str. 212), wyodrębnienie rasy etiopskiej (stanowią­ cej ciemnoskórą gałąź „rasy białej" — jak pisze autor) i zaliczenie do niej Etiop­ czyków, Wahimów, Watussi, Fulbe, Masajów i Tuaregów. Kryteria przynależności p a ń s t w o w e j mieszają się tu z kryteriami przynależności plemiennej, zestawienie zaś tych ostatnich też jest dyskusyjne. Razi wreszcie częste powtarzanie niezbyt precy­ zyjnego, a w naszej literaturze zarzuconego określenia „sztuka murzyńska" czy też „kultura murzyńska". Praca Alberta Theile jest interesująca dzięki przyjęciu wstępnych założeń trak­ towania sztuki Afryki jako organicznej całości podlegającej interpretacji religijnej i wykazującej w e w n ę t r z n e związki w twórczości poszczególnych l u d ó w i regionów. Jednakże wzajemne w p ł y w y kulturowe i artystyczne nie są należycie udokumento­ wane, generalna koncepcja zaś — jak zwykle, gdy idzie o sztukę — dyskusyjna. Co nie przeczy ani wartości poznawczej książki, ani konieczności podjęcia bardziej szczegółowych badań mogących owe związki, w p ł y w y i ogólną interpretację wyjaśnić, co zdaje s i ę sugerować autor. Marek Arpad Kowalski 19 20 21 ¡P. T e m p e l s , Bantu Philosophy, Pari® 1959. Nikt z autorów piszących o kulturach Afryki nie wspomina wprost o tote­ mizmie. B. S t e f a n i s z y n , Social and Ritual Life of the Ambo of Northern Rho­ desia, London—New York—Toronto 1964, wzmiankuje o możliwości jego istnienia w nie określonej bliżej przeszłości, natomiast A. M. Z o ł o t a r i e w, Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1964, wręcz zaprzecza jakimkolwiek śladom to­ temizmu w Afryce. so Warto niekiedy przyzwać na pomoc literaturę piękną, zwłaszcza jeśli dzieło w y s z ł o spod pióra człowieka znającego tradycję i plemienne struktury z w ł a s n e g o doświadczenia. O tym, że rzeźbiarz plemienny może być z w y k ł y m mieszkańcem wioski, zdaje się poświadczać w swojej powieści po części autobiograficznej, nigeryjski pisarz Ch. А с h e b e, Boża strzała, Warszawa 1967. K u przypuszczeniom tym skłania się F r o b e n i u s, op. cit. Przeczą im now­ sze badania historii Beninu, np. W. F a g g , The antiquities of Ife, [w:] Image, London 1949; t e g o ż , A Bronze figure in Ife style at Benin, [w:] Man, London 1950, oraz W. i В. F o r m a n , Benin art, Prague 1960. 1 8 1 9 2 1 �281 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE A. E . T E R - S A R K I S J A N C , Sowriemiennaja skwa 1972, s. 204, ilustr. 12, tabl. 13 siemja u armian, wyd. Nauka, Mo­ Pierwsze wzmianki o charakterze etnograficznym, dotyczące rodziny ormiań­ skiej, pochodzą z końca X V I I I wieku głównie od podróżników europejskich • (G. Schober, G . Garber, J . Lerch). Kultura ormiańska ze względu na s w ą inność budziła w ó w c z a s powszechne zainteresowanie w Europie. Rola, jaką w kulturze tej odgrywał niezmiernie rozbudowany system rodzinny, powodowała, że zwracano na niego szcze­ gólną uwagę. Po przyłączeniu Armenii do Rosji (1828 rok) rozpoczęła się "penetracja tej części Zakaukazia przez Rosjan. Ogólne rozbudzenie zainteresowań ludoznaw­ czych nie pozostało bez w p ł y w u na n a u k o w ą działalność rosyjską w granicach c a ­ łego imperium. Również na tym terenie zaczęto prowadzić pierwsze badania nad kulturą chłopską, do których w latach późniejszych (2 poł. X I X w.) włączyli się także Ormianie. Publikowano małe monografie opisujące życie chłopstwa ormiań­ skiego, pobieżnie inne dziedziny kultury, w tym również i rodzinę. Umieszczano je głównie w wydawnictwach geograficzno-krajoznawczych, których wiele powstało w tym okresie. Bardziej kompletne, choć nieliczne publikacje pochodzą dopiero z wieku X X . Ujmują one historycznie instytucję rodziny — gerdastan i „azg". W latach ostatnich pojawia s i ę szereg artykułów na temat przemian zachodzących na wsi ormiańskiej na skutek zmian społeczno-ekonomicznych wprowadzonych przez w ł a d z ę radziecką. Obejmują one również rodzinę. Książka Ter-Sarkisjanea stanowi pozycję w y j ą t k o w ą w etnograficznej litera­ turze ormiańskiej. Są to pierwsze studia porównawcze nad rodziną. Analizując poszczególne aspekty życia rodzinnego, a w i ę c strukturę, liczebność, stosunki gospo­ darcze i wewnątrzrodzinne, obrzędowość, autor kreśli model tradycyjnej rodziny ormiańskiej, a następnie współczesnej, starając s i ę wyjaśnić przyczyny trwania lub zanikania starych form rodzinnych. Momentem przełomowym jest wprowadzenie w ł a d z y radzieckiej w Armenii, która zmieniła gospodarcze postawy istnienia ro­ dziny, co w konsekwencji doprowadziło do zmian społecznych i kulturowych we­ wnątrz niej. Praca oparta jest na materiałach uzyskanych w czasie badań terenowych pro­ wadzonych w latach ,1965-1968 we wszystkich trzech geograficznych strefach Arme­ nii — górskiej, podgórskiej i dolinnej, ponieważ w p ł y w a j ą one na charakter gospo­ darki, a co za tym idzie i na układy rodzinno-społeczne. Wykorzystany jest również bogaty materiał statystyczny. Autor konsekwentnie trzyma się w y ż e j wymienio­ nych kryteriów geograficznych przy analizie poszczególnych dziedzin życia rodzinnego i konsekwentność ta załamuje się tylko przy opisie obrzędowości rodzinnej. Ter-Sarkisjanc starał się ustalić obrzędy charakterystyczne dla całej Armenii. Nie jest to m o ż l i w e ze w z g l ę d u na trwałe kulturowe w p ł y w y tureckie i perskie (szczególnie widoczne w wioskach przesiedleńczych) oraz na silne zróżnicowanie regionalne naj­ bardziej uwidaczniające się właśnie w obrzędowości. Dlatego część pracy poświęco­ na temu zagadnieniu jest dość schematyczna i ogólnikowa. W odróżnieniu od szeregu poprzednich publikacji o tej tematyce w książce zamieszczona jest charakterystyka pracy, dokładny opis źródeł i sposób ich doboru, podana i zinterpretowana próba badawcza. Jak już wspomniałam, autor część pracy poświęca tradycyjnej rodzinie ormiań­ skiej. Do lat dwudziestych X X wieku, czyli do wprowadzenia w ł a d z y radzieckiej, a nawet później, podstawowymi jednostkami rodzinno-społecznymi była grupa azg i gerdastan (wielka rodzina), których elementy szczątkowe można znaleźć i we współczesnej rodzinie. ,,Azg" to grupa rodowa składająca się z 6-8 pokoleń liczonych po męskiej linii zstępującej i liniach bocznych . Miała ona rolę patronimiczną. 1 1 E. K a r a p e t j a n , Rodstwiennaja gruppa u armian, Erewan 1966. �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oprócz więzi krwi łączyła jej członków jedność ideologiczna oparta na kulcie przodków, terytorialna, kolektywna organizacja gospodarki, obowiązek pomocy wza­ jemnej i krwawej zemsty. Azg był grupą egzogamiczną. W jego skład wchodzić mogło kilka wielkich rodzin, których podstawą, oprócz wyżej wymienionych ele­ mentów, była kolektywna własność, produkcja i p o d z i a ł . Obie formy rodzinne miały strukturę patriarchalną. G ł o w ą azgu był najstarszy jego członek — azgi metc, po­ dobnie gerdastanu — tak zwany tanuter. Kobietami i kobiecą częścią gospodarstwa kierowała w azgu — metc majr, w gerdastanie — tantikin, najczęściej żona najstarsze­ go członka grupy. Podział pracy oparty był na kryterium wieku, a w związku z tym pozycji w rodzinie, i kryterium płci. Starszy azgu decydował w sprawach gospodarczych, zawierania małżeństw, podziału spadku, n o r m o w a ł stosunki wew n ą t r z r o d z i n n e . Członków rodziny obowiązywał obyczaj „unikania", czyli różno­ rakie zakazy w stosunkach wewnątrzrodzinnych, głównie między krewnymi męża i żony oraz między m ę ż e m i żoną. Najbardziej rygorystycznie przestrzegane były formy zachowań między teściową i s y n o w ą *, Azg tworzył oddzielną dzielnicę, która brała od niego nazwę. Każdy gerdastan zajmował w niej jeden dom. Liczebność wielkiej rodziny wynosiła przeciętnie 50 osób, ale wielkość jej uzależniona była od ilości pokoleń, które się na nią składały. Grupa azg stanowiła liczebne zwielokrot­ nienie gerdastanów w y w o d z ą c y c h się od tego samego przodka. 2 s Rozpad wielkich rodzin i znaczne zmniejszenie w p ł y w u grupy azg pociągnął za sobą zmiany strukturalne wewnątrz rodziny. Proces ten trwa od 2 poł. X I X wie­ ku, czyli od okresu rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej w Armenii i tylko przyspieszony został na skutek wprowadzenia socjalizmu. Jako główną przyczynę tego rozpadu Ter-Sarkisjanc widzi kolektywizację zie­ mi. Każda rodzina dostawała w ó w c z a s działkę przyzagrodową wielkości od 1000 do 2500 m powierzchni. Przestała istnieć konieczność, a nawet możliwość zatrudniania w gospodarstwie dużej ilości osób, w związku z czym gerdastan zaczął się rozpadać. Sytuacja materialna rodziny nadal zależy tak od w a r u n k ó w geograficznych (strefy geograficznej), jak i społecznych. Obecnie głównymi grupami społeczności wiejskiej są kołchoźnicy, robotnicy i urzędnicy. Podstawą budżetu rodzinnego jest pensja z pracy w przedsiębiorstwie, ale niemały dochód pochodzi z działki przyzagrodowej dzięki uprawie winorośli i o w o c ó w w strefie dolinnej, a w górskiej — hodowli. Autor tylko wspomina o drobnej wytwórczości i przemysłach domowych, które w gospodarce i budżecie rodzinnym odgrywają niepoślednią rolę i s ą zjawiskiem bardzo częstym, jeżeli nie masowym. 2 Autor posługuje się pojęciem mieszkańcy wsi, nie zaś chłopstwo — co jest ogól­ ną tendencją w etnografii radzieckiej — z uwagi na to, że skład społeczny wsi jesit bardzo niejednolity (kołchoźnicy i chłopi indywidualni stanowią około 70°/o ludności), a jego struktura ciągle ulega zmianie w kierunku zmniejszenia liczby osób zatrud­ nionych w rolnictwie. Na wsi ormiańskiej dominuje obecnie rodzina dwupokoleniowa (około 50%> wszystkich rodzin), pozostałe składają się z trzech, rzadziej z czterech pokoleń, ale nie jak w przeszłości — z rodziców i kilku żonatych synów, lecz z rodziców i jedne­ go żonatego syna. Pozostali prowadzą w ł a s n e gospodarstwa. Najwięcej rodzin dwupokoleniowych jest w grupach robotniczych i urzędniczych, w mieszanych społecznie występują przede wszystkim trzypokoleniowe. Liczebność rodziny zależna jest od strefy zamieszkiwania — największa w rejonach górskich, oddalonych od ośrodków przemysłowych i przez to bardziej zachowawczych. Przeciętna wielkość rodziny 2 E. Karapetjan, Armianskaja siemiejnaja obszczina, Erewan 1958. W. В d o j a n, Krownorodstwíennyj azg i rodstwíenivy je otnoszenia u armian, „Sowietskaja Etnografia", 19511 nr 1. W. P a n j a n, Obyczaj izbieganija u armian i jego izżiwanije za gody Sowietskoj własti, „Istoriko-Fiłołogiczeskij Żurnał", 1968 nr 2. 3 4 �283 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ormiańskiej wynosi 6 osób. Według autora wiele rodzin nierozdzielonych jeszcze istnieje. Ter-Sarkisjanc nie pisze jednak nigdzie wyraźnie, co uważa za rodzinę rozdzieloną i jakie są kryteria ją wyodrębniające, kiedy rozdzielenie s i ę jest tylko formalne, a kiedy faktyczne. Wprowadza to w tekście niejasności i stanowi błąd metodyczny. Z a najbardziej zachowawczą sferę życia rodzinnego uważa autor stosunki we­ wnątrzrodzinne. Jako przykład podaje pozycję kobiety w rodzinie. Mimo dekretów w ł a d z y radzieckiej w równouprawnieniu i kolektywizacji rolnictwa, włączających kobietę w proces produkcji ogólno państwowej, nie zmienił się jej status tak rady­ kalnie, jak tego oczekiwano. Demokratyzacja stosunków wewnątrzrodzinnych nastą­ piła tylko w małej rodzinie, a ta w czystej postaci występuje prawie w y ł ą c z n i e w mieście. Zmieniło się natomiast pojęcie i zakres władzy głowy rodziny. Mimo zachowania autorytetu starszych i szacunku wobec nich, faktycznie kieruje domem nie najstarszy członek rodziny, ale najbardziej wykształcony. Przemianom uległa obrzędowość rodzinna, w tym weselna, która była i jest najbogatsza i najbardziej rozbudowana. Skrócony został okres zaręczynowy i we­ selny oraz niektóre obrzędy straciły znaczenie magiczno-religijne i mają charakter przeżytkowy,, ale dawna forma całego cyklu została zachowana. Podobnie uprościły się obrzędy pogrzebowe. Tradycyjny rytuał pozostaje zachowany tylko przy pogrze­ bach starców. Obecnie zezwala się kobietom na uczestniczenie w pogrzebie, czego dawniej nie mogły robić. Obrzędy narodzeniowe omówiono w bardzo w ą s k i m za­ kresie, może dlatego, że nie były one nigdy ani bogate, ani widowiskowe. Proces industrializacji, wzrost kontaktów z ośrodkami miejskimi, propagowanie przez p a ń s t w o Określonego sposobu życia (np. wesela komsomolskie) w p ł y w a j ą na zmianę potrzeb ludności wiejskiej i zanik wielu tradycji. W p ł y w tych czynników jest najmniej widoczny w rejonach górskich, gdzie naturalne warunki utrudniają dotarcie nowym dla kultury ormiańskiej zjawiskom. Pracy Ter-Sarkisjanea można zarzucić przede wszystkim nieadekwatność tytułu do treści książki. Analiza przeprowadzona przez autora dotyczy tylko i wyłącznie rodziny wiejskiej, a nie jak sugeruje tytuł, rodziny ormiańskiej w ogóle. Ogólniko­ w o ś ć niektórych stwierdzeń i niewyczerpujące omówienie tematu stanowią duży mankament. Ponadto autor nie definiuje nigdzie terminów, którymi się posługuje, takich jak np. „rodzina x-pokoleniowa", „nierozdzielona", „rozdzielona", „mała", „wielka rodzina". Jednakże jest to jedyna praca ujmująca w miarę całościowo problem chłopskiej rodziny ormiańskiej i zmian w niej zachodzących i chociażby dlatego zasługuje na uwagę. Longina Jakubowska M. SUŻIKOW, G . D I E M A K O W , Wlijanije naci], Ałma Ata 1974, s. 199 podwiżnosti nasielenija na sbliżenije Procesy migracyjne, a ściślej różne ich aspekty, są przedmiotem wielu badań socjologicznych i etnograficznych jako jedne z najważniejszych problemów krajów łndustrializującyeh s i ę lub zindustrializowanych. M. Sużikow i G. Diemakow ukazują przebieg procesu migracji w okresie kapitalizmu i socjalizmu koncentrując się na jej w p ł y w i e na powstanie zintegrowanego, wielonarodowościowego społeczeństwa. M i ­ gracja ukazana została jako przyczyna zmian ilościowych i jakościowych, jakie zaszły w strukturze ludności zamieszkującej Kazachstan. Przeprowadzona przez autorów charakterystyka migracji w warunkach ustroju kapitalistycznego i socjalistycznego w Związku Radzieckim pozwala nam dostrzec istotne zmiany, jakie zaszły przede wszystkim w sferze świadomości w stosunkach �284 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E między narodami. Migracja rozpatrywana jest jako wynik ekonomicznej sytuacji państwa. Także motywy migracji w y w o d z ą się zawsze z przyczyn ekonomicznych (bezpośrednio lub pośrednio). Polityka carska w latach 60-ych X I X wieku zmierza­ jąc do likwidacji przeludnienia centralnej części kraju i znalezienia nowych źródeł dochodu, które widziano w rozwoju rolnictwa i przemysłu tekstylnego, posłużyła się przesiedlaniem ludności na tak zwane kresy, między innymi do Kazachstanu. W p ł y n ę ł o to początkowo niekorzystnie na stosunki społeczne, nowe bowiem układy kapitalistyczne nałożyły się na stare feudalne, powodując nowe konflikty. Typowe dla w a r u n k ó w kapitalistycznych konflikty społeczne w y s t ę p o w a ł y tam ze znaczną siłą, a polityka carska (poprzez preferencje dla ludności rosyjskiej) przyczyniła się do ich pogłębienia. W trudnej sytuacji znaleźli się koczownicy. Koncentracja ziemi i pastwisk w rękach feudałów p o w o d o w a ł a dalsze pogarszanie się sytuacji mate­ rialnej części ludności. Nie wszyscy mogli przystać na warunki dzierżawy, by zająć się rolnictwem i przejść do osiadłego trybu życia. Pozbawieni bydła, nie mający pieniędzy na opłatę dzierżawy pasterze, powiększali szeregi rezerwowej armii pra­ cy (s. 47-48). Autorzy nie zawsze doprowadzają do końca swoje rozważania. Niejasne jest dla nas na przykład, jakie szanse zatrudnienia mieli ludzie stanowiący rezerwową armię pracy. Trudne do wytłumaczenia jest także posunięcie rządu carskiego, który po pewnym czasie przestał interesować się przesiedleńcami i pomagać im w zagospo­ darowaniu się na nowym terenie (s. 48). Nie wiemy w ogóle, jakie zasady prawne określały warunki przesiedlania i jak wykorzystywany był dochód z rolnictwa, Do kwestii ogólności stwierdzeń jeszcze powrócę. Charakterystyka migracji w warunkach ustroju socjalistycznego, dana nam przez autorów, wskazuje na nasilenie migracji w latach 20-30-ych X X wieku. Przyczyną tego wzrostu był planowy rozwój przemysłu, industrializacja kraju. W Kazachstanie brak b y ł o rąk roboczych. P r z e m y s ł potrzebował wykwalifikowanej siły roboczej. Migrowali jednocześnie ludzie, którzy nie mogli zająć się rolnictwem na innych terenach, a tam znajdowali korzystne warunki po temu. Robotnicy miejscy z tere^ n ó w centralnych znajdowali zatrudnienie w kołchozach i sowchozach w charakterze traktorzystów, szoferów, rzemieślników itp. Migracja spowodowała zmianę w do­ tychczasowej strukturze narodowościowej Kazachstanu. Migrowali przede wszystkim ludzie z terenu Federacji Rosyjskiej, Ukrainy, Białorusi. O ile w warunkach ustroju kapitalistycznego konflikty między narodowościami były bardzo silne, to w nowym ustroju stała się możliwa współpraca narodów, wymiana doświadczeń, wzajemna pomoc. Praca zawiera bogaty zestaw danych liczbowych ilustrujących zmiany j a ­ k o ś c i o w e i ilościowe w Kazachstanie, jakie zaszły pod w p ł y w e m migracji, prowa­ dząc do integracji społeczeństwa. Są to zmiany społeczne związane z powstaniem nowych możliwości pracy. Migracja przyniosła także istotne zmiany w strukturze wieku ludności, gdyż do Kazachstanu napłynęło wiele młodzieży z innych terenów kraju. Dane liczbowe zawarte w pracy wskazują na dynamiczny wzrost liczby lud­ ności w latach 60-tych, wskazują też dokładnie, jak pod w p ł y w e m migracji zmieniał się skład narodowościowy Kazachstanu, ile osób napłynęło i z jakich republik, osie­ dlając się w mieście lub na wsi, w p ł y w a j ą c na zmianę składu narodowościowego i socjalnego omawianego terenu (np. tabele na str. 125, 146-147). Ukazanie procesu migracji w aspekcie jej w p ł y w u na zmianę składu narodo­ w o ś c i o w e g o i związanych z nim stosunków społecznych pozwala nam na zrozumie­ nie istoty przemian, jakie dokonały się w Kazachstanie po Rewolucji Paździer­ nikowej. Praca ma jednak i słabsze strony. Jedną z nich jest zasygnalizowana już zbyt­ nia ogólność niektórych stwierdzeń. Wiele m ó w i się na przykład o powstaniu społe- �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E t R E C E N Z J E 285 czeństwa zintegrowanego wspólnymi celami i ideałami, o powstaniu nowej socja­ listycznej kultury, o zbliżeniu narodów. Podobnie ogólnie brzmią rozważania o po­ wstaniu nowej kultury, sprowadzające się do wniosku, iż „migracja ludności sprzy­ ja zbliżeniu narodów, internacjonalizacji życia społecznego w socjalizmie" (s. 174). W tych samych warunkach wspólnoty duchowej następuje przekaz najcenniej­ szych wartości z dorobku poszczególnych narodów, które stają się wspólną w ł a s ­ nością. Trochę więcej uwagi poświęcają autorzy charakterystyce nowej, socja­ listycznej kultury, którą cechuje między innymi rozwój twórczości poszczegól­ nych narodów w różnych dziedzinach literatury i sztuki, wzrost wydawnictw w po­ szczególnych językach, wymiana doświadczeń i współpraca kulturalna dla w s p ó l ­ nego celu (s. 171-178). Autorzy nie określają, jak w ł a ś c i w i e pojmują proces integracji i kiedy m o ż n a m ó w i ć o jego zakończeniu. Przeprowadzona przez nich charakterystyka etapów p o wstawania socjalistycznego społeczeństwa zintegrowanego (społeczeństwa wielona­ rodowościowego) każe nam przypuszczać, iż proces ten nie został jeszcze zakończo­ ny, że będzie można o tym m ó w i ć dopiero w społeczeństwie komunistycznym (s. 167-168). Zamieszczone w pracy wyniki badań przeprowadzonych przez S. Baranowicza w Uzbeckiej S S R w latach 60-tych X X wieku są w e d ł u g autorów pracy dowodem na w p ł y w wspólnej pracy przedstawicieli wielu narodowości na proces integracji. Według mnie w y k a z u j ą one, iż nie można jeszcze m ó w i ć o p e ł n y m zintegrowaniu. Na pytanie: „Czy masz przyjaciela wśród ludzi z innych narodowości?" 83% odpowie­ działo tak 15'°/o — nie, a 2'°/o nie udzieliło odpowiedzi. 84% zaprasza ludzi z innych narodowości na święta rodzinne, 12% nie zaprasza, 3% nie udzieliło odpowiedzi. Na pytanie, czy uznaje się tylko w ł a s n e święta i tradycje narodowe czy ogólnopaństwo­ we 83°/o odpowiedziało, że uznaje ogólnopaństwowe, IO°/o uznaje tylko w ł a s n e , 7% nie odpowiedziało na pytanie (s. 181-182). Wydaje mi się, że brak tu wyjaśnienia, ile osób spośród tych 83% uznaje zarówno tradycje ogólnopaństwowe, jak i tradycje w ł a s n e g o narodu, a ile nie uznaje tradycji i świąt w ł a s n e g o narodu, a tylko ogólno­ państwowe. Jednoznaczne określenie terminu „integracja" znacznie ułatwiłoby nam zrozumienie w n i o s k ó w autorów. Wydaje mi się, iż powinni oni zachować większą ostrożność w formułowaniu stwierdzeń i wystrzegać się jednostronności w ocenie przebiegu procesu integracji. Z omawianej tu pracy można zaczerpnąć wskazówki metodyczne przydatne do badania procesów migracyjnych. Etnograf chciałby zapewne znaleźć w pracy o in­ tegracji narodowości odpowiedź na pytanie, jakie treści niosła ze sobą kultura każ­ dego z narodów, jak w y g l ą d a ł o zetknięcie się tych treści (choćby w kilku dziedzi­ nach życia) i jak przebiegał proces tworzenia się nowego obrazu kultury. Należy jed­ nak pamiętać o założeniach pracy i zainteresowaniach jej autorów, którzy nie są etnografami i nie skoncentrowali się na badaniu procesów kulturowych. Znajomość pewnych cech procesów migracyjnych, rozumianych jako splot określonych przyczyn i skutków, a także zdanie sobie sprawy z naszych oczekiwań wobec poruszonego tematu pozwala na stawianie dalej idących pytań, dzięki którym m o ż l i w e jest przejście od badania zmian ilościowych i jakościowych, które można wyrazić liczbo­ wo, do badania świadomości integrujących się narodów, do poznania i zrozumienia charakteru współczesnych procesów także kulturowych. Praca Sużikowa i Diemakowa ukazuje nam bogaty obraz przemian społecznych, ilustrowany materiałem sta­ tystycznym, pozwalając na zrozumienie kierunków zmian i wytłumaczenie sytuacji współczesnej. Szkoda tylko, że autorzy nie ustrzegli się ogólnych stwierdzeń i wiele pytań pozostawili bez odpowiedzi. Iwona Kabzińska-Stawarz �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE S I E M J A К А К O B I E K T FIŁOSOWSKOGO D O W A N I J A , Leningrad '1974, s. 148 I SOCJOŁOGICZESKOGO ISSLE- Niewielka ta praca jest przeglądem różnych koncepcji i badań związanych z rodziną i małżeństwem. Omówiono w niej ważniejsze koncepcje filozofii niemie­ ckiej i socjologii amerykańskiej, angielskiej i radzieckiej. Autorzy poszczególnych rozdziałów skoncentrowali się na przedstawieniu i porównaniu wybranych kon­ cepcji dla wykazania podobieństw i różnic w podejściu badaczy lub dla udoku­ mentowania omawianych przez siebie procesów. Raczej rzadki jest przypadek oce­ niania poszczególnych koncepcji. Mamy tam głównie generalne podsumowanie kie­ runków badań i charakterystykę procesów, których te koncepcje dotyczą. Nie mam zamiaru o m a w i a ć wszystkich przytoczonych w pracy koncepcji i w y n i ­ k ó w badań. Chciałabym jedynie scharakteryzować główne problemy badawcze, po­ pierając je wybranymi przykładami badań, co jest Chyba zgodne z podstawowymi założeniami pracy. Począwszy od przedstawienia poglądów Kanta, Fichtego i Hegla (co ukazuje nam mniej znane aspekty ich filozofii) przechodzimy wraz z autorami poszczególnych rozdziałów do badań najnowszych. Poglądy filozofów niemieckich na rodzinę i małżeństwo pozwalają nam na od­ tworzenie obrazu patriarchalnej rodziny niemieckiej na tle pruskiej ideologii miesz­ czańskiej. W obrazie tym rzuca się w oczy nierówna pozycja kobiety i mężczyzny w rodzinie, wywodzona przez tych filozofów z praw natury. Kobieta jest przed­ miotem, narzędziem w ręku mężczyzny, któremu musi być całkowicie posłuszna i od którego jest zależna, choćby przez fakt posiadania wspólnego majątku. Teore­ tycznie przysługuje jej prawo do swobody, ale słusznie pyta Fichte, po co kobieta miałaby tej swobody pragnąć, będąc zawsze uzależniona od woli mężczyzny: ojca, męża (s. 18). Kobieta określona została jako strona pasywna, mężczyzna zaś jako aktywna i stąd ma płynąć jego przewaga w życiu politycznym, naukowym, w eodzlnie. Wszyscy wymienieni filozofowie zgodnie uznają małżeństwo za instytucję o cha­ rakterze rzeczowo-osobowym. Powinno ono być zawarte zgodnie z prawem, bez przymusu, podstawą trwałości ma być wspólnota majątkowa, a cechować je po­ winna dozgonna trwałość. Kwestia uczucia jako podstawy m a ł ż e ń s t w a nie jest raczej brana pod uwagę. W koncepcji Hegla w a ż n e jest dla badaczy rodziny pod­ kreślenie przez filozofa związku rodziny ze społeczeństwem, jednostki z grupą, co zostało potem wykorzystane przez myśl dialektyczną Marksa. Na ten aspekt zwraca się także u w a g ę we współczesnych badaniach socjologicznych, co wyraźnie ukazuje nam charakterystyka badań zamieszczona w dalszych rozdziałach pracy. Na lata 30-40 X X wieku przypadają początki silniejszego zainteresowania ro­ dziną w USA, procesami, jakie w niej zachodzą, co znajduje swój wyraz w groma­ dzeniu materiału empirycznego. W latach 50-60 powstaje wiele koncepcji zmian, których autorzy zwracają u w a g ę między innymi na problematykę osobowości, socja­ lizacji młodzieży, zmian społecznych i politycznych, rozwoju ekonomicznego i na ich związek z rodziną. Od lat 60-tych do dziś trwa nowy etap badań, który przynosi nowe wyniki (s. 42-43). Jak można zorientować się z przedstawionego nam materiału rodzina rozpatry­ wana jest zazwyczaj w aspekcie więzi z innymi instytucjami społecznymi oraz więzi wewnątrzrodzinnych. Układy, w jakie wchodzi rodzina, ulegają jednak istotnym zmianom. Ilustruje to dobrze przykład koncepcji W. F . Ogburna, który zapoczątko­ w a ł w ł a ś c i w i e w 1929 roku badania nad zmianami funkcji rodziny i stwierdził zanik pewnych funkcji przejętych przez inne instytucje. Wychowanie młodzieży zostało w znacznym stopniu przerzucone na szkołę, kwestia spożywania posiłków została rozwiązana przez bary, stołówki itp., kwestia prania przez pralnie itd. (s. 43-44). Jak wynika z przedstawionego nam materiału i z wniosków, do których doszli �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 287 autorzy pracy, zmiany zachodzące w rodzinie mogą być spowodowane czynnikami istniejącymi obiektywnie poza rodziną, na przykład industrializacją, urbanizacją, układami politycznymi, ekonomicznymi, jak i przemianami społecznymi w p ł y w a j ą ­ cymi na dezintegrację systemu pokrewieństwa. „Poglądy o stopniu zmiany i jej kie­ runku oscylują między przeświadczeniem o upadku rodziny jako instytucji społecznej i jej rozpadzie [С. C. Zimmerman] a teorią reorganizacji rodziny jako »normalnego« procesu społecznego [Parsons, Burgess], który może być określony jako dezin­ tegracja przejściowa [Parsons]" (s. 64). Cytowany w pracy E . S. Markarjan stwier­ dza, iż „żaden z badaczy, z wyjątkiem Ogburna, nie ustanawia zasadniczych zależ­ ności. Wskazują oni tylko na związek między dynamiką wydzielonego przez nich czynnika a zmianami rodziny [...]" nie wychodząc w ten sposób poza ramy rozwa­ żania kooperatywnego typu z w i ą z k ó w w odróżnieniu od związku subordynadji (s. 68). Zamieszczone w omawianej przeze mnie części pracy wyniki badań socjolo­ gicznych wskazją na zmianę modelu rodziny od związku prawno-osobowego do związku opartego na uczuciu i przyznaniu kobiecie równych praw. Autor artykułu o socjologicznych badaniach rodziny w U S A krytykuje jednak takie podejście porównawczo-typologiczne i uważa, że proces zmiany rodziny powinien być rozpatrywany w układzie „konkretno-historycznego badania socjologicznego" z dokładną lokaliza­ cją historyczną modelu tradycyjnego i współczesnego (s. 68). B. W. Gołofant, autor artykułu, nie uzasadnia jednak swojej koncepcji. Wyznaje on niewątpliwie poglądy materializmu historycznego, lecz przy formułowaniu zarzutów powinien uczynić je bardziej konkretnymi i wykazać braki krytykowanej metody. Chciałabym jeszcze dodać, że w rozdziale p o ś w i ę c o n y m socjologii amerykańskiej przedstawiono koncepcje W. F . Ogburna, M. F . Nimkoffa, R. F . Wincha, W. J . Goode, C. C. Zimmermana, F . W. Burgessa, H. T. Loche'a, W. Wallera i T. Parsonsa. Osobny rozdział obejmuje badania roli rodziny i społeczeństwa w procesie socja­ lizacji jednostki. Przedstawiono w nim głównie koncepcje i wyniki badań socjolo­ g ó w radzieckich О. I . Iwanowa, О. I. Szkaratana, L . P. Bujewej, B. G . Ananjewa, A. G. Charczewa, E . W. Sikiewicza i in., porównując niektóre wyniki ich badań z badaniami amerykańskimi i angielskimi. О. I . Iwanow podkreśla w a g ę społeczną problemu i stwierdza, iż wielu badaczy uznało rolę rodziny w socjalizacji jednostki za najważniejszą z ról (s. 84). W p ł y w rodziny na jednostkę zależy od wielu czynników. Badania A. Charczewa, G. A. Ż u r a w l e w e j , E . W. Sikiewicza i W. N. Szubkina obejmują związki dprosłych członków rodziny ze społeczeństwem, wyrażające się między innymi w wielkości dochodu rodziny, stosunkach w rodzinie, kulturalnym poziomie rodziców. Czynniki te określają miejsce rodziny w społeczeństwie, a często i sytuację dziecka (s. 87). Badania W. N. Szubkina i W. W. Wodzińskiej przeprowadzone w latach 60-tych uka­ zały w p ł y w pracy rodziców na wybór zawodu przez dzieci, a także związek między charakterem pracy rodziców a oceną różnych rodzajów pracy przez dzieci (s. 88-90). Za najważniejsze instytucje oddziałujące wychowawczo na młodzież uznano ro­ dzinę, szkołę i grupę rówieśniczą (badania W. B. Gołofanta i W. T. Frołowej, s. 93), wskazując na największą rolę grupy rówieśniczej i rodziny w kształtowaniu potrzeb młodzieży. Dla porównania badania amerykańskie J . S. Colmana ukazały w p ł y w na przykład grup sportowych, stanowiących ideał dla wielu młodych ludzi, na po­ głębianie się konfliktów między wartościami świata dorosłych i świata dorastającej młodzieży (s. 94). Osobne zagadnienie to rola ojca i matki w rodzinie. Autorytet rodziców może być określony przez ich pozycję majątkową, jak i przez cechy osobowościowe, w p ł y w a j ą c e na utrzymanie więzi z wybranym członkiem rodziny, głównie z matką (np. badania prowadzone przez K . Pippinga, R. Koniga i L . Rosenmayra w R F N , s. 97). Zbyt ogólne wydaje mi się twierdzenie A. Charczewa o dominacji osobowo­ ściowych cech wychowawcy, zarówno ojca jak i matki, w określaniu autorytetu �288 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E w krajach socjalistycznych, podczas g d y w krajach kapitalistycznych autorytet ten określa się głównie na podstawie wielkości własności prywatnej (s. 97). Chyba r ó w ­ nież w państwie socjalistycznym można znaleźć grupy ludzi cieszących się autory­ tetem i szacunkiem tylko przez wzgląd na ich sytuację materialną, ocenianą jako dobra. Jak wynika z badań przeprowadzonych w Z S R R i U S A coraz w i ę k s z e g o zna­ czenia nabiera rola obydwojga rodziców w wychowaniu dziecka, zwłaszcza wtedy, gdy matka pracuje zawodowo. Taka pracująca poza domem matka wywiera także określony w p ł y w na psychikę dziecka, wyrabiając w nim samodzielność, umiejętność podejmowania decyzji. Córki uczą się od matki, jak powinna wyglądać rola kobiety w rodzinie, określają s w ó j stosunek do innych ludzi, a przede wszystkim do ojca (badania G. S. Slesariewa, Z. A. Jankowej, A. G. Charczewa, L . W. Hoffmana, E . Devereux, R. Rogersa i U . Bronfenbrennera). Cechą rodziny jako grupy społecznej jest zmienność jej form i funkcji, co jest w znacznym stopniu związane z relacjami rodziny i społeczeństwa. Problemem zmian rodziny, które prowadzą do zjawiska określonego przez autorów badań jako dezintegracja, zajęli się już K . Marks i F . Engels, badając społeczeństwo kapitali­ styczne 2 poł. X I X wieku. Postęp techniczny w tym okresie spowodował podniesie­ nie się poziomu życia głównie robotników wykwalifikowanych, nie zmieniając sy­ tuacji drobnego proletariatu i w p ł y n ą ł na dezintegrację życia rodzinnego (s. 110). Proces dezorganizacji rodziny trwa nadal. Według A. Charczewa we współczesnych społeczeństwach kapitalistycznych wyraża się on w zmniejszeniu liczby członków rodziny i spadku przyrostu naturalnego, w upadku społecznych i kulturalnych war­ tości, w dążeniu do możliwie największej izolacji od społeczeństwa, w zwiększeniu liczby rozwodów, nieślubnych dzieci i nieszczęśliwych rodzin (s. 110). Szkoda, że autor nie wyjaśnia, co rozumie przez „upadek społecznych i kulturowych wartości rodziny w społeczeństwie burżuazyjnym". Jakie wartości ma na myśli i w czym widzi przyczyny tego upadku? Rodzina współczesna jest uwikłana w konflikty w e w n ę t r z n e i zewnętrzne z in­ nymi instytucjami społecznymi (szkoła, kościół). Naruszenie struktury ról społecz­ nych spowodowało dezorganizację funkcji rodziny, wyrażającą się w zwiększonej ilości rozwodów, nieporozumień rodzinnych zarówno w krajach kapitalistycznych, jak i socjalistycznych. C. Kirkpatrick widzi przyczynę naruszenia ról społecznych w Obiektywnej nierówności kobiety i mężczyzny z jednej strony, a głoszeniu idei równości z drugiej (s, 111). Niestety nie mamy rozwinięcia tej myśli. Nie wiemy, skąd czerpie autor pomysł o „obiektywnej nierówności" płci i co przez to rozumie. Badania prowadzone w Z S R R umożliwiły ustalenie wielu przyczyn dezintegracji rodziny, który to proces zachodzi w tym kraju nieprzerwanie od Rewolucji Paździer­ nikowej. Tacy badacze, jak C. Urłanis, A. G . Charczew, A. B. Sacharow, E . M. Moriew, N. Sołowiew, W. S. Orłów, Ł. M. Żłobin, K . Cetkin i in., widzą przyczyny dezintegracji w ogólnych procesach ekonomicznych (industrializacja, urbanizacja), w ekonomicznej samodzielności kobiety, ułatwiającej jej uzyskanie rozwodu, w dermograficznych i psychologicznych skutkach wojny oraz w znacznym uproszczeniu procedury rozwodowej (s. 118). Ogólnie można chyba stwierdzić na podstawie materiału zawartego w artykule, iż na dezintegrację rodziny w p ł y w a j ą zarówno procesy przebiegające niejako poza nią, jak i te, które są zależne od osobowości jej członków. Niewielki rozdział poświęcono specyfice wychowania w rodzinie w różnych społecznościach i kulturach. E . W. Sokołów i B. N. Dukowicz przypomnieli znane dobrze etnografom koncepcje F . Boasa, M. Mead, R. Benedict, A. Kardinera i P. L i n tona o kształtowaniu s i ę jednakowych cech charakteru uczestników jednej kultury, które to cechy w innej kulturze nie występują wcale lub nie są równie silne. Cechy te to na przykład pasywność i aktywność, różny stopień umiejętności adaptowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 289 się do nowych warunków, podejrzliwość, otwartość itp. Dla przykładu przytoczono badania A. Kardinera nad związkiem systemu wychowania z kulturą u mieszkańców wyspy Alora na Oceanie Spokojnym i u Indian K o m a ń c z ó w oraz badania D. Riesmana nad zmianami osobowości pod w p ł y w e m warunków wychowania. Wszystkie te poglądy zostały ocenione przez autorów artykułu jako zbyt schematyczne. Zakła­ dają oni także, iż każde społeczeństwo (w myśl zasad materializmu historycznego) dąży do tego, by przekaz dziedzictwa kulturowego nie polegał tylko na powielaniu, ale na rozszerzaniu tegoż przez następne pokolenia. Omówiony tu przeze mnie przegląd badań daje nam możliwość uchwycenia i zrozumienia procesu zmian, jakim podlegała i podlega nadal rodzina i małżeństwo. Instytucje te poznajemy nie dzięki bezpośredniemu opisowi, ale poprzez udostępnie­ nie nam i omówienie w y n i k ó w badań i koncepcji badawczych czołowych socjologów amerykańskich, angielskich, radzieckich i niemieckich. Wyniki badań nad rodziną i m a ł ż e ń s t w e m pozwoliły im na wysunięcie w n i o s k ó w dotyczących szerszej rzeczy­ wistości społecznej. Niektóre koncepcje mają swoje słabsze punkty, co wykazali autorzy prący lub co starałam się sama wykazać w trakcie omawiania książki. Pod­ stawowym niedociągnięciem jest niejasność i nadmierna ogólnikowość głoszonych poglądów. Błędów tych jest jednak niewiele i należy stwierdzić z całym przekona­ niem, że książka ta dostarcza nam wiele informacji o historii badań nad rodziną. Jej wartość poznawcza wyraża się nie tylko w przybliżeniu nam wielu koncepcji ba­ dawczych współczesnych socjologów. Dzięki niej poznajemy prawdziwą, zmienia­ jącą się rzeczywistość społeczną, a ukazanie związków rodziny z szerszym kon­ tekstem społecznym umożliwa nam zrozumienie pewnych procesów, np. dezintegracji, roli rodziny i innych instytucji w socjalizacji jednostki. Zamieszczenie w pracy kon­ cepcji socjologów radzieckich oraz amerykańskich i zachodnioeuropejskich pozwala nam jednocześnie uchwycić pewne różnice i podobieństwa w przebiegu niektórych procesów społecznych w różnych ustrojach i w podejściu metodologicznym do ba­ dania rzeczywistości. Iwona Kabzińsfca-Staiuarz 1» — Etnografia Polska, Х Х Д � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/019ec0b78106ce91b42e486133ab1545.pdf 04303c7ab2bd0bded472583c9fd3fdd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5680 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.193-217 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lipiński, Wojciech Kabzińska, Iwona Łuszczek, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 Andrzej Furier, Polacy w Gruzji, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2009, ss. 451 Opowiedziana przez Andrzeja Furiera w pasjonujący sposób historia Gruzji, zwanej przez jej mieszkańców Sakarthwelo, tj. kraj Karthwelów, Kartwelia, jest pełna napięć, zmagań z potężnymi sąsiadami i rujnującymi gruzińskie ziemie najeźdźcami, prób przezwyciężenia wewnętrznych podziałów, walk o zachowanie odrębności terytorialnej i niezależności. Widocznym rysem w dziejach Gruzji jest otwarcie części jej przywódców na Zachód, szukanie politycznych sprzymierzeńców w Europie, także w Polsce, dążenie do pozostania w kręgu chrześcijaństwa. Niektórzy władcy jednak uznali potęgę Turcji, decydując się zarazem na konwersję na islam, tolerując istnienie innowierczych świątyń albo zwalczając chrześcijan. Autor książki podaje, że chrześcijaństwo zostało oficjalnie przyjęte przez plemiona gruzińskie w 324 roku, znacznie wcześniej jednak na obszarach tych prowadzili swą działalność „apostołowie – Piotr w Lazyce, Andrzej w Kolchidzie, Szymon w Abchazji i Mateusz w Swanetii. Na ziemie wschodniej Gruzji docierali także wyznawcy chrześcijaństwa z Armenii i Syrii” (s. 26–27). Na zachodnie tereny Gruzji wpływy chrześcijaństwa docierały z Bizancjum („dominował w nim ryt grecki oraz grecki język i kultura”), na wschodnie – z Syrii i Palestyny (s. 27). „Przyjęcie chrześcijaństwa w różnym czasie i poprzez różnych pośredników utrwaliło podział kraju [...]. W zachodniej części Gruzji Kościół podlegał patriarchatowi konstantynopolitańskiemu [...] Kościół we wschodniej części kraju [...] podlegał patriarsze Antiochii, ewoluował potem ku autokefalii, nabierając cech Kościoła narodowego [...] zachodnia część [kraju] pozostawała pod silnymi wpływami kultury europejskiej, wschodnia zaś przekształciła instytucję kościelną w niezależną od wpływów zewnętrznych strukturę, służącą budowie scentralizowanego państwa” (tamże). Wspomniany podział oraz rywalizacja między Kościołami nie sprzyjały zjednoczeniu i wewnętrznemu umocnieniu Gruzji. Pod koniec XV wieku, w związku z zagrożeniem ze strony Turcji, Gruzini zaczęli zabiegać o „stworzenie chrześcijańskiej koalicji antytureckiej. Wysłane do Europy poselstwa nie znalazły tam [jednak] sojuszników dla Gruzji. Odległość tego państwa była zbyt duża, a potencjał za mały, by władcy Europy mogli poważnie potraktować składane propozycje” (s. 37). Sytuacja zmieniła się, gdy Turcja bezpośrednio zagroziła Europie. Zaczęto wówczas starać się o zawarcie sojuszy z państwami kaukaskimi. Od końca XVIII w. Turcja stała się m.in. „miejscem intensywnej aktywności politycznej Polaków, którzy szukali tam sojuszników w walce o niepodległość Polski” (s. 182). Dyplomatyczne zainteresowanie Kaukazem dało początek „tzw. kwestii wschodniej w historii Polski” (s. 94). W wieku XIX przedstawiciele polskiej emigracji niepodległościowej żywili nadzieję, że prowadzone przez Rosję wojny na Kaukazie oraz wojny z Turcją i Persją można będzie wykorzystać „dla sprawy narodowej” (s. 182). A. Furier omawia zabiegi podejmowane przez przedstawicieli środowiska emigracyjnego, ukazując zarazem jego wewnętrzne zróżnicowanie. Niezwykle ciekawe są informacje o działalności dyplomacji rosyjskiej, angielskiej i tureckiej, które znakomicie orientowały się w planach Polaków, przeciwstawiając się im najczęściej lub próbując grać „polską kartą” dla własnych celów. Polakom nie udało się zawrzeć antyrosyjskiego sojuszu z ludami kaukaskimi. Ich przywódcy nie byli tym zainteresowani; większość mieszkańców Kaukazu nie odróżniała Polaków od Rosjan (nierzadkie były przypadki morderstw i napadów). Powołując się na liczne źródła archiwalne i publikacje, Autor znakomicie ukazał zmienność gruzińskich losów i ich zależność od – również ulegającej zmianom – polityki prowadzonej przez sąsiadów i inne kraje oraz przez rodzimych władców. Z cytowanych w książce dokumentów źródłowych jasno wynika, że cena, jaką mieszkańcy Gruzji zapłacili za dążenia wolnościowe, próbę zachowania politycznej niezależności, była ogromna. �194 RECENZJE Na ziemiach gruzińskich, podobnie jak na innych terenach Kaukazu, od wieków spotykali się ludzie należący do różnych kultur. Docierali tu m.in. przedstawiciele kultury greckiej i rzymskiej, Ormianie, Żydzi, Azerowie, Rosjanie, Polacy, Ukraińcy, Niemcy. Ich losy są ściśle związane z dziejami Gruzji. Losy Gruzinów i Polaków, o których jest przede wszystkim mowa w recenzowanej książce, splotły się ze sobą m.in. w wyniku realizacji imperialnych planów rosyjskich carów. Autor podaje przykłady różnych postaw mieszkańców Gruzji wobec Rosji i prowadzonej przez nią polityki, zwraca uwagę na rozdźwięk między zachowaniami elit i przedstawicieli innych grup, przede wszystkim szlachty i chłopstwa, a także na różnice w sposobach działania przywódców poszczególnych regionów. Wskazuje ponadto na różnice w zachowaniach szlachty polskiej i gruzińskiej, podkreślając, że szlachta polska, w przeciwieństwie do gruzińskiej, „była przeciwna rosyjskim porządkom i dlatego inicjowała powstania narodowe” (s. 57)1. Odmienność postaw, zdaniem Autora, wynika z różnic w poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego Polski, Rosji i Gruzji. „Polska w momencie narzucenia jej wschodniej części panowania rosyjskiego stała na wyższym poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego niż Rosja, Gruzja zaś była gorzej rozwinięta od Rosji pod względem instytucjonalnym i gospodarczym. [...] Gruzińskie wystąpienia antyrosyjskie miały [ponadto] w większym stopniu charakter ruchów społecznych o podłożu ekonomicznym” (s. 57). Dla części mieszkańców Gruzji nowy etap w dziejach ich ziem okazał się korzystny. „Rządy rosyjskie w Gruzji stworzyły lepsze niż dawniej warunki dla karier zawodowych i awansu masom szlacheckim. Grupa ta była według szacunków dosyć liczna i dlatego stanowiła pewne oparcie dla władzy umożliwiającej jej członkom kariery zawodowe. Podstawowe znaczenie dla tego procesu miało podjęte przez Rosję likwidowanie wielkiej własności, czemu towarzyszyło zwalnianie z zależności wasalnej drobnej szlachty. Została ona zrównana w prawach politycznych z grupą możno­ władców, uzyskując na zebraniach szlacheckich głos równy arystokratom. W efekcie dość szybko władzom rosyjskim udało się pozyskać większość szlachty gruzińskiej dla polityki prorosyjskiej” (tamże). Nie wszyscy mieszkańcy Gruzji skorzystali jednak ze zmian. Na wsi np. w ich wyniku dokonał się podział na „bogatych chłopów i wiejską biedotę” (s. 71). W książce szczegółowo ukazane zostały zmiany charakteru polityki Rosji wobec mieszkańców ziem gruzińskich – od „represji, deportacji, terroru i wymuszania posłuszeństwa przy użyciu siły” (s. 64) po „pozyskiwani[e] przez władze sympatii miejscowej ludności” (tamże), zwłaszcza młodzieży. Rosjanie wykorzystywali też po mistrzowsku wewnętrzne podziały polityczne i społeczne dla realizacji własnych celów. Prowadzili również działania „rozbijające integralność gruzińskiego terytorium i pogłębiające różnice między dzielnicami gruzińskimi” (s. 68). Część Gruzinów nie porzuciła nadziei na odzyskanie niepodległości, podejmując próby uniezależnienia się od Rosji. Pisząc o podejmowanych przez nich działaniach i wzroście aktywności społeczno-politycznej członków tej grupy, Autor posłużył się terminami: ‘organizacje narodnickie’, ‘ideologia narodnicka’ (s. 75). Być może terminologia ta jest przyjęta przez historyków, moim zdaniem jednak mamy tu do czynienia z niefortunną kalką językową. Do zainteresowania Polaków Kaukazem, w tym – Gruzją, przyczyniła się m.in. popularność mitu sarmackiego, który „miał uzasadniać wyjątkowe pochodzenie przodków Polaków i wynikającą z niego szczególną pozycję polityczną Polski” (s. 89). Odwoływali się do niego nierzadko przedstawiciele polskiej szlachty, mówiąc o sarmackim rodowodzie (tamże). „Dzisiaj wiemy – wyjaśnia A. Furier – że plemiona sarmackie nie zasiedlały gór kaukaskich, zajmując co najwyżej obszary jego północnego przedgórza. Nie wiedzieli o tym szlacheccy działacze polityczni, którzy stworzyli ideologię sarmatyzmu” (tamże). Jest ona, według mnie, znakomitym przykładem tzw. tradycji wynalezionej. Warto też wspomnieć o niej w pracach poświęconych tej problematyce. Mit sarmacki odegrał ważną rolę w polskich badaniach kaukaskich. Skłonił on np. Jana Potockiego do wyprawy na Kaukaz i poszukiwania siedziby Prasłowian. Owocem tej wyprawy jest relacja z podróży, będąca „pierwszym obszernym opisem Kaukazu Północnego w literaturze naukowej, który powstał jako wynik badań terenowych. Opublikowane wcześniej relacje były znacznie krótsze i miały charakter sprawozdań z podróży lub misji dyplomatycznych” (s. 92). Autor recenzowanej książki zaznacza, że Z pewnością nie wszyscy przedstawiciele polskiej szlachty reprezentowali takie stanowisko, należałoby więc, moim zdaniem, mówić o postawie dominującej w tej grupie. 1 �RECENZJE 195 „Potocki wyjechał na Kaukaz w celach badawczych2 i jego opracowanie miało charakter naukowy” (s. 92). Podkreśla również, że jego badania mają „ważne znaczenie dla rozwoju etnografii kaukaskiej” (s. 93). Wśród osób, które pozostawiły po sobie informacje na temat Gruzji, a nierzadko także innych obszarów Kaukazu, znajdują się przedstawiciele różnych grup, m. in. dyplomaci i misjonarze katoliccy3. Znaną postacią jest jezuita Tadeusz Jan Krusiński, autor opisów wierzeń i zwyczajów mieszkańców Gruzji, „prekursor badań etnograficznych w tym kraju” (s. 102). Nie krył on dystansu do wschodniego chrześcijaństwa, nie szczędził też krytycznych uwag jego wyznawcom, którym – jak pisał – nieobca jest wiara w zabobony i wróżby (tamże). Dużą grupę wśród Polaków, którzy znaleźli się w Gruzji, stanowią zesłańcy. Część z nich przybyła tam prawdopodobnie już po pierwszym rozbiorze Polski. „Pewniejsze informacje dotyczą żołnierzy wziętych do niewoli podczas Insurekcji Kościuszkowskiej oraz wcielonych do jednostek wysyłanych na Kaukaz” (s. 107). Autor wnikliwie charakteryzuje tę grupę, wskazując na jej wewnętrzne zróżnicowanie. Oprócz cech indywidualnych tworzących ją osób, decydował o nim m.in. okres przybycia na Kaukaz i powody, które się na to złożyły, pochodzenie społeczne i terytorialne, wykonywane zajęcie, wykształcenie, postawa wobec Rosjan. Wiedza o poszczególnych osobach i środowiskach, z którymi były związane w dużym stopniu zależy od stanu źródeł i dostępu do nich oraz rodzaju zawartych w nich informacji. Stosunkowo dobrze znane są np. losy Polaków odbywających służbę wojskową w Korpusie Kaukaskim, wielu z nich bowiem pozostawiło po sobie relacje pisemne (s. 116). O wielu osobach, grupach, środowis­ kach nie dowiemy się jednak niczego ze względu na brak jakichkolwiek źródeł na ich temat. Wśród Polaków, których los przywiódł do Gruzji wielu było artystów. Lista ich nazwisk i dzieł inspirowanych pobytem na Kaukazie jest długa. A. Furier przedstawia życiorysy wielu z nich, charakteryzuje środowiska, z jakich się wywodzili i w jakich przebywali z dala od rodzinnego domu. Stan wiedzy o przedstawicielach tej grupy zależy również od istniejących źródeł; „[...] potrafimy dokładnie przedstawić przebieg zesłania osób najbardziej znanych, które pozostawiły po sobie spuściznę literacką. Obok nich byli jednak ci mniej znani, którzy nie zdobyli rozgłosu dzięki aktywności literackiej lub naukowej. Takim zesłańcem był [...] [m.in.] Florian Zieliński, który pozostawił po sobie niewielką spuściznę” (s. 131). Nigdy zapewne się nie dowiemy, po ilu osobach, być może również obdarzonych talentem artystycznym, nie pozostał najdrobniejszy nawet ślad. Liczną grupę Polaków w Gruzji stanowiły osoby, które dostrzegły tu dla siebie szansę realizacji życiowych pasji, kariery zawodowej. Niektóre z nich włączyły się we wspieraną przez rosyjskie władze działalność naukową. W książce ukazane zostały losy wielu Polaków, nierzadko pełne niespodziewanych wydarzeń i zakrętów. Autor omawia przebytą przez nich drogę do Gruzji i pracy naukowej, trudności, jakie musieli pokonać. Wskazuje też na niezwykłą niekiedy łaskawość losu, jakiej doświadczyli. Wśród osób zasłużonych dla Gruzji najbardziej znany jest, jak sądzę, Józef Chodźko – znakomity geodeta, mający również swój udział w budowie „kościoła polskiego” w Tbilisi4 (w publikacjach rosyjs­ kich Chodźko przedstawiany jest jako wybitny geodeta rosyjski; s. 155, przyp. 108). „Na odbywającej się w Paryżu wystawie geograficznej5 Chodźko zaprezentował mapę Kaukazu wykreśloną na podstawie jego pomiarów. Mapa wzbudziła ogromne zainteresowanie i została nagrodzona złotym medalem” (s. 160). Jego życiorys jest przykładem losów człowieka, który potrafił połączyć „przynależność do patriotycznych organizacji w okresie studenckim z karierą zawodową w armii rosyjskiej w wieku dojrzałym. Stało się to bez zrywania związków z polskością. Do ostatnich lat życia Chodźko utrzymywał kontakty z polską kolonią w Tbilisi [...], wykorzystywał swoją pozycję, by pomóc zesłanym rodakom. Po zakończeniu kariery zawodowej odnowił kontakty z polskimi i emigracyjnymi ośrodkami naukowymi, przekazując im publikacje na temat Kaukazu” (s. 156). 2 Przypomnę, że decyzja o podjęciu ekspedycji na Kaukaz miała związek z wiarą w prawdziwość mitu sarmackiego. 3 Omawiając rozwój polskich misji na Kaukazie, A. Furier zaznacza, że „był [on] ściśle związany z aktualnym stanem stosunków politycznych pomiędzy Polską a Turcją i Persją” (s. 103). 4 Postaci tej A. Furier poświęcił oddzielną monografię, zatytułowaną Józef Chodźko 1800–1881. Polski badacz Kaukazu, Warszawa 2001. 5 Brak informacji kiedy zorganizowano wspomnianą wystawę. �196 RECENZJE Wielkie zasługi dla Gruzji ma też Hieronim Stebnicki – inżynier, budowniczy mostów, autor wielu pomiarów geodezyjnych. Geodetą był także Michał Gołembiowski – członek komisji, której zadaniem było wytyczenie przebiegu granicy rosyjsko-tureckiej po wojnie 1977–18786. W pracach tej komisji uczestniczył też m.in. Władysław Kałusowski, autor licznych fotografii Kaukazu. Polacy w Gruzji pracowali jako robotnicy, rzemieślnicy, nauczyciele, urzędnicy, przyrodnicy, artyści, przedsiębiorcy. Byli wśród nich cywile i wojskowi. Wielu z nich uczestniczyło np. w budowie obiektów wojskowych, dróg (Wojenna Droga Gruzińska), linii kolejowych (Kolej Zakaukaska). Liczni polscy inżynierowie i technicy brali udział w poszukiwaniu i wydobywaniu surowców naturalnych. Polacy byli cenionymi architektami, lekarzami, nauczycielami, artystami. Kreśląc portret poszczególnych środowisk i omawiając losy związanych z nimi jednostek, Autor ukazuje przykłady wielu karier zawodowych, zwraca jednak również uwagę, że nie wszystkim udało się zrealizować życiowe plany. Niepowodzeniem skończyły się np. „próby stworzenia trwałych powiązań polskiego przemysłu z gruzińskim zapleczem surowcowym” (s. 229–230). Na s. 229 czytamy, że „[...] ważne znaczenie miały [...] rozwijające się na terenie Gruzji polskie przedsiębiorstwa handlowe, oferujące swoje wyroby także Polakom. Niekiedy organizowano wyprzedaże, informując o nich w prasie. [Na przykład] Towarzystwo Manufaktur Żyrardowach Gille i Ditrich zapraszało w sobotę 20 marca 1910 r. na wyprzedaż resztek starej kolekcji, bo otrzymało właśnie nowe tkaniny i ubrania na sezon letni”. W książce podano nazwiska właścicieli wspomnianych Manufaktur jedynie w zapisie rosyjskojęzycznym – Gille i Ditrich; w oryginale brzmią one: Hielle [Karol Teodor] i Dittrich [Karol August]. Z przytoczonych przez Autora źródeł wynika, że kilku Polaków znalazło się w konflikcie z władzami Kolei Zakaukaskiej, co miało dla nich tragiczne następstwa. Część osób o polskim rodowodzie zagubiła się na obczyźnie. Świadczą o tym m.in. informacje podane przez księdza Józefa Ferdynanda Żyskara. W wydanej w 1909 roku książce, zatytułowanej Polacy w rozproszeniu, napisał on: „«[ł]atwość zarobku, a przytem tak okropnie tu rozpowszechnione pijaństwo i rozpusta, wabią do złego. Pewnie odczuwana tu samotność, tęsknota za krajem, pchają człowieka do szukania sposobów jej zaleczenia, do pijatyk i życia rozwiązłego. [...]»” (s. 269). Autor książki informuje, że „napływ aktywnych młodych pracowników do polskich przedsiębiorstw działających w Gruzji wpłynął na zwiększenie się liczby kontaktów z krajem. W związku z prowadzoną działalnością firmy utrzymywały stały kontakt z Polską, co umożliwiało ścisłe powiązanie organizowanych imprez z wydarzeniami w kraju”. Informacja odnosi się do przełomu XIX i XX wieku, tj. okresu, w którym Polska nie istniała jako odrębny kraj. Można jedynie mówić o ziemiach polskich znajdujących się pod zaborami. Dla zdecydowanej większości Polaków przebywających w Gruzji bardzo ważna była możliwość korzystania z posługi duszpasterskiej, kontakty z kościołem. Dzięki nim mogli nie tylko uczestniczyć w nabożeństwach i celebrować rodzime tradycje, ale też tworzyć rzeczywistą wspólnotę wyznaniową i narodową. Dążenie do stworzenia takiej wspólnoty jest zjawiskiem typowym dla wielu grup narodowościowych żyjących z dala od Macierzy, w przypadku Polaków w Gruzji wynikało ono jednak również m.in. z braku akceptacji ze strony katolików należących do innych Kościołów i grup etnicznych oraz zbyt dużych różnic między poszczególnymi wyznaniami chrześcijańskimi. W książce szczegółowo omówiona została organizacja życia religijnego w Gruzji oraz na innych obszarach Kaukazu, poczynając od działalności zakonników i kapelanów wojskowych po informacje na temat tworzenia i funkcjonowania struktur administracyjnych podległych Watykanowi. Z informacji podanych przez Autora wynika, że Polacy mieszkający na ziemiach gruzińskich, podobnie jak wielu ich rodaków rozsianych po świecie, pragnęli widzieć w Kościele Rzymskokatolickim „bastion polskości”. Miejsce, w którym żywy jest język polski, polskie tradycje, w którym – za pośrednictwem szkół parafialnych – można uczyć dzieci polszczyzny, pozostawać w kręgu polskiej kultury. W przypadku grupy, o której tak interesująco pisze A. Furier, realizacja wspomnianych pragnień nie była łatwa, przede wszystPodczas jednego z pobytów w Tbilisi Autorowi udało się odnaleźć krewnych Gołembiowskiego, „którzy udzielili wywiadu i przekazali kopie przechowywanych w domowym archiwum dokumentów dziadka” (s. 167). 6 �RECENZJE 197 kim ze względu na negatywny stosunek władz rosyjskich do Kościoła Rzymskokatolickiego, stwarzane przez nie trudności, mające powstrzymać budowę nowych świątyń, a także wobec niewielkiej liczby księży katolickich, którzy mogliby pracować w środowisku polskim. Polacy przebywający na Kaukazie korzystali początkowo z posługi duchownych innych rytów katolickich, jej zakres był jednak znacznie ograniczony. Duchowni nie znali polskiego, trzeba więc było korzystać z pośrednictwa tłumaczy. Obce im też były polskie tradycje. Wielu z nich zapewne, podobnie jak znaczna większość mieszkańców Kaukazu, nie odróżniało Polaków od Rosjan. Dla Polaków mieszkających w Tbilisi szczególne znaczenie miała budowa kościoła p.w. Świętych Piotra i Pawła. Wzniesiono go wbrew licznym przeszkodom ze strony władz, dzięki ogromnemu zaangażowaniu polskiej ludności (cywilów i wojskowych, których kościół ten połączył), jej ofiar­ności. W dostępnych Autorowi źródłach archiwalnych zachowały się nazwiska darczyńców (zapewne nie wszystkich) oraz informacje o wysokości przekazanych przez nich kwot. Nie udało się uniknąć konfliktów między parafianami a duchowieństwem. Parafianie, w zdecydowanej większości Polacy, byli zwolennikami narodowego charakteru Kościoła p.w. Świętych Piotra i Pawła, jego proboszcz natomiast, ks. Maksymilian Orłowski, realizował misję Kościoła uniwersalnego. Szczegółowo przedstawiony w książce konflikt przypomina obecne, częste na terenach postradzieckich, konflikty między wiernymi i księżmi, dotyczące przede wszystkim języka nabożeństw i zachowania znaczenia Kościoła Rzymskokatolickiego jako „bastionu polskości”. Nierzadkie są tu również konflikty podobne do opisanego przez A. Furiera, a spowodowanego decyzją biskupa tyraspolskiego, który powołał na stanowisko proboszcza wspomnianej świątyni duchownego nie będącego Polakiem. Wiele miejsca poświęcił Autor działalności polskich organizacji społecznych i kulturalnych, zwłaszcza Towarzystwu Dobroczynności, oraz Domów Polskich w Tbilisi i Batumi. W książce znalazły się również informacje o działalności Polaków w organizacjach politycznych, a także o patriotycznych postawach wielu z nich po wybuchu I wojny światowej. Liczne osoby np. odpowiedziały na apele Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny, niosąc wszechstronne wsparcie jeńcom i uchodźcom. W wyniku rewolucji 1917 roku i I wojny światowej wielu Polaków zostało zmuszonych do opuszczenia ziem gruzińskich. Mogłoby się wydawać, że wyjazd do Polski był dla nich czymś radosnym, spełnieniem marzeń. Autor jednak słusznie zauważa, że było to najczęściej doświadczenie dramatyczne, łączyło się bowiem z koniecznością porzucenia miejsca zamieszkania, z którym Polacy czuli się związani zawodowo, rodzinnie, emocjonalnie, pozostawienia na zawsze dorobku całego życia. W książce doskonale ukazano zależność sytuacji Polaków w Gruzji i stosunków polsko-gruzińskich od charakteru relacji polsko-rosyjskich, zmian w radzieckiej polityce narodowościowej, a po 1991 roku – od sposobów postrzegania kwestii narodowych przez władze Gruzji7. Wspomniane relacje nie pozostawały bez wpływu m.in. na działalność naukową polskich badaczy Kaukazu w różnych okresach. Były wśród nich np. osoby związane z warszawskim Instytutem Wschodnim oraz niektórzy pracownicy placówek dyplomatycznych prowadzący badania naukowe. W książce zamieszczono m.in. niezmiernie ciekawe informacje o ekspedycjach na Kaukaz, przede wszystkim o charakterze przyrodniczym i geograficznym, organizowanych w okresie międzywojennym, do 1935 roku8. Jak wiadomo, rok 1936 przyniósł radykalną zmianę polityki narodowościowej ZSRR. Jej skutki odczuli także Polacy mieszkający na terenach Gruzji. W kolejnych latach grupa ta podzieliła wojenne losy tysięcy osób polskiego pochodzenia na terenach ZSRR i tych, które – przede wszystkim ze względów rodzinnych – pozostały tam po wojnie. Omawiana książka jest efektem niezwykle wnikliwych, żmudnych badań, prowadzonych przez A. Furiera od prawie dwudziestu lat. Autor wykorzystał liczne źródła, zachowane m.in. w archiwach W tytule rozdziału dotyczącego najnowszej historii Gruzji jest mowa o Polakach i ich potomkach w tym kraju w XX stuleciu, Autor wykracza jednak poza tę cezurę, informując również o sytuacji tej grupy w pierwszych latach obecnego wieku. 8 Autor podkreśla, że w przeciwieństwie do wcześniejszych okresów, w których koncentrowano się głównie na badaniach nad historią i kulturą Gruzji, w latach międzywojnia badaczy interesowały najczęściej różnorodne zjawiska współczesne (s. 377). 7 �198 RECENZJE polskich, gruzińskich, rosyjskich i azerskich, tworząc dzieło obfitujące w informacje, często unikatowe, publikowane po raz pierwszy, znakomicie napisane, wydatnie uzupełniające wiedzę o losach Polaków w Gruzji, czy – szerzej – na Kaukazie, porządkujące i syntetyzujące dane o ich dziejach oraz wkładzie w rozwój gospodarczy i kulturalny tych terenów. Za szczególnie cenne uważam ukazanie wewnętrznego zróżnicowania grupy, której poświęcona jest omawiana książka, przedstawienie wielości ludzkich losów, motywów kierujących poszczególnymi osobami, zależności podejmowanych przez nie działań od określonej sytuacji historyczno-politycznej, a także zawodowej, rodzinnej, osobistej. Stosunkowo niewiele miejsca poświęcono w książce losom Polaków w Gruzińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej oraz ich sytuacji po rozpadzie ZSRR i powstaniu Republiki Gruzińskiej. Mam nadzieję, że te okresy w dziejach Gruzji i tamtejszej Polonii zostaną przedstawione przez A. Furiera w kolejnej publikacji. Iwona Kabzińska Lila Abu-Lughod, Veiled sentiments. Honor and poetry in a Bedouin society, University of California Press, Berkeley–Los Angeles–London 1999 (II wydanie), ss. 356 Książka Veiled Sentiments to nie tylko monografia etnograficzna, oparta na badaniach terenowych, to przede wszystkim wyjątkowo poruszająca i piękna proza. Autorka, profesor antropologii na Uniwersytecie Columbia, przedstawia w niej wyniki badań, które prowadziła u początku swojej akademickiej kariery, w latach 1978–1980, w społeczności Beduinów Awlad’Ali, osiadłych wzdłuż egipskiego wybrzeża Morza Śródziemnego, na zachód od Aleksandrii. Już pierwsze strony tekstu chwytają za serce, przedstawiając postać młodej badaczki wprowadzanej w beduińską społeczność przez ... ojca, który postanowił córce towarzyszyć w tych pierwszych spotkaniach, niejednokrotnie decydujących o sukcesie badań. Lila Abu-Lughod, w przedmowie napisanej ponad dziesięć lat po ukazaniu się pierwszej edycji książki, podkreśla przenikliwość ojca, który wiedział to, czego ona wówczas nie rozumiała, że wprowadzenie jej w społeczność jako kobiety, „za którą stoją mężczyźni” podzielający podobne zasady honoru, zasadniczo zmieni stosunek Beduinów i umożliwi jej funkcjonowanie w badanej społeczności na zupełnie innych zasadach. W efekcie autorka, samodzielna badaczka, wykształcona na znanych amerykańskich uczelniach, dla swoich beduińskich rozmówców była przede wszystkim córką palestyńskiego Araba, mającą krewnych w Jordanii. Krótka charakterystyka przedstawiająca Awlad’Ali jako społeczność osiadłą, zajmującą się głównie hodowlą owiec, poprzedza główny nurt rozważań dotyczący dyskursu moralnego. Dyskurs wyrażający lokalny system wartości, stanowiący kod ideowy tej kultury (autorka używa słowa ideology) jest zognis­ kowany wokół wartości takich jak honor i niezależność, uzupełnionych przez skromność i szacunek dla starszych. Ten system moralny, wymagający od jednostki niesłychanego opanowania naturalnej spontaniczności, wykorzenienia dziecięcej emocjonalności, wrażliwości i „miękkości”, od dawna kształtował ujawniany obcym wizerunek twardych i honorowych ludzi pustyni Etnograf, długi czas przebywający pośród badanej społeczności, obserwujący ją od wewnątrz spostrzega, że kultura ta ma także inne oblicze. Oficjalny kod moralny jest uzupełniony akceptowanymi kulturowo formami wyrażania uczuć, które w nim się nie mieszczą. Uczucia bólu, rozpaczy a także zachwytu i miłości są ujawniane w poezji. Poezji recytowanej w szczególnych, kulturowo przyjętych, sytuacjach. Poezji ubierającej uczucia w konwencjonalną formę słów, nieco przypominającą japońskie haiku. Niezwykle syntetyczne, ujmujące prostotą i ogromną kondensacją uczuć, krótkie formy liryczne są do głębi poruszające. Pojawiają się znienacka pośród surowego dyskursu beduińskich konwenansów i robią ogromne wrażenie, ujawniając skrywane uczucia o ogromnym potencjale emocjonalnym. Lila Abu-Lughod powróciła do społeczności Awlad’Ali w latach 1986–1987, aby kontynuować prace badawcze. Efektem tych badań była kolejna książka Writing women’s worlds. Beduin stories (1993). Autorka w przedmowie do drugiego wydania Veiled Sentiments (1999) podkreśla, że tę następną pracę pisała „przeciw kulturze” (against culture), jeśli poprzez kulturę rozumieć uproszczone generalizacje �RECENZJE 199 i typizacje, składające się na wizerunek spłycający i tworzący dystans. Badacz piszący „przeciw kul­ turze” to badacz, który w warunkach „zażyłości kulturowej” (Herzfeld) zagląda pod ową maskę, opisując skrywane aspekty kultury. Komentarzem do Veiled sentiments jest artykuł „The romace of resistance”, opublikowany w American Ethnologist w 1990 roku. Lila Abu-Lughod rozważa w nim strategie oporu stosowane przez beduińskie kobiety przeciw męskiej dominacji. Opozycja opór – dominacja będąca przeciwstawieniem fundamentalnym dla nauk społecznych oraz antropologii politycznej lat 1970–1980., zderzona z etnograficzną praktyką okazała się zbyt „sztywna” i upraszczająca. Stosujący ją badacze, mieli tendencję do romantycznego uwznioślania kulturowo-społecznych form oporu, opierając się na założeniu, że opór jest czymś zewnętrznym, nie należącym do systemu władzy. Tymczasem, jak pokazuje Abu-Lughod, stosowane przez beduińskie kobiety strategie oporu wobec męskiej dominacji, paradoksalnie potwierdzają jego obowiązywanie i podtrzymują jego trwanie. Są realizowane wewnątrz systemu dominacji, a nie poza nim. Prowadzona przez nią dekonstrukcja opozycji opór – dominacja nie ogranicza się do pokazania, że oba elementy tej diady są wzajemnie uwikłane. Autorka postuluje, aby strategie oporu uznać za narządzie diagnostyczne – opisując je można więcej powiedzieć o kodzie dominującym, niż opisując formy władzy. Swego rodzaju epilogiem rozważań o dominacji i oporze są spostrzeżenia Lili Abu-Lughod dotyczące zmian zachodzących w beduińskich społecznościach pod wpływem przenikania miejskich wzorów życia i konsumpcji, zmian gospodarczych, społecznych i kulturowych. Opis tych zmian, widzianych z perspektywy jednostki, ukazuje przemijanie dawnych i tworzenie się nowych relacji dominacji. Podkreślając dynamiczną zmienność, zarówno form dominacji jak i strategii oporu, autorka przestrzega przed redukcjonistycznymi teoriami władzy sprowadzającymi ją do prostych opozycji. Lektura Veiled sentiments nie tylko zachwyca niezwykle poetyckim opisem społeczności Beduinów. Niesie także istotne przesłanie, rodzaj przestrogi dla socjologów, politologów i filozofów często posługujących się w swoich generalizujących teoriach powierzchownymi wizerunkami innych kultur. Przeciwstawia im prace etnograficzne, znacznie bliższe codziennego życia i konkretnych ludzi. Ludzi mających umysły i serca, na różne sposoby wyrażających swoje myśli i uczucia. Myśli i uczucia zmienne, domagające się wciąż nowych form wyrazu. Opisu tak wnikliwego, chwytającego dynamikę kultury dostarczyć mogą tylko prace i badania etnograficzne, erodujące uproszczone opozycje, do których badacze społeczni bywają bardzo przywiązani. Anna Malewska-Szałygin Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, pod redakcją Magdaleny Zowczak, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010, ss. 744 Gdzieś w karpackim przysiółku, tuż przy polskiej granicy, ukraińscy chłopcy podkradają się do słupka granicznego, by położyć na nim papierosy i wódkę. Po jakimś czasie równie ostrożnie wracają po pieniądze zostawione przez niewidzialnego odbiorcę z Polski. Niczym w dawnych opisach egzotycznych kultur, wymiana darów służy oswajaniu obcego. W tym czasie „na Medyce” stłoczone „w leju” Mrówki dają wyraz swojej frustracji: „Tyle lat po wojnie, a tu kurwa front”. I choć rzecz się dzieje na granicy, „linia frontu” nie rozdziela sąsiednich państw czy narodów. Terytorium sporne to samo przejście graniczne, miejsce codziennej „walki” Mrówek i celników. Taka jest natura granic, ścierają się na nich różne dyskursy, załamują taksonomie, wyraziście uwidacznia się napięcie między decyzjami odległego centrum, a praktykami przygranicznych peryferii. To tylko nieliczne z wielu obrazów i refleksji, jakie na długo pozostawia w wyobraźni czytającego i do jakich skłania, lektura książki Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo pod redakcją Magdaleny Zowczak. Książka jest efektem badań realizowanych w latach 2006–2009 w ramach grantu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: Ukraina – pamięć, tożsamość, podmiotowość. W tym międzynarodowym projekcie uczestniczyli pracownicy i studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz pracownicy lwowskiego Instytutu Narodoznawstwa. Badania w kilku �200 RECENZJE zespołach prowadzone były na terenie pogranicza polsko-ukraińskiego. W książce zamieszczono artykuły powstałe na podstawie tych badań oraz kilka dodatkowych tekstów prezentowanych na podsumowującej projekt konferencji „Antropologia pogranicza. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo”, która odbyła się w lutym 2009 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Składający się ze wstępu i pięciu części tematycznych tom jest dwujęzyczny, artykuły ukraińskich uczestników projektu badań zamieszczono w oryginalnych wersjach językowych. Książkę otwiera tekst redaktorki i jednocześnie kierowniczki projektu Ukraina – pamięć, tożsamość, podmiotowość – Magdaleny Zowczak. W artykule Antropologia pogranicza. Projekt i realizacja badań, autorka określa przedmiot badań: „wspólnoty lokalne pogranicza wobec polityki społecznej państwa narodowego i jego instytucji władzy” (s. 13) oraz wskazuje ich „skromny, typowo etnograficzny” (s. 14) cel, jakim ma być opisanie codzienności owego pogranicza oraz różnych aspektów wiedzy potocznej związanych między innymi z aktualnymi strategiami przetrwania czy też z lokalną historią. Autorka wskazuje na inspiracje Antropologią Michaela Herzfelda, jego rozważania na temat granic oraz stref (i przejść) granicznych jako miejsc krzyżowania się różnych kategorii i systemów klasyfikacyjnych (ale też inne, jak choćby te dotyczące lokalnych teodycei) stały się ważnym punktem odniesienia dla koncepcji projektu. Tak pomyślane badania zespół pod kierunkiem Magdaleny Zowczak realizował w okresie istotnych przemian w wewnętrznej sytuacji Ukrainy, ale też w zasadach ruchu granicznego czy polsko-ukraińskich relacjach. Początki projektu sięgają czasów swoistego ożywienia społeczno-politycznego na Ukrainie po „pomarańczowej rewolucji”, z czym związane było podobne ożywienie w stosunkach polsko-ukraińskich. W trakcie trwania badań, sytuacja uległa dość gruntownej zmianie wynikającej z jednej strony z kierunku przemian politycznych na Ukrainie, z drugiej zaś z wejścia Polski do strefy Schengen i związanego z tym uszczelnienia granicy z Ukrainą, co szczególnie silnie odbiło się na sytuacji przygranicznych społeczności. Jednocześnie po obydwu stronach granicy trwały dyskusje dotyczące szczególnie bolesnych kart wspólnej historii. Autorka podkreśla, że wszystkie te procesy (a także takie inicjatywy, jak wprowadzenie Karty Polaka) stanowiły ważny kontekst badań, określający w znacznym stopniu zakres problematyki podejmowanej przez poszczególnych uczestników projektu. We wstępnej części książki znalazły się jeszcze trzy artykuły. W pierwszym z nich Grzegorz Babiński, prekursor badań pogranicza polsko-ukraińskiego, zastanawia się nad kierunkami przemian obserwowanych w tym obszarze od czasu jego własnych, prowadzonych przed kilkunastu laty badań. Włodzimierz Mędrzecki, w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie XX i XXI wieku, pokazuje różne strategie narracyjne przyjmowane przez uczestników seminariów, poświęconych omówieniu rozmaitych aspektów stosunków polsko-ukraińskich z lat 1918–1947. Obok dominującej „strategii pragmatycznej”, nastawionej na kompromis i dążącej do wypracowania wspólnej wizji wydarzeń, ścierały się podczas spotkań historyków dwie inne strategie: „wyższości moralnej”, skupiona na rozpatrywaniu krzywd oraz „krytyczna”, uznająca udział poszczególnych stron w tragicznych wydarzeniach. Ostatni tekst w tej części, autorstwa Romana Czmełyka (Pograniczczja – ziemlja ljubwi ta rozbratu), przypomina o trudnych momentach w polsko-ukraińskich relacjach ostatnich dwudziestu lat – konflikcie wokół katedry w Przemyślu i kontrowersjach związanych z cmentarzem Orląt we Lwowie. Autor podkreśla potrzebę zmiany stosunku do historycznych pamiątek i uznania ich za wspólne dziedzictwo kulturowe pogranicza, jednak, jak sam zauważa, dotychczas ani polskie ani ukraińskie społeczeństwo nie uświadomiło sobie w pełni takiej potrzeby. Kolejne zamieszczone w książce artykuły zostały zgrupowane w pięciu częściach. Pierwszą, zatytułowaną „Konstruowanie granicy” otwiera tekst Romana Czmełyka i Lecha Mroza Pamięć przedzielona rzeką. Autorzy przedstawiają relację z badań, które objęły miejscowości leżące bezpośrednio przy granicy, po jej ukraińskiej stronie, na południe od przejścia Krościenko-Smolnica. Podstawowa kwestia podejmowana w badaniach – tożsamość narodowa i kształtujące ją czynniki, została pokazana na tle przemian związanych z powstawaniem i funkcjonowaniem granicy. Przesiedlenia ludności, działalność partyzantki UPA1 oraz późniejsze funkcjonowanie granicznej sistiemy, w różny sposób wpływały na życie mieszkańców, a dziś stanowią ważny element lokalnej pamięci. Autorzy podkreślają jednoznacz1 Ukraińska Powstańcza Armia. �RECENZJE 201 nie ukraińską tożsamość mieszkańców badanego obszaru, zaznaczając jednocześnie, że nie oznacza to jednorodności, żywe są choćby podziały na tutejszych i przybyłych w wyniku przesiedleń. Tę lokalną perspektywę, doskonale ukazującą jak w cieniu fizycznie istniejącej granicy międzypaństwowej wytwarzane są społecznie granice etniczne, przekraczają dwaj kolejni autorzy. Józef Markiewicz w tekście Retoryka granicy rozpatruje granicę międzypaństwową jako biurokratyczną instytucję powiązaną z centrami władzy, która jednocześnie jest przestrzenią kulturotwórczą. Stąd dwie prezentowane w artykule perspektywy: perspektywa państwa, gdzie ważne jest przyjrzenie się znaczeniom, jakie nadają granicy centra władzy oraz perspektywa migranta, która pozwala dostrzec szerokie „spektrum działań, inicjatyw i kulturowych konstrukcji” (s. 97) generowanych przez fakt istnienia granicy międzypaństwowej. Ignacy Jóźwiak podkreśla kulturowe aspekty istnienia granic politycznych. W artykule Europa Wschodnia, Ukraina i orientalno-okcydentalne przeciąganie liny przygląda się zachodnim granicom Ukrainy, będącym jednocześnie granicą Unii Europejskiej oraz dyskusjom dotyczącym podziału „Wschód-Zachód”. O tym, w jaki sposób te kulturowe kategorie funkcjonują w potocznym doświadczeniu traktuje tekst Anny Kulikowskiej Współczesne Eldorado? Wschód i Zachód w narracjach migrantów z Bełza i okolic. Część poświęconą konstruowaniu granicy zamyka artykuł Anny Fiń. Jest to pierwszy z kilku zamieszczonych w tomie tekstów, które nie są bezpośrednio związane z objętym badaniami obszarem polsko-ukraińskiego pogranicza. Autorka zajmuje się analizą przestrzenno-demograficznych relacji pomiędzy polską i ukraińską diasporą w USA. Skupiając się na przykładzie Nowego Jorku zastanawia się, między innymi, w jaki sposób relacje pomiędzy zamieszkującą tam polską i ukraińską grupą etniczną wyznaczane są przez dziedzictwo dawnego sąsiedztwa na pograniczu, poszukując tym samym odpowiedzi na tytułowe pytanie: Czy pogranicze przeniesione? Druga część tomu zatytułowana „Ekonomie i ‘glokalizacje’ ” poświęcona jest różnym strategiom ekonomicznym jakie stosują mieszkańcy pogranicza wobec zmiennej sytuacji na samej granicy, ale też i szerszych transformacji gospodarczych. Jedną z nich jest migracja zarobkowa. Kryzys ekonomiczny na Ukrainie i związana z tym wysoka stopa bezrobocia zmuszają miliony Ukraińców do wyjazdów. Migracjom zarobkowym kobiet przygląda się Józef Markiewicz. W artykule Kobieca migracja zarobkowa do Europy Zachodniej na tle ukraińskiego dyskursu tożsamości pokazuje społeczny i medialny wizerunek ukraińskich kobiet podejmujących pracę na terenie Unii Europejskiej. Ich niejednoznaczne postrzeganie wiąże między innymi z utrwalonymi w kulturze ukraińskiej stereotypami kobiety jako matki i opiekunki, wpisanymi jednocześnie bardzo silnie do sfery symboliki i mitologii narodowej. Z ambiwalentną oceną migracji zarobkowej spotykała się także Aleksandra Jelonek badająca wpływ wyjazdów na sytuację bojkowskich rodzin. Autorka wskazuje na podstawowy dylemat wpisany w zjawisko migracji zarobkowej – zarobitky, mające służyć rodzinie poprzez zapewnienie jej środków do życia, jednocześnie ją niszczą, bowiem wiążą się nieodmiennie z długotrwałą nieobecnością bliskich, często rodziców. Ciekawy kontekst porównawczy dla powyższych rozważań wprowadza kolejny artykuł niezwiązany z terenem polsko-ukraińskiego pogranicza: Pojęcie granicy i jej przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pečalba) w Macedonii, w którym Karolina Bielenin-Lenczowska pokazuje, między innymi, wpływ kulturowych tradycji na charakter praktyk związanych z podejmowaniem pracy za granicą – na pečalbe wyruszali do niedawna wyłącznie mężczyźni, a okres tych wyjazdów (od dnia św. Jerzego do dnia św. Dymitra) nawiązywał do kalendarza pasterskiego. W omawianej części książki wyraźnie dominuje tematyka drobnego handlu przygranicznego i przemytu. Wprowadza do niej artykuł Jakuba Gołębiowskiego Drobny handel wahadłowy na pograniczu polsko-ukraińskim w ujęciu antropologicznym. Autor przybliża tytułowe zjawisko określając jego przyczyny, opisuje charakterystyczne dla niego praktyki i wskazuje na tendencje przemian w ciągu ostatnich dwóch dekad. Uszczegółowienie problematyki zarysowanej przez Gołębiowskiego zawiera wyróżniający się w tej części artykuł „Granica jest po to, żeby chodzić” – krajobraz kulturowy Mrówek z Medyki. Marta Byrska-Szklarczyk skupiła się w nim na głównych aktorach przygranicznego handlu, tzw. Mrówkach. Tytułowy „krajobraz kulturowy” autorka rozumie jako miejsce (w znaczeniu społecznym) tworzone przez praktykowanie mowy i działania. Wartością artykułu jest niezwykle sugestywne przedstawienie owych działań i mowy Mrówek – dzięki nasyceniu tekstu charakterystycznym dla nich słownictwem. W ten sposób autorce udało się nie tylko odtworzyć specyficzny „języka leja” („lej” to terminal przejścia �202 RECENZJE pieszego), ale też pokazać odrębny kontekst praktykowania mowy w ramach wspólnoty komunikacyjnej jaką tworzą Mrówki z Medyki. Dopełnieniem opisu zjawiska drobnego handlu wahadłowego na granicy polsko-ukraińskiej są dwa kolejne teksty. Karolina Jagnyziak, w artykule Wspólnota interesów czy rodzinny interes? Wpływ handlu przygranicznego na relacje rodzinne, pokazuje w jaki sposób handel przygraniczny angażuje całe rodziny, dostarczając im środków utrzymania ale też wpływając na wewnątrzrodzinne stosunki. Będąc w tym regionie jednym z ważniejszych źródeł utrzymania, proceder ten przyciąga także ludzi młodych. O ich podejściu do przemytu i o tym, jak kształtować to może ich przyszłe postawy traktuje artykuł Anny Chlebickiej. Podobnie jak w bloku tekstów dotyczących migracji zarobkowych, także w przypadku handlu przygranicznego, włączono do tomu artykuł pokazujący występowanie zjawiska poza obszarem badanego pogranicza polsko-ukraińskiego. Tekst Weroniki Plińskiej Turystyka handlowa na południowym Podlasiu – perspektywa emic powstał na podstawie badań w Białej Podlaskiej i okolicach (pogranicze polsko-białoruskie) i choć to teren bliski i geograficznie i kulturowo, artykuł pokazuje nieco inne oblicze zarówno samego zjawiska (np. „niewidoczność” przemytników), jak i relacji w terenie (trudności z realizacją tematu badań, mogące w tym przypadku wynikać z zakorzenienia autorki w badanym środowisku). Trzy ostatnie artykuły w tej części książki odchodzą od problematyki handlu przygranicznego i przemytu. Pojawia się ona jeszcze w tekście Edyty Wąsowskiej, jednak handel przygraniczny nie jest tam zagadnieniem centralnym, ale jedną z wielu strategii przystosowywania się mieszkańców pogranicza do przemian polityczno-prawnych ostatniego półwiecza. Autorka na przykładzie wsi Stariawa pokazuje przemiany tych strategii, zwracając uwagę na dynamizm procesów zachodzących na pograniczu oraz na to, w jak namacalny sposób peryferyjne społeczności doświadczają „procesów dziejowych” wynikających z przemian w odległych centrach politycznych. Szczególne oblicze zdolności adaptacji przedstawia Barbara Dziwani. W artykule Co mieszkańcy Boryni wynieśli z lokalnej piekarni? pokazuje nie tylko, w jaki sposób mieszkańcy wsi czerpali w czasach komunistycznych dodatkowe zyski z funkcjonowania w ich miejscowości piekarni, ale też zwraca uwagę na wpływ ukształtowanych wówczas przyzwyczajeń i postaw na dzisiejsze sposoby przystosowania się do przemian gospodarczych. W ostatnim w tej części artykule Joanna Kusy przedstawia postawy wobec żebractwa na przykładzie badań w wybranych miejs­ cowościach zachodniej Ukrainy. Trzecią część książki „Pamięć i trauma w strefie konfliktu” otwiera artykuł Oksany Kuźmenko Golos pamjati abo ukrainskij folklor stresowych sytuacij jak identifikacyjnyj marker. Autorka analizuje teksty folkloru ukraińskiego opisujące doświadczenia przesiedleń lat 1940. Zebrane przez nią wiersze, pieśni-kroniki i narracje prozatorskie zawierają charakterystyczne motywy, obrazy wysiedlonych wsi, niszczonych cerkwi i palonych domów, zestawiane z obrazami „dalekiej obczyzny” czy charakterystycznymi figurami opisu wroga. Tak komponowane motywy tekstów folkloru nawiązują do opozycji swój-obcy, a w warunkach pogranicza stanowią ważny wskaźnik tożsamości ukraińskich mieszkańców. Do relacji dotyczącej tragicznych wydarzeń lat 1940. sięga również Tadeusz Baraniuk. W artykule Symboliczne obrazy lat wojny. Narracje z pogranicza analizuje ustną autobiografię mieszkanki Libuchory, świadka śmierci jednego z lokalnych dowódców UPA. Autor wskazuje na obecne w jej narracji symboliczne figury i metafory, a przede wszystkim pokazuje postępujący proces mitologizacji obydwu postaci, zarówno dowódcy, jak i pomagającej mu w ostatnich chwilach życia kobiety, czego charakterystycznym przejawem jest zmiana ich imion na takie, które niosą ze sobą symboliczne znaczenia. Kolejny ukraińskojęzyczny tekst w tej części dotyczy roli matki w zachowaniu tradycji narodowych w mieszanych małżeństwach pogranicza. Oksana Kuźmenko przedstawia materiał zebrany w okolicach Ustrzyk Dolnych, pokazując jak przywiązanie do takich ważnych wyznaczników tożsamości narodowej, jak język (także język modlitwy) oraz religia (wraz z kalendarzem świąt) jest warunkowane zaangażowaniem matek, w tym przypadku ukraińskich kobiet z mieszanych małżeństw, w wychowanie młodego pokolenia. Ciekawym dopełnieniem problematyki ścierania się politycznych i kulturowych wpływów w tytułowej „strefie konfliktu” jest artykuł Mykoły Mozdyra. Autor podkreśla z jednej strony polskie (i szersze, zachodnie) wpływy na ukraińską ludową rzeźbę sakralną, z drugiej zaś zwraca uwagę na negatywny stosunek do niej rosyjskich władz świeckich i religijnych oraz późniejszej władzy radzieckiej. Z kolei meandrom polskiej (choć i ukraińskiej) pamięci poświęcony jest esej Zuzanny Konarskiej Rudyment pamięci – rzecz o dawnym Stanisławowie. Autorka �RECENZJE 203 przywołuje w nim fenomen tego kresowego miasta, którego pamięć trwa w licznych wspomnieniach i literackich nawiązaniach, mimo oficjalnego „niebytu” (w 1962 roku zmieniono nazwę miasta na Iwano-Frankowsk). Kolejny artykuł, Różne wizje przeszłości w skonfliktowanej społeczności Matkowa, pozwala zrozumieć jak duże znaczenie może mieć pamięć przeszłości dla kształtowania się w lokalnym wymiarze tożsamości i stosunków międzygrupowych. Jan Pikula przedstawia podziały w matkowskiej społecz­ności (szlachta/chłopi, miejscowi/przyjezdni, grekokatolicy/prawosławni), które wzmacniane przez pamięć przeszłości i traumę przesiedleń prowadzić mogą do konfliktu. Na relacje w obrębie lokalnych wspólnot na Bojkowszczyźnie wpływać też może zaangażowanie ich członków w działania poprzedniego systemu. Aleksandra Pawlik w artykule Czerwona gwiazda, biała soroczka – rzecz o bojkowskich komunistach pisze o negatywnym stosunku do partyjnych i o tym, w jaki sposób dawna działalność wpływa na ich obecny status społeczny. Trzy ostatnie artykuły w tej części dotyczą bieszczadzkiego pogranicza i skoncentrowane są wokół zagadnienia pamięci. Benedykt Sowa przedstawia swoje badania wśród powojennych osadników w miejscowości Muczne. Choć przybyli do doliny Sanu z różnych stron Polski, autor zauważa wśród mieszkańców wyraźne poczucie tożsamości lokalnej, a jednym z czynników ją kształtujących jest według niego pamięć przeszłości regionu formowana przez różne lokalne instytucje. Antoni Woźnica relacjonuje z kolei badania z Krościenka i Stariawy, zwracając uwagę na niejednorodność zamieszkujących tam społeczności (miejscowi, przesiedleni, osadnicy, Polacy, Ukraińcy) z czym wiążą się odmienne oceny przeszłości. Zamyka tę część książki artykuł Pauliny Kobzy oparty na badaniach w Krościenku i okolicach, dotyczący roli milczenia w pamięci o historii mieszkańców pogranicza. W czwartej części książki zatytułowanej „Wiedza potoczna i folklor na pograniczu” dominują teksty ukraińskie. Nadija Pastuch omawia specyfikę tradycji folklorystycznej na pograniczach, koncentrując się na stanie jej zachowania, sposobach wykonywania oraz popularnych tematach. Na tych trzech poziomach autorka analizuje materiał z pogranicza ukraińsko-polskiego, ukraińsko-białoruskiego i ukraińsko-mołdawskiego. Ciekawą tematykę podejmuje Jewhen Łunio, prezentujący w swoim artykule funkcjonowanie polskiej satyry antyradzieckiej w ukraińskim folklorze na pograniczu. Polsko-ukraińskim wpływom w tradycji folklorystycznej poświęcony jest także tekst Olgi Charczyszyn, która zajmuje się miejskim folklorem Lwowa. Ostatni ukraińskojęzyczny artykuł w tej części wychodzi poza ścisłe ramy poszukiwań folklorystycznych. Lesia Horoszko przedstawia swoje badania dotyczące obrzędowości rodzinnej w okolicach Starego Samboru. Autorka zwraca uwagę na wpływ przesiedleń z lat 1940. na stopień zachowania obrzędowości, w obrębie której interesuje ją w głównej mierze magiczne wykorzystanie wody. Drugi blok tekstów w tej części, tym razem polskojęzycznych, otwiera artykuł Ewy Roller dotyczący, utrwa­ lonego w wiedzy potocznej, wizerunku żebraka na Bojkowszczyźnie. Autorka zwraca uwagę na sakralizowanie postaci żebraka, który w tradycji ludowej był związany z jednej strony z Bogiem, z drugiej zaś ze światem zmarłych. Dwa ostatnie teksty tej części książki w różny sposób odzwierciedlają przenikanie się treści wywodzących się z tytułowej wiedzy potocznej i kultury popularnej. Widoczne jest to w badaniach Magdaleny Zatorskiej, która zajmowała się konceptualizacjami pojęcia energii na gruncie medycyny komplementarnej we Lwowie i okolicach. W kulturę popularną wpisuje się także polityczny wizerunek kreowany przez Julię Tymoszenko – bohaterkę mitu politycznego, który przedstawiła w swoim artykule Magdalena Zadróżna. Ostatnia, piąta część ksiązki nosi tytuł „Konstruowanie tożsamości i praktyki pogranicza”. W bardzo ciekawy sposób wpisuje się w tak zakreśloną tematykę artykuł Olgi Linkiewicz Wizerunek obcego a rzeczywistość społeczna pogranicza w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym. Autorka, w oparciu o materiały terenowe oraz publikowane wspomnienia i archiwalia, skrupulatnie odtwarza świat granic społecznych i różnych poziomów identyfikacji, charakterystycznych dla ówczesnych społeczności wiejskich galicyjskiego pogranicza. Znaczenie wielu, nie tylko etnicznych, kryteriów odrębności i to jakie nadawano im znaczenia, wyraźnie wskazuje na niemożność opisania ówczesnej sytuacji w kategoriach nowoczesnej świadomości narodowej. Swoistym dopełnieniem tego historycznego obrazu jest bardzo aktualny problem recepcji Karty Polaka, podjęty w badaniach Ewy Pietraszek. Ten szczególny dokument, o wielkim znaczeniu symbolicznym, jak i znacznym potencjale czysto pragmatycznego wykorzystania, jest w różny sposób traktowany przez Polaków z Samborszczyzny, na co istotny wpływ ma doświadczenie pokoleniowe. Dwa kolejne teksty koncentrują się na kwestiach związanych z religią. Dorota �204 RECENZJE Bylicka pisze o znaczeniu kultu Matki Boskiej Chełmskiej, który za sprawą pogmatwanych losów jej ikony, żywy jest dziś w Chełmie i w Łucku, przy czym zarówno wśród katolików, jak i prawosławnych. Michał Demski pokazuje, jak w sytuacji funkcjonowania w lokalnej społeczności różnych wyznań, religia staje się ważnym elementem kształtowania tożsamości mieszkańców. Pozostałe teksty w różny sposób nawiązują do, sygnalizowanej w tytule tej części, problematyki praktyk pogranicza, związanych przede wszystkim z relacjami w obrębie wspólnot lokalnych. Kaja Kojder-Demska pisze o tym, jak są w nich postrzegane niepełnosprawne dzieci, a Joanna Pietruszka wskazuje na różne strategie uczestnictwa w ich życiu przyjezdnych. Katarzyna Chrapka zastanawia się nad tym, czy mieszkańcy Krościenka tworzą lokalną wspólnotę. Z kolei Mirosława Wróblewska porównuje zasady gościnności w Krościenku i ukraińskiej Stariawie. Krościenku poświęcony jest też ostatni w tej części artykuł Jagny Nowotarskiej. Autorka przypomina w nim o fenomenie „greckiego” Krościenka – do tej położonej na pograniczu polsko-ukraińskim miejscowości przybyli w latach 1950. migranci z Grecji. Tekst traktuje o ich postrzeganiu przez społeczność Krościenka. Książkę zamyka aneks w postaci raportu z badań terenowych opracowanego przez Ewę Wołkanowską. Dotyczy on pracy grupy studentów, którzy pod kierownictwem autorki, prowadzili w ramach projektu Ukraina: pamięć, tożsamość, podmiotowość badania w Krościenku i okolicach. Ten krótki tekst pozwala przyjrzeć się procesowi gromadzenia materiałów i doświadczeń terenowych będących podstawą dla wielu zawartych w omawianej książce artykułów. Praca Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo jest przykładem kompleksowego potraktowania problematyki granicy i pogranicza w ramach zainteresowań antropologii. Widoczne w wielu zamieszczonych w książce tekstach inspiracje pracami takich autorów jak Michael Herzfeld, Hastings Donnan i Thomas M. Wilson pozwoliły na przekroczenie dotychczasowej optyki, dominującej w badaniach polsko-ukraińskiego pogranicza. Skupiały się one w znacznej mierze na kwestiach etnicznych i problemach niełatwej historii polsko-ukraińskich stosunków. Choć te zagadnienia także znalazły się w omawianej pracy, to jej walorem jest przede wszystkim podkreślenie całej gamy zagadnień innych, dotychczas mniej obecnych w literaturze poświęconej polsko-ukraińskiemu sąsiedztwu. Dotyczy to przede wszystkim kwestii samej granicy, jej kulturotwórczego potencjału i budowanych wokół jej istnienia gospodarczych strategii przetrwania. Całościowemu potraktowaniu tytułowych zagadnień służy też dobór tekstów, wśród których znajdziemy zarówno szczegółowe studia przypadków, czy relacje ze ściśle ograniczonych tematycznie i przestrzennie badań, jak i artykuły podejmujące kwestie bardziej ogólnej natury, jak choćby związane z konstruowaniem granicy. Znaczące jest w tym kontekście także zamieszczenie licznej grupy tekstów ukraińskich, które doskonale dopełniają obrazu pogranicza, pozwalając jednocześnie zorientować się w kierunkach badań i metodologii sąsiedzkich ośrodków etnologicznych. W tym miejscu warto dodać, że na końcu książki zostały zamieszczone streszczenia ukraińskojęzycznych tekstów po polsku, podobnie jak i streszczenia artykułów polskojęzycznych po ukraińsku, co jest niezwykle ważne, bowiem pozwala na zaistnienie całości problematyki po obydwu stronach granicy. Praca jest godna polecenia wszystkim zainteresowanym pograniczem polsko-ukraińskim ale też szerszą problematyką antropologii granic i pograniczy. Badaczom, zajmującym się podobnymi zagadnieniami, lektura zawartych w książce tekstów dostarczy zarówno wielu informacji o sytuacji pogranicza, jak inspiracji do dalszych badań. Te zaś z całą pewnością będą kontynuowane, tym bardziej, że granica z Ukrainą jest jednocześnie, i wszystko wskazuje na to, że jeszcze na długo pozostanie, granicą Unii Europejskiej. Wojciech Lipiński Łukasz Smyrski, Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, ss. 216 W ciągu ostatnich dwudziestu lat Rosja była areną niezwykle ciekawych procesów społecznych i politycznych związanych z poradziecką transformacją. Jednym z jej przejawów było powstawanie republik i konstytuowanie się systemu federacyjnego oraz widoczna aktywizacja społeczna, między innymi �RECENZJE 205 o wymiarze etnicznym i religijnym. Zjawiska te bardzo wyraźnie dały o sobie znać w syberyjskiej części Federacji Rosyjskiej. Na obszarze tamtejszych republik, szczególnie w latach 1990., tzw. odrodzenie narodowe stało się głównym nurtem politycznym i kulturalnym. W jego ramach podejmowano wiele inicjatyw służących konstruowaniu identyfikacji narodowej i wzmacnianiu znaczenia syberyjskich narodów. Zjawiskom tym poświęcona jest książka Łukasza Smyrskiego Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii. Książka jest efektem badań terenowych, prowadzonych w latach 1993–2000 w trzech południowosyberyjskich republikach: Ałtaju, Tuwie i Chakasji i, zgodnie z deklaracją autora, „opowiada o konstruowaniu identyfikacji narodowej w społeczeństwach etnicznych południowej Syberii” (s. 10). Autor zaznacza, że w przeciwieństwie do dominujących podejść politologicznych i socjologicznych, nie będzie się skupiał na poszukiwaniu obiektywnych kryteriów przynależności narodowej, nie zamierza też przedstawiać zobiektywizowanego czy, jak to określa, urzędniczego wizerunku odrodzenie narodowego. Podejściom tym przeciwstawia perspektywę etnograficzną, podkreślając że nie interesuje go poszukiwanie archaizmów, wręcz przeciwnie, metoda etnograficzna oparta na długim pobycie w terenie i wnikliwych obserwacjach, pozwala dostrzec ciekawe zjawiska we współczesności. Dlatego koncentruje się na tym, jak etniczność „przejawia się w codziennych zachowaniach i tradycjach lokalnych [...], mityzacji historii, filozofii, konstruowaniu genealogii narodowych” (s. 11). Autor szczególnie akcentuje uwikłanie badanych zjawisk w kontekst lokalnej kultury i historii, podkreślając za Hansem Georgem Gadamerem, że upowszechnianie się idei narodu, nie musi oznaczać bezrefleksyjnego przejmowania myśli europejskiej, lecz wiąże się często z jej wykorzystaniem przez elity społeczeństw pozaeuropejskich na własny sposób i do własnych celów. Wiąże się z tym także podejście do pojęcia tradycji, autor przypomina, iż pomimo potocznego rozumienia, tradycja zakłada zmienność. Tym samym współcześnie rozumiana tożsamość nie musi zakładać ciągłości tradycji. Przenosząc wszystkie te założenia na grunt badanych zjawisk autor stwierdza, iż „odczuwanie ‘ałtajskiej’, ‘tuwińskiej’, ‘chakaskiej’ tożsamości jest stale rozgrywającym się procesem, spornym politycznie i historycznie niedokończonym” (s. 13). To właśnie ów stale się rozgrywający proces budowania i wzmacniania tożsamości będzie autor przedstawiał na dalszych kartach książki, odwołując się do wybranych przykładów, podejmowanych w republikach południowosyberyjskich, inicjatyw. Pierwszy rozdział książki poświęcony jest przedstawieniu podstaw teoretycznych i składa się z dwóch części. W pierwszej autor zwraca uwagę na renesans zainteresowania etnicznością w drugiej połowie ubiegłego wieku. Wynikało to między innymi z procesów dekolonizacyjnych, w wyniku których dawne społeczności plemienne uzyskały własne elity intelektualne i polityczne oraz zaczęły aspirować do miana narodów. To z kolei zmusiło antropologów do namysłu nad takimi pojęciami jak etniczność, naród i nacjonalizm. Autor skupia się na dwóch ostatnich pojęciach prezentując najważniejsze perspektywy teoretyczne, zarówno ujęcia historyczne, jak i akcentujące kulturowe korzenie narodu. Przywołuje ważne dla badań tej problematyki pojęcie tradycji wynalezionej. Tradycje takie są zazwyczaj związane z oficjalnymi działaniami państwowymi. Te jednak nie wyczerpują listy czynników kształtujących tożsamość narodową. Dla jej podtrzymywania ogromne znaczenie mają także codzienne zachowania. Ważną i ciekawą część książki stanowi omówienie etniczności w etnografii radzieckiej. Odwołując się zarówno do wcześniejszych opracowań Juliana Bromleja, jak i współczesnych dyskusji toczonych przez rosyjskie środowisko etnograficzne, autor rekonstruuje stworzoną w okresie radzieckim teorię etnosu wraz z jej klasyfikacją narodów oraz przypomina o bardzo wpływowej w tym obszarze stalinowskiej definicji narodu. W kolejnym rozdziale omówiona została sytuacja prawno-polityczna narodów syberyjskich. Autor wskazuje na główne tendencje przemian społecznych na Syberii w okresie radzieckim. Napływ lud­ ności słowiańskiej, przy jednoczesnym wzroście wykształcenia mniejszościowych grup narodów syberyjskich, stanowił główne podłoże rodzących się konfliktów. Wytworzyła się w ten sposób sytuacja, która, w warunkach pierestrojki, doprowadziła do wzrostu nastrojów narodowych, a następnie powstania republik syberyjskich w okresie demontażu ZSRR. Autor opisuje ten proces zwracając uwagę na status republik, ich prerogatywy oraz wynikające z tego próby nadania im, przynajmniej w wymiarze symbolicznym, charakteru suwerennych państw narodowych (min. symbole narodowe). Następnie skupia się on na prawach ludności rdzennej w Federacji Rosyjskiej, omawia odpowiednie akty prawne, zwraca uwagę na trudności definicyjne i związane z tym dyskusje rosyjskiego środowiska etnograficznego. Na �206 RECENZJE zakończenie zastanawia się nad wpływem państwa i polityki narodowościowej Federacji Rosyjskiej na procesy odrodzenia narodowego w poszczególnych republikach. Omawiany rozdział, wraz z ostatnią częścią rozdziału poprzedniego stanowią bardzo cenny fragment książki. Podejmowana w nim problematyka bardzo rzadko pojawia się w polskojęzycznych opracowaniach dotyczących Syberii, jednocześnie zaś rozważania radzieckiej i rosyjskiej nauki dotyczące etniczności, podobnie jak rozstrzygnięcia polityki narodowościowej, stanowią bardzo ważny kontekst, w ramach którego rozgrywają się opisywane przez autora przemiany narodowościowe. Pewnym mankamentem tej części jest niezbyt jasne określenie, w jakim stopniu omawiane akty prawne dotyczące narodów rdzennych odnoszą się do posiadających swoje republiki narodów południowosyberyjskich, a w jakim do kategorii tzw. małych narodów Północy, często nie posiadających żadnych form autonomii terytorialnej. Rozdział trzeci zawiera podstawowe informacje dotyczące Ałtaju, Tuwy i Chakasji. Na tym obszarze południowej Syberii wytworzył się kompleks kulturowy, którego charakter określiły ścierające się wpływy tajgowej Syberii i górzystego Wielkiego Stepu. Autor wskazuje na konstytuującą go wspólnotę historii, podobieństwo warunków przyrodniczych, instytucji społecznych, wierzeń i języka. Wszystkie społecz­ ności rdzenne tego obszaru posługują się językami z grupy języków tureckich, stąd dość często określa się je zbiorczym mianem Turków południowej Syberii. Niezależnie od tych podobieństw poszczególne republiki posiadają swoją specyfikę, którą autor zarysowuje w kolejnych podrozdziałach. Dla Ałtaju charakterystyczne są przede wszystkim wewnętrzne podziały etniczne. Obok głównych grup Ałtaj-kiżi i Telengitów mieszkają tam również Tubalarzy, Czełkanowie i Kumandyńczycy, a liderzy tych trzech ostatnich grup raczej odżegnują się od zbiorowego określenia Ałtajczycy. Równie skomplikowana jest sytuacja religijna. Na terenie republiki rywalizują o wpływy: buddyzm, szamanizm oraz lokalne religie synkretyczne, takie jak burchanizm czy ak dziang. Tuwa jest z kolei jedyną republiką mogącą się odwołać w swej nieodległej przeszłości do okresu względnej niezależności politycznej. W skład ZSRR obszar ten został włączony dopiero w 1944 roku. Tym co wyróżnia Tuwę spośród sąsiednich republik jest też przewaga liczebna tytularnego narodu nad innymi grupami narodowymi oraz silne tradycje szamanistyczne. Chakasja jest republiką, w której w zdecydowanie największym stopniu widoczne są wpływy rosyjskie. Chakasi stanowią tam zaledwie 11% ludności. W czasach radzieckich kraj ten podlegał intensywnemu uprzemysłowieniu, a wszystko to znacznie ogranicza możliwości działania ruchu odrodzeniowego w tej republice. W kolejnych rozdziałach autor przedstawia różne inicjatywy podejmowane w ramach ruchów odrodzeniowych. Pierwszą z nich są święta narodowe: El-Oin w Ałtaju, Naadym w Tuwie i Tun Pajram w Chakasji. Wprowadzenie świąt narodowych było, obok przyjęcia symboli narodowych, jedną z tych inicjatyw, które miały podkreślać niezależność republik w ramach federacji. Choć autor podkreśla lokalną specyfikę i niepowtarzalność świąt, to w sposobie ich organizacji w poszczególnych republikach można dostrzec wiele cech wspólnych. Wszystkie są organizowane na wolnym powietrzu, mają charakter kilkudniowych festiwali, w trakcie których oficjalnym wystąpieniom dostojników państwowych towarzyszą religijne obrzędy, zawody sportowe oraz wiele innych imprez – od kiermaszu rękodzieła po wybory najpiękniejszej uczestniczki. Oczywiście konkretne działania w ramach tego ogólnego schematu różnią się w poszczególnych republikach, a autor podkreśla przede wszystkim inny charakter chakaskiego Tun Pajram, które w porównaniu ze świętami w Tuwie i Ałtaju ma bardziej folklorystyczną oprawę. W tym miejscu wypada dodać, że mówiąc o „ogólnym schemacie” mam na myśli schemat wypreparowany z treści omawianego rozdziału przeze mnie. Sam autor tworzenia podobnych schematów czy modeli konsekwentnie unika, widać to zresztą doskonale w omawianym rozdziale, w którym skupia się wyłącznie na opisach konkretnych świąt, w których sam uczestniczył. Przedstawiając te konkretne przypadki odwołuje się autor do ich performatywnego charakteru, wskazując na proces budowania kanonu kultury narodowej za sprawą periodycznego i publicznego odtwarzania zbiorowej tożsamości. Niezależnie od autentycznego zaangażowania wielu mieszkańców w przebieg świąt, te wielkie narodowe festiwale są organizowane przede wszystkim przez instytucje państwa. Nieco inaczej rzecz się ma z obchodami nowego roku według kalendarza księżycowego, którym autor poświęca następny rozdział. W przypadku tych noworocznych obchodów mamy do czynienia z dużą różnorodnością form i charakteru celebrowania święta. W Chakasji zostało ono zapomniane, a dziś jest odtwarzane głównie w szkołach, z kolei obchody w Tuwie mają charakter państwowy. Autor skupia się na opisie nowego roku �RECENZJE 207 księżycowego w Ałtaju, gdzie święto najlepiej się zachowało w swojej tradycyjnej formie. Przedstawia obchody Czagaa bajram we wsi Kököru, zarówno celebrowanie święta w rodzinach, jak i przez całą społeczność wsi oraz uroczystości szkolne. Jednocześnie zwraca uwagę na kontrowersje towarzyszące tym obchodom, dotyczące daty obchodów, jak i ałtajskiego charakteru święta. Podobne dyskusje toczą się też na forum ogólnorepublikańskim, głos w nich zabierają ałtajscy naukowcy i działacze, co zdaniem autora wyraźnie wpisuje Czagaa bajram w kontekst procesów odrodzeniowych, powodując, że obok znaczenia religijnego święto staje się też ważnym znakiem tożsamości narodowej. Odtwarzanie dawnych obrzędów i organizacja świąt narodowych to zjawiska dość powszechnie towarzyszące procesom odrodzeniowym na całej Syberii. Podobne działania znane są choćby z Buriacji czy Jakucji, choć sam autor o tym nie wspomina (do tej kwestii powrócę na końcu recenzji). Trudniej natomiast znaleźć takie analogie w przypadku kolejnych, opisywanych przez autora inicjatyw, związanych z konstruowaniem więzi rodowych. Podziały rodowe, charakterystyczne dla tureckich społeczeństw południowej Syberii, w różnym stopniu zachowały się w poszczególnych republikach, zdecydowanie najlepiej na Ałtaju, gdzie większość osób do dziś nie ma problemu z określeniem swojej przynależ­ ności rodowej, najsłabiej zaś w Chakasji. Niezależnie od tego, we wszystkich republikach po rozpadzie ZSRR doszło do prób odradzania więzi rodowych. Autor przedstawia te inicjatywy w odniesieniu do historycznego kontekstu kształtowania się rodów. W Tuwie odwołania do dawnych podziałów rodowych wiązały się z transformacją ekonomiczną, w sytuacji rozpadu gospodarki kołchozowej uznano, iż rody mogą stać się podstawą dla tworzenia prywatnych przedsiębiorstw rolnych i pasterskich. W Ałtaju podjęto próbę sformalizowania więzi rodowych i włączenia ich w struktury władzy samorządowej. Najmniej sformalizowane formy przyjmuje odradzanie świąt rodowych w Chakasji. Autor podkreśla, że niezależnie od różnic, tym co łączy współczesne odwołania do relacji rodowych jest ich zamknięcie w granicach administracyjnych i narodowych. „Rody zaczęły być reprodukowane w obrębie narodów” (s. 169). Tym samym, jak zauważa autor, bardziej niż sposobami klasyfikacji ludzi stały się wyrazistymi symbolami narodowymi. W dwóch ostatnich rozdziałach autor nie przedstawia już konkretnych inicjatyw ruchu odrodzeniowego, ale charakterystyczne dla jego propagatorów i zwolenników sposoby postrzegania historii własnych narodów i ich etnicznej specyfiki. Odwołania do odległej przeszłości, związanej z dziejami Wielkiego Stepu, są równie częste w publikacjach i wystąpieniach działaczy, jak i w wypowiedziach mieszkańców ałtajskich wsi. Wskazuje się na powiązania z bardzo różnymi kulturami i okresami dziejów tego obszaru, od Hunów i Scytów aż po imperium Czyngis Chana. Przejawem budowania związków ze starożytnymi kulturami jest także symbolika narodowa. Godła Ałtaju i Chakasji zawierają motywy ikonograficzne wzorowane na scytyjskich ozdobach pochodzących z miejscowych wykopalisk archeologicznych. Tę popularność nawiązań do starożytnej przeszłości autor interpretuje w kategoriach dekolonizacji. Przypomina o utrwalonym w kulturze rosyjskiej paternalistycznym stosunku do narodów syberyjskich, czego przejawem są choćby omawiane wcześniej akty prawne, oraz o różnych przejawach podkreślania wyższości cywilizacyjnej Rosjan. Wszystko to jest charakterystyczne dla układu kolonialnego. Dlatego dla współczesnych działaczy ruchów narodowych szczególnie ważne jest podjęcie próby przekroczenia tego kolonialnego dyskursu, a częste nawiązania do odległej, przedrosyjskiej przeszłości mają, zdaniem autora, temu właśnie służyć. Podobne przewartościowania określa Smyrski hobsbawmowskim terminem tradycji wynalezionej. Opiera się ona nie tylko na historii i archeologii, ale odwołuje się też do koncepcji filozoficznych w szczególny sposób opisujących miejsce człowieka i etnosów we wszechświecie. Obserwowana przez autora popularność idei „etniczności kosmicznej”, ma kilka źródeł. Na związki etniczności z działaniem sił kosmicznych wskazywał w swojej teorii etnosu Lew Gumilow, kosmizm jest też ważnym nurtem w filozofii rosyjskiej. Możliwy wpływ rosyjskiej humanistyki na południu Syberii wzmocniony został jeszcze przez interpretacje dotyczące szczególnej roli Ałtaju. Uznaje się, że stanowi on niezwykłe miejsce na kuli ziemskiej, swoiste centrum przepełnione kosmiczną energią, której emanacją są monumentalne góry i cała ałtajska przyroda. W Chakasji te kosmiczne nawiązania w budowaniu obrazu specyfiki narodowej zostały połączone z wcześniej omawianymi konstruktami historycznymi. Uznaje się tam, że życiodajna energia kosmiczna działa szczególnie w miejscach, gdzie znajdują się starożytne kurhany i obeliski, jakich wiele zachowało się na terenie republiki. �208 RECENZJE Nie przypadkiem kwestia tradycji, o której rozumieniu pisał autor we wprowadzeniu, powraca w końcowych partiach książki. Jak przekonuje nas bowiem jej zakończenie, ma ona kluczowe znaczenie. „Wznoszenie budowli dziedzictwa narodowego w republikach Syberii opiera się na fundamentach ‘starych’ tradycji, jednak odpowiednio przetworzonych do współczesnych celów” (s. 193). Można to stwierdzenie odnieść do wszystkich prezentowanych w książce przejawów odrodzenia narodowego. W organizacji świąt, nawiązaniach do dawnych podziałów rodowych, wizji dziejów narodu i jego specyfiki czerpie się z bogatego zasobu południowosyberyjskich tradycji. Aktorzy obserwowanych przez autora przemian poddają je interpretacji, w zależności od aktualnych celów rekonfigurują, bądź mówiąc słowami Jamesa Clifforda aranżują z nich nowe związki, które stają się „kapitałem symbolicznym, dzięki któremu ludzie zyskują podmiotowość w warunkach postradziecko-kolonialnych relacji władzy” (s. 195). Dopełnieniem treści książki są fotografie zawarte w tekście oraz w dodatkowym aneksie. Cennym dodatkiem jest także zamieszczony na końcu książki słownik terminów obcych. Książka Łukasza Smyrskiego stanowi bardzo cenny wkład w poznanie współczesnej sytuacji narodów syberyjskich, wpisując się jednocześnie w dawną tradycję polskich zainteresowań Syberią. Warte podkreś­ lenia są zarówno jej walory poznawcze – autor opisuje wiele przejawów inicjatyw i idei odrodzeniowych, pokazując jednocześnie ważne konteksty ich zaistnienia, związane z sytuacją prawno-polityczną oraz rosyjs­kim/radzieckim dyskursem naukowym dotyczącym etniczności, jak i propozycje interpretacyjne, w tym zwrócenie uwagi na dekolonizacyjny charakter opisywanych przemian. Niewątpliwą wartością książki jest też etnograficzne skupienie na szczególe, na konkretnych wydarzeniach i działaniach. Opisy święta Czagaa bajram czy spotkań rodowych przybliżają emocje zwyczajnych uczestników wydarzeń, pozwalają lepiej poznać wpływające na ich zaangażowanie motywacje i zrozumieć liczne kontrowersje i wątpliwości, jakie ich działaniom towarzyszą. Ten rodzaj spojrzenia od wewnątrz na odrodzenie narodowe w republikach południowosyberyjskich, był możliwy dzięki zadeklarowanemu na wstępie przyjęciu w opisie badanych zjawisk perspektywy etnograficznej. Choć jej znaczenie wydaje się bezdyskusyjne, to pewne wątpliwości może budzić odrzucenie przez autora jakichkolwiek możliwości tworzenia ogólniejszych schematów czy porównań z sytuacją innych republik. Autor konsekwentnie tego unika, choć czasem, jak w przypadku świąt narodowych, podobieństwa wydają się narzucać. Zresztą dotyczą nie tylko opisywanych przypadków republik południowosyberyjskich, ale też innych. Samo tworzenie republik w okresie transformacji ustrojowej przebiegało według podobnych często schematów, a ich dzisiejsze funkcjonowanie, zakres samodzielności i relacje z centrum wynikają z tych samych ram legislacyjnych. W wielu innych republikach nie tylko organizuje się w podobny sposób święta narodowe, ale też poszukuje się odwołań do odległej przeszłości (przy czym często tej samej – tradycji Wielkiego Stepu) czy wskazuje na specyficzne cechy „etnicznego światopoglądu”. Oczywiście słuszne jest stwierdzenie autora, że w przypadku każdego z opisywanych społeczeństw te przejawy odrodzenia narodowego mają własną, zakorzenioną w kontekście kulturowym specyfikę i koloryt. Autorowi udało się zresztą doskonale tę specyfikę i koloryt ukazać w pracy. Jednak wydaje się, że zasygnalizowanie istnienia podobnych zjawisk w innych republikach Federacji Rosyjskiej, wcale nie musiałoby oznaczać umniejszenia wagi ich lokalnych realizacji. Odrobina „obiektywnego, urzędniczego wizerunku ‘odrodzenia narodowego’” mogłaby rzucić dodatkowe światło na opisywane zjawiska, nie pomniejszając wcale znaczenia ich oglądu z „perspektywy etnograficznej”. Wojciech Lipiński Aleksandr Prigarin, Russkie staroobrâdcy na Dunae. Formirovanie étnokonfessional’noj obŝnosti v konce XVIII – pervoj polovinie XIX vv., SMIL – Archeodoksja, Odessa-Izmaił-Moskwa 2010, ss. 528 Staroobrzędowcy należą do tych wspólnot religijnych, dla których szczególnie istotne, w zachowaniu odrębności i przekazu wiary, są odwołania do przeszłości. Narracje o reformach czasów patriarchy Nikona, rozłamie cerkwi i prześladowaniach stanowią istotne składniki ich tożsamości. Jednocześnie świat staroobrzędowstwa jest bardzo niejednorodny; mamy do czynienia z wielością nurtów. Dodatkowo sytuację komplikują trwające od wieków, wymuszone prześladowaniami, migracje, wpływające �RECENZJE 209 na specyfikę poszczególnych grup starowierców. Dlatego też, etnologiczne zrozumienie współczesnego oblicza religijności i tożsamości takich wspólnot, wymaga poznania historii ich powstania. Omawiana książka odtwarza proces formowania społeczności staroobrzędowców nad Dunajem – jednej z ciekawszych grup starowierców w Europie Środkowo-Wschodniej, mieszkających dziś na terenie rumuńskiej Dobrudży i ukraińskiego Budziaku. Autor książki, Aleksandr Anatoliewicz Prigarin jest absolwentem Wydziału Historycznego na Odes­ kim Uniwersytecie Państwowym im. I. I. Miecznikowa oraz Instytutu Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. F. Rylskiego Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie, gdzie uzyskał doktorat z etnologii. Pracuje na swym macierzystym Uniwersytecie w Katedrze Archeologii i Etnologii i specjalizuje się w etnografii południowej Ukrainy. Naddunajskimi staroobrzędowcami zajmuje się od dawna, jest autorem wielu artykułów z zakresu tej tematyki oraz redaktorem serii Lipowanie, poświęconej historii i kulturze staroobrzędowców (dotychczas ukazało się siedem tomów). Książka jest podsumowaniem kilkunastoletnich badań autora. Stanowiący jej podstawę materiał źródłowy uzyskano dzięki kwerendom przeprowadzonym w archiwach Ukrainy, Rosji i Mołdawii. Na kształt książki wpłynęło też etnograficzne doświadczenie terenowe autora, który był uczestnikiem i organizatorem wielu ekspedycji historyczno-etnograficznych, w trakcie których prowadzono badania w większości staroobrzędowych miejscowości Ukrainy, Rumunii, Mołdawii i Bułgarii. W efekcie zgromadzono bardzo bogaty materiał źródłowy, będący przedmiotem wnikliwej analizy. Jej cele autor formułuje następująco: określenie głównych kierunków migracji staroobrzędowców w obszar delty Dunaju i wskazanie na mechanizmy okreś­ lające specyfikę naddunajskich wspólnot, rekonstrukcja sytuacji demograficznej grupy w początkowym okresie jej formowania, opis i analiza gospodarczej adaptacji migrantów do warunków środowiska delty Dunaju, wskazanie na znaczenie kwestii religijno-obrzędowych w procesie migracji i zasiedlenia delty oraz odtworzenie form pamięci historycznej i tożsamości w społeczności staroobrzędowców regionu i ich roli w zakorzenieniu wspólnot na nowych terenach. U podstaw specyfiki naddunajskich staroobrzędowców legły zróżnicowane korzenie grupy. W XVIII wieku w obszar delty Dunaju spłynęło kilka potoków migracji wyznawców starego obrzędu – ich przebieg autor rekonstruuje w pierwszym rozdziale książki. Prześladowania starowierców w Rosji zmusiły ich do poszukiwania swobód religijnych na obrzeżach państwa, bądź poza jego granicami. Jednym z ważnych ośrodków staroobrzędowych stały się w krótkim czasie Wietka i Starodubie, leżące na terenach ówczesnego pogranicza Rosji i Rzeczpospolitej. Stamtąd wielu starowierców uchodziło jeszcze dalej poza granice Rosji, kierując się między innymi w stronę Podola i Mołdawii. Od imienia Filipa Wietkowskiego, który na początku XVIII wieku namawiał swych współwyznawców do osiedlania się w granicach mołdawskiej metropolii w Jassach, zwano ich filiponami, bądź piliponami, a wkrótce utrwaliło się określenie Lipowanie (zapisuję nazwę wielką literą zgodnie z jej współczesnym użyciem, w którym odnosi się ona nie tylko do religijnej, ale też etnicznej/etnograficznej odrębności grupy). W czasach gdy podejmowano reformy w rosyjskiej cerkwi, na południowych rubieżach państwa funkcjonowały liczne wspólnoty kozackie (analogicznie do sytuacji w ówczesnej Rzeczpospolitej). Znaczna część dońskich kozaków nie przyjęła reform, trwając przy starym obrzędzie. Reformom religijnym towarzyszyły inne zmiany, w tym dotyczące obciążeń ludności wiejskiej. Wszystko to powodowało niepokoje społeczne, na fali których dochodziło do chłopsko-kozackich powstań. Jednym z nich było powstanie Buławina w latach 1707–1709. Po jego wygaśnięciu grupa kozaków pod wodzą Ignata Niekrasowa opuściła dońskie stanice kierując się nad Kubań. Spotkali tam podobnych sobie kozaków-staroobrzędowców, którzy już wcześniej zdecydowali się szukać religijnych swobód pod ochroną Osmanów. W ciągu kolejnych dziesięcioleci, u boku swych bezpośrednich zwierzchników, krymskich chanów i nogajskich murzów, wypuszczali się na wyprawy przeciwko swej dawnej ojczyźnie. Przemieszczali się jednocześnie po rozległych obszarach nadczarnomorskich, utrzymywali kontakty ze swymi współwyznawcami z Podola i Mołdawii, a w poszukiwaniu rybackich toni zapuszczali się aż po Dniestr i Dunaj. Od nazwiska swego dowódcy i jednocześnie twórcy swoistego kodeksu praw (tzw. Zawiet Ignata), zwano ich Niekrasowcami. Te dwie grupy – Lipowanie i Niekrasowcy odegrały najważniejszą rolę w formowaniu się społeczności naddunajskich staroobrzędowców. Jak podkreśla autor trudno wskazać konkretną datę ich pojawienia �210 RECENZJE się w delcie Dunaju, niektóre źródła pośrednio wskazują na to, że mogło to mieć miejsce już na początku XVIII wieku. Jednak główny potok migrantów dotarł tam kilkadziesiąt lat później, w drugiej połowie XVIII wieku. W tym okresie granice rozrastającego się stopniowo imperium rosyjskiego przesuwały się coraz dalej na południowy-zachód. Zmuszało to wielu wyznawców starego obrzędu do przemieszczania się na coraz odleglejsze pogranicza w poszukiwaniu swobody religijnej. W latach 1780. Niekrasowcy ostatecznie opuścili Kubań i osiedli nad Dunajem. Na mapach z drugiej połowy wieku widnieją już liczne osady staroobrzędowe na prawym brzegu Dunaju i dwie na lewym: Wiłkowo i Żebriany. Oprócz Niekrasowców deltę Dunaju zaczęli też oswajać w tym czasie Lipowanie, docierając tam z Besarabii, Naddniestrza i Podola. Począwszy od drugiej połowy XVIII wieku pojawił się trzeci potok migracji, z Noworosji. Ukazy carskie czasów Katarzyny II zachęcały do osiedlania się na nowoprzyłączonych ziemiach Ukrainy nie tylko zagranicznych kolonistów, ale też russkich ljudiej bieżawszych za granicu. W okolicach twierdzy św. Elizawiety (dzisiejszy Kirowograd) wydzielono ziemię dla starowierskich osadników. Wkrótce zaczęli tam przybywać staroobrzędowcy z prawobrzeżnej Ukrainy i Mołdawii oraz guberni rosyjskich. Dla wielu z nich staroobrzędowe słobody w Noworosji okazały się jedynie, jak to określa autor, punktem tranzytowym na trasie dalszych migracji – często kończyły się one nie gdzie indziej jak nad Dunajem. Do początku XIX wieku delta Dunaju znajdowała się w granicach imperium osmańskiego. Niemile widziani w swej ojczyźnie wyznawcy starego obrzędu, odnajdowali tu swobody religijne, które gwarantowała, stosunkowo tolerancyjna pod tym względem, turecka administracja. Jednak w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej 1806–1812 lewy brzeg Dunaju wraz z całą Besarabią został włączony do Rosji. W ten sposób naddunajscy staroobrzędowcy znaleźli się na pograniczu dwóch imperiów, co w znacznym stopniu określiło ich dalsze losy. Drugi rozdział książki autor poświęcił temu właśnie zagadnieniu. W trakcie działań wojennych większość „Ignat-kozaków” tradycyjnie stanęła po stronie Turcji, jednak niektórzy, w tym mieszkańcy Wiłkowa i Starej Kilji sprzyjali Rosjanom. Skłoniło to dowództwo i administrację rosyjską do bliższego zainteresowania się swymi niegdysiejszymi poddanymi. Począwszy od 1811 roku rozpoczęły się rozmowy między starszyzną Niekrasowców, a dowództwem armii rosyjskiej dotyczące przesiedlenia staroobrzędowców na rosyjskie terytoria. Wydany jeszcze w tym samym roku ukaz z dnia 25 lipca gwarantował wszystkim Niekrasowcom, którzy zdecydują się na przesiedlenie z podległego Turcji prawobrzeżnego obwodu babadagskiego do rosyjskiej Besarabii, „darowanie wszelkich win wobec państwa i ojczyzny” oraz szereg ulg i przywilejów, w tym swobody religijne. Przesiedlenie jakie po tym nastąpiło, a przede wszystkim późniejsze z roku 1830 zmieniło geografię osadnictwa staroobrzędowego w regionie na korzyść lewego, rosyjskiego brzegu Dunaju. Obok dawnych centrów staroobrzędowych w Wiłkowie i Żebrianach, powstały między innymi wspólnoty w Kilji oraz Izmaile i jego okolicach (Stara i Nowa Niekrasowka). Jednocześnie zawarte w ukazie z 1811 roku gwarancje dotyczące życia religijnego, będące ewenementem w stosunkach pomiędzy państwem rosyjskim a staroobrzędowcami, przyciągnęły wyznawców starego obrzędu z sąsiednich terenów (Bukowina, Podole, Naddniestrze). W ten sposób do połowy XIX stulecia dopełnił się proces formowania społeczności naddunajskich staroobrzędowców w Budziaku. Jego pogmatwane dzieje udało się autorowi przedstawić w systematyczny i przejrzysty sposób. Niełatwą do uzyskania, wobec złożoności opisywanych procesów migracyjnych, klarowność wywodu uzyskał autor dzięki wydzieleniu podstawowych kierunków migracji – południowo-zachodniego albo lipowańskiego, niekrasowskiego i noworosyjskiego. Dodatkowo systematyzacji materiału pomogła, zawarta w podsumowaniu dwóch pierwszych rozdziałów, periodyzacja. Autor wydzielił w niej pięć etapów formowania się społeczności naddunajskich staroobrzędowców. Pierwszy, obejmujący okres od końca XVII wieku do lat 1730., to czas „odkrywania” delty Dunaju przez Niekrasowców i staro­ wierców z sąsiednich obszarów Besarabii, Bukowiny i Podola. Drugi etap to lata 1740–1770. Wówczas dociera tu większość kubańskich Niekrasowców tworząc liczne wspólnoty, które wkrótce rozrastają się za sprawą starowierców przybywających z Bukowiny, Podola i Naddniestrza, a wywodzących się z poleskich centrów w Starodubiu i Wietce. W tym okresie następuje też legalizacja staroobrzędowców w granicach imperium osmańskiego – pod nazwą „Niekrasowców” bądź „Ignat-kozaków” – tworzą oddziały mające w razie konfliktów stawać zbrojnie po stronie Osmanów, zachowując w zamian kozacki samorząd i zyskując zwolnienia podatkowe. Trzeci, wydzielony przez autora etap – od lat 1780. do roku 1812, �RECENZJE 211 związany jest z rozszerzeniem zasięgu osadnictwa staroobrzędowego i powstaniem nowych miejscowości. Lata 1812–1829 (czwarty etap) to funkcjonowanie wspólnot kozaków-staroobrzędowców w granicach dwóch imperiów – rosyjskiego i tureckiego i jednocześnie wzrastanie znaczenia wspólnot budziackich za sprawą przesiedleń z prawego brzegu i napływu starowierców z sąsiednich obszarów. Trwały one również w latach 1830–1856 (piąty etap), kiedy doszło do ostatecznego ukształtowania społeczności staroobrzędowej w delcie Dunaju. Rozdział trzeci poświęcony został charakterystyce demograficznej staroobrzędowców z Budziaku, a więc zamieszkujących w pierwszej połowie XIX wieku rosyjski, lewy brzeg Dunaju. Autor pod­kreśla znaczną dynamikę wzrostu liczebności tamtejszych wspólnot, z jego szacunków wynika, że tylko w latach 1808–1835 liczebność tamtejszych staroobrzędowców wzrosła pięciokrotnie, sięgając w połowie XIX wieku sześciu tysięcy. Prigarin szczegółowo analizuje szereg wyznaczników przemian demograficznych grupy – strukturę wieku, płci, wskaźniki przyrostu naturalnego itp. Zawarte w rozdziale tabele, zestawienia, wykresy i schematy ilustrujące wywody autora, prezentują poszczególne wskaźniki demograficzne dla całego regionu, jak i poszczególnych miejscowości. W kolejnym rozdziale autor skupił się na praktykach religijnych naddunajskich staroobrzędowców. Wspomniany wcześniej ukaz z 1811 roku dawał Niekrasowcom możliwość budowy cerkwi i wyznawania wiary według zasad starego obrzędu. Na tej podstawie przybyli do Izmaiłu starowiercy już w kolejnym roku rozpoczęli budowę cerkwi, jednak poświęcono ją dopiero w latach 1830. Wówczas powstały też cerkwie w Starej i Nowej Niekrasowce. Ponadto we wszystkich staroobrzędowych miejscowościach istniały pomieszczenia sakralne – drewniane cerkwie, kaplice, bądź domy przystosowane do odprawiania nabożeństw. Ważnymi ośrodkami życia religijnego były też monastyry. W omawianym okresie funkcjonował monastyr w tzw. niekrasowskich chutorach w okolicach Izmaiłu i dwa klasztory na prawym brzegu Dunaju. Podobnie jak większość staroobrzędowców-popowców, także naddunajskie wspólnoty zmagały się z niedoborem duchownych. Pomimo znacznej poprawy sytuacji po sprowadzeniu na Bukowinę metropolity Ambrożego i powstaniu białokrynickiej hierarchii1, w życiu religijnym naddunajskich wspólnot dużą rolę odgrywali tzw. ustawszczicy, świeccy mogący odprawiać część nabożeństw. Jednocześ­ nie silnie wpisany w kulturę religijną staroobrzędowców nakaz trzymania się starych, niezmiennych zasad obrzędowych powodował, że większość szeregowych członków wspólnot była piśmienna, potrafiła czytać religijne księgi, znała zasady obrządku i porządek ważniejszych nabożeństw, co gwarantowało trwanie praktyk religijnych niezależnie od duchownych czy cerkiewnej hierarchii. Niektóre z wątków związanych z życiem religijnym kontynuuje autor w piątym rozdziale książki poświęconym kulturowo-gospodarczym tradycjom staroobrzędowców. Ponownie podkreśla tam znaczenie umiejętności czytania, wskazuje na szacunek do ksiąg religijnych i ikon. W rozdziale tym znalazło się także miejsce na przedstawienie gospodarczej adaptacji staroobrzędowców. W zależności od miejsca zamieszkania różne były podstawy bytu naddunajskich starowierców – rolnictwo, handel, rzemiosło, a przede wszystkim rybołówstwo, które ze względu na charakter środowiska naturalnego delty dla wielu wspólnot odgrywało kluczową rolę. Autor w krótki sposób opisał także kulturę materialną badanej grupy (budownictwo, stroje). W ostatniej części tego rozdziału znajdujemy też ciekawą informację o społecznej organizacji naddunajskich wspólnot. W XIX wieku Niekrasowcy z Dobrudży nadal tworzyli kozackie wspólnoty żyjące według zasad „Kodeksu Ignata”. Coroczny „krąg” złożony ze wszystkich mężczyzn wybierał atamana i decydował o podstawowych kwestiach życia społeczno-gospodarczego grupy. Zasady prawa zwyczajowego regulowały między innymi podział dochodów, pozwalający na utrzymanie cerkwi oraz wojska. Niekrasowcy podlegali specjalnemu urzędnikowi tureckiemu, tzw. kozak-baszy, a w zamian za pełnienie służby wojennej nie płacili podatków. Odrębne miejsce w strukturze społecznej zajmowali też staroobrzędowcy w rosyjskim Budziaku. W miastach, takich jak Izmaił, Kilja czy Wiłkowo tworzyli 1 W 1846 roku, po blisko dwóch wiekach borykania się z niedoborem kapłanów i zupełnym brakiem biskupów, odnowiona została hierarchia duchowna staroobrzędowców. Metropolia bośniacki Ambroży przyjął wówczas stary obrzęd i wyświęcił kolejnych biskupów. Odbyło się to w Białej Krynicy na Bukowinie, która stała się odtąd stolicą metropolitalną dla tych staroobrzędowców, którzy zaakceptowali nowych biskupów. Stąd nazwa – hierarchia białokrynicka. �212 RECENZJE oddzielne, mieszczańskie i kupieckie obszcziestwa. Z kolei na obszarach wiejskich przypisywano ich do tzw. gosudarstwiennych kriestjan. Interesy takich wspólnot reprezentował wybieralny starosta. Znaczną rolę, zarówno w dobrudzkich, jak i budziackich wspólnotach ogrywali ustawszczicy, będący religijnymi autorytetami. Autor podkreśla znaczenie szczególnej organizacji społecznej staroobrzędowców oraz ich usytuowania w szerszej strukturze społecznej Rosji i Turcji dla kształtowania się ich odrębności jako grupy etnokonfesyjnej. Trwanie tej odrębności ułatwiło nakładanie się granic religijnych na granice społeczne. W ostatnim, szóstym rozdziale książki autor podejmuje ciekawą problematykę tożsamości naddunajskich staroobrzędowców. Skupia się przy tym na podstawowej dla tego zagadnienia kwestii nazw. W pierwszej połowie XIX wieku funkcjonowało wiele terminów na określenie badanej grupy. Ta różnorodność nazw, jak podkreśla autor, wynikała z niejednorodności samej grupy (w sensie kulturowym, społecznym, religijnym), odzwierciedlając jednocześnie trudny proces formowania jej tożsamości. W ciekawy sposób pokazuje też autor okoliczności i historyczny kontekst zastępowania jednych terminów innymi, przede wszystkim dotyczy to zanikania określenia Niekrasowcy na rzecz nazwy Lipowanie, także i współcześnie dominującej zarówno w Dobrudży, jak i w Budziaku. Rozważania dotyczące relacji pomiędzy nazwami a odrębnością grupy kontynuuje autor w odniesieniu do antroponimii. Wskazuje na charakterystyczne dla naddunajskich staroobrzędowców imiona i nazwiska oraz podaje przykłady nieformalnych antroponimów funkcjonujących w lokalnych społecznościach. W ostatniej części, w największym stopniu dochodzi do głosu etnologiczne doświadczenie autora, który na podstawie włas­ nych materiałów terenowych pokazuje, w jaki sposób, opisane w książce procesy formowania grupy funkcjonują w pamięci współczesnych staroobrzędowców znad Dunaju. I choć fragment ten wykracza poza założone ramy chronologiczne pracy (sam autor oczywiście jest tego świadom i odpowiednio to uzasadnia), to wydaje się szczególnie cenny, bowiem w logiczny i ciekawy sposób buduje pomost między początkami grupy i ich historycznym badaniem, a jej współczesnością i otwartymi możliwoś­ ciami etnologicznych eksploracji. Aleksander Prigarin podjął się niełatwego zadania rekonstrukcji historycznego procesu powstawania społeczności staroobrzędowców w delcie Dunaju. Potencjalne trudności związane z jego realizacją wynikały z charakteru badanej społeczności. Pograniczność obszaru jej zamieszkiwania powodowała konieczność poszukiwania źródeł w wielu różnych, odległych często ośrodkach naukowych i archiwach. Z kolei migracyjny charakter początkowych dziejów grupy zmuszał do zastosowania szerokiej perspektywy, objęcia polem widzenia odległych często miejsc, zdarzeń i procesów. Z tak złożoną materią badań autor poradził sobie w sposób wzorowy. Stworzył przejrzysty, uporządkowany obraz dziejów grupy w okresie jej kształtowania się, wskazał na jej zróżnicowane korzenie związane z okresem migracji i scharakteryzował podstawowe okoliczności i mechanizmy jej formowania na miejscu, w delcie Dunaju. W efekcie otrzymaliśmy pracę, która nie tylko relacjonuje pewien okres w dziejach nielicznej, peryferyjnej grupy etnokonfesyjnej, ale jednocześnie pokazuje jak tego rodzaju wspólnoty bywają uwikłane w szersze procesy kulturowych i politycznych przemian. Śledząc w książce Prigarina dzieje naddunajskich staroobrzędowców, odkrywamy jednocześnie wiele ważnych, powiązanych ze sobą kart historii – wielką geopolityczną rozgrywkę miedzy Turcją a Rosją, peregrynacje kozaków Niekrasowców, zadunajski epizod dziejów Siczy Zaporoskiej czy odtwarzanie na Bukowinie staroobrzędowej hierarchii duchownej. W tym miejscu wspomnieć wypada o polskim wątku obecnym w książce, związanym z postacią Michała Czajkowskiego (Sadyka Paszy). Będąc agentem polskiej emigracji w Turcji, Czajkowski doprowadził do powstania wojsk kozackich, które tworzyli między innymi Niekrasowcy z Dobrudży. Na oddzielną uwagę zasługuje graficzna strona publikacji, świadcząca o wielkim zaangażowaniu i nakładzie pracy autora i wydawców. Jest to przykład przemyślanej koncepcji książki jako całości, pozwalającej czytającemu zagłębić się w świat historii naddunajskich staroobrzędowców nie tylko za sprawą słów, ale też obrazów. Okładka książki jest stylizowana na oprawy starych ksiąg religijnych, z jakich tradycyjnie korzystają staroobrzędowcy. Również w tekście zawarto wiele elementów graficznych charakterystycznych dla takich starodruków: czcionka w tytułach rozdziałów wykorzystuje dawne kroje liter, a rozdziały rozpoczynają się od ozdobnych inicjałów. Wszystkie te motywy nie są bynajmniej przypadkowe, jak deklaruje autor, pochodzą z rękopisów przechowywanych przez wspólnoty nad­dunajskich staroobrzędowców. Książka zawiera też bogaty materiał ilustracyjny: stare rysunki i grawiury, �RECENZJE 213 archiwalne i współczesne mapy i fotografie, fotokopie niektórych dokumentów archiwalnych, zdjęcia staroobrzędowych ikon i rękopisów, liczne tabele, zestawienia statystyczne i wykresy. Wszystko to stanowi ważne i jednocześnie atrakcyjne dopełnienie treści publikacji. Niezwykle pomocne są też zawarte na końcu książki indeksy: nazwisk i terminów geograficznych. Książka została opatrzona streszczeniem w języku angielskim. Praca Aleksandra Prigarina jest oczywiście szczególnie cenna dla specjalistów zajmujących się historią i kulturą staroobrzędowców. Z całą pewnością jednak zainteresuje ona szerszy krąg badaczy zajmujących się zagadnieniami religijnych i etnicznych zróżnicowań w obszarze Europy Środkowo-Wschodniej – etnologów, historyków czy religioznawców. Wojciech Lipiński Jerzy Dębski, Joanna Talewicz-Kwiatkowska, Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień, Wydawnictwo DiG, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Warszawa 2007, ss. 272 W Polsce istnieje wiele publikacji mających na celu przybliżenie tragicznej historii ofiar nazistowskiej ideologii skazanych na całkowitą zagładę. Jednak tylko niewielka ich część przedstawia sytuację Romów w czasie II wojny światowej, a przecież ta grupa etniczna, podobnie jak przedstawiciele narodu żydowskiego, została skazana na zagładę biologiczną. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień autorstwa Jerzego Dębskiego oraz Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej jest niezwykle interesującą lekturą, gdyż odsłania dramatyczne losy Romów w obozie koncentracyjnym Auschwitz, relacjonowane przez świadków ludobójstwa dokonywanego na tej grupie. Recenzowana książka ukazała się w 2007 roku nakładem Wydawnictwa DiG oraz Stowarzyszenia Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu. Jednym z naczelnych celów tej instytucji jest przypominanie i upamiętnienie eksterminacji i Holokaustu Romów1. Jest to kolejne wydawnictwo Stowarzyszenia poruszające tematykę romskiego holokaustu (wcześniejsze publikacje to: Los Cyganów w KL Auschwitz-Birkenau2, 50-lecie zagłady Romów3, Zagłada Romów europejskich4 oraz polska edycja katalogu stałej wystawy w Państwowym Muzeum KL Auschwitz-Birkenau Zagłada Sinti i Romów5). Ponadto w 2008 roku powstał film dokumentalny Romowie – skazani na zagładę6 w reżyserii Adama Sikory i Wiesława Gajdy, którego producentem jest Stowarzyszenie Romów w Polsce. Praca Jerzego Dębskiego i Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej poprzedzona jest wstępem prezesa Stowarzyszenia Romów w Polsce – Romana Kwiatkowskiego. Zaznacza on, iż jest to dla niego publikacja szczególna zarówno w wymiarze osobistym (wiele osób z jego rodziny zginęło w czasie II wojny światowej), jak i historycznym (utrwalenie pamięci o tamtych wydarzeniach). Docenia on wagę zachowania i utrwalenia przeszłości w życiu każdej społeczności. Pisze, że: Naród staje się rzeczywistością wówczas, kiedy posiada świadomość własnej historii (s. 5). Podkreślając, że romski holokaust nie funkcjonuje w powszechnej świadomości, wyraża nadzieję, że z powstaniem tej książki wiedza na jego temat się rozpowszechni. Roman Kwiatkowski dodaje również, że książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas http://www.stowarzyszenie.romowie.net/index.php/czytnik-artykulow/items/59.html Parcer, Jan (red.). 1994. Los Cyganów w KL Auschwitz-Birkenau. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 3 Długoborski, Wacław (red.). 1994. 50-lecie zagłady Romów w KL Auschwitz-Birkenau. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 4 Czekaj, Tadeusz i Roman Kwiatkowski (red.). 2005. Zagłada Romów europejskich. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 5 Zagłada Sinti i Romów – Katalog stałej wystawy w Państwowym Muzeum KL Auschwitz-Birkenau – Dokumentations und Kulturzentrum Deutscher Sint und Roma – Heidelberg 2003, edycja polska: Stowarzyszenie Romów w Polsce – Romski Instytut Historyczny. 6 Film ten stanowił jeden z dwóch etapów projektu Romowie. Skazani na zagładę. Drugim była konferencja z udziałem byłych więźniów obozów koncentracyjnych oraz młodzieży szkolnej i akademickiej. 1 2 �214 RECENZJE drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień jest hołdem dla Romów, którzy zginęli w czasie II wojny światowej oraz dla tych, którzy przeżyli i którzy przyczynili się do powstania tej publikacji. Autorzy swoją pracę zaczynają od przedstawienia Stanu badań w odniesieniu do prześladowań i masowej zagłady Romów. Kilkustronicowy rozdział o takim tytule porusza kwestię społecznego wykluczenia i eksterminacji Romów oraz stan badań tego problemu w historiografii. Następny rozdział – Literatura i źródła z pewnością wyda się ciekawy dla osób zainteresowanych tematem romskiego holokaustu. Jerzy Dębski oraz Joanna Talewicz-Kwiatkowska prezentują w nim przegląd prac dotyczących zagłady Romów. Jak podkreślają autorzy, w poszczególnych krajach istnieje duże zróżnicowanie tego rodzaju publikacji, np. w Niemczech rozwinęły się badania na ten temat i powstało wiele publikacji naukowych. Są to zarówno badania ogólne, jak i te dotyczące mikrohistorii na poziomie dziejów poszczególnych rodzin. Autorzy tłumaczą obfitość badań podejmujących temat zagłady Romów w tym kraju następująco: Dla większości niemieckiego środowiska historyków zagadnienia związane z funkcjonowaniem nazistowskiego państwa i wynikłe z tego faktu skutki, w tym także szczególnie zagłada Romów, stanowią okazję do wykazania pewnego rodzaju nie spotykanej ekspiacji moralnej (s. 16). Również wielu badaczy z Węgier, Czech oraz Słowacji, w których to państwach zamieszkiwała znaczna mniejszość romska, podejmuje tę tematykę. Prace naukowców francuskich oraz włoskich także wniosły duży wkład w badania dotyczące tej zbiorowości oraz jej masowej zagłady. Autorzy wymieniają również polskie publikacje poruszające temat romskiej zagłady oraz inicjatywy z tym związane (np. międzynarodowa sesja naukowa poświęcona zagładzie Romów podczas II wojny światowej, która odbyła się w grudniu 1991 roku, powstanie Romskiego Instytutu Historycznego). Oprócz naukowych opracowań Dębski i Talewicz-Kwiatkowska podają również spis literatury wspomnieniowej, w której można odnaleźć odwołania dotyczące masowej zagłady Romów. Jeśli chodzi o romskie świadectwa tych wydarzeń to jest ich niewiele i są to przede wszystkim niemieckojęzyczne pozycje. Istotnym jednak źródłem jest romska poezja śpiewana. Autorzy przytaczają dwa tłumaczenia tego typu pieśni. W kolejnym rozdziale zatytułowanym Romowie w Konzentrationslager Auschwitz autorzy przedstawiają realizację nazistowskiej ideologii, wedle której Romowie mieli być skazani na całkowitą zagładę. Zaczynając od podkreślenia faktu, iż Romowie od momentu pojawienia się w Europie ponad pięćset lat temu, doświadczali prześladowań, zaznaczają, iż działania wypływające z ideologii nazizmu, skierowane przeciw ludności cygańskiej nastąpiły jeszcze przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej (w 1938 roku w Niemczech z dużym rozmachem przeprowadzono akcje przeciwko elementom aspołecznym7). Następnie opisują historię Romów w KL Auschwitz do momentu likwidacji Zigeunerfamilienlager w nocy 2 sierpnia 1944 roku. Ogromnym walorem tego rozdziału jest to, iż autorzy korzystali z wielu źródeł, co pozwoliło na dokładny opis funkcjonowania obozu cygańskiego. Jest tu zawartych wiele danych. Podane zostają nazwiska i biogramy Romów z pierwszych transportów, nazwiska kierowników tego obozu, daty ucieczek (również z nazwiskami i biogramami uciekinierów oraz z graficzną prezentacją rozkładu wiekowego uciekających Romów). Opisany jest także plan obozu (możemy się dowiedzieć, gdzie znajdowały się kuchnie, biura obozowe, pomieszczenia dla poszczególnych pracowników, magazyn żywnościowy, magazyn odzieży, szpital więźniarski, przedszkole, baraki sanitarne). Zasadniczą część publikacji (ok. 200 stron) stanowią wspomnienia 25 byłych więźniów KL Auschwitz. Są to zarówno osoby pochodzenia romskiego umieszczone w obozie cygańskim, jak i osoby nie będące Romami, które w jakiś sposób związane były z tym obozem. Oprócz relacji Romów zamieszkujących Zigeunerfamilienlager książka zawiera m.in. wspomnienia czechosłowackiej Żydówki, wykonującej portrety Cyganów, czy też Polaka rejestrującego deportowanych Romów. Relacje zawarte w publikacji składane były na przełomie wielu lat (najwcześniejsza pochodzi z 1959 roku, a ostatnia z 2007 roku). Składane były one w różnych miejscach – w Państwowym Muzeum w Oświęcimiu, Romskim Instytucie Historycznym w Oświęcimiu, Centrum Dokumentacji Niemieckich Sinti i Romów w Heidelbergu. Szczególnie interesujące relacje zostały przekazane przez jednego z byłych więźniów KL Auschwitz – Tadeusza Joachimowskiego. Pierwsza relacja złożona przez niego pochodzi z 1968 roku, a następna z 1970. Ponadto Według ideologii nazistowskiej Romowie byli elementami aspołecznymi, niezdolnymi do życia w zbiorowości, posiadającymi cechy, które są szkodliwe dla społeczeństwa. 7 �RECENZJE 215 publikacja zawiera fragment jego wspomnień obozowych, których nie zdążył ukończyć przed śmiercią. Fragment ten pochodzi z prywatnych zbiorów dr. Adama Cyry, starszego kustosza Państwowego Muzeum w Oświęcimiu. Wspomnienia Joachimowskiego stanowią najobszerniejszą relację w książce. Zawierają one szczegółowy opis obozu cygańskiego z podziałem na opis poszczególnych aspektów (np. kindergarten, praca, warunki mieszkaniowe, kantyna). Opisuje on dokładnie likwidację obozu cygańskiego wspominając o buncie Cyganów 16 maja 1944 roku8, do którego się przyczynił informując ich o planach likwidacji Zigeunerfamilienlager. Na końcu książki zostały umieszczone biogramy autorów relacji. Danych dotyczących niektórych z nich nie zdołano ustalić. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień jest interesującym opracowaniem dokumentów i wspomnień dotyczących losów Romów w czasie II wojny światowej. Ukazuje czytelnikowi fragment historii romskiej, który jest poznany w niewielkim stopniu. Niewątpliwym walorem publikacji jest zaprezentowanie losów grupy skazanej na zagładę oczami świadków tej tragedii. Ta forma pozwala na prezentację indywidualnego wymiaru cierpienia jakiego doznała mniejszość romska w tych strasznych czasach. Romowie, podobnie jak Żydzi zostali skazani na całkowitą zagładę przez nazistów. Jednak wiedza o prześladowaniach i zagładzie Romów w czasie II wojny światowej nie stała się częścią zinstytucjonalizowanej pamięci o Holokauście, który przez wiele osób kojarzony jest jedynie z tragedią narodu żydowskiego. Książka ta przyczynia się do przezwyciężenia tego typu opinii, pokazuje, że naziści zamierzali unicestwić nie tylko Żydów. Publikacja ta daje również szansę poznania tragedii, której doświadczyli Romowie w okresie II wojny światowej młodym członkom tej zbiorowości. Szczególnie istotne jest to w ontekście obecnych działań elit romskich polegających na szukaniu historycznych aspektów romskiej tożsamości. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień mogłaby zostać wzbogacona umieszczeniem w niej zdjęć, czy ilustracji. Nie zawiera ona także informacji kim jest Roman Kwiatkowski, autor wstępu do publikacji. Czytelnik sam musi domyślić się, że jest to osoba związana ze Stowarzyszeniem Romów w Polsce. Pomijając jednak brak tej informacji oraz zdjęć, czy też ilustracji jest to ważna publikacja, gdyż przybliża historię dotąd nieopisaną w dostateczny sposób. Mam nadzieję, że praca Jerzego Dębskiego oraz Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej będzie kontynuowana przez innych badaczy i w niedługim czasie ukaże się więcej publikacji podejmujących tematykę romskiego holokaustu. Dorota Łuszczek 8 Obóz cygański w KL Auschiwtz-Birkenau został zlikwidowany 2 sierpnia 1944, ale planowo miało stać się to 16 maja tego roku. Jednak nie udało się gdyż Cyganie zostali ostrzeżeni o planowanej akcji. Uzbrojeni w noże, łopaty, żelazo, łomy, kamienie odmówili wyjścia z baraków. SS-mani tego dnia zrezygnowali z przeprowadzenia akcji. �Migrantka z Ugandy. Dżuba 2007. Fot. M. Kurcz Nieformalna zabudowa w dzielnicy Munuki. Dżuba 2008. Fot. M. Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9003bdec24dc06d7d4a1790b82c24525.pdf 462c48c6d252f194bf0790b306341c63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Syberia - zesłańcy Rosja- folklor tradycyjny Prasłowianie - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5693 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.252-260 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzepkowska, Aleksandra Gołębiowska-Suchorska,Agnieszka Łuczyński, Michał Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 Wąż w raju. Zabawa w społeczeństwie konsumpcyjnym, pod redakcją Ryszarda Kantora, Tadeusza Palecznego i Magdaleny Banaszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, ss. 211 Tytuł książki można odczytać jako przestrogę. Wszak wąż w raju jest symbolem zła, wodzi na pokuszenie. Tych, którzy ulegną jego podszeptom czeka, jak wiadomo, kara – doświadczanie licznych ziemskich trosk, bólu, cierpienia. Dla człowieka żyjącego w społeczeństwie konsumpcyjnym zabawa bardzo często staje się ucieczką od niełatwej codzienności, namiastką raju, wolności, pozwala zapomnieć o problemach. Tytuł książki sugeruje, że jej uczestnicy, podobnie jak biblijni Prarodzice, są kuszeni. Powinni też zapewne spodziewać się kary, jeśli dadzą się zwieść Kusicielowi (w tej roli występuje społeczeństwo konsumpcyjne i wszechobecna w nim zabawa). Autorzy książki wskazują na rosnącą rolę zabawy we współczesnym, globalizującym się świecie. Charakteryzują też zmiany, jakim podlega zabawa, a wraz z nią społeczeństwo, w którym rozrywka jest niezwykle mocno związana z szeroko rozumianą konsumpcją. Zauważają także, że znaczenie terminu ‘konsumpcja’ uległo zmianie. Obecnie nie chodzi już wyłącznie o zaspakajanie podstawowych potrzeb biologicznych oraz gromadzenie dóbr zapewniających stabilizację i będących wyznacznikiem prestiżu społecznego. „Pragnienie stabilności – jak pisze Agata Kowalik, powołując się m.in. na prace Z. Baumana, G. Ritzera, B. Barbera, D. Riesmana i T. Szlendaka – przesunęło się niemal na koniec listy celów, a jego zaszczytne miejsce zastąpiło dążenie do niezwłocznego zaspokojenia sztucznie wzbudzonych potrzeb. Co więcej, wielu badaczy jest zdania, iż w rzeczywistości to już nie potrzeba, lecz pragnienie czy pożądanie [...] a idąc dalej – na ogół zwyczajna «zachcianka» pełni funkcję motoru napędowego działania wiernych wyznawców ideologii konsumeryzmu” (s. 94). Współczesny człowiek, którego tożsamość w dużym stopniu jest kształtowana i określana przez udział w konsumpcji, jest zarazem człowiekiem zabawy (związki między konsumpcją zabawą i tożsamością szczegółowo analizuje Ryszard Kantor). Dla mieszkańców świata, w którym wiodącą rolę odgrywa szeroko pojęta konsumpcja, utożsamiana z zabawą, wartością nadrzędną staje się poczucie szczęścia, hedonizm, karnawalizacja życia. Specjaliści od zabawy podpowiadają, w co należy się bawić, podsuwają gotowe rozwiązania, umiejętnie rozpalają pragnienie udziału w określonych formach rozrywki. O zjawiskach tych pisze m.in. Tadeusz Paleczny, zaznaczając zarazem, że „zabawa staje się [...] produktem, usługą, towarem «na sprzedaż» [...]” (s. 9). „Przestaje być czymś wesołym, lekkim, «zabawnym», lokując się w sferze zachowań i działań poważnych, związanych z przedsiębiorczością, zarabianiem pieniędzy, tworzeniem złożonych, olbrzymich struktur koncernów medialnych [...]” (s. 19). Paleczny przedstawia zabawę jako „czynnik transgresji, dyfuzji, demokratyzacji, egalitaryzacji, uniwersalizacji kulturowej, a jednocześnie składnik tradycji plemiennej, etnicznej, narodowej i cywilizacyjnej” (s. 11). Podkreśla też, że staje się ona „łącznikiem międzykulturowym, służy jednak także podtrzymywaniu odrębności kulturowej lokalnych i narodowych wspólnot. [...]” (s. 11–12). Cytowany badacz wskazuje również na takie charakterystyczne cechy współczesnej zabawy jak: deterytoryzacja, deinstytucjonalizacja, deideologizacja, subiektywizacja oraz prywatyzacja tożsamości jej uczestników. Podobnie jak inni autorzy publikujący w omawianym tomie, Paleczny zwraca uwagę na zasadniczą rolę, jaką w kreowaniu wzorów zabawy, zwłaszcza mających charakter widowiska, odgrywają media i internet. „Widowiskowość” staje się wyznacznikiem dobrej zabawy, stąd coraz większa popularność masowych festynów, parad, festiwali. „Wiele z obecnych masowych widowisk istnieje dzięki zasadzie popularności opartej na «oglądalności». To mass media kreują współczesne widowiska, wyznaczają kulturowe standardy obecności poprzez dostęp do sieci” (s. 21). „Stacje telewizyjne i portale internetowe, kształtując nie tylko formy uczestnictwa, ale także gusty i potrzeby masowej widowni” (tamże). �250 RECENZJE Paleczny zaznacza, że we współczesnym świecie wszystko może stać się rozrywką: wybuch wulkanu, tsunami, śmierć i pogrzeb znanej osoby. O zjawisku tym pisze również R. Kantor, podkreślając, że obecnie „zaciera się widoczna wyraźnie w przeszłości granica między sferą powagi a sferą zabawy. Wszystko lub niemal wszystko staje się lub może stać się zabawą, służy zabawie, ma dostarczać przyjemności, odprężenia” (s. 45). Jednym z wielu podanych przez tego autora (niezwykle ciekawych) przykładów „«uludycznienia» sfer dotychczasowej powagi” są tzw. rekonstrukcje historyczne, zabawy przeszłością i zabawy w przeszłość (s. 46–47). Autorzy poszczególnych artykułów zastanawiają się nad rolą i znaczeniem zabawy w społeczeństwach rządzonych przez konsumpcję. Bacznie śledzą zmiany związane ze sferą ludyzmu, odsłaniają ich mechanizmy, wskazują na niektóre społeczno-kulturowe skutki konsumpcyjnego stylu życia. Nierzadko łączą własne obserwacje z refleksję teoretyczną i/lub podejmują próbę zdefiniowania zabawy i związanych z nią zjawisk (kwestii tej wiele uwagi poświęcił R. Kantor, analizując znaczenie pojęć: ‘zabawa’, ‘rozrywka’, ‘ludyzm’ i ‘ludyczność’). We współczesnym świecie zabawa, podlegająca określonym celom i regułom, coraz bardziej zmienia swoje oblicze. Zajmuje też nowe przestrzenie, wkraczając m.in. do centrów handlowo-rozrywkowych. Miejsca te są niezwykle lubiane zwłaszcza przez młodzież. Badania przeprowadzone przez A. Kowalik znakomicie pokazują, jakie znaczenie dla młodych ludzi ma przebywanie w takich obiektach, w jaki sposób, spędzając w nich długie godziny, organizują sobie czas, czym się zajmują, by nie było nudno, ale także, by poczuć się cząstką społeczeństwa konsumpcyjnego. Wielu z nich nie potrzebuje pieniędzy, by świetnie się bawić w przestrzeniach centrów handlowych. Rozrywką jest po prostu oglądanie przebywających tam ludzi, towarzyszenie im, ale też np. droczenie się z ochroniarzami. Nie wszystkim jednak wystarczają takie zachowania. Świadczy o tym przykład tzw. galerianek. Nierzadkie są także kradzieże budzących pożądanie towarów, które w oczach młodych ludzi stanowią przepustkę do lepszego świata i dzięki którym posiadacz określonego produktu zyskuje akceptację rówieśników. Autorka zauważa, że młodzież na ogół postępuje bezrefleksyjnie i z łatwością daje się wciągać w mechanizmy konsumpcji, stając się jej częścią. O centrach handlowo-rozrywkowych, w których konsumpcja ściśle splata się z zabawą, niezwykle zajmująco pisze R. Kantor. Autor określa tego typu miejsca mianem „niby-miast”. W takich „niby-miastach” wszystko jest podporządkowane komercji. Nawet organizowane w nich wystawy czy koncerty muzyki popularnej „nie mają znaczenia stricte kulturalnego, ponieważ towarzyszą zwykle promocji czegoś innego” (s. 42). „Wszelkie działania kulturowo-oświatowe [...] podejmowane przez centra handlowo-rozrywkowe, często we współpracy z fundacjami oraz z samorządowymi i państwowymi instytucjami, mają podłoże komercyjne. Służą do przyciągania nowych klientów i do jeszcze ściślejszego przywiązania stałych bywalców” (s. 43). Obserwacje dokonane przez R. Kantora w krakowskich centrach handlowo-rozrywkowych prowadzą do wniosku, że miejsca te stają się „domami popkultury”. „Obok funkcji wynikających z ich głównego zadania, jakim jest konsumpcja wszelkich dóbr materialnych oraz zabawy i rozrywki, propagują kulturę konsumpcyjną, [...] wykorzystując do tego spore zasoby materialne i przestrzeń, która oczywiście służy przede wszystkim jako przedmiot konsumpcji dóbr materialnych” (s. 44). W wielu miejscowościach istnieją specjalnie wydzielone „przestrzenie ludyczne”, ciągle też powstają nowe obszary mające służyć zabawie. Zjawisko „uludycznienia przestrzeni” miast i terenów pozamiejskich zostało poddane wnikliwej analizie przez Magdalenę Szalbot. Pisze ona m.in. o tym, że wiele miejscowości rywalizuje dziś ze sobą w tworzeniu sfer dobrej zabawy, przeznaczonych dla mieszkańców oraz dla przybyszy z zewnątrz, głównie turystów. W artykule podano różnorodne przykłady realizacji projektów ludycznych. Niektóre z nich, jak informuje M. Szalbot, zwłaszcza ulokowane na atrakcyjnych przyrodniczo terenach, spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ekologów. Należałoby dodać, że kreowanie przestrzeni ludycznych ma także wielu przeciwników wśród mieszkańców miast, zmuszonych do przebywania w takich przestrzeniach wbrew własnej woli. Protestują oni przeciwko zakłócaniu ciszy nocnej przez uczestników zabaw, odbywających się w tych miejscach. Potrzeba spokoju i prawa do wypoczynku we własnym domu kłóci się tu wyraźnie z działaniami twórców przestrzeni ludycznych, kierujących się przede wszystkim względami ekonomicznymi, zasadami konsumpcjonizmu1. 1 Szerzej na ten temat patrz: I. Kabzińska, Jak pogodzić wodę z ogniem? Miłośnicy ciszy kontra wielbiciele hałasu, Zabawy i zabawki,nr 1–4, 2009, s. 75–99. �RECENZJE 251 Z licznych ofert zabaw odbywających się w specjalnie do tego celu przeznaczonych miejscach, korzystają przede wszystkim ludzie młodzi. Listę takich miejsc preferowanych przez młodzież studencką, wraz z opisem jej ulubionych zabaw, przedstawia Tomasz Michalewski. Powołując się na wyniki własnych badań przeprowadzonych wśród studentów kierunków pedagogicznych Uniwersytetu Opolskiego2, zwraca on uwagę na coraz bardziej widoczny wzrost przestrzeni ludycznych, do których dostęp jest otwarty, a także na pojawianie się nowych propozycji zabawy, mających związek z rozwojem społeczeństwa konsumpcyjnego i mediatyzacją zachowań ludycznych. Konsumpcjonizm zatacza coraz szersze kręgi, przenikając różne sfery kultury. Próbuje np. (z różnym skutkiem) narzucić swoje reguły sztuce (pisze o tym Maciej Kucia). Wkracza też do muzeów, przekształcając je w miejsca tak bardzo dziś poszukiwanej rozrywki. Zjawisku temu poświęcony jest znakomity artykuł Jolanty Podsiadło. Autorka wskazuje na niebezpieczeństwo wynikające z nadmiernego ulegania współczesnym trendom przez muzea stawiające przede wszystkim na zabawę. Jej zdaniem, w następstwie takich działań gubi się sens ekspozycji, znaczenie eksponatów. Są one traktowane powierzchownie; brakuje kontemplacji, delektowania się nimi. Autorka nie kryje obaw o przyszłość muzeów, coraz bardziej ulegających ogólnym trendom i przejmujących narzucone z zewnątrz wzory zachowań, odpowiadające społeczeństwu przenikniętemu ludyzmem, hedonizmem, odrzucającemu refleksję, krytycyzm, stającemu się jedynie zewnątrzsterownym elementem doskonale działającej machiny. Pierwiastek ludyczny, nierozerwalnie związany z konsumpcjonizmem, coraz bardziej zawłaszcza sferę turystyki, przede wszystkim masowej, organizowanej przez wielkie biura podróży. Magdalena Banaszkiewicz dowodzi, że współczesny człowiek – homo turisticus – może być uznany za młodszego brata homo ludens. Niezmiernie ciekawa jest przedstawiona przez tę autorkę analiza współczesnej turystyki, w której można odnaleźć cztery podstawowe typy zabaw wyróżnionych przez Rogera Caillois, określonych przez niego jako alea, agon, illinks oraz mimicry. Do koncepcji R. Caillois nawiązuje również Joanna Dziadowiec, przedstawiając oryginalny, pogłębiony opis Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich, przeprowadzony m.in. pod kątem obecności w nim wyróżnionych przez Caillois kategorii zabawy. W swojej analizie autorka odwołuje się ponadto do Turnerowskiej communitas, do Bachtinowskiej koncepcji karnawału, a także do kategorii performance. Spojrzenie na Festiwal zaproponowane przez J. Dziadowiec sprawia, że przedsięwzięcie to zyskuje nowy wymiar, ukazane też zostały nowe możliwości jego interpretacji. Autorka przypuszcza, że festiwale, których przykładem jest analizowana przez nią impreza, „stanowią współcześnie ważne remedium na wyobcowanie człowieka w dzisiejszym fragmentarycznym i konsumpcyjnym świecie” (s. 166). Szkoda, że wątek ten nie został w tekście rozbudowany. Pojawia się też pytanie czy takim remedium jest/ może być również – generalnie – zabawa, która dla wielu mieszkańców współczesnego świata stała się bożkiem? W jakim stopniu jest ona lekiem na samotność współczesnego człowieka, poczucie wykorzenienia i zagubienia w zmieniającej się w coraz bardziej zawrotnym tempie rzeczywistości? Książka zawiera znakomity opis współczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego, ilustrowany przykładami zaczerpniętymi z polskiej rzeczywistości. Nie ulega wątpliwości, że potrzeba nieustannego uczestnictwa w zabawie, doskonale kreowana i podsycana przez media, rynek i wielkie korporacje, dla których zabawa jest produktem przynoszącym krociowe zyski, organizuje dziś życie wielu Polaków. Głosy przeciwników konsumpcjonizmu i traktowania życia jedynie jako okazji do zabawy są umiejętnie wyciszane, ignorowane lub wyśmiewane. Ludyzm zdominował zachowania wielu współczesnych polityków. Jest też coraz bardziej widoczny w telewizyjnych programach dotyczących polityki (zjawisko to znakomicie opisała Renata Hołda). Rozmaite zachowania, które można określić mianem ludycznych, cechują również użytkowników portalu społecznościowego Facebook (świetny tekst Moniki Szlęzak). Homo ludens doskonale czuje się w wirtualnym świecie, który traktuje jak rzeczywistość (zjawisko to zostało poddane niezwykle ciekawej analizie przez Bartosza Kosińskiego). Wąż w raju skłania do refleksji zarówno nad mechanizmami rządzącymi współczesnym konsumpcyjno-globalnym światem, w którym doskonale odnalazło się polskie społeczeństwo, jak i nad jego przyszłością. Kolejne badania z cyklu „Diagnoza społeczna” wskazują, iż Polacy osiągnęli bardzo wysoki 2 Badania przeprowadzono na próbie 90 osób. �252 RECENZJE stopień zadowolenia, poczucia szczęścia. Nie straszny nam światowy kryzys, ani inne problemy współczesnego świata. Okazało się, że w bardzo krótkim czasie przestaliśmy narzekać, stając się ludźmi zadowolonymi z życia, radosnymi. W jakimś stopniu zmiana ta jest z pewnością spowodowana uczestnictwem w społeczeństwie konsumpcyjnym, zachłyśnięciem się możliwościami, jakie daje ono człowiekowi, a także – moim zdaniem – rosnącym poziomem egoizmu, który sprawia, że ludzie koncentrują się głównie na sobie i zaspakajaniu jedynie własnych potrzeb, nierzadko kosztem innych. Zdecydowana większość członków społeczeństwa konsumpcyjnego nie widzi też pułapek zastawianych przez rządzące nim mechanizmy (trzeba przyznać, że są one sprytnie ukrywane). Nie widzimy w pobliżu nas rajskiego węża, a nawet jeśli go dostrzegamy – traktujemy jedynie jako nieszkodliwy gadżet. A może nie chcemy go widzieć, oddając się urokom konsumpcjonizmu, wierząc, że tak będzie zawsze... Przebudzenie może być bardzo bolesne dla tych, którzy z różnych powodów wypadną z kręgu uczestników zabawy. Show z pewnością będzie trwał bez nich, przyciągając nowych wielbicieli, na których zostaną skierowane telewizyjne kamery. „Narastanie ludyczności, jej dominacja we współczesnej kulturze społeczeństwa konsumpcyjnego, niepokoi wielu obserwatorów. Najbardziej dobitnie – zdaniem R. Kantora – dał temu wyraz Neil Postman w pracy Zabawić się na śmierć. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu [...]” (s. 54)3. Cytowany autor twierdzi, że nie podziela katastroficznych wizji Portmana (s. 55), pisząc o roli mediów we współczesnym świecie przewiduje jednak, że „dominacja medialnej indoktrynacji o treści konsumpcyjnej i hedonistycznej prawdopodobnie spowoduje dalsze upowszechnianie się tożsamości konsumpcyjnej, hedonistycznej w kolejnych pokoleniach” (s. 54). Za F. M. Cataluccio, R. Kantor określa takie społeczeństwo jako niedojrzałe, infantylne (tamże). Przyznam, że wizja funkcjonowania społeczeństwa złożonego głównie z ludzi niedojrzałych, podobnie jak obraz czekającej je przyszłości, budzi mój niepokój. Zastanawiam się też nad tym, jaką cenę przyjdzie zapłacić tym, którzy bez umiaru pogrążają się w zabawie, kierując się jedynie własnymi zachciankami, hołdując hedonizmowi. Mogę sobie także doskonale wyobrazić, jak trudno będzie się żyło tym, którzy – wbrew globalnym trendom – cenią sobie odpowiedzialność, wewnątrzsterowność, indywidualizm i nie chcą poddać się presji konsumpcji. Iwona Kabzińska Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków, redaktor naczelny Antoni Kuczyński, nr 1–47, Zarząd Główny Związku Sybiraków, Warszawa 1996–2011 Francuski historyk, Pierre Nora, proponując nowe formy pisania historii (określanej przez siebie mianem historii drugiego stopnia1), wprowadził pojęcie miejsc czy też punktów pamięci (z francuskiego lieux de mémoire)2. Czym one są? Ogólnie rzecz biorąc można stwierdzić, że są to różnego rodzaju artykulacje pamięci zbiorowej, które wyrażają, a także kształtują tożsamość grupy, jej autocharakterystykę oraz wizerunek. Termin ten należy też rozumieć metaforycznie – punktami pamięci mogą być bowiem zarówno miejsca rzeczywiste: geograficzne czy architektoniczne (archiwa, biblioteki, muzea, pomniki, cmentarze), jak i funkcjonalne (stowarzyszenia, podręczniki) oraz symboliczne (osoby – realne i mityczne, rocznice, pielgrzymki, upamiętnienia). Lieux de mémoire mogą więc przybierać rozmaite formy, z których każda jest wyrazem zbiorowej tożsamości i tradycji. Różna może być także aura emocjonalna tych miejsc – mogą być one miejscami tryumfu, zwycięskiego heroizmu albo żałoby. Ich struktura może być wielowymiarowa i polifoniczna, to znaczy w ramach jednej całości mogą one łączyć najrozmaitsze idee, tonacje i motywy: solidarności, nienawiści, traumy, przebaczenia, dostojnej elegii Tłum. L. Niedzielski, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 2002. Odznacza się ona odejściem od pozytywistycznej faktografii, swoistego kultu historii zdarzeniowej i linearnej, na rzecz zwrócenia się ku przestrzeni hermeneutycznej i symbolicznej. 2 Patrz: Pierre Nora, Les lieux de mémoire, t. 1–7, Edition Gallimard, Paris 1984–1986; Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7, 2001, s. 37–43; Kaja Kaźmierska, Ramy społeczne pamięci, Kultura i Społeczeństwo, t. 51, nr 2, 2007, s. 3–23. 3 1 �RECENZJE 253 itp. Każda epoka i zbiorowość kreują własne, na swój sposób niepowtarzalne loci memoriae, objawiające właściwe dla nich relacje z przeszłością3. W prezentowanym tekście chciałabym zwrócić uwagę na jedno z takich miejsc, obecnych w polskiej kulturze współczesnej. Jest nim pismo Zesłaniec. Jego historia – jako samodzielnego periodyku – liczy piętnaście lat. Początkowo, od 1991 roku, wychodził on jako dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego”. Od 1996 roku jest odrębnym pismem4. Redaktorem naczelnym Zesłańca oraz jego współtwórcą, wraz z Wiesławem Krawczyńskim, jest polski historyk i etnolog – Antoni Kuczyński, przez długi czas związany jako profesor z Uniwersytetem Wrocławskim5. Przez dwa lata, od 1997 do 1999 roku, A. Kuczyńskiego na stanowisku redaktora zastępował Władysław Masiarz. Warto również zaznaczyć, iż pismo to należy do kategorii „non profit” i istnieje dzięki stałej pomocy Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz wielu życzliwych donatorów, wśród których są także Sybiracy przekazujący na cele wydawnicze swój przysłowiowy „wdowi grosz”. Zesłaniec składa się z kilku działów. W pierwszym z nich zamieszczane są artykuły o tematyce wschodoznawczej, dotyczące głównie powikłanych relacji polsko-rosyjskich oraz dziejów Polaków na Wschodzie. Autorami tych artykułów są osoby reprezentujące różne profesje oraz perspektywy badawcze. Dzięki temu czytelnik ma szansę zapoznać się z wieloma ujęciami poruszanych zagadnień oraz podjąć intelektualną wędrówkę po rozmaitych obszarach tematycznych, eksplorowanych przez autorów. W pozostałych działach kwartalnika odnaleźć można: wspomnienia z okresu deportacji (często zawierające niezwykłe wprost historie i reminiscencje, sugestywnie odmalowane sceny z przeszłości), sprawozdania dotyczące działalności Związku Sybiraków oraz wszelkich ważnych dla tego środowiska wydarzeń, a także recenzje i omówienia prac związanych z linią tematyczną periodyku. Każdy numer ma starannie dobraną i atrakcyjną szatę graficzną. Jak zauważył jeden z recenzentów Zesłańca – Grzegorz Pełczyński, Redakcja „[...] bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji między emocjami a intelektem”6. Zajmując się tematyką wschodnią bardzo łatwo wszak o cierpiętnictwo, o przywdziewanie smętnego martyrologicznego uniformu, o dyktowane emocjami złorzeczenie oraz oskarżanie wszystkich i wszystkiego. Teksty publikowane we wrocławskim czasopiśmie wolne są jednak od martyrologicznych inklinacji, pozbawione ideologicznego jadu i stronniczości. Są one na ogół świetnie dopracowane warsztatowo, dobrze osadzone w materiale źródłowym oraz oparte na metodzie naukowej. Dzięki temu Zesłaniec stwarza ważną oraz potrzebną przestrzeń dialogu dla wszystkich tych, którym nieobojętny jest upamiętniany na jego łamach rozdział naszej kultury i historii: naukowców, świadków wydarzeń historycznych, członków i przyjaciół rodzin sybirackich, mieszkańców oraz badaczy Orientu. We wstępie do jednego z numerów Zesłańca Antoni Kuczyński napisał, że wszyscy jesteśmy drobinami przetaczającej się z hukiem nawałnicy zdarzeń wszechświatowych, politycznych, gospodarczych, kataklizmów przyrody (nr 42, s. 1). Świat nieustannie biegnie naprzód, wzniecając tumany kurzu, który zaciera kontury przeszłości. Nasuwa to wiele pytań i obaw o to, czy zesłańczy los będzie pamiętany? Czy uda się ocalić tę część wspólnotowej tradycji i przeszłości od zapomnienia? Każdy następny numer wrocławskiego pisma daje nadzieję na to, że tak się stanie i że ta pamięć będzie pozytywnie budować naszą tożsamość – odtruwać ją z dawnych lęków i urazów, prowadzić do wiedzy, pojednania i zrozumienia. Aleksandra Rzepkowska 3 Patrz: Pierre Nora, Gesine Schwan, Robert Traba, Czy Europa istnieje?, http://wyborcza.pl/1,76842,4381316. html [dostęp:18.02.2011] 4 Od pewnego czasu kwartalnik posiada też edycję w Internecie. Zob. http://www.zeslaniec.pl [dostęp: 28.09.2011]. 5 A. Kuczyński jest również wieloletnim działaczem Związku Sybiraków oraz twórcą Biblioteki Zesłańca, jednej z serii wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jej program edytorski zapowiada ukazywanie się publikacji poświęconych dziejom Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i w innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. 6 Patrz: Grzegorz Pełczyński, Zesłaniec [recenzja], Lud, t. 92, 2008, s. 332. �254 RECENZJE Kazačestvo: obrazy kul’turnoj identičnosti: sbornik fol’klorno-etnografičeskih materialov, sost. I. A. Filippova, T. I. Rožkova, S. A. Moiseeva, Magnitogorskij gosudarstvennyj universitet, Magnitogorsk 2010, ss. 202 Prezentowany zbiór materiałów wspomnieniowych przygotowany przez zespół folklorystów Państwowego Uniwersytetu w Magnitogorsku jest próbą ocalenia od zapomnienia kultury i folkloru odchodzącego pokolenia Kozaków, zamieszkujących tereny nad rzeką Ural. Osiedlenie się Kozaków w XVIII wieku wzdłuż tej rzeki związane było z dążeniem Rosji do ustabilizowania sytuacji na granicy dwóch wrogich narodów – Baszkirów i Kazachów. Pod względem etnicznym Kozakami byli poza Rosjanami głównie Tatarzy. Ta wieloetniczna społeczność wykształciła w procesie dziejowym własną organizację społeczno-wojskową i model kulturowo-etyczny, które stały się podstawą silnego poczucia tożsamości społeczno-kulturowej przedrewolucyjnych pokoleń Kozaków rosyjskich. W prezentowanym zbiorze z ust jednego z informatorów pada stwierdzenie, że do Kozaków się nie wstępuje – Kozakiem człowiek się rodzi. Jednak obecnie, po latach represji radzieckich wobec Kozaków jako sprzymierzeńców cara, w świadomości współczesnej młodzieży rosyjskiej związki z tradycjami kozactwa okazują się na tyle nikłe lub nieuświadomione, że młodzi wstępują do Kozaków, nie czując się bezpośrednimi, genetycznymi spadkobiercami tej tradycji. Dzieje się to zresztą zgodnie z prawem Federacji Rosyjskiej (FZ 154 z dnia 5 grudnia 2005 roku), które stanowi, iż Kozakami są członkowie wspólnot kozackich, odradzających się od 1990 roku po decyzji władz rosyjskich o rehabilitacji represjonowanych Kozaków. Prezentowany zbiór zawiera materiały zabrane w czasie ekspedycji pracowników Laboratorium Kultury Ludowej Uniwersytetu w Magnitogorsku prowadzonych w latach 1997–2010. Prace etnograficzne objęły tereny południowego Uralu w obwodzie czelabińskim, między innymi w stanicy kozackiej Magnitnaja w Magnitogorsku, w Wierchnieuralsku, we wsiach Spasskij, Jangelskij, Uwal’skij, Wierchniekizil’skij. Jak wynika ze szczegółowego spisu 45 respondentów (z informacjami o wykształceniu) pięciu najstarszych rozmówców urodziło się w latach 1915–1918, sięgnięcie do ich pamięci pozwoliło więc pośrednio zrekonstruować fakty z końca XIX wieku. Najmłodszy respondent urodził się w 1971 roku. W przypadku autorów zarchiwizowanych materiałów rękopiśmiennych daty urodzenia sięgają XIX wieku. Zbiór zawiera Wstęp autorstwa Iriny Filippowej z mapą obszaru badań, artykuł Tatiany Rożkowej o mechanizmach pamięci kulturowej oraz część zasadniczą: zapisy wywiadów-wspomnień (z podziałem na memoraty mężczyzn i kobiet), teksty pieśni kozackich z nutami i komentarzami; teksty rękopisów wspomnień z archiwum Laboratorium oraz reprodukcje ikonograficznej części zebranych materiałów – fotografii rodzinnych Kozaków. Artykuł Tatiany Rożkowej Pamjati wopreki: k voprosu o mechanizmach kul’turnoj pamjati (Wbrew pamięci: o mechanizmach pamięci kulturowej) jest próbą wyjaśnienia przyczyn fragmentaryczności prezentowanych wspomnień kozackich. Sytuację Kozaków po Rewolucji Październikowej autorka porównuje do znanego z czasów panowania Borysa Godunowa zjawiska zwanego Iwan, który nie pamięta swojego pochodzenia (ros. Ivan ne pomnjaszcij rodstva). Określenie to funkcjonowało jako formuła prawna oznaczająca zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, włóczęgów, uciekinierów z katorgi, którzy w przypadku pojmania decydowali się ukryć dawne życie w nadziei na rozpoczęcie nowego. W podobnej sytuacji znaleźli się także Kozacy po upadku caratu w 1917 roku. Ukrycie „niewłaściwego”, utożsamianego z antybolszewizmem pochodzenia przed władzami radzieckimi paradoksalnie pozwalało na chociaż częściowe zachowanie pamięci o nim. Motyw zmiany nazwiska, czasem kilkukrotnej, pojawia się często we wspomnieniach Kozaków uralskich. Zerwanie z przeszłością wymagało także likwidacji dowodów rzeczowych – kozackich mundurów, broni, czy fotografii, na których jakiś element świadczył o przynależności do „wrogów ludu” (np. s. 20). Młodszym pokoleniom nie ujawniano „niebezpiecznych” faktów z przeszłości rodziny. Efektem tej zamierzonej niepamięci starszego pokolenia jest z jednej strony fragmentaryczność prezentowanych wspomnień, a z drugiej – brak świadomości historycznej losów własnej rodziny wśród młodzieży. Stąd źródłami informacji w zebranych wypowiedziach są wspomnienia własne Kozaków uralskich urodzonych w pierwszej połowie XX wieku, uzupełnione o przekazy osób trzecich, a nawet o źródła książkowe, prasowe (np. s. 87, 124, 130) czy filmowe. Wspomnienia, przedstawione w dwóch kolejnych częściach zbioru, prezentowane są w porządku chronologicznym określonym wiekiem informatorów. Tekstom nadano numery, które pozwalają odna- �RECENZJE 255 leźć w odsyłaczach informacje o dacie i miejscu zapisu oraz kodzie w archiwum Laboratorium. Każdy tekst poprzedza komentarz ze wskazaniem roku i miejsca urodzenia informatora oraz podstaw identyfikacji kulturowej (członek organizacji kozackiej, potomek Kozaków itp.). Wspomnienia mężczyzn (14 informatorów) zgrupowano w części zatytułowanej incipitem męskiej pieśni kozackiej Rassieju-matuszku zaściściat’ nado (Mateczkę-Rosję bronić trzeba). W zapisach wydzielone zostały przez badaczki fragmenty tematyczne dotyczące tradycji kozackich, życia codziennego Kozaków, dzieci w rodzinie kozackiej, białych i czerwonych Kozaków oraz historii regionu. Nie zawsze podział ten jest konsekwentny, niektóre fragmenty nie zostały poprzedzone nagłówkiem tematycznym (np. s. 51, 69 – teksty dotyczące białych i czerwonych Kozaków). W kolejnej części, zatytułowanej incipitem żeńskiej pieśni – O ciem, o ciem, kazaćka, placiesz, o ciem, bednjażećka, grustisz’? (Czemu, czemu, Kozaczko, płaczesz, czym, biedna, się smucisz?), zaprezentowano wspomnienia kobiet (19 informatorek), podzielone według tego samego klucza co męskie. Tutaj również nie zawsze konsekwentnie stosowano tematyczne wyodrębnianie fragmentów (np. s. 115 – wątpliwości budzi nagłówek „historia regionu” przed tekstem dotyczącym kontaktów i zabaw towarzyskich). Korzystanie z prezentowanych materiałów, bardziej niż sztuczne dzielenie na tematyczne fragmenty, ułatwiłby indeks rzeczowy. Rozsiane po tekstach wszystkich części zbioru są m.in. liczne wspomnienia dotyczące ikon (np. s. 32, 48, 52, 55, 62, 69, 75, 99, 121, 128), cerkwi (np. s. 28, 29, 31, 45), głodu (np. s. 20, 112) czy typowych przedmiotów kozackich takich jak czapka, nahaj, szabla. Aparat naukowy publikacji wzbogaciłby także słownik dialektyzmów kozackich, zapisanych we wszystkich tekstach w zbiorze kursywą. Przyjęty przez autorki podział tekstów na męskie i żeńskie pozwolił na obserwację różnic zarówno w podejściu obu płci do tradycji kozackich, jak i w sposobie transmisji wartości kultury tradycyjnej. Zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet typowe są wspomnienia o wojnie domowej (lata 1917–1922/1923), obraz kozackiego konia, tragiczne wspomnienia przypadków kanibalizmu w czasie wielkiego głodu w latach 1921/22. Jednak reminiscencje Kozaczek odróżnia od wspomnień męskich prezentacja tekstów folkloru. W pamięci kobiet zachowały się teksty pieśni kozackich (s. 76, 91, 102, 105, 107), folkloru dziecięcego (s. 81, 113, 119) oraz zwyczaje weselne (s. 85–86) i tradycyjne przekonanie o dziewictwie i wierności jako wyznacznikach honoru kobiety. Dla kobiet Kozak to przede wszystkim mężczyzna, którego służba wiąże się z samotnością małżonki i trudnym bytem. Z kolei mężczyźni w swoich wspom­ nieniach wypowiadają sądy o przedrewolucyjnej i współczesnej polityce wewnętrznej Rosji, a Kozak to dla nich wojownik, zobowiązany do wiernej i uczciwej służby ojczyźnie. Materiał pieśniowy zawarty w części zatytułowanej Pesennyj fol’klor (Folklor pieśniowy) dowodzi, że pieśni, rzadko wykonywane w czasach radzieckich, są odtwarzane przez informatorów często już tylko fragmentarycznie, czasem są jedynie recytowane, co nie pozwala na odtworzenie zapisu nutowego. Tematyka pieśni jest różnorodna, zarejestrowano pieśni żołnierskie, miłosne, kołysanki. Komentarze do prezentowanych tekstów zostały oparte na zbiorze A. I. Miakutina Pieśni Kozaków orenburskich (1905–1910), jako najpełniejszym przedrewolucyjnym wydaniu tekstów folkloru kozackiego, odpowiadającym w dużym stopniu współczesnym zasadom zapisu etnograficznego. Przy tekstach zamieszczono także wyjaśnienia samych informatorów dotyczące treści pieśni lub okoliczności wykonania, np. fragmentów o tematyce erotycznej. Interesujący jest przypadek pieśni opartej na znanych w przekazie ustnym opowieściach o porywaniu Rosjan przez Kirgizów, pochodzących jeszcze z czasów, kiedy Rosja dążyła do zawładnięcia terenami Azji Środkowej. W pieśni wykorzystano najpopularniejszy motyw – porwania przez Kirgiza młodej Rosjanki, a po latach przypadkowo także jej matki. Jak głosi opowieść, po narodzinach potomka uprowadzonej dziewczyny, Kirgiz porywa starszą Rosjankę, by niańczyła dziecko. Matka dziecka i jego piastunka okazują się córką i matką. Stałym elementem zarówno opowieści, jak i pieśni o tej tematyce są słowa starej Rosjanki, skierowane do potomków Rosjanki i Kirgiza: Po matce jesteście dla mnie wnuczęta, po ojcu – Kirgizi (s. 146). Przedostatnią część zbioru stanowią kopie rękopisów archiwizowanych w zbiorach Laboratorium, udostępnionych badaczkom przez informatorów w czasie ekspedycji. W publikacji zachowano ortografię i interpunkcję oryginałów. Teksty zebrano pod wspólnym tytułem wykorzystującym incipit jednego z rękopisów – Dlja nagljadnoj pamjati detiszkam i vnuciatyćkam: rukopisnye teksty (Na pouczającą pamiątkę dziatkom i wnuczętom: teksty rękopiśmienne). Prezentowane materiały rękopiśmienne są �256 RECENZJE zróżnicowane zarówno pod względem gatunkowym, jak i pod względem czasu powstania. Pierwszy tekst jest niemal kronikarskim opisem rodowodu rodziny Niesterowych, rozpoczynającym się od wspomnień o roku urodzenia ojca autora zapisków (1886), a kończącym się na wydarzeniach roku 1922. Materiał przedstawia historię życia rodzinnego przerywanego powołaniami męskich członków rodu do kolejnych wojsk – carskich, rewolucyjnych i radzieckich. Kolejne z prezentowanych zapisków wspomnieniowych również sięgają końca XIX wieku, kiedy to urodził się ich autor. Główne tło tych reminiscencji o dziejach rodziny Fefelowych, podobnie jak w pierwszym tekście, stanowi wielokrotny pobór do armii, najpierw carskiej, potem tzw. białych i czerwonych. Również w rodowodzie rodziny Epifanowych autorstwa Aleksandra urodzonego w 1908 roku, wojny zewnętrzne i wewnętrzne Rosji początku XX wieku stanowią tło wydarzeń rodzinnych. Łączy te trzy wspomnienia rodzinne motyw głodu w latach 1921/22, w efekcie którego „ludzie musieli jeść psy i koty [...] w niektórych miejscach dochodziło do kanibalizmu” (s. 155, 164). Powtarza się w nich także obraz zmienności światopoglądowej ówczesnych ludzi, którzy nie zawsze z przekonania, a często ze strachu przed śmiercią stawali po stronie przeciwnych ruchów politycznych i sił zbrojnych działających podczas wojny domowej w Rosji w latach 1917–1923. Odmienny język i sposób przedstawienia historii rodziny stanowi rodowód Szemietowych, zapisany przez Nelli Szemietową, z wykształcenia historyka. Przygotowanie zawodowe wyraźnie odbiło się na sposobie przedstawienia wydarzeń z życia rodziny, ponieważ autorka rozpoczęła je od XVI-wiecznej historii Szwecji, by pokazać przyczyny, dla których państwo to weszło w konflikt z Rosją o ziemie nadbałtyckie w XVIII wieku. Jak głosi legenda podana przez autorkę, właśnie od jeńca szwedzkiego, który znalazł się na południowym Uralu, rozpoczęła swoją historię jej rodzina. Tam właśnie jeden z jego potomków rzekomo został stronnikiem Kozaka-buntownika Jemieliana Pugaczowa. Dopiero po szczegółowym wstępie historycznym w rodowodzie rodziny zostają wymienieni kolejni potomkowie szwedzkiego jeńca do czasów współczesnych. Zupełnie odmienny charakter ma ostatni materiał rękopiśmienny zamieszczony w prezentowanym zbiorze. Są to poetyckie refleksje Stanisława Pustowita (ur. w 1942 roku) wyrażone w gatunku rubajjat (ros. rubai). Te przeważnie czterowierszowe utwory poetyckie dotyczą duchowych i etycznych wartości kozactwa i są przykładem poetyckiej twórczości nieprofesjonalnej. Kończą zbiór reprodukcje fotografii, prezentujących postacie niektórych respondentów oraz pamiątkowych zdjęć rodzinnych Kozaków uralskich. Najstarsze z nich, przedrewolucyjne, są w rodzinach kozackich traktowane jak relikwie, ocalone w latach represji. Zgromadzony materiał etnograficzny ma wartość dokumentacyjną, naukową i popularyzatorską. Utrwalone zostały przekazy najstarszego, odchodzącego pokolenia Kozaków, stanowiącego ostatnie ogniwo łączące współczesność z Rosją przedrewolucyjną. Wstępnej oceny zgromadzonej dokumentacji duchowej kultury Kozaków uralskich dokonały autorki zbioru, jednak prezentowany materiał daje możliwość szerszych analiz i porównań, a jego szczegółowe zbadanie pozwoliłoby ocenić skalę przemian kulturowych marginalizowanej przez lata wspólnoty kozackiej. Agnieszka Gołębiowska-Suchorska Jakub Zielina, Wierzenia Prasłowian, Wydawnictwo PETRUS, Kraków 2011, ss. 152 Problematyka wierzeń i religii pogańskich Słowian, na przekór dość ograniczonej (przynajmniej ilościowo) liczby tekstów źródłowych i bogatej już literatury przedmiotu, cieszy się nieustannym zainteresowaniem ze strony badaczy, co skutkuje powstawaniem coraz to nowych prac. Poprzednich kilka dekad było pod tym względem niezwykle owocnych, a ostatnie dziesięciolecie – tylko w Polsce – przyniosło szereg nowych opracowań. Wystarczy tylko pobieżny rzut oka na wydawnicze nowości ostatnich kilku lat: słowniki o charakterze popularnonaukowym1, wznowienie klasycznego już dziś tytułu 1 Zob. choćby: Barbara i Adam Podgórscy, Encyklopedia demonów, Wrocław 2000; Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 2006. �RECENZJE 257 Aleksandra Gieysztora Mitologia Słowian2, prace lingwistów3, historyków4, archeologów5, religioznawców6 (by wymienić tylko te najważniejsze) przekonują, że boom na tę tematykę trwa w najlepsze i nic nie wskazuje, by szybko miał się on skończyć. Tym bardziej że do listy tej dopisać trzeba świeżo wydaną pracę kulturoznawcy z Krakowa, Jakuba Zieliny Wierzenia Prasłowian. Nie da się ukryć, że recenzowana książka przynosi nową interpretację źródeł i propozycję rekonstrukcji panteonu i mitologii „Prasłowian”. Sam autor przekonuje o tym zresztą w efektownej i oryginalnie pomyślanej autopromocji „w sieci”. Zanim wieść o ukazaniu się drukiem najnowszej książki poświęconej pogańskiej Słowiańszczyźnie rozpowszechniła się zwykłą w takiej sytuacji drogą (z ust do ust), burzliwa dyskusja nad nią przetoczyła się przez polski Internet. Wydawnictwo zamieściło m.in. dwie recenzje wydawnicze pracy na swoich stronach internetowych7. Z nich, a także z okładki wydania papierowego czytelnik dowiaduje się ni mniej, ni więcej, iż ma do czynienia z opracowaniem popularyzującym tematykę wierzeń prasłowiańskich, które – acz rezygnuje z aparatu naukowego i trudnego języka – przedstawia tezy całkowicie zgodne z wiedzą naukową, w dodatku jest podbudowane szeroką znajomością i umiejętnością wykorzystywania wielu tekstów źródłowych, co stanowi o niewątpliwych zaletach tego opracowania. Czy rzeczywiście? Zachęcony spisem treści, zamieszczonym na stronach wydawnictwa, a także ogólnymi informacjami o zawartości (szczególnie o podjętej próbie „pogodzenia” ze sobą danych o indoeuropejskim panteonie z tymi, jakie posiadamy o słowiańskim!), czytelnik sięga po recenzowaną książkę w nadziei ciekawej lektury. Książka składa się ze Wstępu, siedmiu rozdziałów i Podsumowania. Rozdziały noszą tytuły: Niebieski suweren (s. 13–24); Aspekty boga nieba (s. 25–52); Bogini Matka (s. 53–62); Wyobrażenia centrum kosmosu (s. 63–75); Bóg w jaju (s. 76–87); Pierwiastek kobiecy raz jeszcze (s. 88–97); Hierogamia i bliźnięta (s. 98–116). Na ponad stu stronach autor snuje swoje rozważania na temat struktury prasłowiańskiego panteonu i wątkach mitologii głównie w oparciu o analizę wątków zachowanych w mitologiach innych indoeuropejskich i semickich ludów (wykorzystuje się m.in. szeroko paralele babilońskie), które zestawia z baśniami rosyjskimi i (w mniejszym stopniu) polskim folklorem. Rezultat analiz autora można streścić następująco, w postaci „tablicy” genealogicznej bóstw pogańskiego panteonu Słowian: Struktura panteonu Prasłowian zdaniem J. Zieliny obejmowała Swaroga-Trzygława, jednookiego boga piorunu o cechach solarno-ogniowych (s. 21, 77), który jednocześnie nazywany był Jaryłą (s. 84) i Kupałą (tamże). Jego syn, występujący pod nazwami Swarożyc – Łado – Bożicz (s. 48) odpowiadał rzymskiemu Marsowi, podczas gdy Lela – Dzidzilela – Rodzanica (s. 119) – Dianie staropolskich mitologów na czele z Długoszem. Marzanna (czyli Długoszowska Cerera) była Boginią Matką, Matką Ziemią Wilgotną, bóstwem ziemi (s. 62), a jako smok (!) występować miała w jednej ze swych hipostaz. Z jej związku ze Swarogiem wywodzić się miało większość bóstw, jakie znali Prasłowianie, a więc: Perun z Perperuną, Dziewanna i Dziw, Rod i Rodzanica, Perepit (Perepłut) i Bereginia-Puruwita, Świętowit (inaczej zwany Rodem, Perepłutem bądź Pietlem), Weles i jego żona Welewitka. Na uwagę zasługują poglądy autora na temat mitologii, jaka miałaby obejmować m.in. wątek samoofiary Swaroga (s. 109) oraz rodzimy, prasłowiański wariant mitu o detronizacji i następstwie pokoleń bogów (znany m.in. z tradycji bliskowschodnich i ich wzorem – greckiej mitologii). Przypuszcza on, że pierwszą parą bóstw w kosmogonii byli Swaróg oraz jego partnerka Marzanna, symbolizująca zapewne wody pierwotne (nic nie szkodzi, że gdzie indziej Zielina stypologizował ją jako żeńskie bóstwo telluryczne, chtoniczne). „Małżonka – czytamy na s. 114 – zabija czy doprowadza do uwięzienia swojego męża – Swaroga czy też Jaryłę, Kościeja, Welesa itp.”, po czym ma następować – za namową Swarożyca (syna) – rozdzielenie pierwotnej pary i wskutek tego akt pierwszej ofiary ze Swaroga (ojca). Interesujący Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 2006. Renata Dźwigoł, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków 2004. 4 Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian, Kraków 2005; Stanisław Rosik, Conversio gentis pomeranorum. Studium świadectwa o wydarzeniu (XII wiek), Wrocław 2010. 5 Kamil Kajkowski, Andrzej Kuczkowski, Religia Pomorzan we wczesnym średniowieczu, Pruszcz Gdański 2010. 6 Andrzej Szyjewski, Religia Słowian, Kraków 2003. 7 http://www.wydawnictwopetrus.pl/wierzenia-praslowian,149,771,produkt.html, [21.10.2011]. 2 3 �258 RECENZJE jest także inny wątek, zdaniem badaczy, o indoeuropejskiej genezie, który autor Wierzeń Prasłowian przypisuje Prasłowianom, mianowicie mit boskiego rodzeństwa – jutrzenki (Leli) oraz jej braci (jakby rodzimych Dioskuroi) Dadźboga i Strzyboga. „Prawdopodobnie zatem również słowiańscy odpowiednicy boskich bliźniąt – młody i stary Jaryło (zwani też Bożicem i Baniakiem [sic!] lub Daćbogiem i Strzybogiem) prawdopodobnie pochodzą z jaja, na co wskazują wymienione przykłady baśniowe” – znajdujemy na s. 88. Na osobne omówienie zasługuje metodologia, jakiej używa autor, a która może budzić pewne wątpliwości, podobnie jak sugestywne, choć mocno kontrowersyjne wnioski. Autor, zdaje się, stosuje jakąś wersję metody progresywnej rekonstrukcji kulturowej, ponieważ jego procedura badawcza przebiega według schematu: rekonstrukcja hipotetycznego wątku na podstawie maksymalnie dużej liczby przekazów różnych genetycznie tradycji – odniesienie go do stanu praindoeuropejskiego – „identyfikacja” postaci i wątków na gruncie prasłowiańskim i dobieranie pasującego bóstwa (teonimu). Ideę takiego podejścia przejął autor oczywiście od Georgesa Dumézila, na którego zresztą powołuje się co najmniej kilkakrotnie w swej pracy, można jednak mieć wątpliwości, czy taka procedura jest adekwatna, przynajmniej w wydaniu Wierzeń Prasłowian. Zielina konsekwentnie ujawnia bowiem myślenie ahistoryczne, na pierwszy plan wysuwając „strukturę”, a zatem nie uwzględnia tego, że według przyjętych ustaleń Indoeuropejczycy nie znali motywu następstwa pokoleń w tym kształcie, jaki znamy z Teogonii Hezjoda (która ma źródła bliskowschodnie, huryckie i babilońskie, a więc nie indoeuropejskie, o czym w Polsce pisał choćby prof. Maciej Popko), ani tego, że wspólnota wątków mitycznych w różnych tradycjach indoeuropejskich nie dowodzi ich wspólnej genezy (jak to ma miejsce choćby w hindusko-orfickim motywie złotego jaja, w tradycji wedyjskiej mającym charakter „substratowy”, podobnie jak wątek nurkowania), itd. Wnioski autora uzasadniać ma pojęcie struktury – struktury pojmowanej zresztą potocznie, jako zwykłego podobieństwa wątków czy „schematu”. Pisze on: „Jeśli struktura przekazu mitycznego jakiegoś ludu indoeuropejskiego przypomina strukturę zawartą w innym indoeuropejskim przekazie i jeżeli podobieństwo to nie ma cech zapożyczenia, to możemy założyć, że oba pochodzą od jednego, istniejącego w praindoeuropejskiej przeszłości mitu. Z tego też wynika, że oba te przekazy są wiarygodnymi źródłami i możemy się nimi posłużyć w procesie rekonstrukcji owego mitu. [...] Podobną metodologię stosujemy w poniższej pracy” (s. 9–10). Nie znajdujemy tu jednak nic o sytuacji, gdy fabuły w odrębnych (nawet genetycznie związanych) tradycjach wykazują podobieństwo z powodu niezależnego rozwoju czy podobnych uwarunkowań historycznych, kulturowych itp. Autor – „jak ów nurek” (zgodnie ze słowami Wstępu) poszukuje upragnionej drobiny w głębinach oceanu sprzecznych informacji i domysłów, by odnaleźć garść cennych informacji, które dzięki nowoczesnym metodom naukowym ujawnią sensowną całość. Jakie to metody naukowe? Kwestia metod naukowych i w ogóle świadomości metodologicznej (nie mówiąc już o warsztacie historycznym itd.) na kartach książki stała się już tematem kilku wnikliwych wypowiedzi w Internecie8, nie ma zatem potrzeby przywoływać osobno tej kwestii, by nie mieć wątpliwości, że mamy tu w gruncie rzeczy do czynienia z dyskursem potocznym, co najwyżej popularnonaukowym. Nieco mylące więc mogą być pod tym względem recenzje wydawnicze dostępne w Internecie, ponieważ to nie zwięzłe podsumowanie dotychczasowej wiedzy naukowej znajdujemy w tej – cokolwiek sądzić o jej stronie merytorycznej – przyjemnej w lekturze książce (czcionka!), lecz autorski subiektywny obraz mitologii Słowian. W Wierzeniach znajdujemy podstawowe błędy krytyki źródłowej (interpretacje Powieści minionych lat, s. 15; Słowa św. Grzegorza Teologa o bałwochwalcach, s. 112), chybione etymologie niektórych teoni­ mów (Strzybog, s. 50; Perepłut, s. 112), itd., nie mówiąc o neologizmach terminologicznych w postaci: demonki (s. 58, 60, 89, 91, 97, 118), prohinduska (s. 19), prahinduski (s. 76), praindyjskich (s. 95). Trzeba się zgodzić z autorem, że przypuszczalnie religia Słowian zachowała wiele wątków religii praindoeuropejskiej (s. 117) czy chociażby, że elementy jakiegoś mitu zachowały się/mogły się zachować w baśni (baśniach, s. 16), ale od takiej konstatacji do udowodnienia – choćby próby jej uprawdopodobnienia – daleka droga. Poza tym procedura, każąca widzieć w nich w prostej linii wątki czy transfor8 Np. http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/07/wierzenia-prasowian.html ; http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/08/wierzenia-prasowian-nota-metodologiczna.html [21.10.2011] �RECENZJE 259 macje mitów związanych z poszczególnymi bóstwami (bez szerszego uzasadnienia), wbrew pozorom, nie ma zbyt wiele wspólnego z owymi metodami naukowymi, o których czytamy na samym wstępie. Podobnie – niezwykła łatwość do „identyfikowania” prasłowiańskich bóstw z ich odpowiednikami z czasów Praindoeuropejczyków, swobodne dobieranie ich w pary, hipostazy, itp. (Czytelnikowi należy zostawić ocenę, czy proponowany schemat genealogii bóstw jest wiarygodny, konsekwentny czy choćby spójny wewnętrznie). Całość pracy „urozmaicają” nieliczne usterki rzeczowe, jak np. przemianowanie współautorki klasycznej już dziś pracy Drzewo życia na Janinę; datowanie odnalezienia rzeźby Światowida ze Zbrucza (odkopanej w 1848 roku) na koniec XIX wieku; i inne, całkowicie niewarte wzmianki szczegóły. Końcowa ocena książki jest jednak dobra. Jeśli wartością ma być sama oryginalność spojrzenia, nawet wbrew całej dotychczasowej literaturze naukowej, to recenzowana książka spełnia warunek, aby po nią sięgnąć. Czytelnik dostaje do ręki kolejną autorską, popularną narrację o tym, jak panteon bóstw i wyobrażenia mitologiczne wyglądały czy mogły wyglądać w zamierzchłej przeszłości według subiektywnej wizji jej autora, a także kolejną już, do Czytelnika należy ocena, czy udaną, próbę zrehabilitowania „Olimpu” Jana Długosza na polskim rynku popularnych publikacji w ostatnich latach. Michał Łuczyński �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71228b87f8090ba43fef98489d775a9a.pdf c669be783828abdae94fe55a3223017c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1673 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1548 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówiena / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.193-208 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J WOŹNIAK CZASOPISMO K A U K A S K I E J POLONII 1 „Kaukaska Polonia" - tytuł wydawanego od niedawna w Tbilisi czasopisma, wywołuje skojarzenie przede wszystkim historyczne. Do połowy lat dziewięćdziesiątych o współczesnej kaukaskiej Polonii słyszało się niewiele. Często pisano o Polakach na Litwie, Białorusi, Ukrainie, czy w odległym Kazachstanie. Pojawiały się wiadomości o skupiskach polskich na Łotwie i w in­ nych rejonach dawnego Związku Radzieckiego. O Polakach na Kaukazie napisano wprawdzie sporo, ale publikacje te odnosiły się do dość odległej przeszłości - X I X i początków X X wieku. Skupiska polskie na Kaukazie, zwłaszcza w Gruzji i w Azerbejdżanie, były wówczas stosunkowo liczne, nieźle zorganizowane, a Polacy zajmowali niejednokrotnie wysoką pozycję w życiu społecznym krajów osiedlenia. Rewolucja 1917, a następnie proklamowanie w 1918 r. niepodległości i związane z tym „unaradawianie" i reorganizacja wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego krajów kaukaskich, spowodowały głębokie zmiany w położeniu większości mieszkających tu, niekiedy od paru pokoleń, Polaków. Wielu z nich, zatrudnionych na wysokich stanowiskach w administracji, policji, służbie zdrowia oraz wojsku, straciło pracę z dnia na dzień, a ich miejsca zajmowali obywatele nowo powstających państw. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia większości polskich rodzin, a niektóre z nich znalazły się wręcz w biedzie. Wyjazd do odzyskującego wówczas niepodległość kraju był zatem często jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Zaczynają się więc powroty kaukaskich Polaków do ojczyzny, z upływem czasu coraz bardziej masowe. Repatriacja, odbywająca się w bardzo trudnych warunkach, trwała z przer­ wami do 1924 r. Pozostali na Kaukazie nieliczni. Tak np. w Gruzji, gdzie przed I wojną światową mieszkało około 15 tys. Polaków, w 1926 r. było już tylko niewiele ponad 3 tys. Po sowietyzacji Gruzji ich kontakty z Polską, a nawet z istniejącym w Tyfusie konsulatem RP, były - z obawy przed represjami - bardzo ograniczone. Dotychczasowe formy organizacyjne życia gruzińskiej Polonii przestały istnieć, a wszelkie przejawy jej działalności zamarły. Losy Polaków, którzy pozostali na Kaukazie po sowietyzacji są badaczom niemal zupełnie nieznane, dlatego też trudno dziś określić, jakie straty poniosły owe resztki kaukaskiej Polonii w okresie lat trzydziestych i w latach wojny. Wiadomo natomiast, że w latach 1939-1948 znalazła się na Kaukazie znaczna liczba obywa­ teli polskich, przesiedlonych, deportowanych i uwięzionych. Od końca 1943 r. liczba ta jednak szybko malała. Początkowo było to spowodowane mobilizacją do tworzonych pod dowództwem płk. Z. Berlinga formacji polskich, później rozpoczęły się indywidualne powroty do kraju, a w latach 1946-1948 prowadzona była oficjalna akcja repatriacyjna. Po jej zakończeniu, oprócz Polaków „miejscowych", mieszkających na Kaukazie od dawna, pozostała tu również niewielka, trudna do określenia liczba byłych obywateli polskich, którzy znaleźli się tam w czasie wojny i z różnych powodów nie powrócili do kraju. W okresie powojennym nie było, oczywiście, żadnych możliwości tworzenia na Kaukazie organizacji polonijnych. Przez wiele lat jedynym miejscem, w którym 1 „Kaukaska Polonia", nr 1, nr 2, 1999: wyd. Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji (Tbilisi). �194 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA spotykać się mogli tutejsi Polacy (a przede wszystkim mieszkańcy stolicy Gruzji) pozostawał kościół św. Piotra i Pawła w Tbilisi, którego proboszczem był przez wiele lat ks. Jan Śnieżyński. Sprzyjające warunki tworzenia organizacji polonijnych powstały po rozpadzie Związku Radziec­ kiego i odzyskaniu niepodległości przez trzy republiki zakaukaskie - Gruzję, Azerbejdżan i Armenię. Krajem, w którym możliwości te zostały najwcześniej i najszerzej wykorzystane była Gruzja, gdzie od kilku lat mamy do czynienia ze zjawiskiem określanym przez Justynę Doboszyńską w jej pracy magisterskiej jako „eksplozja polskości". Ta „eksplozja polskości" to dający się od kilku lat zauważyć wśród mieszkańców Tbilisi o polskich korzeniach, rosyjskojęzycznych i przeważnie nie znających języka polskiego, wzrost zainteresowania własnym pochodzeniem, krajem przodków, jego kulturą i językiem, to powstające od lat kilku i coraz liczniejsze organizacje polonijne. Dziś jest ich w Gruzji parę, o starszej lub nowszej metryce. Niektóre przestały już istnieć, nie zapisawszy się niczym trwalszym w dziejach tbiliskiej Polonii, inne rozwinęły lub rozwijają ożywioną działalność. Niewielkie grupy Polaków podejmujących mniej lub bardziej udane próby tworzenia własnych organizacji istnieją w zniszczonej, wyludnionej i pozostającej w konflikcie z Gruzją Abchazji oraz w Azerbejdżanie. O Polakach w Armenii i na Północnym Kaukazie niewiele wiadomo. O potrzebie powołania organizacji „Polaków lub ludzi polskiego pochodzenia" mówiono w Gruzji już w 1991 roku, wkrótce po odzyskaniu niepodległości. W rok później powstał w Tbi­ lisi, z inicjatywy Aleksandra Rusieckiego, potomka polskiego zesłańca na Kaukaz z 1863 г., Klub skupiający Gruzinów polskiego pochodzenia. Klub ten „o charakterze polityczno-elitarnym", jak pisał korespondent paryskiej „Kultury" Konrad Brodziński, w latach 1994-1995 praktycznie przestał istnieć, gdyż większość jego członków wyemigrowała z Gruzji „za chlebem", przeważnie do Moskwy i Petersburga. Na początku 1995 roku zarejestrowana została, również w Tbilisi, nowa organizacja zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia - Stowarzyszenie Polaków Gruzji „Polonia". Miała ona jednak zupełnie inny charakter niż Klub A. Rusieckiego. Statut Stowarzyszenia mówił, że jest to organizacja 0 charakterze kulturalno-oświatowym i charytatywnym, zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia mieszkające w Gruzji. Nie jest związana z żadnym ugrupowaniem politycznym i nie stawia sobie za cel działalności politycznej. Jej celem jest „umacnianie i rozwój wieloaspektowych związków Polaków z Gruzji z Polską i Polakami na całym świecie, udzielanie wszechstronnej pomocy Polakom Gruzji w zaspokajaniu ich różnorodnych potrzeb i zainteresowań [...] a także rozwój polsko-gruzińskich kontaktów w różnych dziedzinach". Jego założycielką i prezesem jest wnuczka powstańca z 1863 г., profesor Uniwersytetu w Tbilisi - Maria Filina. Już w pierwszych dniach po rejestracji do Stowarzyszenia zgłosiły się setki osób, w znacznej części należących do elity intelektualnej Gruzji. Byli to początkowo głównie mieszkańcy stolicy, ludzie z rodzin mieszanych, związani z Gruzją od kilku niekiedy pokoleń, w ogromnej większości nie mówiący po polsku i od dawna pozbawieni kontaktów z polską kulturą. Później kontakt ze Stowarzyszeniem nawiązali mieszkańcy wsi w różnych rejonach kraju - gruzińscy chłopi, potomkowie Polaków zesłanych niegdyś na Kaukaz „w sołdaty". W pierwszym okresie działalności Stowarzyszenia, przypadającym na apogeum gruzińskiego kryzysu, spośród jego celów statutowych, w najszerszym zakresie podejmowane były działania charytatywne wspierane przez liczne organizacje i instytucje w kraju („Wspólnota Polska" i inne) 1 za granicą. W następnych latach, mimo trwającego kryzysu i trudnej nadal sytuacji materialnej gruzińskiej Polonii, zmienia się hierarchia jej potrzeb i w działalności Stowarzyszenia na czoło wysunęły się przedsięwzięcia kulturalno-oświatowe. Poszerzyły się możliwości kontaktów, zwłasz­ cza młodzieży polonijnej, z krajem. Zmieniająca się hierarchia potrzeb i nowe układy personalne wśród działaczy gruzińskiej Polonii doprowadziły do głębokich przekształceń w łonie Stowarzy­ szenia Polaków Gruzji „Polonia". W 1998 r. istniejące przy Stowarzyszeniu kursy języka pol­ skiego dla dzieci i młodzieży przekształciły się w Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji. Dyrek­ torem Centrum została mieszkająca w Gruzji od ponad 15 lat obywatelka polska, Małgorzata Pawlak, która wcześniej przez dwa lata prowadziła kursy języka polskiego przy Stowarzyszeniu. Centrum Edukacyjne i działająca przy nim szkółka cieszą się nie tylko poparciem Ambasady R P w Tbilisi. Do ich powstania przyczyniły się m.in. „Wspólnota Polska", Kancelaria prezydenta RP, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Senat RP. Dzięki tak możnym protektorom Centrum mogło �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 195 nowocześnie wyposażyć swoją Szkółkę Języka Polskiego, w której uczy się już 120 uczniów w wieku szkolnym i 45 osób dorosłych. W programie szkółki jest nie tylko nauka języka polskiego, lecz także historii i geografii Polski oraz religii. Oprócz programu oświatowego P C E prowadzi szeroką działalność kulturalną. Przy Centrum istnieje Koło Teatralne oraz Koło Miłośników Polskiej Muzyki Klasycznej i Poezji, od niedawna działa również Oddział Współpracy Kulturalnej między Polską a Gruzją, którego celem jest wspieranie wymiany kulturalnej między obu krajami. Centrum organizuje lub popiera różnego rodzaju imprezy kulturalne, urządza wystawy, koncerty, stara się upowszechniać zapomniane tu tradycje związane z obchodzeniem świąt dorocznych, np. Bożego Narodzenia czy Wielkiej Nocy. Do najnowszych i niewątpliwie najważniejszych inicjatyw Centrum należy wydawane od ubiegłego roku czasopismo „Kaukaska Polonia". Dotychczas ukazały się numery pierwszy i drugi za rok 1999, na druk oczekuje numer trzeci. Redaktorem naczelnym pisma jest dyrektor P C E Małgorzata Pawlak. W skład zespołu redakcyjnego wchodzą również Anna Keszelaszwili (sekre­ tarz redakcji), Katarzyna Eliawa-Czestnowicz, Nukri Gabunia, Gija Kandaszwili. Z redakcją współpracują jako tłumaczki Maria Niezabitowska i Zofia Choperska. Numer pierwszy „Kauka­ skiej Polonii" sfinansowany został przez Ambasadę R P w Tbilisi, od numeru drugiego koszty wydawania czasopisma ponosi Fundacja Pomocy Polakom na Wschodzie. Inauguracyjny numer „Kaukaskiej Polonii" otwiera krótki tekst programowy {Od redaktora). Małgorzata Pawlak przedstawia w nim cele i zadania pisma, które chce „szeroko pisać o życiu i działalności Polaków w tej części świata". Rozwijając tę myśl, pisze dalej: „Polacy na Kaukazie wywarli znaczący wpływ na rozwój kultury, nauki i gospodarki w tym regionie. Prowadzili badania naukowe, budowali drogi i mosty, zakładali rezerwaty przyrody, szpitale i szkoły. W tu­ tejszych muzeach znajdują się ciekawe kolekcje prac polskich plastyków tworzących na Kaukazie. W okresie I wojny światowej zamieszkiwało na Kaukazie ok. 40-50 tys. naszych rodaków. Nie­ stety, ulega zapomnieniu historia działalności i życia tych zasłużonych synów polskiego narodu. Postawiliśmy przed sobą zadanie przypomnienia Państwu ich losów i zasług". Po tych uwagach o potrzebie edukacji historycznej współczesnej Polonii kaukaskiej, M . Pawlak zapowiada, że w „Kaukaskiej Polonii" znajdzie się również „skrót najważniejszych wydarzeń współczesnej Pol­ ski, będziemy pisać o naszym codziennym życiu, problemach i planach na przyszłość, zaprezen­ tujemy nieco polonijnej poezji, kącik znajomości". Zgodnie z tym programem w pierwszym numerze pisma wyodrębniono następujące działy: „Polskie losy na Kaukazie", „Religia", „Sztuka", „Kromka życia polonijnego", „Sylwetki znanych Polaków", „Wieści z Polski". W numerze drugim przybyły działy: „Listy do redakcji" oraz „Gruzja a Polska". Najobszerniejszy jest dział „Polskie losy na Kaukazie", wypełniający około połowy objętości czasopisma. Znalazł się w nim artykuł Piotra Borawskiego, Polacy w Abchazji, którego autor, charge d'affaires ambasady R P w Tbilisi, zajął się zagadnieniem niemal zupełnie w Polsce nieznanym w aspekcie przede wszystkim historycznym. W zakończeniu artykułu znajdujemy jednak krótką wiadomość o Polakach we współczesnej Abchazji, gdzie „mieszka zaledwie kilkadzie­ siąt osób polskiego pochodzenia. Mają oni własną organizację, której szefową jest Walentyna Szczekowska". Następny tytuł to przedrukowany z „Roty" z 1995 r. artykuł Marka Mądzika, Z dziejów inteligencji polskiej na Kaukazie na przełomie XIX i XX wieku. Kontynuacją niejako tej tematyki jest artykuł M . Pawlak o generale Antonim Kułassowskim, w którym autorka pisze również dość obszernie o działalności szkoły polskiej istniejącej w Tyflisie przed I wojną światową. Interesującą informację pt. Achalsopoli - polska wieś w Kachetii (Wschodnia Gruzja - AW) zamieszcza P. Borawski. W dziale „Religia", ks. Adam Ochał, proboszcz katolickiej parafii w Tbilisi, pisze o historii „swojego" kościoła pw. św. Piotra i Pawła. W dziale „Sztuka" znajdujemy niewielki artykuł Henryki Justyńskiej Polscy artyści-plastycy w Gruzji. Zygmunt Waliszewski. „Kronika życia polonijnego" zawiera kilkanaście krótkich wiadomości o bieżących wydarzeniach z życia skupisk polonijnych, a m.in. o oficjalnym otwarciu PCE, urządzonym przez Centrum opłatku, choince, święceniu pokarmów w Wielką Sobotę, a także o obchodach Roku Mickiewiczowskiego urządzanych przez P C E oraz o konferencji naukowej poświęconej Mickiewiczowi, a zorganizowanej przez Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia" i Uniwersytet Tbiliski. Jest tu �196 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA również informacja o wystawie rysunków dziecięcych w PCE, wieczorze poświęconym rocznicy urodzin F . Chopina wraz z okolicznościowym wierszem, o obchodach w rocznicę Konstytucji 3 Maja, itp. Sporo miejsca zajmują w dziale wiadomości o nowo powstających w Gruzji organizacjach polonijnych. Drugą obok P C E organizacją powstałą w 1998 r. w wyniku podziału Stowarzysze­ nia Polaków Gruzji „Polonia" jest wspomniany już Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia", którego przewodniczącą jest prof. Maria Filina. W 1998 roku powstał również Związek Polaków Południowej Gruzji. Działa on w prowincji Samcche-Dżawachetia i , jednoczy 50 rodzin polskiego pochodzenia". Jego przewodniczącym jest Nodar Poniatowski. Dwie nowe organizacje polonijne zarejestrowane zostały w 1999 roku. Są to: Związek Polonii Medycznej w Gruzji im. św. Grigoła Peradze, którego zadaniem jest niesienie pomocy lekarskiej najbiedniejszym członkom polskiej wspólnoty (dyrektor Tatiana Kurczewska) i Dom Polski, jednoczący 70 polskich rodzin. Jego przewodniczącym jest Anatol Kazbielewski. „Główny cel tej organizacji to pomoc w odradzaniu wartości narodowych wśród członków wspólnoty polskiej w Gruzji, a także niesienie materialnej i medycznej pomocy tym ludziom". W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdujemy odredakcyjny biogram Adama Mickiewicza, a w dziale „Wieści z Polski" kilka krótkich informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce i osiągnięciach polskich artystów za granicą. Numer zamyka kolorowa wkładka fotograficzna ilustrująca najważniejsze wydarzenia kulturalne ostatnich miesięcy w P C E . Numer pierwszy „Kaukaskiej Polonii" poświęcony był przede wszystkim środowiskom polonij­ nym w Gruzji, w drugim znajdujemy kilka pozycji o Polakach w Azerbejdżanie, a mianowicie: streszczenie książki Raufa Bodirbejli o Polakach w Azerbejdżanie w X I X i na początku X X wieku, artykuł Czesława Seniucha o wybitnym polskim inżynierze - specjaliście od poszukiwań ropy naftowej, pracującym wiele lat w Baku - Wiktorze Zglenickim. W dziale „Religia" znalazła się przygotowana przez redakcję Krótka historia kościoła rzymsko-katolickiego w Baku. Koresponden­ cja E . Teer-Potockiej z Baku zawiera interesujące wiadomości o podjętych w latach 1990-1991 próbach zorganizowania Stowarzyszenia „Polonia". Stowarzyszenie to liczyło około 50 członków, w tym jedynie 1/5 stanowili Polacy, statut Stowarzyszenia dopuszczał bowiem przynależność każdego obywatela Azerbejdżanu, zainteresowanego polską kulturą i historią oraz kontaktami między obu krajami. Stowarzyszenie nawet zarejestrowano, ale w końcu 1991 r. praktycznie przestało funkcjonować, choć nie zostało rozwiązane. Nieliczni tamtejsi Polacy skupiają się wokół istniejącej w Baku wspólnoty katolickiej. Poza blokiem materiałów poświęconych obecności polskiej w Azerbejdżanie, w numerze drugim znajdujemy artykuł Piotra Borawskiego Polonia w Gruzji Południowej, Małgorzaty Pawlak Siódma pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, Magdy Nowakowskiej-Korinteli Otwarcie nowego kościoła w Tbilisi, o zamkniętym w latach trzydziestych, najstarszym katolickim kościele Tbilisi pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, oddanym niedawno gruzińskiej wspólnocie katolickiej. W nowym dziale „Gruzja a Polska" znalazł się redakcyjny skrót artykułu Andrzeja Woźniaka Z dziejów diaspory gruzińskiej w Polsce. O otwartej w czerwcu 1999 r. w Tbilisi wystawie „Polscy malarze w Gruzji" pisze w artykule Łączność epok, Katarzyna Eliawa-Czestnowicz (dział „Sztuka"). Kronikę życia polonijnego wypełniają wiadomości o zakończeniu roku szkolnego w szkółce P C E , wakacjach dzieci polonijnych w Polsce i w Gruzji, wieczorze poświęconym 150 rocznicy śmierci Fryderyka Chopina i innych polonijnych wydarzeniach kulturalnych w Tbilisi. W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdują czytelnicy biogramy Fryderyka Chopina i Juliusza Słowackiego, w „Wieściach z Polski" nieco informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce. Kolorowa wkładka fotograficzna przynosi min. zdjęcia z III Forum Oświaty Polonijnej, z życia Polskiej Sobotniej Szkoły w Tbilisi i wakacji jej uczniów oraz wywiad M. Pawlak z prof. Z. Religa. „Kaukaska Polonia" wydawana jest w dwu językach - polskim i rosyjskim. Identyczne w treści teksty oddzielone są kolorową wkładką fotograficzną. Łącznie stanowi to około 50 stron formatu A-4. Czasopismo wydawane jest niezwykle starannie, na doskonałym papierze, z licznymi ilustracjami. „Kaukaska Polonia" nie jest pierwszym pismem polonijnym na tym terenie. Czasopismo kulturalno-literackie zamierzał wydawać w Tyflisie już w latach czterdziestych X I X w. poeta Tadeusz Łada-Zabłocki, ale nie otrzymał na to zezwolenia. W latach pięćdziesiątych i początku �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 197 sześćdziesiątych X I X w. „Kawkazskij Kalendář" w części zatytułowanej „Miesiacesłowy" zamie­ szczał również kalendarz katolicki w języku polskim. W latach 1907-1908 w Baku wychodziła gazeta naukowo-artystyczna „Farys". Redaktorem jej był J. Wojniłowicz. W Tyflisie, w 1918 roku wydawano czasopismo pt. „Tygodnik Polski" pod redakcją W. Jordańskiego. Żywot obu tych poprzedników „Kaukaskiej Polonii" był jednak krótki. Mamy nadzieję, że Redakcji nowego czasopisma uda się wydać jeszcze wiele numerów, kontynuując tak potrzebną tutejszej społeczności polonijnej, pozbawionej przez dziesiątki lat kontaktów z krajem, edukację historyczną i pogłębiając jej związki ze współczesną kulturą polską. Urszula Kaczmarek, Na węgierskiej ziemi. Rzecz o Polonii węgierskiej, Poznań 1999, Ars nova, ss. 256 Urszula Kaczmarek od lat zajmuje się problematyką polonijną. Jest autorką ponad 100 artyku­ łów oraz książek: Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945-1989 (Poznań 1991), Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej. 1945-1989 (Poznań 1993), Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993). Najnowsza publikacja U . Kaczmarek jest pierwszym w literaturze tak obszernym opracowa­ niem ukazującym przeszłość i współczesność Polaków mieszkających na Węgrzech. Praca ta jest wynikiem wieloletnich badań terenowych Autorki (przeprowadzonych w Budapeszcie oraz miejs­ cowościach Táta, Tatabanya, Gyór, Szekésfehérvár, Istvánmajor i in.) a także żmudnych po­ szukiwań archiwalnych, obserwacji życia węgierskiej Polonii i bezpośrednich kontaktów z wielo­ ma organizacjami reprezentującymi tę zbiorowość. Autorka omawia dzieje Polaków na ziemiach węgierskich, wpisując je w wydarzenia historyczne, jakie miały miejsce w Europie w różnych okresach. Wydarzenia znaczące dla Polaków, Węgrów i wielu innych mieszkańców naszego kontynentu. Charakteryzuje kontakty polsko-węgierskie, przebiegające na różnych poziomach: dworskim, oświatowym, wojskowym, ekonomicznym. Ukazuje też efekty procesów osadniczych. Jednym z nich było powstanie kilku polskich wsi, m.in. Derenk (zał. w 1717 г.). Badania prze­ prowadzone przez autorkę pozwoliły stwierdzić пр., że do dziś wśród mieszkańców Derenku istnieje pamięć polskiego osadnictwa i polskiego pochodzenia, szczególna więź lokalna z tą „małą ojczyzną" oraz świadomość odrębności polskiej kultury. Wiele miejsca poświęcono szczegółowemu omówieniu działalności polskich instytucji - tych sprzed I I wojny światowej i tych późniejszych, także istniejących współcześnie. Wspomnę tu chociażby o działającym do II wojny światowej Stowarzyszeniu Polaków w Budapeszcie, Towarzystwie pod Opieką św. Józefa, Towarzystwie „Przyjaźń", Stowarzyszeniu Polaków na Węgrzech, Katolickim Związku Młodzieży Żeńskiej i dwóch drużynach harcerskich. Spośród powojennych organizacji reprezentujących Polaków można wymienić: Stowarzyszenie Polaków na Węgrzech, Stowarzyszenie Studentów Polskich na Węgrzech, Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. Józefa Bema i wiele innych. Autorka dotarła do różnorodnych, często unikalnych materiałów archiwalnych, w tym m.in. do statutów poszczególnych organizacji, deklaracji, sprawozdań, spisów członków oraz fotografii dokumentujących ich działalność. Udostępniła też Czytelnikom wybrane źródła, zamieszczając ich kopie w swojej książce. Są one niezwykle cennym materiałem obrazującym formy i metody pracy poszczególnych instytucji. Szczególną uwagę Autorka poświęciła dziejom i współczesności Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego im. Józefa Bema (rozdział III) oraz Stowarszyszenia Katolików Polskich na Węgrzech (rozdział IV). Omówiła także, korzystając z różnorodnych typów źródeł, działalność oświatową prowadzoną wśród węgierskiej Polonii oraz pracę organizacji samorządowych. Część pracy (rozdział VI) poświęcono roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu węgierskiej Polonii. Autorka ukazała narodowy charakter tej instytucji, udział w podtrzymywaniu polskości i kształtowaniu tożsamości etniczno-narodowej badanej grupy. Rozdział ten, podobnie jak pozostałe, ma solidną podbudowę źródłową. Dzieje Kościoła Rzymskokatolickiego na Węgrzech ukazane też zostały w szerokim kontekście historycznym. W kolejnym rozdziale (VII) poznajemy dzieje prasy polskiej na Węgrzech, bogactwo tytułów wydawanych przez polskie instytucje, a także - działalność poszczególnych redakcji i związanych �198 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA z nimi osób. Autorka omówiła m.in. „Tygodnik Polski na Węgierskiej Ziemi", „Wieści Polskie", „Nowiny Polskie", „Kurier Węgiersko-Polski", „Magazyn Polonijny", „Biuletyn" wydawany przez Stowarzyszenie J. Bema, „Głos Polonii - Bem Hirado" i in. U . Kaczmarek dotarła i obficie czerpała z zachowanych do dziś publikacji prasowych wydawanych przez polskie środowiska na Węgrzech, ukazując zarazem znakomicie funkcje prasy polonijnej. Odrębny charakter ma VIII rozdział książki, w którym omówione zostały podstawowe cechy tożsamości etniczno-kulturowej węgierskiej Polonii: poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej i do katolickiej wspólnoty religijnej, znajomość języka polskiego, więzi z polską kulturą, charakter więzi z krajem pochodzenia i z „małymi ojczyznami". Zasygnalizowane także zostały problemy związane z asymilacją ludności polskiego pochodzenia do społeczeństwa węgierskiego. Niewielki podrozdział poświęcony został funkcjonowaniu stereotypów etnicznych. Jeden z rozdziałów (V) poświęcono omówieniu polityki narodowościowej państwa węgierskie­ go, dziejom Ustawy regulującej sprawy narodowościwe oraz - widzianej w tym świetle - sytuacji Polaków na Węgrzech. Pisząc o polityce narodowościowej Węgier i o sytuacji Polaków Autorka posługuje się wymiennie terminami: polska grupa etniczna, polska mniejszość narodowa, narodo­ wość polska, Polonia, grupa mniejszościowa, a także - tożsamość narodowa, świadomość narodo­ wa, tożsamość etniczna, tożsamość etniczno-kulturowa, świadomość etniczna, przynależność naro­ dowa. W pracy zabrakło mi rozdziału wyjaśniającego i porządkującego terminologię używaną przez Autorkę. Rozdziału, w którym znalazłyby się definicje poszczególnych pojęć i uzasadnienie ich wymiennego traktowania. Niejasne są też np. kryteria odróżnienia mniejszości narodowej od mniejszości etnicznej (o grupach tych mówi się m. in. w obecnej Konstytucji Węgier). Jak już wspomniałam, omawiana tu praca oparta jest na niezwykle solidnej bazie źródłowej. Autorka sięgnęła m.in. do istniejących opracowań wydanych drukiem, do prasy polonijnej oraz do licznych archiwaliów i rękopisów tekstów pamiętnikarskich, przechowywanych w archiwach państwowych i prywatnych, w zbiorach ambasad i stowarzyszeń polonijnych. Bogaty jest także zamieszczony w pracy materiał ilustracyjny, mający bezcenną wartość dokumentacyjną. Znajdziemy tu m.in. liczne fotografie, pochodzące z różnych okresów, dokumentujące działalność węgierskiej Polonii, ukazujące jej reprezentantów, członków poszczególnych instytucji, wspólnot parafialnych, drużyn harcerskich, przedstawiające poszczególne rodziny i portrety działaczy. Karty książki wypełniają też fotokopie rozmaitych dokumentów oraz druków i wydawnictw okolicznościowych. Książka została przygotowana niezwykle starannie, z troską o najdrobniejsze szczegóły i wielką znajomością badanej problematyki. W 1999г., za zasługi dla węgierskiej Polonii, U.Kaczmarek otrzymała nagrodę św. Władysława. Myślę, że jej praca znajdzie także uznanie polskich Czytelników, przybliżając im tak mało znane w kraju losy i współczesne karty z życia węgierskiej Polonii, jej osiągnięcia i problemy. Iwona Kabzińska Barbara Olszewska-Dyoniziak, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku, Wrocław 1999, Atla 2, ss. 243 Totalitaryzm nie narodził się w X X stuleciu. Autorka przypomina, iż zjawisko to występowało w Rzymie za czasów Dioklecjana i w idealnej republice Platona. Wiek X X pozwolił mu jednak zaistnieć w sposób bezprecedensowy, na niespotykaną wcześniej skalę, w wyjątkowo okrutnej postaci. B. Olszewska-Dyoniziak próbuje ukazać czym był dwudziestowieczny totalitaryzm hitlerows­ kich Niemiec i stalinowskiej Rosji (ZSRR), w jaki sposób funkcjonował, jakie było jego podłoże ideologiczne, mechanizmy społeczne i aspekty psychologiczne, jakie było jego zaplecze kulturowe i dlaczego zyskał on tak masowe poparcie. Ciekawa wydaje się teza, iż podłożem ruchów totalitar­ nych były (i - dodajmy - być może są nadal) skutki intensywnej industrializacji, która „dopro­ wadziła do powstania bezkształtnych politycznie i społecznie mas i niespotykanego dotąd w dzie­ jach wyobcowania jednostki. Pozbawione oparcia w dotychczasowych wspólnotach jednostki �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 199 zaczęły poszukiwać remedium na własne konflikty i problemy we wszechogarniającej władzy państwa i osobie charyzmatycznego wodza, który stawał się idolem, półbogiem, uosobieniem wszelkich niezrealizowanych dążeń i pragnień tłumów" (s. 15). Nie bez znaczenia był też (i jest?) strach przed wolnością, bezradność wobec problemów i konfliktów społecznych (s. 18). Autorka przypomina tu słynną koncepcję „ucieczki od wolności", sformułowaną przez Ericha Fromma. Przywołuje też m.in. słowa Zbigniewa Pucka, który stwierdził, że „«w totalitarnym eksperymencie», jaki podjęto w Rosji sowieckiej i nazistowskich Niemczech chodziło o powołanie do życia jakiegoś ekwiwalentu trybalnej wspólnoty, która zastąpić miała zanikające więzi społeczne zwią­ zane ze społecznością lokalną, regionem, narodem, o jakiś nawrót do wspólnoty pierwotnej, którą uważano za idealny ustrój społeczny z jej powszechną równością i sprawiedliwością" (s. 55-56). Autorka koncentruje się na przybliżeniu Czytelnikom ideologicznego podłoża totalitaryzmu i jego ram instytucjonalnych. Omawia podstawy doktryny oraz sylwetki i sposoby działania czołowych przywódców dwóch państw europejskich, w których dwudziestowieczny totalitaryzm przybrał monstrualne rozmiary. Ukazuje też formy pracy, dzięki którym wspomniana ideologia uzyskała masowe poparcie. Oddzielny rozdział poświęcono funkcjonowaniu gospodarki niemiec­ kiej i radzieckiej, działaniu aparatu partyjnego oraz upowszechnianej w obydwu państwach idei „wroga obiektywnego". Część pracy poświęcono skutkom totalitaryzmu dla ludności żydowskiej i ideologicznemu podłożu antysemityzmu w Niemczech. Wspomniano także o udziale tej grupy ludności i jej miejscu w procesach historycznych, których areną była Rosja (ZSRR). Oddzielny rozdział został poświęcony stosunkowi totalitaryzmu do demokracji i współczesnym transfor­ macjom ustrojowym w wybranych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Ukazane również zostały psychologiczne aspekty totalitaryzmu. Na początku książki Autorka stawia pytanie: „Jakie są mechanizmy funkcjonowania współ­ czesnych wysoko rozwiniętych społeczeństw cywilizowanych?" (s. 9). Mam jednak wątpliwość, czy w stosunku do państw totalitarnych użycie określeń „wysoko rozwinięte" i „cywilizowane" jest zasadne. Lektura omawianej tu książki, podobnie jak wielu innych prac, których autorzy podejmują próbę ukazania złożonego zjawiska totalitaryzmu, w tym przypadku rodzi poważne wątpliwości. Dotykamy tu jednak nie obcych etnologowi kwestii terminologicznych, precyzyjnego określenia czym jest cywilizacja i jak należy rozumieć termin „społeczeństwo wysoko rozwinęte". Najnowszą książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak przeczytałam z dużym zainteresowaniem, ale też z niedosytem. Zabrakło mi tu przede wszystkim jasno sformułowanego stanowiska Autorki wobec omawianych zjawisk i przytaczanych przez nią prac jako przedstawicielki dyscypliny określanej mianem antropologii. Zabrakło pogłębionej analizy, wyraźnie zarysowanego komentarza antropologa, który byłby w istocie zasygnalizowanym przez Autorkę połączeniem podejścia historycznego, holistycznego i porównawczego do omawianego zjawiska (s. 9), ukazanego Czytelnikowi właśnie z perspektywy antropologicznej, ó w komentarz Autorki - antropologa stanowiłby pewne novum na gruncie rozważań nad istotą totalitaryzmu. Mógłby być jednocześnie znakomitym połączeniem spojrzenia przedstawiciela określonej dyscypliny badawczej i przedstawiciela narodu, który w szczegól­ ny sposób, choćby z racji swego położenia, doświadczył działania totalitaryzmu w jego niemieckim i radzieckim wydaniu, wspomaganego nierzadko przez totalitaryzm rodzimy. Czytając książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak zastanawiałam się nad systematycznym poszerza­ niem się pola badawczego współczesnej antropologii, nad widoczną od dawna antropologizacją nauk społecznych, ale też nad koniecznością stałego definiowania tej dyscypliny, by przy roz­ mywaniu się jej granic nie zagubiła się nam jej istota, specyfika. Myślę, że Autorka podjęła temat niezmiernie ważny, a jej książka może być ciekawą lekturą dla osób zainteresowanych historią Europy, a także jej przyszłością. Publikacja ta pisana jest wyraźnie „ku przestrodze". Wiemy dobrze, że totalitaryzm nie odejdzie w niepamięć wraz z od­ chodzącym w przeszłość wiekiem X X . Mottem książki są słowa Hannah Arendt: „Nic nie poraża nas mocniej niż kompletna niewinność jednostki wciągniętej w tryby przerażającej machiny i pozbawionej wszelkich szans na odmianę własnego losu". Szkoda, że Autorka Antropologii totalitaryzmu tak mało miejsca poświęciła jednostce poddanej doświadczeniu tego systemu, jednostce będącej jego ofiarą, nie twórcą i wykonawcą. �200 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 1 Literatura na ten temat, zwłaszcza pamiętnikarska, jest bogata . Myślę, że należało do niej sięgnąć w pracy mającej na celu m.in. ukazanie psychologiczny eh aspektów totalitaryzmu, nie koncentrując się wyłącznie - jak to uczyniła Autorka - na doświadczeniach grupy, na bohaterze masowym. Książka byłaby wówczas pełniejsza i zapewne jeszcze bardziej dramatyczna. Iwona Kabzińska Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, edited by Janusz Mucha, East European Monographs, No D X I I , Distributed by Columbia University Press, New York 1999, ss. 274 W czternastu rozdziałach, poprzedzonych „Wstępem" J.Muchy, omówione zostały relacje wybranych grup mniejszościowych i grup dominujących mieszkających na terenie kilku państw europejskich, azjatyckich i w Afryce. Ukazano je w różnych okresach historycznych i różnych kontekstach społeczno-politycznych. Przedmiotem uwagi autorów (polskich i zagranicznych)* są m.in. relacje ludności muzułmańskiej (tzw. Pomaków) wobec większościowej grupy bułgarskiej (artykuł Anny Krastevej), stosunek ludności rodzimej Górnego Śląska do Polaków i Niemców (autorzy: Kazimiera i Jacek Wodzowie), relacje arabsko-tureckie w Imperium Ottomańskim (Eliezer Tauber), kaszmirsko-angielskie w Wielkiej Brytanii (Patricia Ellis i Zafar Khan) i słowacko-węgierskie na Słowacji (Viera Bacowa i Maria Homisinova). Odrębny rozdział poświęcono Chińczykom mieszkają­ cym obecnie na Węgrzech (Pal D. Nyiri). Jest to jedna z nowych mniejszości węgierskich, jakie pojawiły się w tym państwie w ostatnich latach. Charakter relacji: mniejszość - grupa dominująca zilustrowano też na przykładzie Turków w Holandii (Dirck H. J. van Bekkum), Niemców w Szwajcarii (Walter Suess), Ukraińców, Litwinów i Niemców w Polsce (Sławomir Łodziński), Żydów w Nie­ mczech (Feiwel Kupferberg) oraz działalności misjonarzy portugalskich w Etiopii w X V I - X V I I w. (Manuel Joáo Ramos). Odrębny rozdział poświęcono Kościołowi Rzymskokatolickiemu w Polsce, który może być postrzegany jako grupa mniejszościowa, lecz także - jako grupa dominująca (Paweł Załęcki). Kolejny tekst dotyczy mężczyzn jako mniejszości we współczesnym świecie zachodnim, widzianych w kontekście koncepcji feministycznych (Krzysztof Olechnicki). W omawianej tu pracy znajdziemy również refleksje Finki z pobytu w Wielkiej Brytanii (Marja Keranen). Każdy z rozdziałów książki poświęcony jest określonej mniejszości i jej relacji wobec grupy dominującej, rządzącej, inspiruje on jednak do szerszych rozważań nad naturą tego typu związ­ ków, mechanizmem ich powstawania i przejawiania się w określonej sytuacji, nad wpływem zmian historyczno-politycznych na zachowania poszczególnych grup i na sposób widzenia grupy domi­ nującej przez mniejszość. Pobudza też do zastanowienia się nad wyznacznikami odrębności kul1 Z najnowszych prac na uwagę zasługuje, moim zdaniem, książka Andrzeja Kownackiego, Czy bylo warto?, Lublin 2000, wydana w dwadzieścia lat po śmierci autora dzięki upartym staraniom jego żony Danuty, przy finansowym wsparciu Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjono­ wanych. Wspomnienia A. Kownackiego są przykładem niezwykle osobistego opisu systemu totalitarnego i wydarzeń (dwie wojny światowe, rewolucja październikowa, powstanie warszawskie, czasy Polski Ludowej), które w istocie „wciągały człowieka w tryby przerażającej machiny", nie zdołały jednak zniszczyć w nim kodeksu wyznawanych wartości, wrażliwości i postaw. Można także wspomnieć o artykule Kazimierza Obuchowskiego, Zesłanie i zesłańcy, [w:] Polacy na zesłaniu, Komitet Organizacyjny obchodów „Tygodnia zesłańca", 9-16 kwietnia 2000, Poznań 2000, s. 13-19. Autor, urodzony na Kresach Wschodnich, poddany traumatycznemu doświadczeniu zesłania do sowieckiego łagru, analizuje fenomen przetrwania w nieludzkim systemie gułagu. Efekt tych doświadczeń szczególnie mocno wyrażony został w zdaniu: „Tak jak inni, nigdy psychicznie stamtąd nie wyjechałem i całe te lata pozostaną we mnie do końca" (s. 13). Chciałabym tu sedecznie podziękować prof, dr hab. Marii Paradowskiej za udostępnienie tej pozycji. * Szkoda, że w pracy nie zamieszczono not o autorach poszczególnych rozdziałów, przybliża­ jących Czytelnikom ich sylwetki naukowe oraz reprezentowane przez nich ośrodki. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 201 turowej i ich trwałością. Lektura poszczególnych rozdziałów potwierdza znany fakt, iż zasadniczą rolę wśród tych wyznaczników odgrywa język i religia. Zdarza się jednak, że grupa mniejszoś­ ciowa i większościowa należą do tej samej konfesji. Język religii nie jest jednak językiem grupy dominującej, co w pewnym stopniu ogranicza jej kulturową dominację, nie podważając jednak jej przewagi politycznej, wynikającej chociażby z faktu bycia gospodarzem państwa narodowego. Przykładem wspomnianego tu zjawiska jest relacja: Arabowie - Turcy w Imperium Ottomańskim przed I wojną światową. Oprócz religii i języka odrębność grupy może być wyznaczona przez specyficzny charakter powiązań instytucjonalnych, działanie organizacji społecznych, stosunek do terytorium pochodzenia, endogamię, znajomość historii własnej grupy i politykę jej członków. Lektura książki nasuwa pytanie o możliwość kontynuacji dziedzictwa kulturowego przez mniejszości pozostające w określonych relacjach do grupy dominującej, jak też - o sposoby utrwalenia i manifestowania tej odrębności oraz o charakter powiązań z państwem narodowym lub terytorium traktowanym jako ziemie pochodzenia (przykład ludności kaszmirskiej miesz­ kającej na terenie Wielkiej Brytanii), jak też o powiązania z międzynarodową zbiorowością. W tym ostatnim przypadku szczególnym przykładem są światowe związki ludności muzułmańs­ kiej (artykuły E . Tauber, P. Ellis i Z. Khana). Poszczególne rozdziały nasuwają też pytania o mechanizmy asymilacji, przyczyny konfliktów etnicznych, o istnienie różnych form relacji między mniejszością i grupą rządzącą, takich jak: dominacja, subordynacja, dyskryminacja, wyłączenie i in. Bardzo ważne jest też, moim zdaniem, pytanie o mechanizm kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej członków grup mniejszoś­ ciowych, o możliwości i przyczyny wyboru określonej opcji tożsamościowej, wynikające m.in. ze sposobu widzenia grupy dominującej i stosunku do niej. Kolejny problem dotyczy sposobów organizowania się grupy zdominowanej kulturowo i politycznie przez inną grupę, a także funk­ cjonowania stereotypów etnicznych. Tytuł książki brzmi: Kultura dominująca jako kultura obca. Moim zdaniem, nie wszyscy autorzy dowiedli, iż grupa będąca przedmiotem ich uwagi, pozostająca w określonej relacji wobec mniejszości, jest w istocie grupą „obcą". Myślę, że taki sposób widzenia jest uprawniony zwłasz­ cza w sytuacjach konfliktowych. Dominująca społeczność może być wówczas postrzegana jako wroga. Możliwe są jednak sytuacje, gdy większość będzie po prostu „inna". W pracy brak wyraźnie wyróżnionych kryteriów „obcości". Omawiana tu książka została wydana w Nowym Yorku, co w pewnym stopniu ogranicza dostęp polskiego czytelnika do niej. Zapewne jednak w obecnej dobie rozbudowanej informacji elektronicznej nie będzie większych problemów z sięgnięciem po tę wartościową i niezwykle interesującą publikację. Polecam ją gorąco wszystkim, którzy interesują się problematyką etniczną, zarówno z uwagi na zawartość poszczególnych rozdziałów, jak też na wspomniane już inspiracje i możliwości stawiania nowych pytań badawczych, do czego pobudzają autorzy poszczególnych tekstów. Warto też odnotować fakt, iż redaktorem książki jest Polak, prof, dr hab. Janusz Mucha z Instytutu Socjologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Polscy badacze znaleźli się także w gronie autorów tej publikacji. Iwona Kabzińska Jan Rocha, Murder in the Rainforest. The Yanomami, the Gold Miners and the Amazon, Latin America Bureau, London 1999, ss. 88 Indianie Yanomami zamieszkują obszar Amazonii przynależący częściowo do Brazylii a częś­ ciowo do Wenezueli. W 1975 roku stwierdzono, iż na zamieszkałych przez nich terenach znajdują się bogate złoża zasobów mineralnych, m.in. złota. Szacuje się, iż w latach osiemdziesiątych gorączka złota przyciągnęła na obszar basenu Amazonki ponad milion nielegalnych poszukiwaczy - więcej niż XIX-wieczne boomy w Klondike i Kalifornii łącznie. Na terenach zamieszkałych przez brazylijskich Yanomami w końcu lat osiemdziesiątych przebywało nielegalnie około 40 tysięcy poszukiwaczy. W lipcu 1993 kilkunastu garimpeiros (nielegalnych poszukiwaczy złota) dokonało masakry Yanomami w osadzie Haximu. �202 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA O wydarzeniu tym krążyło wiele niesprawdzonych i nieprawdziwych informacji. Jan Rocha - dziennikarka, która pracowała przez wiele lat w Brazylii dla B B C i dla „Guardiana", a obecnie zaangażowana jest w działalność C C P Y (Pro-Yanomami Commission) - przedstawia w książce, którą chciałabym polecić, zarówno dokładny przebieg wydarzeń w indiańskiej wiosce Haximu, jak i ich polityczne tło. Publikacja opatrzona jest krótkim „Wstępem", który w części napisany został przez Claudię Andujar (fotografa, koordynatora C C P Y i jedną z osób, które w 1978 tworzyły tę organizację), a w części przez Davi Kopenawę - szamana Yanomami, często reprezentującego tych Indian zarówno w Brazylii, jak i poza jej granicami. Pierwszy rozdział książki to „kromka masakry" przedstawiająca dokładnie napaść poszuki­ waczy złota na wieś indiańską, a także poprzedzające ją wydarzenia, które stały się jej bezpośred­ nią przyczyną. Dalej Jan Rocha opisuje, w jaki sposób informacja o tragedii ujrzała światło dzienne oraz jakie były reakcje polityków, dowódców wojska, F U N A I oraz samych Indian. Następny rozdział analizuje przebieg śledztwa oraz procesu wytoczonego oskarżonym poszukiwa­ czom. Kolejne - zapoznają nas ze światem Yanomami, z historią i skutkami gorączki złota na ich terenach oraz z oficjalną brazylijska polityką wobec Indian. Istotną zaletą książki jest przedstawienie sytuacji politycznej w Brazylii (a częściowo także w Wenezueli) jako elementu determinującego wszystkie omawiane wydarzenia (w tym także działalność F U N A I - rządowej agencji ds. Indian). Wiarygodność podawanych faktów wspiera częste odwoływanie się przez autorkę do opinii Bruca Alberta (French Institute of Scientific Research for Development in Cooperation) i Alcidy Ramos (University of Brasilia) - antropo­ logów, którzy od lat żyją i pracują wśród Yanomami, a także podejmują wysiłki zmierzające do poprawienia sytuacji tych Indian. Publikację polecam czytelnikom zainteresowanym kulturą Yanomami, chcącym poznać różnicę pomiędzy teoretyczną i faktyczną sytuacją prawną Indian brazylijskich, a także zrozumieć istotę „tego kolosalnego kulturowego nieporozumienia" - jak relacje pomiędzy Yanomami i garimpeiros nazwała Alcida Ramos - które doprowadziło nie tylko do masakry w Haximu, lecz także do innych tragedii. Magdalena Krysińska-Kałużna Bělorusy, B . K . Bondarčik, R . A . Grigoťeva, M . F . Pilipienko (red.), Moskwa 1998, seria „Narody i kultury", „Nauka", ss. 503, 229 fot. i rycin czarno-białych, 15 ryc. barwnych Niemal przed pół wiekiem Instytut Etnografii A N ZSRR rozpoczął publikację serii zatytułowanej „Narody mira". W latach 1954-1966, w ramach tego wydawnictwa, ukazało się 18 tomów. Kilka lat temu rosyjscy etnolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii R A N , nawiązując do „Narodów mira", rozpoczęli pracę nad serią „Narody i kultury". W 1997 r. ukazała się książka poświęcona Rosjanom. Po niej wydano Bělorusy. W przygotowaniu jest tom poświęcony Ukraińcom. Bělorusy są pracą zbiorową, napisaną przez autorów rosyjskich i białoruskich. Całość utrzy­ mana jest w konwencji klasycznej monografii, zawierającej podstawowe informacje dotyczące historii grupy, etnogenezy, liczebności i procesów demograficznych, języka, podstaw gospodarki, budownictwa, stroju, pożywienia, rodziny i małżeństwa, form działalności artystycznej, wierzeń ludowych, świąt, obrzędów oraz zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Jeden z rozdziałów po­ święcono „kulturze profesjonalnej" - literackiej, muzycznej, teatralnej i filmowej - Białorusinów. W książce zamieszczono obszerną bibliografię (nie jest to jednak pełny wykaz publikacji). Uzupeł­ nieniem tekstu są fotografie, rysunki, mapy oraz tabele. We „Wstępie" zaznaczono, że Białorusini są ludem wschodniosłowiańskim spokrewnionym z Rosjanami, ich kultura zaś jest zbliżona do kultury rosyjskiej. W ten sposób utrzymano w mocy formułowane od dawna w literaturze rosyjskiej tezy o bliskości Rosjan i Białorusinów, o braku cech, które wyróżniałyby w znaczący sposób kulturę białoruską. W poszczególnych rozdziałach nie znajdujemy jednak prób porównania obydwu kultur, ani też analizy mającej na celu ukazanie ich podobieństwa. Autorzy koncentrują się na opisie zjawisk, obiektów i zachowań bez odniesienia �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 203 do szerszego kontekstu porównawczego. Utrzymane zostało też twierdzenie o polonizacji Białorusi­ nów. Wspomniano jednak również o procesach rusyfikacyjnych, podkreślając zarazem wpływ Imperium Rosyjskiego na ekonomiczny, społeczno-polityczny i kulturowy rozwój etnosu białoru­ skiego „po przyłączeniu Białorusi do Rosji" (s. 101-102). Autorowi tych słów (W.K. Bondarczik) procesy te nie wydają się sprzeczne. Do dobrze napisanych, bogatych w materiały i w miarę szeroko ukazujących omawiane zagadnienia zaliczyłabym rozdziały poświęcone tradycyjnej gospodarce wiejskiej i rzemiosłu (W.S. Titow, N.I. Burakowskaja, i in.), odzieży (L.A. Mołczanowa), pożywieniu (W.S. Titow, A.N. Kuriłowicz), małżeństwu i rodzinie (L.W. Rakowa, A.N. Kuriłowicz) i twórczości ludowej (A. S. Fedosik, W.N. Bieljawina, E . M . Sachuta). Interesujący jest też rozdział poświęcony procesom migracyjnym i diasporze białoruskiej mieszkającej na terenach dawnego Związku Radzieckiego, w państwach Europy Zachodniej i Środkowej, w obydwu Amerykach i w Australii (S.W. Matiunin). W tekście tym zamieszczono liczne dane statystyczne oraz wykazy miejscowości, które w różnych okresach były (i są) największymi skupiskami Białorusinów żyjących w diasporze. Niektóre zagadnienia omówione zostały w sposób dalece niepełny. Myślę tu chociażby o rozdzia­ le dotyczącym budownictwa, zwłaszcza sakralnego. Jego autor (AJ. Łokotko) skoncentrował się na opisie wybranych budowli i charakterystyce ich stylów architektonicznych pomijając np. rys histo­ ryczny i informacje o zróżnicowaniu religijnym mieszkańców terenów Białorusi w różnych okresach. Nie wspomniał też o tym, w jaki sposób różnice konfesyjne znalazły odzwierciedlenie w budownictwie sakralnym. W rozdziale nie uwzględniono np. drewnianego budownictwa sakralnego Kościoła unickiego. Pominięto też politykę religijną Imperium Rosyjskiego i ZSRR oraz jej konsekwencje dla budownictwa sakralnego. Ciekawe też, że wśród świątyń opisanych przez autora przeważają budowle rzymskokatolickie, bardzo mało miejsca poświęcono natomiast cerkwiom prawosławnym. Autorka rozdziału o profesjonalnej kulturze białoruskiej (W.N. Bieljawina) ograniczyła się do wyliczenia najważniejszych nazwisk twórców i tytułów dzieł, nie podejmując próby analizy zagad­ nienia, koncentrując się na historii, marginalnie traktując współczesne osiągnięcia artystów biało­ ruskich. Zabrakło tu także refleksji nad tym, jakie treści mogłaby wnieść kultura białoruska do kultury europejskiej, na czym polega jej specyfika, jakie zmiany dokonały się w sferze kultury po powstaniu Republiki Białoruś. Generalnie można stwierdzić, że Bělorusy są monografią opisową. Autorzy unikają stawiania pytań badawczych, rozważania problemów, spojrzenia na przeszłość i współczeność kultury biało­ ruskiej z perspektywy czasu i zmian, jakie dokonały się w ostatnich latach. Mimo pewnych niedostatków, które mogą być wynikiem świadomego zawężenia omawianych zagadnień przez poszczególnych autorów i zamierzonej koncentracji na niektórych kwestiach, jak też z braku miejsca na szerszą, wyczerpującą charakterystykę każdej z dziedzin kultury, uważam, iż omawiana tu pozycja zasługuje na uwagę. Jest ona syntetycznym ujęciem kultury białoruskiej, porząd­ kującym zasadnicze wiadomości na jej temat. Książka ta nie powstałaby, gdyby nie upór i ogromny wysiłek R.A. Grigoriewej, z I E A R A N , włożony w zebranie i opracowanie materiałów oraz przygotowanie całości do druku. Jej też przede wszystkim należy się uznanie za tę publikację i znakomite przygotowanie książki od strony edytorskiej. Iwona Kabzińska „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 3: 1999, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ss. 274 1 Kolejny tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" przynosi wiele nowych informacji m.in. na temat stosunków Polski z jej wschodnimi sąsiadami w różnych okresach historycznych oraz stosunków etnicznych za naszą wschodnią granicą. Większość tematów poruszanych w poszcze­ gólnych artykułach traktowana była dotychczas przez badaczy w sposób marginalny. Przez 1 Omówienie 1 i 2 tomu „Wrocławskich Studiów Wschodnich" ukazało się w 43 numerze „Etnografii Polskiej", z. 1-2, s. 230-232. �204 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA długie lata, ze względów politycznych, należały też one do grupy tematów-tabu. W grupie tej mieści się np. prawda o stosunkach polsko-ukraińskich. Nowe światło na tę kwestię rzuca artykuł Jarosława Syrnyka poświęcony internowaniu żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce w latach 1920-1924. Stosunki polsko-ukraińskie, ukazane przez pryzmat dziejów Teatru Pol­ skiego w Kijowie, są przedmiotem artykułu Janusza M . Kupczaka. Antoni Giza charakteryzuje natomiast sytuację ludności ukraińskiej na południowo-wschodnich terenach Polski w latach międzywojnia. Wspomniani tu badacze wykorzystali w artykułach niepublikowane wcześniej ma­ teriały archiwalne oraz unikalne źródła prasowe. Bardzo ciekawe studium Mariana S. Wolańskiego przybliża Czytelnikom najważniejsze ośro­ dki politycznej emigracji z krajów Europy Środkowo-Wschodniej w pierwszych latach po I wojnie światowej (1945-1951). Autor omawia proces powstawania i rekonstrukcji poszczególnych ośrod­ ków emigracji rosyjskiej, ukraińskiej, czeskiej, słowackiej, węgierskiej, rumuńskiej, białoruskiej, litewskiej, łotewskiej i estońskiej.Dzieje tych ośrodków nie są w Polsce szerzej znane. Najwięcej uwagi poświęcono u nas dotychczas - ze zrozumiałych względów - działalności władz polskich na obczyźnie i dziejom emigacji z terenów Polski. Osoby zainteresowane losami Sybiraków, zarówno zesłańców, jak i tzw. dobrowolnych prze­ siedleńców, znajdą z pewnością wiele cennych informacji o tej zbiorowości w artykule Walerego A. Skubniewskiego. Dane przytaczane przez autora dotyczą liczebności tej grupy, wyznania, ukazują także jej strukturę stanową i zawodową. Autor wykorzystał spisy gubernialne z 1897 r. oraz trzytomowe dzieło opracowane przez statystyka S. Patkanowa, poświęcone strukturze etnicz­ nej Syberii. Materiały na temat losów Polaków na terenach Rosji (południowy Ural) w czasie I wojny światowej można znaleźć w artykule Walentyny Łatypowej. Opracowanie to rzuca nowe światło na stosunki polsko-rosyjskie oraz problem wspólnoty słowiańskiej. Tekst Jarosława Neja przenosi Czytelnika do odległego Harbina. Przedstawiony tu został nieznany szerzej proces likwidacji kolonii polskiej w Harbinie w latach 1945-1949 oraz jego przyczyny. Podobnie jak autorzy pozostałych tekstów, J. Nej wykorzystał unikalne źródła archi­ walne oraz trudno dostępne tytuły prasowe. Oprócz artykułów w 3 tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" znajduje się dział „Miscellanea" oraz blok recenzji i „Kronika". W pierwszym z tych działów na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Aleksandra Srebrakowskiego. Jego przedmiotem są postawy Tatarów i Karaimów wileńskich wobec powojennej ewakuacji ludności polskiej i żydowskiej z Litewskiej SRR. Opublikowano tu ponadto dokumenty świadczące o próbach porozumienia polskiego i ukraińskiego podziemia w latach 1945-1946 (artykuł Łukasza Kamińskiego). Andrzej Chlebicki jest autorem ciekawych informacji dotyczących kultury i historii Nieńców. Małgorzata Ruchniewicz publikuje natomiast fragmenty wspomnień Sybiraków. Dokumenty te przechowywane są w Archiwum Naukowym przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Te niezwykle osobiste materiały z pewnością zainteresują badaczy i wszystkich, którym bliska jest problematyka polsko-syberyjska. Obszerny dział recenzji i „Kroniki" informuje o najnowszych wydawnictwach oraz ini­ cjatywach naukowych, kulturalnych, muzealnych związanych z badaniami szeroko rozumianego Wschodu. Warto zauważyć, że większość autorów reprezentuje wrocławskie placówki naukowe (Uniwersytet Wrocławski i Oddział PAN). Miasto to należy dziś z pewnością do silniejszych i ciekawszych ośrodków zajmujących się problematyką wschodnią, w tym np. losami Polaków za naszą wschodnią granicą, procesami historycznymi i stosunkami etnicznymi na tych obszarach. Redaktorzy „Studiów" zaprosili także do współpracy badaczy związanych z placówkami uniwer­ syteckimi w Szczecinie i Gdańsku. Stworzyli też Czytelnikom rzadką okazję zapoznania się z dorobkiem badaczy pracujących w odległych placówkach rosyjskich - Gabinecie Ministra Republiki Baszkorstan (W. Łatypowa) i na Uniwersytecie Ałtajskim w Barnaule (W.A. Skubniewski). Trzecim badaczem zagranicznym, którego pracę opublikowano w najnowszym tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" jest Margarita Chartanowicz, autorka studium o Wincentym Wiszniewskim, członku Sankt Petersburskiej Akademii Nauk. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 205 Jestem przekonana, że najnowszy tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" stanie się cenną pozycją źródłową dla osób zainteresowanych historią Polski i jej wschodnich sąsiadów, a także dla etnologów zajmujących się problematyką etniczną. Problematyki tej nie można badać bez solidnej podbudowy historyczno-politycznej, demograficznej, statystycznej. Poszczególne artykuły zamieszczone w omawianym tu tomie charakteryzują się rzetelnością ujęcia, bogatą podstawą źródłową i stanowią znakomite uzupełnienie studiów wschodnich prowadzonych od lat w Polsce i w innych krajach świata. Iwona Kabzińska Miscellanea Ethnomusicologica Lodovico Bielawski dicata - „Muzyka", R. X L I V : 1999, nr 2, Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN, ss. 173 W 1999 r. prof. Ludwik Bielawski, kierownik Zakładu Historii Muzyki ISPAN, najwybitniej­ szy reprezentant nurtu antropologicznego w etnomuzykologu polskiej, obchodził siedemdzie­ siątą rocznicę urodzin. Wyrazem ogromnego uznania dla osiągnięć naukowych Profesora, a także dla Jego wielkiej skromności i życzliwości, jest numer „Muzyki" przygotowany przez kolegów i uczniów Jubilata. Anna Czekanowska (Ludwik Bielawski - uczony wielkiej pasji) przedstawiła dorobek Ludwika Bielawskiego, koncentrując się przede wszystkim na Jego głównym osiągnięciu - strefowej teorii czasu i rozwiniętej z biegiem lat na jej podstawie uniwersalnej koncepcji poziomów temporalnych jako perspektyw pozwalających w nowy sposób spojrzeć na badania nad sztuką. Zamieszczony w dziale lektur tekst Profesora (Ludwik Bielawski, Ludzka perspektywa czasu u podstaw muzyki) pozwala skonfrontować Jego oryginalną myśl z relacjami i opiniami innych. Odniesień do tej teorii nie brak także i w innych zamieszczonych artykułach, ukazujących bogaty wachlarz zainteresowań i temperamentów badawczych w ramach dzisiejszej etnomuzykologu, nierzadko wykraczających poza powszechne wyobrażenia o zakresie tej dyscypliny. Zbigniew Jerzy Przerembski (Sceny muzyczne na kaflach gotyckich i renesansowych w Polsce) zestawia i wnikliwie interpretuje informacje o historycznej praktyce muzycznej, jakie oddaleźć można w przedstawieniach ikonograficznych na dawnych kaflach. Najstarsze, nielicznie tylko zachowane XV-wieczne egzemplarze gotyckich kafli płytowych zdobią płaskorzeźbione przedstawienia ludzi i zwierząt, budowli, a także wzory geometryczne, sceny realistyczne i fantastyczne, ujęcia symboliczne. Tematem niektórych z nich są sceny muzyczne z udziałem trębaczy, surmaczy, muzyków grających na szałamajach, lutnistów, niedźwiedników z piszczałkami i bębenkami, a także muzykujące zwierzęta i stwory fantastyczne. Dla kafli okresu odrodzenia charakterystyczne jest bogactwo motywów roślinnych i przedstawień portretowych. Instrumenty pojawiają się na nich głównie jako atrybuty postaci symbolicznych, mitologicznych. Wizerunki portretowe, dzięki większym rozmiarom postaci, dokładniej oddawały szczegóły, również te dotyczące budowy instrumentów muzycznych. Na gotyckich i renesansowych kaflach najczęściej przedstawiano aerofony (instrumenty dęte) i membrano­ fony (różne odmiany bębnów), najrzadziej natomiast instrumenty strunowe. Jakkolwiek wizerunki instrumentów cechuje różny stopień realizmu - od szczegółowego oddania detali budowy czy spo­ sobu gry, do ujęć mało czytelnych - autor stwierdza, że sceny muzyczne na ogół dość wiernie od­ zwierciedlają realia swojej epoki, stanowiąc cenne źródło informacji o kulturze muzycznej. Nieco późniejszym okresem zajmuje się Jadwiga Bobrowska (Obraz kultury muzycznej siedem­ nastowiecznej Polski w świetle twórczości Wacława Potockiego), która dokonuje próby rekonstruk­ cji życia muzycznego w X V I I w. na podstawie źródeł literackich. Zakres tematów muzycznych w twórczości Potockiego jest niezwykle szeroki. Jako ziemianin, miał bezpośredni kontakt z kul­ turą wsi polskiej X V I I wieku. Koncentrował się na opisach życia szlachty, nie pomijając jednak innych wartsw społecznych. Najwięcej informacji odnaleźć można w jego fraszkach, wierszach herbowych i okolicznościowych, w których pojawiają się liczne wzmianki o instrumentach, zwy­ czajach, rodzajach repertuaru, tańcach i sytuacjach muzycznych. �206 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA Danuta Pawlak (Z zagadnień warsztatu terenowego i edytorskiego Oskara Kolberga) nawiązuje do działalności najwybitniejszego polskiego etnografa X I X w., szczegółowo i krytycznie przed­ stawiając nie tyle powszechnie znany dorobek Kolberga, ile tajniki jego warsztatu. W artykule przedstawiono niektóre zagadnienia dotyczące Kolbergowskiej metody gromadzenia, a przede wszystkim przygotowywania melodii ludowych do publikacji. W pierwszym okresie prac wydaw­ niczych (do końca lat czterdziestych) Kolberg opatrywał melodie ludowe akompaniamentem fortepianu, od 1857 r. natomiast publikował pieśń ludową „tak jak wybiegała z ust ludu". W ciągu swego życia zebrał kilkadziesiąt tysięcy melodii, z których wydał około ośmiu i pół tysiąca, blisko trzydzieści tysięcy pozostawiając w rękopisach. Był to plon jego podróży etno­ graficznych po wszystkich regionach przedrozbiorowej Polski, jak i poza jej granicami, z uwzględ­ nieniem zapisów dokonanych przez innych zbieraczy. Dysponując tak ogromnym materiałem, musiał Kolberg dokonywać selekcji, wybierając melodie najbardziej typowe dla danego regionu. Selekcja wynikała w głównej mierze z ograniczeń finansowych, które były również przyczyną rezygnacji z publikowania wariantów melodii. W jego zapisach terenowych widoczny jest po­ śpiech, przejawiający się np. w opuszczeniu szeregu oznaczeń muzycznych i stosowaniu skrótów. Wszelkie elementy zapisu nutowego, opuszczone w zapisie terenowym, uzupełnił Kolberg w trak­ cie sporządzania czystopisu. Na tym etapie prac wprowadził również zmiany w linii melodycznej, łączył samodzielne melodie wokalne i instrumentalne w cykle wokalno-instrumentalne, a w chro­ nologicznie późniejszych redakcjach zmienił wcześniejsze układy melodii, np. rozdzielając je, łącząc z innymi, czy nawet opuszczając części cyklu. Artykuł Ariety Nawrockiej-Wysockiej {Pieśń protestancka w mazurskiej tradycji ludowej) przenosi nas do czasów bardziej współczesnych, omawiając - na podstawie powstałych w prze­ dziale wielu lat zbiorów fonograficznych Instytutu Sztuki PAN - sposób funkcjonowania pieśni protestanckich w ludowej tradycji Mazur, źródeł bliskości obu kultur poszukując zarówno w dzie­ jach samego regionu, jak i w sposobie oddziaływania religii protestanckiej. Jedną z głównych idei religii protestanckiej było zastąpienie pieśni świeckiej pieśnią religijną i stworzenie repertuaru, który mógłby towarzyszyć człowiekowi w każdej sytuacji. Typowe dla obszaru pogranicza kulturowego i językowego zjawisko ścierania się kultur - wpływów Kościoła protestanckiego i miejscowej kultury ludowej - zaowocowało powstaniem nowej tradycji lokal­ nej. Pieśń protestancka występowała w wielu obrzędach dorocznych (obrzęd plonu, wykupek wielkanocny), a także rodzinnych (wesele, pogrzeb). Pieśni tzw. „pasterstwa domowego" składały się na tradycję śpiewu rodzinnego obejmującego pieśni poranne, stołowe, wieczorne i psalmy. Pieśń protestancka występowała także w religijnym obrzędzie Jutrzni na Gody - uludowionej formie liturgicznego nabożeństwa - i w nabożeństwach pozakościelnych wspólnot gromadkarskich. Podstawą muzyk ologiczno-socjologicznych obserwacji Piotra Dahliga {Pomorze Zachodnie jako region etnomuzyczny) są również najnowsze materiały terenowe, uwzględniające nie tylko repertuar, ale i różne aspekty regionalnej kultury. Artykuł porusza problem kształtowania się regionu muzycznego na przykładzie Pomorza Zachodniego, gdzie po 1945 r. licznie napłynęła ludność ze wschodu, przynosząc ze sobą własne tradycje muzyczne. Dla pierwszego pokolenia osadników typowe było przywiązanie do rodzimych tradycji, które kontynuowano w sposób zasadniczo niezmieniony. Kolejna generacja przystosowała się do nowego środowiska, przełamując bariery dzielące grupy osadników o różnym pochodzeniu. Trzecie pokolenie zainteresowane jest zarówno historią samego regionu, jak i przeszłością osadników. Stosunek poszczególnych generacji mieszkańców Pomorza do tradycji muzycznych określa autor odpowiednio jako kontynuację, redukcję i retrospekcję, przy czym ta ostatnia faza odpowiada okresowi przemian politycznych po 1989 r. O tym, w jaki sposób dzisiejsza technika pozwala bardziej efektywnie posługiwać się mate­ riałami muzycznymi pochodzącymi z dokumentacji terenowej i dawnych zapisów mówi artykuł Ewy Dahlig (Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych). Jednym z waż­ nych zadań współczesnej etnomuzykologu jest archiwizacja materiałów muzycznych, tak nagra­ nych, jak i utrwalonych w nutach. W tym ostatnim przypadku zastosowanie komputera otwiera zupełnie nowe możliwości w zakresie dostępu do informacji i możliwości ich przetwarzania. Służy temu stosowany w Instytucie Sztuki P A N system EsAC (Essenere Assoziativ Code). Jest �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 207 to kod przekładający zapis muzyczny (rytm i wysokość dźwięku) na ciągi alfanumeryczne, które przy pomocy pakietu oprogramowania można przeszukiwać, opracowywać i analizować. W sys­ temie tym zakodowany został zbiór przeszło 1500 pieśni i tańców kaszubskich, opublikowany w postaci trzytomowej antologii Kaszuby z serii „Polska pieśń i muzyka ludowa" (autorzy: Ludwik Bielawski i Aurelia Mioduchowska, Warszawa 1997-1998). Tekst Katarzyny Dadak-Kozickiej (Pionowy wymiar antropologii muzyki) powraca do zagad­ nień szczególnie Profesorowi Bielawskiemu bliskich, przedstawiając Jego koncepcje z zakresu antropologii muzyki na tle historii tej dyscypliny. Autorka dokonuje przeglądu różnych podejść badawczych i ukazuje ich ograniczenia, uniemożliwiające stworzenie ogólnej antropologii muzyki. Za najbardziej uniwersalne rozwiązanie uważa Ludwika Bielawskiego koncepcję stref czasowych i poziomów temporalnych, która pozwala ująć wszelkie zjawiska muzyczne w jeden system. „Potrzebna jest nam ujednolicona metoda analizy muzycznej, którą można by zastosować do muzyki różnych rodzajów, a która, zarówno formę muzyki, jak jej społeczną i emocjonalną treść oraz oddziaływanie ukazywałaby w postaci systemów powiązań między nieskończoną liczbą zmiennych", postulował John Blacking (1995, s. 56-57). Założenia takie spełnia propozycja metodologiczna Bielawskiego, w myśl której „pewne pozytywne efekty może dać powrót do najbardziej podstawowych kategorii ludzkiego myślenia, działania i istnienia w świecie, a do takich należą bez wątpienia kategorie czasu i przestrzeni" (Bielawski 1993, s. 195). Do tematyki tej nawiązuje w praktycznym wymiarze także artykuł Krystyny Lesień-Płacheckiej (Kilka uwag na temat czasu i przestrzeni we współczesnych obchodach dożynkowych). Autorka przedstawia przebieg uroczystości dożynkowych w parafii powsińskiej, które analizuje z punktu widzenia symboliki czasu i przestrzeni. Czas to zarówno konkretna data uroczystości, jak i spoj­ rzenie na miniony rok i otwarcie na ten, który ma nadejść. Ponieważ przebieg dożynek odwołuje się do wydarzeń ważnych dla społeczności lokalnej w ciągu minionych dwunastu miesięcy, a także oczekiwań na przyszłość, związana z konkretnym czasem „treść" obchodów jest zmienna. Prze­ strzeń centralnych wydarzeń natomiast pozostaje stała i organizuje się wokół określonych znaków (figura Najświętszej Maryi Panny, przy której gromadzą się delegacje, krzyż, za którym podąża procesja, ołtarz, przy którym wierni zbierają się podczas mszy). Jak pisze autorka, „znak, nosiciel treści religijnych, gwarantuje stały porządek i wyklucza nieład". Różnorodność prezentowanych materiałów obrazuje mnogość zainteresowań współczesnej etnomuzykologu. W tym przypadku spoiwem całości tomu jest osoba Mistrza - Prof. Ludwika Bielawskiego, którego dorobek naukowy trwale wpisał się w historię rozwoju tej dyscypliny (Bibliografia prac Prof Ludwika Bielawskiego znajduje się na s. 161-166 omawianego tu numeru „Muzyki"). LITERATURA B i e l a w s k i L . 1993, Poziomy czasu. U podstaw antropologii muzycznej, Zeszyty Naukowe, nr 25 (Witoldowi Rudzińskiemu w 80-lecie urodzin), Warszawa, Akademia Muzyczna im. F . Chopina, s. 195-217. B l a c k i n g J . 1995, The Problem of Music Description, [w:] Music, Culture & Experience. Selected Papers of John Blacking, R. Byron (ed.), The University of Chicago Press, s. 54-72. Ewa Dahlig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8011bd6781fa714deec908ba837ed2e1.pdf 910e4b597dc775bec24284660b40f8ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1278 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1180 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.231-279 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK O K A U K A S K I C H D R O G A C H POLAKÓW Literatura o losach Polaków na Kaukazie, w ostatnich latach stosunkowo obfita, wzbogaciła się niedawno kolejną pozycją. Książka Bohdana Baranowskiego i Krzysztofa Baranowskiego, Polaków kaukaskie drogi , jest przeznaczonym dla szerokiego kręgu czytelników podsumo­ waniem wyników prowadzonych dotychczas w tym zakresie badań. Choć literatura poświęcona Polakom na Kaukazie ma tradycję niemal tak dawną, jak polska obecność na tym terenie (pisali już na ten temat Ph. Avril w końcu wieku X V I I i T. Krusiński w początkach X V I I I w.), to po raz pierwszy czytelnicy otrzymują opracowanie ujmujące zagadnienie tak szeroko zarówno pod względem terytorialnym (cały Kaukaz), jak i chronologicznym (od drugiej połowy X V w. do lat 20-tych bieżącego stulecia). Ramy chronologiczne wydanej w hitach 70-tych książki Jana Reychmana o podróżnikach polskich na Bliskim Wschodzie, w znacznej części poświęconej kaukaskim podróżom Polaków, ograniczone zostały do X I X w. ; szerszy okres obejmuje wprawdzie praca B. Baranowskiego o polskich zainteresowaniach tym rejonem, ale dotyczy ona tylko Gruzji . W Polaków kaukaskich drogach, mimo stosunkowo niedużej objętości (nieco ponad 200 stron), zawarli autorzy ogromne bogactwo wiadomości o jakże różnorodnej działalności przy­ byszów z Polski w odległych krajach Kaukazu w ciągu ostatnich czterech stuleci. Popula­ ryzatorski charakter książki oraz różnorodność i bogactwo zawartych w niej materiałów, w znacznej — jak się wydaje — mierze, określiły sposób ich przedstawienia; układem przypo­ mina ona „kaukaską" część wspomnianej wcześniej pracy J. Reychmana i inne popularne opracowania o podobnej tematyce. W rozdziale wstępnym, zatytułowanym „Kaukaska mozaika" omówione zostało zróżnico­ wanie Kaukazu zarówno pod względem warunków naturalnych, jak i językowym, etnicznym oraz religijnym, a także, w ogromnym oczywiście skrócie, historia tego obszaru. W następnym („Posłowie Jego Królewskiej Mości") zajęli się autorzy próbami nawiązania w końcu X V stu­ lecia stosunków politycznych, a następnie kontaktami dyplomatycznymi w X V I I i X V I I I w. między Polską a państwami Kaukazu. Kolejne rozdziały poświęcone zostały polsko-kaukaskim kontaktom handlowym („Po kaukaskie kobierce i bachmaty") i działalności misyjnej Polaków na Kaukazie („Dzieło Tadeusza Krusińskiego"), obszerny rozdział „Żołnierska dola" traktuje o służbie wojskowej Polaków na tym terenie — przeważnie wcielonych do wojska rosyjskiego poborowych i zesłańców, a następny o tych, którzy wraz z kaukaskimi góralami brali udział w walkach z tymiż wojskami rosyjskimi („Czerkiesom z pomocą"). Rozdział pt. „Bagnet i pióro" poświęcony został zagadnieniom życia literackiego w skupiskach polskich na Kaukazie 1 2 3 1 B. Baranowski, K. Baranowski, Polaków kaukaskie drogi, Krajowa Agencja Wydaw­ nicza, Łódź 1985. J. Reychman, Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w.. Warszawa 1972. B. B a r a n o w s k i , Polskie zainteresowania z XVIII i XIX wieku kulturą Gruzji, Wrocław 1982. Pierwszy rozdział tej pracy poświęcony jest kontaktom polsko-gruzińskim w XV-XVII w., ostatni zaś doprowadzony został do lat I wojny światowej. 2 3 �232 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA (m. in. w tamtejszych garnizonach) i polskiej literaturze o tematyce kaukaskiej, kolejny zaś — „Pod urokiem kaukaskich literatur" — zainteresowaniom Polaków literaturami narodów Kaukazu oraz przekładom z nich na język polski. Następnie zajmują się autorzy działalnością na terenie Kaukazu polskich artystów (głównie muzyków i aktorów), uczonych, inżynierów i techni­ ków różnych specjalności (najczęściej nafciarzy, architektów, drogowców) oraz kupców i agen­ tów zakładów przemysłowych z Królestwa Polskiego (rozdziały „Wokół sztuki", „Uczeni", «Polski Nobel», „Agenci z miasta Łodzi"). Ostatnie rozdziały poświęcone zostały pierwszym polskim turystom na Kaukazie i ludziom, którzy tam wyjeżdżali z nadzieją szybkiego doro­ bienia się lub też po prostu „za chlebem" oraz tym, którzy trafili tam w czasie I wojny światowej („Turyści", „Kaukaskie kariery i niepowodzenia", „Zagubieni w wojennym chaosie"). Zamyka książkę selektywna bibliografia przedmiotu, licząca ok. 100 tytułów prac w języku polskim . I jeszcze parę słów o rozdziale, który nie został napisany; rozdziale, który mógłby opowiedzieć o tym, jak powstała ta książką. Złożyły się na nią materiały gromadzone od kilkudziesięciu lat. Pół wieku poszukiwań w bibliotekach, w często już dziś nie istniejących zespołach archiwalnych i na półkach antykwariatów, które również już dawno istnieć prze­ stały, odgrzebywania z ludzkiej pamięci dawno minionych wydarzeń. Czytelnik, znajdujący na kartkach książki opowieść o burzliwym życiu posła Jego Królewskiej Mości, rotmistrza Bohdana Gurdzieckiego, gruzińskiego szlachcica na służbie Rzeczypospolitej, rzadko chyba zdaje sobie sprawę ilu trzeba było żmudnych poszukiwań, aby ta nadal przecież niepełna biografia mogła powstać, ilu historyków polskich i gruzińskich prowadziło i prowadzi nadal badania, które być może pozwolą kiedyś jeszcze jakieś nowe szczegóły do biografii Gurdzieckiego dorzucić. Być może uda się też kiedyś ustalić, kim był w swojej ojczyźnie, jak brzmiało jego gruzińskie imię i nazwisko oraz dlaczego opuścił Gruzję i osiadł w dalekiej Polsce? Niewiele też znajdujemy na kartkach tej książki wiadomości o pasjonującej wręcz sprawie nigdy nie publikowanych „kaukaskich" rękopisów Juliusza Strutyńskiego, przeglądanych tuż przed wojną przez B. Baranowskiego w jednym z warszawskich antykwariatów, a dziś już prawdopodobnie nie istniejących. Tego rodzaju opowieści mogących stanowić przyczynki do dziejów badań naukowych kontaktów polsko-kaukaskich byłoby oczywiście jeszcze wiele. 0 niektórych z tych spraw (np. o rękopisach Strutyńskiego) pisał B. Baranowski nieco szerzej we wcześniejszych pracach, innych można się domyślać z krótkich wzmianek w tekstach lub przypisach jego opracowań naukowych. Artykuł jednak „nawet najbardziej pasjonujący — pisał przed laty Irakli Andronikow (Andronikaszwili), mieszkający w Moskwie i piszący po rosyjsku Gruzin, autor tomu sensacyjnych niemal opowieści o własnych badaniach nauko­ wych, związanych z twórczością i biografią Lermontowa — formułuje wyniki poszukiwań. Bieg myśli uczonego, jego domysły, wątpliwości, poszukiwania, pomysły, niepohamowane dążenie do zdobycia niezbitych dowodów świadczących o słuszności jego teorii, podsycane godzinami, miesiącami, a czasem nawet latami systematycznej pracy, [...] wszystko to nie znajduje zazwyczaj żadnego odzwierciedlenia w artykule" . Do tego nie napisanego rozdziału o drogach badań kontaktów polsko-kaukaskich można dorzucić jeszcze wiele interesujących tematów. Sporo też biografii postaci występujących na kartach książki o kaukaskich losach Polaków dałoby się w sposób istotny uzupełnić, niktóre wiadomości sprostować lub rozszerzyć. Kim był np. ów tajemniczy Wenecjanin Caterino Zeno, „mąż zacny i rozumny", od którego zaczyna się w książce historia polsko-kaukaskich stosunków dyplomatycznych? Czy nie wiadomo o nim nic, prócz tego, że przywiózi pisany „po chaldejsku" list od U zun Hasana do Kazimierza Jagiellończyka? O Wenecjaninie sprawującym poselstwo od U zun Hasana pisał przed ponad 100 laty dobrze autorom książki znany A. Muchliński: „W roku 1474 wysłany był do Kazimierza IV go od Uzun-Chasana, władcy Persji [...] poseł dla 4 5 4 Ponad 25% prac zamieszczonych w tej bibliografii wyszło spod pióra J . Reychmana 1 B. Baranowskiego. I. Andronikow, Opowiem wam.... Warszawa 1965, s. 16. 5 �233 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA poparcia wojny z Muhammedem II sułtanem tureckim, do której byl pobudzonym od rzeczypospolitej weneckiej. Poselstwo to sprawował u naszego króla poseł tej rzeczypospolitej, wypra­ wiony do Persji w tym celu Kontarini [...]" . Ambrogio Contarini (zm. 1509), członek znakomitej rodziny weneckiej, od dawna znany polskiej historiografii, był w latach 1473-1483 kilkakrotnie wysyłany do Persji w specjalnych misjach politycznych. Jest autorem wspomnień pt. // viaggio del magnifico Ambrogio Contarini. Fragment tych wspomnień dotyczący podróży przez Polskę, w przekładzie J. U. Niemce­ wicza, został wydany po polsku po raz pierwszy w roku 1839 i przedrukowany w I tomie wydawnictwa Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie w roku 1971 . Warto też może zauważyć, że wspomniany o parę stron dalej tłumacz z języków wschod­ nich kancelarii koronnej i przedstawiciel dyplomatyczny króla Władysława IV w stolicy Persji, Jerzy Ilinicz, w metryczkach niektórych dokumentów perskich z Archiwum Koronnego Warszawskiego występuje jako Jerzy Jelicz, a w przekładzie łacińskim jednego z nich jako Giorgius Elics . Stosunkowo niewiele miejsca poświęcili autorzy książki działalności polskich misjonarzy na Kaukazie, zgodnie zresztą z tytułem liczącego zaledwie parę stron rozdziału „Dzieło Tadeusza Krusińskiego", dotyczy on przede wszystkim postaci tego najwybitniejszego z pol­ skich misjonarzy na tamtym terenie i jego tłumaczonego na kilka języków dzieła o historii Persji. Oprócz ks. Krusińskiego wymieniają autorzy tylko parę innych nazwisk misjonarzy, które ich zdaniem zasługują na szczególną uwagę; prowadzących tu prace misyjne w drugiej połowie X V I I i w początkach X V I I I w. księży jezuitów J. Gostkowskiego i M. Wieczor­ kowskiego oraz duchownych podróżujących po Kaukazie lub pracujących tam w X I X w. jezuity ks. J. Suryna, bernardyna ks. H. Antonowicza i ks. W. Dudorowicza. Początki działalności polskich misjonarzy na Kaukazie sięgają pierwszej połowy X V I I w. O młodym polskim duchownym pracującym w latach 40-tych X V I I w. wśród ludności Megrelii (zachodnia Gruzja) i cieszącym się dużym poważaniem, pisał w swoich Listach o Gruzji włoski misjonarz don Giuseppe z Mediolanu . W drugiej połowie X V I I i w początkach X V I I I w. istniały już na Zakaukaziu stałe polskie placówki misyjne prowadzone przez jezuitów, w których było, jak podają autorzy książki, przynajmniej kilkunastu duchownych. Misjonarze, zarówno polscy, jak i innych narodowości, oprócz swej właściwej działalności misyjnej prowadzili tam także szkoły, służyli miejscowej ludności pomocą lekarską, współ­ pracowali z przedstawicielami dyplomatycznymi krajów europejskich. O działalności oświato­ wej misjonarzy polskich w zachodniej Gruzji wspominają i autorzy omawianej książki, ale szkoły misyjne istniały także w Gruzji wschodniej i innych rejonach Zakaukazia. W Gruzji X V I I i początków X V I I I w. były to zresztą jedyne szkoły, o których funkcjonowaniu, przede wszystkim dzięki nieocenionej pracy don Mikaela Tamaraszwili, cokolwiek wiemy , w tym bowiem ogromnie wówczas wyniszczonym bezustannymi najazdami muzułmańskich sąsiadów 6 7 8 9 10 11 6 A. M u c h l i ń s k i , Materiały do dziejów Kościoła polskiego z języków wschodnich, „Pa­ miętnik Reiigijno-Moralny", t. 7: 1861, s. 532. W drugiej połowie X V w. państwo Uzun Hasana ze stolicą w Tebrizie, obejmujące Azerbejdżan, Armenię, Kurdystan, Irak oraz zachodnią część obecnego Iranu (por. Polaków kaukaskie drogi, s. 24) i określone było (m. in. przez Długosza) jako Cesarstwo (Królestwo) Perskie. Podróż Ambrożego Kontariniegoprzez Polskę do Persji ¡474-1477, przel. J. U. Niemcewicz, [w:] Skarbiec historii Polski, Paryż 1839, t. 1, s. 1-15; Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie, opr. J. Gintel, t. 1, Wiek X-XVII, Kraków 1971, s. 104-111. Archiwum Główne Akt Dawnych. Archiwum Koronne Warszawskie, Dział: Perskie, kart. 80/11, nr, nr 8, 9, 15. Don D ż u z e p e Milaneli, Cerilebi Sakartweloze, Tbilisi 1964, s. 115. M. T a m a r a s z w i l i , Istoria katolikobisa kartwelta szoris, Tbilisi 1902. 7 8 9 1 0 11 �234 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA kraju również i szkolnictwo znajdowało się w całkowitym upadku. Niczego np. nie wiadomo o szkołach prowadzonych przez miejscowe ortodoksyjne parafie i klasztory, choć — jak twierdzi S. Gamsachurdia — takie szkółki niewątpliwie istniały . Oprócz szkół misyjnych, przeznaczo­ nych, jak się przypuszcza, przede wszystkim dla niższych warstw ludności, misjonarze katoliccy pełnili również dość powszechnie funkcje nauczycieli w domach gruzińskiej arystokracji, Jan III Sobieski w akcie fundacyjnym polskiej stacji misyjnej w Szemacha nazywa jezuitów tamtejszej prowincji misyjnej (asystencji) „kapelanami poselstwa J. Mci Króla Polskiego" i na­ kłada na nich szereg obowiązków wobec polskich misji dyplomatycznych. Szczególne zasługi w tej dziedzinie położył ks. Franciszek Ignacy Zapolski (1645-1703), od roku 1690 przeby­ wający w Szemacha, w latach następnych superior tamtejszej stacji misyjnej. Przez dwa lata rezydował na dworze perskim jako poseł polski, doskonale (jak świadczą jego listy) orientował się w sytuacji politycznej Zakaukazia . Parę uzupełnień dorzucić też można do notki biograficznej o ks. Józefie Surynie (1773-1832), misjonarzu jezuickim, który w początkach X I X w. podróżował z Mozdoku przez Władykaukaz do Tyflisu. J. Suryn wstąpił do zakonu w 1793 r. Początkowo uczył w szkołach jezuickich w Witebsku i Połocku. W latach 1808-1820 był superiorem misji jezuickiej w Astrachaniu, ucząc jednocześnie w tamtejszych szkołach misyjnych. W tym właśnie okresie (przed rokiem 1818) odbył podróż w sprawach misji do Tyflisu, którą opisał później w „Miesięczniku Połockim". Ciekawą postacią — której koleje życia, jak można wnioskować z tekstu książki, nie są jej autorom we wszystkich szczegółach znane — był Wojciech Potocki, o którym w rozdziale „Żołnierska dola" czytamy: „Niektórzy z dawnych zesłańców dochodzili do wysokich stanowisk. Przykładem może tu być Wojciech (Adalbert) Potocki [...] Prawdopodobnie po powstaniu listopadowym wysłany został karnie do służby w carskiej armii. I oto w kilkanaście lat później posiadał już rangę pułkownika w pułku grenadierów stacjonującym w Tbilisi". Wiele interesujących wiadomości do biografii Wojciecha Potockiego (1801-1847) znaleźć można w poświęconym mu szkicu Zaginiony wiersz J. W. Gomulickiego zamieszczonym w tomie pt. Zygzakiem. Wojciech (Albert) Szeliga Potocki, w latach 1841-1842 jeden „z naj­ bliższych przyjaciół i największych wielbicieli Cypriana Norwida — pisał Gomulicki — był posta­ cią nader oryginalną i bez wątpienia zasługującą na uwagę [...] Siostrzeniec Alojzego Feliń­ skiego i wychowanek warszawskiego Liceum Lindego, był tam kolegą klasowym Leona Sapiehy, Aleksandra Wielopolskiego oraz Maurycego Mochnackiego, szkolnym zaś — Andrzeja Edwarda Koźmiana [...] Podczas pobytu w Liceum, gdzie odznaczał się żarliwym patriotyzmem, został aresztowany z rozkazu wielkiego księcia Konstantego za obrazę cara Aleksandra. Wypuszczony z aresztu dzięki staraniom księżnej Stanisławowej Jabłonowskiej oraz Kajetana Koźmiana, których opiece był powierzony przez ojca, wkrótce potem ponownie naraził się władzom politycznym, uciekł więc z Warszawy do Londynu, skąd usiłował wyjechać do Ameryki Południowej i zaciągnąć się do armii Boliwara. Wyprawa nie udała się, gdy zaś Potocki powrócił po wielu perypetiach do Królestwa, skąd udał się na Wołyń, został tam aresztowany i oddany « w sołdaty», do brygady generała Timofiejewa. Po wybuchu powstania listopadowego wyprosił przeniesienie do armii kaukaskiej, gdzie jego dowódcą został po pewnym czasie sprzyjający mu generał Rozen wysoko oceniający inteligencję i zdolności Potockiego, którego mianował wkrótce oficerem, a później osobistym adiutantem. Było to początkiem osobliwej kariery młodego patrioty, który szybko został kapitanem, a później kolejno gubernato­ rem Mingrelii, opiekunem młodego księcia Platona Dadiana [...] oraz oficerem gwardii cesarskiej. Przeniesiony na własną prośbę, już jako podpułkownik, do stacjonującego wtedy na Wołyniu korpusu swego dawnego zwierzchnika generała Timofiejewa, pod koniec 1840 r. znalazł się wraz z tym korpusem w Królestwie. Wszedł wtedy w bliski kontakt z całym !2 13 12 S. Gamsachurdia, Proswieszczenie w drewniej Gruzji, Tbilisi 1977, s. 72. A. W o ź n i a k , Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w., „Etno­ grafia Polska", t. 27: 1983. z. 1. s. 302. 13 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 235 towarzystwem warszawskim [...] i zaprzyjaźnił się w wieloma uczonymi i literatami (sam zaś, dzięki rozległym lekturom, posiadał dużą wiedzę, a także umiejętność swobodnego wypisa­ nia się zarówno prozą jak wierszem). W roku 1841 zaznajomił się z Norwidem, ta znajomość zaś rychło przekształciła się . w przyjaźń, przy czym Potocki stał się żarliwym głosicielem osobistych i poetyckich zalet młodego poety, z którym wiązał wielkie nadzieje" . Na Kaukazie był Potocki dwukrotnie. Po raz drugi wyjechał tam w roku 1845. Również i ten pobyt na Kaukazie, podobnie jak poprzedni, zaowocował nowymi utworami poetyckimi, były to już jednak ostatnie wiersze poety —pułkownika. Zmarł z dala od kraju w roku 1847. Wiadomość o śmierci przyjaciela dotarła do Norwida dopiero po paru latach, w roku 1854, kiedy poeta przebywał w Nowym Jorku, wtedy też prawdopodobnie powstało piękne epitafium poetyckie zatytułowane Pamięci Alberta Szeligi hrabi Potockiego, pułkownika zmarłego na Kaukazie, wcielone później do Vademécum: ,4 Mówiłeś: „Wspomnij..." — gdy żegnałem Cię — Niechże Ci będzie lekką ziemia wschodnia. Ziemia Kaukazu, gdzie lud w błogim śnie, Gdzie imię „brata" — „gościa" — lub „przechodnia" — Oznacza jedne myśl... nie trzy... nie dwie!... Niewiele wiadomo o wczesnym okresie życia, dzieciństwie i młodości autora jednej z najciekawszych książek o Gruzji w języku polskim Szkiców z Gruzji (Warszawa 1885), Artura Leista (1852-1927). Urodzony we Wrocławiu, w rodzinie niemiecko-polskiej, tam chodził do gimnazjum, tam również, co już jednak nie jest zupełnie pewne, podjął studia historyczne na uniwersytecie. Znał równie dobrze polski, jak i niemiecki i pisał w obu tych językach. W latach 80-tych ubiegłego stulecia współpracował z czasopismami warszawskimi, w których pisywał pod własnym nazwiskiem i pod pseudonimem Lubrański. W tym czasie był dwu­ krotnie w Gruzji, po raz pierwszy, krótko, na zaproszenie wybitnego poety gruzińskiego I. Czawczawadze, w roku 1884 i powtórnie w roku następnym. Gruzją zainteresował się jednak, jak pisze Sz. Rewiszwili. znacznie wcześniej, w czasie wojny rosyjsko-tureckiej, kiedy czytał korespondencje z frontów zamieszczane w prasie europejskiej. Korespondencje takie pisywał m. in. znany gruziński publicysta N. Nikoladze. W roku 1881 Leist poznał F. Bodenstedta i pod jego podobno wpływem zaczął pogłębiać swe zainteresowania Wschodem, a szczególnie Gruzją i uczyć się języka gruzińskiego . Zafascynowany kulturą Gruzji i Armenii, studiuje ich literaturę i pisze na ten temat, m. in. w czasopismach polskich, zajmuje się też przekładami z obu tych literatur na język niemiecki i polski. Od roku 1892 mieszkał stale w Gruzji. Kraj ten, którego język i obyczaje doskonale poznał, stał się jego drugą, a właściwie trzecią ojczyzną. Coraz częściej pisał w języku gruzińskim, a jego wydana przed kilkudziesięciu laty książka Sakartwelos guli (Serce Gruzji, Tyfus 1923-1927), poświęcona Gruzji, jej dziejom, historii literatury gruzińskiej i kulturze ludowej, doczekała się w latach 60-tych wznowienia. Zmarł w Tyflisie w roku 1927 i pochowany został na cmentarzu Didube. dziś jednym z dwu panteonów stolicy Gruzji. Parę ostatnich stron rozdziału „Kaukaskie kariery i niepowodzenia" poświęcili autorzy książki interesującej kwestii polskiego osadnictwa rolniczego na Kaukazie. „Zagadnieniem spornym jest to, piszą, czy na Kaukazie istniała polska kolonizacja rolnicza. Po zesta­ wieniu dość skąpych i nie zawsze wiarygodnych wiadomości na ten temat, dochodzą do wniosku, iż kolonizacja ta była niezbyt liczna i stosunkowo szybko uległa wynarodowie­ niu" (s. 185). Ciekawym przyczynkiem do tego zagadnienia jest list ks. J. Dobkiewicza z Tyfusu 15 1 4 J. W. G o m u l i c k i . Zygzakiem. Szkice, wspomnienia,przekłady, Warszawa 1981, s. 501-502. Sz. R e w i s z w i l i , Artur Laistidakartulicigni, „Mcignobari", R. 1983, s. 206-207; por. tak­ że: Kar tuli Sabczota Enciklopedia, t. 6, Tbilisi 1983, s. U l (art. o Leiscie tego samego autora). 15 �236 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA przytoczony w zamieszczonym w roku 1904 w „Kraju" artykule o emigracji zarobkowej: „Z powodu moich korespondencji w «Kraju» otrzymałem kilka listów od gospodarzy rolnych z Królestwa Polskiego z zapytaniem, czy można by było kupić lub wydzierżawić ziemi na Kaukazie i przenieść się tam na stałe. Doradziłem im, żeby siedzieli w domu i pilnowali własnej strzechy, bo i na Kaukazie jest bardzo ciasno [...] W tyfliskiej gubernii wzgórza urodzajnego czarnoziemu kosztują dziesięcina rb 800. Pomimo tych trudności emigracyjnych były jednak próby przesiedlenia się Polaków w te strony. Tak przed laty przeszło czterdziestu [tj. ok. 1860 r. — A. W.] kilkanaście rodzin dymisjonowanych żołnierzy Polaków osiedliło się w Gomborach [prawdopodobnie w Gombori — A. W.] guberni tyfliskiej. Nieźle im się powiodło, ale podrastające nowe pokolenie weszło w związki mieszane [z Gruzinami — A.W.] i obecnie tameczne gospodarze noszą tylko nazwiska poiskie" . Książkę o kaukaskich losach Polaków doprowadzają autorzy do początku lat 20-tych bieżącego stulecia. Po zakończeniu działań wojennych na Kaukazie, przez kilka lat trwała repatriacja Polaków z tego terenu, której największe nasilenie przypadło na lata 1921-1922. Pozostała tam tylko niewielka ich liczba, „w znacznej części już prawie wynarodowionych. Zamknięty został okres bujnego życia polskiego na Kaukazie" (s. 200). Choć nie ulega wątpliwości, że od czasów I wojny światowej kontakty polsko-kaukaskie uległy bardzo poważnemu ograniczeniu, a liczba mieszkających na Kaukazie Polaków po za­ kończeniu repatriacji znacznie zmalała, to ani te kontakty, ani sama polska obecność na tym terenie nie została przecież przerwana; zainteresowanie Kaukazem w Polsce okresu między­ wojennego było znaczne, a literatura na tematy kaukaskie obfita i różnorodna. Żałować należy, że Polaków kaukaskie drogi, książka cenna i zawierająca tak ogromną ilość wiadomości, nie została wydana staranniej. Przydałaby się jej trwalsza oprawa, ilu­ stracje, a przede wszystkim dokładniejsza korekta (np. parę błędnych dat wygląda na po­ myłki drukarskie) i indeks, niezbędny w tego rodzaju opracowaniach. ,6 H E N R Y K ZIMOŃ, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Warszawa 1984, Materiały i Studia Księży Werbistów, nr 22, ss. 284. Rozprawa etnologiczno-religioznawcza Henryka Zimonia jest jego pracą habilitacyjną. Autor, ksiądz-werbista, od roku 1975 prowadzi zajęcia dydaktyczne w Katedrze Etnologii i Historii Religii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Jest m. in. członkiem znanego Instytutu Anthropos w St. Augustin pod Bonn i ma za sobą gruntowne studia zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Należy do nielicznego grona polskich etnologów, którzy w dobie powojennej prowadzili i prowadzą terenowe badania społeczności pozaeuropejskich. Praca doktorska Henryka Zimonia była wynikiem pobytu badawczego w latach 70-tych w Tanzanii i została opublikowana po niemiecku nakładem Instytutu Anthropos. Na przełomie lat 1984/85 Zimoń prowadził badania nad kulturą duchową animistycznego ludu Konkomba w północno-wschod­ niej Ghanie, zajmując się głównie obrzędowością agrarną. Niniejsze studium ma charakter teoretyczny, historyczny i wypełnia w znacznej mierze lukę w naszym współczesnym piśmien­ nictwie etnograficznym. W sposób jasny, precyzyjny i obiektywny autor analizuje poglądy Wilhelma Schmidta na temat teorii monoteizmu pierwotnego, a następnie spogląda na tę teorię przez pryzmat 15 przedstawicieli wiedeńskiej szkoły etnologicznej. Poglądy ojca Schmidta wywarły, jak wiemy, ogromny wpływ na etnologię europejską i stały się przedmiotem zarówno zachwytu, jak i druzgocącej krytyki ze strony środowisk naukowych. To, co na ich temat najczęściej wiemy, jest wynikiem raczej owych głosów krytycznych, nie zawsze wyważonych i częstokroć dość jednostronnych. Wokół teorii Schmidta i w ogóle kierunku kulturowohistorycznego powstała otoczka swoistej mitologii naukowej, i* J . O., Za chlebem, [cz.] I I I , „Kraj", R. 23: 1904, nr 18, s. 12-13. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 237 której geneza tkwi niekiedy w faktach niewiele z nauką mających wspólnego. Trudno nie zgodzić się z poglądami Jurgena Zwernemanna , że co najmniej części tej nieżyczliwej atmosfery można by uniknąć, gdyby światowe środowiska naukowe doby współczesnej czytywały etnologiczne prace niemieckich i austriackich etnologów w oryginale, a nie zapoznawały się z nimi wyłącznie poprzez obce, krytyczne recenzje. Fakt cofania się znajomości języka niemieckiego w skali światowej i ekspandowania jego kosztem angielszczyzny nie przyczynił się do rozwoju rzeczowej dyskusji, tym bardziej że anglosascy funkcjonaliści odegrali w krytyce poglądów szkoły kulturowohistorycznej nader zasadniczą rolę. Dziś nikt nie usiłuje zresztą bronić prze­ brzmiałych poglądów wiedeńskiego etnologa w całej ich rozciągłości. Podobnie jednak jak ceni się pozytywne elementy w dorobku intelektualnym dawnych ewolucjonistów, z którymi Schmidt walczył, tak niepodobna zrezygnować z walorów, jakie wniósł wiedeński etnolog do dorobku nauk o kulturze. Obraz zaciemniał także fakt, iż krytyka wychodziła niemal zawsze z pozycji areligijnych, atakując — skądinąd słusznie — pewne stwierdzenia czynione przez Schmidta zbyt pospiesznie i zbyt optymistycznie. Dobrze się zatem stało, że czytelnik polski otrzymuje pracę napisaną przez duchownego katolickiego, który poddaje teorię monteizmu pierwotnego w jego schmidtowskiej wersji krytyce z pozycji własnych oraz z pozycji rodaków i kolegów Schmidta. Tym bardziej iż autor jest ostrożny i bez nadmiernych emocji stara się wskazać walory omawianych poglądów i dorobku etnologa, o którym pisze. Praca składa się z dwu obszernych części. Pierwsza z nich prezentuje teorię monoteizmu pierwotnego Wilhelma Schmidta. Czytelnik otrzymuje zatem zwięzły opis metody etnologii kulturowohistorycznej, co może być nieocenioną pomocą dla studentów kierunku etnografii. Dalej autor przedstawia monoteizm ludów zbieracko-łowieckich, jakim go widział wiedeński uczony, by z kolei zaprezentować rekonstrukcję i charakterystykę najstar­ szej wspólnej religii ludzkości. Na koniec tej pierwszej części Zimoń zapoznaje czytelnika z poglądami Schmidta na pochodzenie i źródła prareligii. Część druga poświęcona jest krytyce teorii monoteizmu pierwotnego w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Zimoń daje zatem krytykę etnologii kulturowohistorycznej, wskazującą na elementy subiektywne kryteriów powiązania, negującą pojęcie „kręgu kulturowego" i poddającą w wątpli­ wość system owych kręgów, a następnie podejmującą problem chronologii kultury. Autor zajmuje się teistycznym charakterem religii ludów zbieracko-łowieckich na przykładzie religii środkowoafrykańskich Bambuti. Wreszcie szczegółowo dokonuje przeglądu krytycznych głosów na temat teorii pramonoteizmu i praobjawienia, a więc podnosi problem rekonstrukcji religii pramonoteistycznej, analizuje założenia teori pramonoteizmu i daje uwarunkowania ideowe wyjaśnienia źródeł prareligii. Całość zamyka imponujących rozmiarów bibliografia, indeks autorów i indeks rzeczowy. Tekst podany jest w sposób jasny, dostępny nawet dla początku­ jących adeptów nauk etnologicznych, gdyż oparty został na wykładach. Książka Henryka Zimonia może być zatem ważnym podręcznikiem uzupełniającym dla studentów etnografii i religioznawstwa. W bardzo obfitej bibliografii może dziwić brak znanej na Zachodzie książki Zwernemanna, wspomnianej wyżej, lecz najprawdopodobniej autor już nie zdążył do niej dotrzeć w momencie ukończenia swego dzieła. Razić musi niestaranna szata edytorska Wydawnictwa Verbinum, które opublikowało tę interesującą i ważną dla polskiego piśmiennictwa naukowego rozprawę w postaci skryptu, tym bardziej że werbiści zdołali wydać szereg swoich pozycji (o chyba mniejszej randze) nader atrakcyjnie, a nawet luksusowo. Praca posiada streszczenie w języku niemieckim i angielskim. Całość liczy 284 strony druku. Każde ze streszczeń natomiast zajmuje zaledwie niecałe 4 stronice. Dla zagranicznego czytelnika takie prezentowanie polskiego dorobku nauko­ wego wydaje się dalekie od skutecznego. Lakoniczne, ogólnikowe teksty streszczeń prezentują jedynie ideę rozprawy. Wzorem wielu wydawnictw zagranicznych natomiast należałoby sobie życzyć, by polskie rozprawy i artykuły naukowe miały streszczenia stanowiące ok. 10% 1 1 J . Zwernemann, Culture History and African Anthropology — A Century of Research in Germany and Austria, Uppsala 1983, Acta Universitatis Upsaliensis, s. 11-12. �238 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA całości tekstu. Byłoby to zapewne mniej wygodne dla autorów, ale za to odpowiadałoby potrzebom promowania naszej nauki w świecie. Jest to naturalnie problem wykraczający poza omówienie pracy H. Zimonia i charakterystyczny dla^ałości polskiego piśmiennictwa etno­ graficznego. Leszek Dzięgiel MIECZYSŁAW PAWLIK, Wiatraki północno-wschodniej Polski, Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, Białystok 1984, ss. 251, fot. 48, map 7, tabel 10, rycin 50. Recenzowane opracowanie jest jedną z czterech dotychczas opublikowanych w Polsce' pozycji zwartych, traktujących wyłącznie o młynarstwie wietrznym, z tego też względu zasługuje ona na szersze omówienie. W pracy tej autor uwzględnił następujące zagadnienia: zarys historyczny rozwoju wiatraków; stan ilościowy, rozmieszczenie oraz ogólny rozwój istniejących wiatraków w północno-wschodniej Polsce; analityczny przegląd konstrukcji młynów wietrznych tego regionu; urządzenia mechaniczne badanych młynów wietrznych; zagadnienia technologii budowy; formy zagospodarowania i ochrony młynów wietrznych. Już z pobieżnego przeglądu spisu treści i pierwszych sformułowań zawartych we wprowadzeniu wynika, iż omawiana pozycja ma charakter głównie inwentaryzacyjno-materiałowy. Fakt ten nie powinien jednakże usprawiedli­ wiać pominięcia bądź fragmentarycznego potraktowania zagadnień, które w opracowaniu tej rangi znaleźć się powinny. Wprowadzenie, otwierające merytoryczną część pracy, zawiera określenie przedmiotu badań, krótką charakterystykę badanego regionu, typy wiatraków występujące w badanym terenie z wyszczególnieniem miejscowości, wzmianki o najnowszej literaturze oraz stan badań. Otóż najwięcej wątpliwości budzi bardzo powierzchowne omówienie właśnie literatury przedmiotu i stanu badań. Autor w tej części pracy dosłownie w trzech zdaniach nakreśla wyłącznie powojenny dorobek naukowy i osiągnięcia badaczy, zawarte w publikacjach polskich. Podobne stwierdzenie można odnieść do wzmianek o najnowszej literaturze obcojęzycznej, z której autor zacytował tylko trzy na ok. 270 opublikowanych po II wojnie światowej w Europie (por. Bibliografie The International Molinologkal Society — wydawane w tomach „Bibliotheca Molinologica" oraz w Komunikatach TIMS). Niezależnie od faktu, iż autor zacytował tak małą liczbę pozycji zagranicznych, wymienione przez niego prace nie są zaliczane do znaczących, jak również najnowszych. Pozycją uznaną przez badaczy molinologii za najbardziej warto­ ściową jest obszerne ponad 400-stronicowe (formatu A-4) dzieło Holendra J. C . Notebaarta, pt. Windmühlen, wydane w 1972 r. w Paryżu. Notebaart zawarł w nim przegląd typów młynów wietrznych występujących w krajach europejskich i pozaeuropejskich. Przedstawił również zagadnienia z systematyki i genezy wiatraków, zamieścił 360 fotografii. Natomiast najnowsze publikacje, omawiające młynarstwo wietrzne wielotematycznie, to m. in. praca braci Fróde, pt. Windmühlen in Deutschland, Holland, Belgien , czy duńskich autorów Mortensona i Larsena z 1982 r A Niezależnie od działań indywidualnych badaczy na podkreślenie zasługuje działalność wydawnicza wspomnianego wyżej Międzynarodowego Towarzystwa Molinologicznego (TIMS), które publikuje materiały z kolejno odbywanych sympozjów (ostatnie odbyło się w Gent — patrz: „Kronika"), jak również na bieżąco w tomach „Biblotheca Molinologica". 2 1 E . D ą m b s k a , Budownictwo i architektura młynów wietrznych w Polsce, Zeszyty Naukowe Politechniki Krakowskiej, Kraków 1967, z. 19; H. O l s z a ń s k i , Chłopskie wiatraki Pogórza, Rzeszów 1976; H. W e s o ł o w s k a , Etnograficzne badania nad mlynarstwem wiejskim Opolszczyzny (wiatraki), Opole 1961. - W. i E . Fróde. Windmühlen in Deutschland. Holland. Belgien, Koln 1981. O. Mortenson, H. Larsen, Molier og Mollefolk pá Langeland, Rudkoping 1982. 3 �239 Towarzystwo wydaje zarówno opracowania zwarte, jak również artykuły, przy czym na ich treść składają się zagadnienia z różnych dziedzin młynarstwa. Interesująco naszkicowany został przez autora zarys historyczny rozwoju młynów wietrznych, aczkolwiek nie są jasne informacje dotyczące m. in. pierwszych wzmianek o istnieniu młynów wietrznych. M. Pawlik pisze, powołując się na pracę I. Šeftera , iż „pierwsze silniki wiatrowe zostały zbudowane ponad 2000 lat temu" (s. 18), co nie jest zgodne z prawdą, już bowiem w latach trzydziestych naszego wieku dowiedziono, że na ok. 1800 lat p.n.e. datuje się istnienie urządzeń wietrznych pochodzenia sumeryjskiego. Stwierdzili to Grevill, Vowles i Feldhaus , analizując wzmianki zawarte w Kodeksie Hammurabiego (ok. 1750 r. p.n.e.). Inny badacz, Bonnenburg , twierdzi opierając się na źródłach fenickich, iż na ok. 1000 lat p.n.e. na ziemiach dzisiejszego Libanu znany był „fenicki typ" młyna wietrznego. W dalszej części zarysu M. Pawlik, pomijając źródła greckie i rzymskie, przytacza za Encyklopedią odkryć i wynalazków, „pierwszą niezbyt pewną wzmiankę z VII wieku [...]" o budowie młyna wietrznego przez Persa Abu Lulua, natomiast nie wspomina o najbardziej wiarygodnym źródle tego okresu. Kronikach Al Mas'udiego — wybitnego geografa i historyka arabskiego. Podróżnik ten, żyjący w pierwszej połowie X w., w wyniku swoich wieloletnich, dalekich wypraw, opracował 30-tomowe dzieło, z którego zachowało się do czasów obecnych kilkutomowe streszczenie. W jednym z tomów opisał Al Mas'udi młyny wietrzne znajdujące się w małym regionie Seistan Opogranicze dzisiejszego północno-zachodniego Afganistanu i północno-wschod­ niego Iranu), stwierdzając ich istnienie od blisko 1800 lat p.n.e. Przetrwały one w formie nie zmienionej aż do późnego średniowiecza, odkrycie to bowiem potwierdzili w kilkaset lat później inni kronikarze arabscy, Al Mokkaddasi czy Mohammed Dimashqi . W dalszej części omawianego podrozdziału M. Pawlik w formie bardzo skróconej pisze o wprowadzeniu młynów wietrznych do Europy stwierdzając, iż „Niemcy zastosowali go w XI wieku, Anglicy w 1143 r„ Hiszpanie w 1393". Autor swoje wywody opiera na pracy S. Małyszczyckiego, pt. Młynarstwo zbożowe, z 1890 r. Jakkolwiek jest to dzieło zaliczane do najlepszych opracowań z dziedziny młynarstwa, w XIX-wiecznej polskiej literaturze technicznej, to nie może ono być i nie jest na czasy obecne źródłem autorytatywnym. Niewątpliwie za najstarszą wzmiankę o „euro­ pejskim" młynie wietrznym uznaje się informację zawartą w liście napisanym w 833 г., w Anglii, pt. Unum Motendinum Venticum*. Z kolei polski badacz młynów wietrznych F . Klaczyński twierdzi, iż w Anglii i Francji wiatraki były znane już w VIII i IX w. naszej ery. Niestety autor nie udokumentowuje powyższej hipotezy materiałem źródłowym*. Aktualnie w Międzynarodowym Towarzystwie Molinologicznym (TIMS) prowadzone są prace badawcze nad europejską genezą młynów wietrznych, jednakże na wyniki tych badań trzeba będzie jeszcze poczekać. 4 s 6 7 Niezależnie od przedstawionych wyżej uwag czy uzupełnień zauważa się brak w zarysie historycznym rozwoju wiatraków M. Pawlika istotnej kwestii w zagadnieniach genetycznych, mianowicie horyzontalności bądź wertykalności młynów wietrznych, nie znajdziemy również tutaj nawet krótkiej wzmianki o typach czy formach pierwszych wiatraków. Ostatnie stwier- 4 I. Šéftér, Ispolzovanie energii větra, Moskva 1975. В. Greville, Horizontal windmill, draft mill and similar air flow engines, Philadelphia 1948; s. 2-3; H. P. Vowles, Early evolution of power engineering, „Isis", vol. X I I , nr 51, 1932, s. 413; F. M. Feldhaus, Technik der Antike und des Mittelalters, Potsdam 1930, s. 84. K. Bonnenburg, Windmolens in Belgie, „Heemschut", vol. 27, 1950, nr 2, s. 103. J. C. Notebaart, A hypothesis about the origin of the first windmill, Transaction of the Second International Symposium on Molinology, Lyngby — Holte 1971. s. 165. Treść listu przeanalizował i opublikował W. G l a u n e r w pracy pt. Die historische entwicklung der Mül/erei, Mlinchen—Berlin 1939, s. 17. F. K l a c z y ń s k i , Wiatraki w Polsce, Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre­ niawie, t. X I I , Poznań 1981, s. 27. 5 6 7 8 9 �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA dzenie odnosi się także do tego fragmentu zarysu, w którym autor omawia najstarsze źródła potwierdzające istnienie młynów wietrznych na terenach Polski. Rozwój wiatraków w obecnych woj. białostockim, łomżyńskim i suwalskim składa się na pozostałą treść oma­ wianego zarysu. Stan ilościowy, rozmieszczenie oraz ogólny rozwój istniejących wiatraków w północno-wschodniej Polsce (lata 1960-80) jest kontynuacją rozważań ujętych w zarysie historycznym, przy czym na uwagę zasługuje załączona mapa rozmieszczenia wiatraków w wy­ mienionych wyżej trzech województwach (stan z 1980 г.). Zasadniczy trzon pracy M. Pawlika stanowi analityczny przegląd konstrukcji młynów wietrznych północno-wschodniej Polski, w którym autor omawia wiatraki kozłowe — kożlaki, wiatraki „sokolskie", wiatraki holenderskie, murowane wiatraki holenderskie, wiatraki holen­ derskie o konstrukcji drewnianej, wiatraki rolkowe — paltraki odmiany A i odmiany B, wiatraki budowane na dachach obiektów użytkowych. Wymienione tytuły podrozdziałów stanowią jedno­ cześnie systematykę młynów wietrznych występujących na omawianym obszarze, jakkolwiek autor nie stosuje takiego określenia bezpośrednio. Za podstawowe kryterium podziału przyjmuje „konstrukcyjne rozwiązanie zespołu nieruchomego i jego powiązanie z częścią obracalną". We wstępnych rozważaniach wychodzi niejako od wiatraka „słupowego" jako typu o naj­ prostszej konstrukcji, przy czym mając na uwadze wyżej przytoczone kryterium, wyszczególnia wiatraki kożlaki, holendry i paltraki. M. Pawlik, jak widać z powyższego, zastosował tra­ dycyjny, powszechnie przyjęty w literaturze przedmiotu badań podział młynów wietrznych, jakkolwiek współczesne osiągnięcia molinologii obligują do bardziej krytycznego, a zarazem bardziej rzeczowego czy też funkcjonalnego spojrzenia na problematykę typologiczną i nazew­ nictwo. Przekładając powyższe na język faktów, nasuwa się następująca wątpliwość: czy przyporządkowanie wiatraków „koźlaków" i „sokolskich" do grupy wiatraków kozłowych jest słuszne? Przecież najbardziej istotnym elementem konstrukcji nieruchomej tego typu jest „słup" nazywany również „palem", „sztembrem". etc. Mniej ważny jest natomiast sposób osadzenia tego „słupa", znane są bowiem przykłady umocowania go nie tylko w podwalinach czy stożko­ watym kopcu kamiennym (wiatraki „sokolskie"), ale również w betonowym kręgu, cembro­ winie, bezpośrednio w gruncie (o czym autor wspomina), na dachu budynku lub na platformie itd. Wydaje się zatem, iż nazwanie tej grupy wiatrakami „słupowymi" będzie bardziej poprawne i adekwatne do konstrukcji, trudno bowiem jest doszukać się np. w wiatrakach „sokolskich" konstrukcji „kozła", skoro go tam nie ma. Natomiast w grupie młynów wietrznych typu słupowego można wydzielić odpowiednie warianty, przyjmując kryterium sposobu osadzenia „słupa"; a więc wydzielić: osadzone na „koźle"-koźlaki, osadzone w gruncie, w kręgu betonowym itd. Na zakończenie omawiania problematyki wiatraków słupowych należałoby rozpatrzyć jeszcze jedno, zbyt śmiałe jak się wydaje, stwierdzenie autora pracy, iż „wiatraki kozłowe są naj­ prostsza konstrukcją młynów wietrznych. Ich rodowód sięga początków kształtowania się młynarstwa z wykorzystaniem energii wiatru" (s. 36). Otóż młyny wietrzne typu słupowego (wertykalne) znane są w Europie od IX w. (por. uwagi we wstępnej części recenzji), natomiast pierwsze przemiałowe wiatraki horyzontalne — w których wał skrzydłowy jest położony prosto­ padle do powierzchni gruntu — znane były w Seistan na ok. 1800 lat p.n.e., co również zostało wyżej stwierdzone. Następne podrozdziały M. Pawlik poświęca wiatrakom, zwanym „holen­ derskimi". Otóż wyodrębnia on: „wiatrak holenderski (najprostsza postać), murowany wiatrak holenderski, wiatrak holenderski o konstrukcji drewnianej". Materiał analityczny, jakim posłużył się autor, nie w pełni jednak odpowiada określeniom, pod którymi go ujęto, a właściwie zestawiając trzy wymienione typy (warianty?) można zauważyć pewną niekonsekwencję typo­ logiczną. Mianowicie do grupy młynów wietrznych „holendrów" o konstrukcji drewnianej zaliczył autor m. in. takie obiekty, w których część parterowa jest murowana, a kondygnacje górne drewniane, natomiast typowy wiatrak o konstrukcji drewnianej (najprostsza postać) przyporządkował do wiatraków „holenderskich". Wydaje się, iż analizowane obiekty najwłaściwiej można by zaklasyfikować do trzech grup wiatraków typu „holenderskiego", miano­ wicie: drewniane, drewniano-murowane i murowane, co spełniałoby wymogi typologiczne. Jeśli chodzi o nazewnictwo, to stosowanie określenia wiatraki ..holenderskie" w odniesieniu �241 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA do szerokiej grupy (liczby) tego typu młynów wietrznych jest niewłaściwe, ustalenie bowiem tego. co jest „holenderskie", a co np. „polskie", wymaga pogłębionych badań analityczno-porównawczych. Zatem właściwe będzie przyjęcie określenia: młyn wietrzny wieżowy, głównie z uwagi na konstrukcję (sylwetkę) budynku wiatraka, a w ramach tego typu można dokonać rozróżnienia przyjmując odpowiednie kryterium nawiązujące do miejsca lokalizacji bądź nazwy własnej (co jest praktykowane w przypadku wiatraków zachodnioeuropejskich) czy też z uwagi na rodzaj zastosowanego materiału etc. Bardzo interesująco ujęte, zarówno pod względem typologicznym, jak i analityczno-konstrukcyjnym, młyny wietrzne rolkowe (paltraki) i budowane na dachach obiektów użytkowych zamykają tę część opracowania. Urządzenia mechaniczne badanych młynów wietrznych stanowią kolejny rozdział pracy. Autor omawia w nim trzy podstawowe zespoły mechanizmów wiatraka: zespół napędowy — czyli silnik przetwarzający energię kinetyczną strumienia wiatru na pracę mechaniczną, urządzenia technologiczne oraz urządzenia pomocnicze związane z ogólną eksploatacją obiektu. Również zagadnieniom technologii budowy wiatraków poświęci! autor nieco miejsca, uwzględniając warunki lokalizacji obiektu, wybór typu młyna wietrznego, kolejne czynności przy montażu i wyposażeniu obiektu. I-'ormy zagospodarowania i ochrony młynów wietrznych wraz z wnioskami ogólnymi zamykają recenzowaną pracę. Podsumowując powyższe rozważania można dostrzec pozytywne i negatywne strony opraco­ wania. Do tych pierwszych niewątpliwie zaliczyć należy bardzo dobre opisy konstrukcyjno-architektoniczne, cenne są tabele zawierające dane poszczególnych typów (obiektów) wraz z wykazem miejscowości, a znakomite rysunki, ryciny oraz mapy i fotografie zdecydowanie wzbogacają opracowanie. Ujemną stroną pracy, jak się wydaje, jest bardzo powierzchowne omówienie literatury polskiej i obcojęzycznej przedmiotu badań, co stanowi konsekwencję wykorzystania zbyt szczupłej liczby publikacji. Nie do przyjęcia są stwierdzenia odnoszące się do zagadnień genetycznych młynów wietrznych, jak również pominięcie kilku innych kwestii z tą problematyką związanych, a wyszczególnionch w recenzji. Brak jest konsekwentnego, popraw­ nego i syntetycznego ujęcia problematyki systematycznej wraz z nazewnictwem młynów wietrz­ nych omawianego obszaru. Jednakże niezależnie od powyższych uwag opracowanie tej rangi (jest to bowiem mono­ grafia regionalna i tematyczna) winno zawierać odpowiednio wyeksponowaną problematykę towarzyszącą, jak np. przyczyny zróżnicowania przestrzennego i upowszechniania się wiatra­ ków omawianego obszaru, a więc nie tylko ukształtowanie terenu i czynniki klimatyczne, ale także migracje ludności i problemy osadnicze, procesy społeczno-gospodarcze, historyczne itd. Z zagadnień morfologicznych brakuje wyraźnego zróżnicowania młynów wietrznych ze względu na ich funkcję (np. przemiałowe, wydobywcze, do przepompowywania, wiatraki-tartaki, ole­ jarnie, generatory etc). Na osobne potraktowanie zasługuje zdobnictwo w wiatraku, które w dotychczasowych publikacjach, również w obcojęzycznych, uwzględniano bardzo marginalnie bądź też pomijano zupełnie. Podobne stwierdzenie odnosi się do problematyki nazewnictwa, gdzie można by uwzględnić nie tylko nazwy topograficzne, dzierżawcze czy własne młynów wietrznych, ale również przeanalizowane uprzednio określenie „wiatrak" i jego synonimy, przy czym w tym przypadku pomocna byłaby zapewne mapa Małego atlasu gwar polskich, opracowana przez Zakład Językoznawstwa P A N . Wyszczególnione wyżej krytyczne, a może dyskusyjne uwagi, jak również określone propo­ zycje, nie przesłaniają naturalnie trudu, jaki sobie zadał autor, albowiem samo tylko przepro­ wadzenie prac inwentaryzacyjno-architektonicznych w 150 obiektach jest ogromnym wysiłkiem, zarówno pod względem czasowym, jak i organizacyjnym. Można sądzić, iż recenzowana rozpra­ wa, szczególnie jej część dokumentacyjna, stanowić może cenny materiał źródłowy dla badaczy zajmujących się problematyką młynarską w Polsce i poza jej granicami. 1 0 Adam Szymański 1 0 Wspomniana mapa zamieszczona jest pod numerem 85 w drugim tomie Małego atlasu gwar polskich, pod red. K . Nitscha. 16 - Etnografia Polska t. 31, z. 1 �242 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA JADWIGA KOMOROWSKA, Świąteczne Warszawa 1984. ss. 590. fot. 37. zwyczaje domowe w wielkim mieście, PWN. Praca ta ze względu na przedmiot i metody badawcze zaciekawić powinna etnografów. Na przykładzie rodzin warszawskich autorka poddaje analizie miejską obrzędowość świąteczną, powiązaną z cyklem dorocznym (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Wszystkich Świę­ tych) i rodzinnym (chrzciny, I Komunia, wesele, pogrzeb. Dzień Matki, Dzień Kobiet). Stara się przy tym znaleźć odpowiedź na pytanie, w jaki sposób i w jakiej formie staro­ polskie zwyczaje domowe przetrwały we współczesnych zachowaniach w badanych rodzinach. Wychwytuje zróżnicowanie tej zwyczajowości ze względu na czas: na to co „dawne" i co „dzisiejsze" a także, co wydaje się ważne, ze względu na odmienność społeczno-zawodową rodzin, określaną przez pochodzenie, wiek i pracę zawodową ich członków. „Badane tutaj rodziny należą do kategorii rodzin warszawskich, znajdujących się w zaawansowanej fazie życia rodzinnego: są to rodziny z dorastającymi dziećmi. Dzieci najczęściej jest dwoje" (s. 34-35). „Bezpośrednio z terenów wiejskich przybyła do Warszawy 1/4 matek. Tyleż samo jest matek zasiedziałych w stolicy od urodzenia. Reszta — polowa wszystkich matek — przybyła do Warszawy z innych miast i miasteczek, urbanizując się stopniowo" (s. 37). Większość wypowiadającej się młodzieży deklarowała się jako wierząca, 1/5 natomiast jako niewierząca, co jest zgodne z proporcjami występującymi w innych badaniach nad religijnością młodzieży w Polsce Uwzględnienie różnorodności społecznej umożliwia autorce dostrzeżenie uwspółcześnienia nie­ których tradycji i ich modyfikacji. „Badania zwyczajowości domowej traktuję jako badania fragmentu świątecznej kultury rodzin wielkomiejskich, obejmującego symboliczne zachowania, pojawiające się w rodzinnej grupie corocznie w określonych dniach lub przy okazji węzłowych wydarzeń związanych z kolejnymi fazami ludzkiego życia" (s. 23-24). Autorka koncentruje się wokół współczesnej struktury zwyczajowości domowej, a także jej zmian zachodzących równo­ legle w związku z obecnymi przemianami rodziny. Opiera się na materiałach zebranych podczas badań socjologicznych przeprowadzonych wśród młodzieży warszawskich szkół średnich w latach 1974-78. Wypowiedzi uczniów, jak i obszerne wykorzystanie ich przez Jadwigę Komorowską, cenne są dla wszystkich, którzy interesują się obyczajowością miejską. Pokazują one bogate opisy aktualnie kultywowanych zwyczajów świątecznych w rodzinach warszawskich. W pracy autorka ogranicza się do Warszawy, co jedocześnie pozwala jej na głębsze wniknięcie i poznanie zróżnicowanej kultury rodzinnej tego miasta. 1 2 Na książkę tę składają się dwie części. Pierwsza to studium socjologiczne omawiające współczesną rodzinę (polską i warszawską) oraz jej charakterystykę z pozycji metodologicznych. Drugą część stanowią natomiast konkretne opisy domowego świętowania w Warszawie, w latach, w których przeprowadzone były badania, w różnych grupach społeczno-zawodowych i międzypokoleniowych. Przy wyborze zamieszczonych w tej części opisów Komorowska kieruje się zasadą reprezentacji typologicznej i środowiskowej. Autorka chcąc uchwycić dynamikę przemian międzypokoleniowych wybrała te opisy, które sięgają w przeszłość rodziny, oraz te, które pokazują aspiracje młodzieży w dziedzinie pogłębienia więzi i tradycji rodzinnej. Przedmiot dociekań stanowi — najogólniej mówiąc — kultura rodziny. Jadwiga Komorowska wyodrębnia tu dwie płaszczyzny: 1) życia codziennego i 2) świątecznego, gdzie występują zachowania symbo­ liczne wyrażające podstawowe wartości rodziny: miłość, dzieci, dom . „Przedmiotem badań były tutaj żywe, aktualne, funkcjonujące wytwory i wzory, odgrywające uznaną rolę w życiu członków zbiorowości, zarówno te, które zdały egzamin trwałości w czasie jako kulturalne dziedzictwo, jak i te. które kultura rodziny wchłonęła współcześnie" (s. 194). 3 1 Por. S. C z a r n o w s k i , Kultura, Warszawa 1958, s. 106. Por. F. Pełka, Religijność młodzieży szkól średnich w Polsce. Stan i wyniki badań 1956-73, Lublin (maszynopis). Por. J. K o m o r o w s k a , Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście. Warszawa 1984, s. 18-20, oraz Konflikty małżeństw miejskich w świetle ankiety czytelniczej, „Przegląd Socjologiczny", t. 24: 1971. 2 3 �243 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA Badania, które podejmuje autorka, to badania empiryczne, złożone z dwóch faz. Pierwsza z nich polegała na uzyskaniu swobodnych opisów życia rodzinnego i zwyczajów świątecznych w grupie 530 osób. Druga faza skłoniła autorkę do ograniczenia tej liczby do 195. „Po zebraniu materiałów przeprowadziłam w każdej klasie po kilka grupowych wywiadów i 35 rozmów indywidualnych dla pogłębienia niektórych informacji" (s. 26). „Postępowanie badawcze wiodło więc od szerokiego liczbowo zakresu badanych «przedmiotów» do coraz to węższego zakresu, pozwalającego jednak na głębszą i bardziej szczegółową obserwację rzeczywistości oraz na większą «przedmiotowość» roli informatora — uczestnika badanych zwyczajowych praktyk" (s. 31). Mówiąc o metodzie pracy autorki należy wspomnieć, iż badania te daleko wykraczają poza ramy socjologii, uwzględniając również psychologię społeczną i antropologię kulturową. Do analizy zebranych materiałów Komorowska wyodrębnia cztery typy zwyczajów ości świątecznej (A, B, C , D) stosując kryterium tradycyjności i otwartości . Tradycyjność to według niej praktykowanie zwyczajów przeniesionych z pokolenia na pokolenie. Natomiast otwartość to włączenie do praktyk rodzinnych elementów współczesnych, będących często efektem działania środków masowego przekazu (prasa, radio, telewizja). „W literaturze socjolo­ gicznej używa *ię terminu otwartość dla klasyfikowania grup ze względu na zakres ich zewnętrz­ nych, społecznych kontaktów" (s. 81). Wspomniane typy to: A — ze średnio rozbudowaną zwyczajowością, tradycyjnością; В — ze znacznie rozbudowaną zwyczajowością; С — ze znacznie rozbudowaną zwyczajowością, ale zamkniętą na wszelkie przejawy nowego; oraz D — ze znacznie zredukowaną zwyczajowością, zachowującą nieliczne relikty tradycji i w niewielkim tylko stopniu otwartą na współczesność. Najczęściej występującymi w przypadku badanych przez autorkę rodzin są typy A i B. Zastosowanie przez Jadwigę Komorowską postępowania polegającego na przyjęciu wyżej wymienionych typów bylo niezbędne przy porządkowaniu i klasyfikacji mate­ riałów opisowych, a zarazem sprawiło, że II część książki stała się bardziej zrozumiała dla czytelnika. W recenzowanej pracy zostały przyjęte dwa założenia, a mianowicie, że „występowanie w strukturze domowej zwyczajowości dawnych zespołów zwyczajów lub ich elementów uznać można za wskaźnik tradycyjności. [...] Występowanie zaś elementów najnowszych teraźniej­ szych — za wskaźnik otwartości tej dziedziny na współczesność" (s. 81). Uwzględniając to autorka wyróżnia cztery kategorie zwyczajowości domowej: 1) tradycyjną otwartą (tzn. pod­ trzymującą to, co dawne, i włączającą to, co nowe); 2) tradycyjną zamkniętą (hołdującą tradycji, a nie włączającą nowych elementów); 3) bez tradycji otwartą (nie uwzględniającą dawnego, a włączającą wszystko, co nowe); 4) bez tradycji zamkniętą (nie przywiązującą jakie­ gokolwiek znaczenia do zwyczajowości świątecznej). Z grupy badanych rodzin najliczniej reprezentowana była kategoria I (90%), pozostałe (10%) to kategoria II. Klasyfikacja ta posłużyła autorce do analizy i uporządkowania materiału opisowego. Przy omawianiu domowej zwyczajowości świątecznej Jadwiga Komorowska porusza kilka istotnych zagadnień, jak: biesiadowanie i uczestnictwo rodziny w obrzędach; zróżnicowanie funkcji żeńskiej i męskiej w rodzinie oraz ról, jakie odgrywają w niej kobieta i mężczyzna. Szczególnie ciekawa wydaje się tematyka roli kobiety. „W tym systemie rodzinnych związków role matek współmałżonków ukazują się jako role centralne — jako ośrodki rodzinnej informacji, moralnego a często i materialnego oparcia i pomocy dzieciom i wnukom oraz jako główny czynnik kontroli dotyczącej realizacji starodawnych, nowych a także najnowszych" (s. 96). Matka — to „kapłanka" domowego ogniska. Dołączone do omówienia tego zagadnienia opisy wypowiedzi młodzieży znacznie wzbogacają książkę. „W płaszczyźnie praktycznych zachowań, a więc głównie w przedświątecznych przygotowaniach, niezależnie od tego, kto pełni wiodącą rolę w płaszczyźnie symbolicznej, z reguły najbardziej niezaangażowana jest kobieta —matka pełniąc tu nie tylko funkcję organizacyjną, ale i slużebno-wykonawczą. W całości, przy znacznej zresztą przewadze obciążeń o charakterze usługowym, świąteczna rola kobiety odpowiada jej 4 4 Jadwiga Komorowska powołuje się również na Stefana Czarnowskiego i jego pracę, Kultura, Warszawa 1958. �244 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA codziennej wielofunkcyjnej roli rodzinnej" (s. 112). Z obserwacji etnograficznej środowiska wiejskiego znana jest rola kobiety, pełniącej często różnorakie funkcje — babki, kumy, swatki, weselnego „zapiewajły" podnoszącej w znacznym stopniu rangę obrzędu. Środowisko miejskie różni się nieco pod tym względem, bo większą rolę odgrywa w nim jednak równopartnerstwo, wszakże wiele wypowiedzi podkreślało, że „matka zawsze była i jest duszą domu i wszystkich domowych świąt i uroczystości" (s. 112). W jednym z ostatnich rozdziałów książki autorka zajmuje się omówieniem znaczenia — dla młodzieży — funkcji domowych zwyczajów. Z jej badań wynika, że wyobrażenia młodzieży odbijają poglądy kręgu rodzinnego akcentującego dużą wagę zwyczajowości świątecznej. „Manifestacją jest tu, między innymi, wczesne rozpoczynanie przedświątecznych przygotowań, a przede wszystkim — stosunkowo liczne uczestnictwo, obowiązkowe odwiedzanie się krewnych, a nawet rodzinne zjazdy. Badana młodzież dawała w swoich wypowiedziach wyraz radości z powodu stwarzanej, dzięki tym zwyczajom, okazji do rodzinnych spotkań i obcowania z rzadko widywanymi krewnymi. Kontakty te to w jej odczuciu duża przyjemność" (s. 167). Rozdział ten jest bardzo istotny, z uwagi na aktualne oceny związane z domową zwyczajowością świą­ teczną. W zwyczajowości tej zbiegają się i zespalają nauki trzech pokoleń. Pokolenie naj­ młodsze pełni rolę nosiciela i rozsadnika wzorów współczesnych. Najmłodsi — nosiciele współ­ czesności, średnie pokolenie — to pomost pomiędzy dawnymi a nowymi laty: łączy tradycję ze współczesnością, najstarsi — to nosiciele tradycji. Powołując się na Stefana Czarnowskiego autorka twierdzi, że pokolenie, stan, wiek, płeć to cechy różnicujące i charakteryzujące udział w praktykowaniu. Dla badacza interesującego się etnografią miasta godne uwagi są zamieszczone w II części książki opisy ukazujące sposoby świętowania, w jakich się to dokonuje. Autorka ilustruje to licznymi fotografiami znajdującymi się na końcu. Są tam przykłady zarówno dawnej, jak i współczesnej zwyczajowości domowej. Praca ta zawiera również długą listę przypisów i lektur, które mogą posłużyć czytelnikowi w jego poszukiwaniach naukowych. Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście to jedna z nielicznych prób zaprezento­ wania współczesnej, aktualnej zwyczajowości domowej. Przyznać trzeba, że to próba udana. „Analiza zebranych materiałów ukazała, że w doświadczeniu młodzieży wartości rodzinne (miłość, dzieci, dom) występują w powiązaniu, odnoszą się niejako do podstawowych wartości chrześcijańskiej i najbardziej narodowej kultury: osobistej godności jednostki, idei braterstwa, idei obrony życia oraz idei zwycięstwa miłości nad rozkładem i śmiercią" (s. 196). Książka Jadwigi Komorowskiej zasługuje na duże uznanie, gdyż w rzetelnym studium ukazuje pełny obraz współczesnych form zwyczajowości, przedstawiając je zarazem w niekon­ wencjonalny sposób. Maria Idźkowska M U R I E L S A V I L L E - T R O I K E , The ethnography of communication. An Introduction, Basil Black well, Oxford 1982, Seria: Language in Society, nr 3, ss. 290. Związek badań językoznawczych z badaniami nad kulturą, możność opisywania kodów kulturowych na wzór kodów językowych, znakowe funkcje zachowań kulturowych człowieka — wszystkie te zagadnienia od wielu już lat wchodzą w zakres podstawowych paradygmatów antropologii i etnografii na świecie. Oczywiście prześledzenie dróg rozwoju różnych kierunków, które coraz częściej określamy wspólną formułą semiotyki kultury, ich wzajemnych wpływów i powiązań, a także ustaleń formułowanych niezależnie w poszczególnych ośrodkach byłoby zadaniem przekraczającym znacznie zamierzenia opracowania będącego recenzją jednej tylko książki . Chciałabym jedynie zwrócić uwagę na fakt szczególny. Chodzi mianowicie o to, że 1 1 Na ten temat patrz m. in.: S. Ż ó ł k i e w s k i , Przedmowa do: Semiotyka kultury. Warszawa 1977; M. В u с h o ws к i, W. Burszta. Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą, „Lud", t. 66: 1982, s. 31-44; W. Burszta, W świecie ideacyjnych kodów. Propozycja Warda Goode- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 245 rozwój kierunków, z których wszystkie narodziły się „na styku" dwóch przynajmniej dyscyplin — lingwistyki i etnologii — zaowocował szeregiem formuł, których nazwy mogłyby sugerować, iż mamy do czynienia nie tyle z wyodrębniającymi się kierunkami w ramach jednej dyscypliny, ile z powstaniem wręcz nowych dyscyplin nauki: semiotyki kultury, etnosemantyki. etnonauki, socjolingwistyki. Być może rozszerzenie tradycyjnego zakresu zainteresowań — zarówno lin­ gwistyki, jak etnologii i antropologii — do pewnego stopnia usprawiedliwia dążenie do wyodrębniania i „etykietowania". Proces ten bynajmniej nie zakończył się jeszcze, poszu­ kiwania nowych formuł trwają. W latach 60 wysunięto propozycję jeszcze jednej dyscy­ pliny — a mianowicie etnografii komunikacji, zrodzonej bezpośrednio z określenia „etnografii mówienia". Praca zatytułowana właśnie Etnografia komunikacji ukazała się w 1982 r. jako trzecia po/ycja serii ..Language in Society". Jej autorka pracownicy Uniwersytetu stanu Illinois w Urbana Champaign, w swej działalności naukowej, sądząc z dotychczasowego dorobku, wyszła z pozycji językoznawczych. Omawiana książka stanowi próbę syntezy i ogólnego wpro­ wadzenia do nowej, zdaniem autorki dyscypliny antropologii wyłaniającej się w wyniku kon­ wergencji nowszych kierunków językoznawstwa, zwłaszcza socjolingwistyki (ale także lingwistyki teoretycznej odchodzącej zdecydowanie od koncepcji badań samej tylko struktury ,języka ideal­ nego"-) oraz holistycznych kierunków antropologii, w których podstawą analiz są całościowe opisy konkretnych systemów kulturowych i badanie zjawisk w ich kontekście. W kręgu zbliżonych zainteresowań znalazła się również socjologia ze swą koncepcją „przekładania" struktury społecznej na analizy aktów komunikowania się ludzi — interakcjonizmemem symbo­ licznym i etnometodologią. Wskazując na inspiracje antropologiczne „etnografii komunikacji" autorka powołuje się na ich cały nurt „etnograficzny" poczynając od Boasa i Kroebera poprzez Bronisława Malinowskiego, kończąc na koncepcji „etnosemantyki" Goodenougha. Tak nakreślo­ ny rodowód „etnografii komunikacji" jest prawie wyłącznie anglosaski, niezależny od tego, co powstawało w nauce innych części świata. Jak już wspomniałam, bezpośrednim bodźcem do sformułowania koncepcji „etnografii komunikacji" stało się opublikowanie w 1962 r. Etnografii mówienia autorstwa Della Hymesa, który wyszedł z kręgu amerykańskiej ethnoscience. Koncepcje M. Saville-Troike są dalszym rozwinięciem niektórych idei Hymesa. Lista inspiracji jest zresztą dłuższa, podobnie jak lista opracowań szczegółowych, przyczynkarskich, które objęto nową, „syntetyzującą" nazwą. Na wstępie autorka formułuje podstawowe cele prezentowanej dyscypliny. Uwzględniając daleką idącą zbieżność zainteresowań etnografii komunikacji i innych kierunków semiotycznych podkreśla ona, iż propozycja jej dotyczy przede wszystkim „nowego porządku informacji ustrukturowaniu zachowań komunikacyjnych i uwzględnienia ich roli w życiu społecznym". To ustrukturowanie oznacza badanie systemów komunikacyjnych, przede wszystkim języka, a raczej „mówienia" w relacji do pozostałych systemów kultury, z których najważniejsze to struktury społeczne, system wartości i „wierzenia", czyli światopogląd. Saville-Troike podkreśla wielokrotnie „etnograficzny" aspekt tych dociekań, czyli podsta­ wowe znaczenie opisu systemów komunikowania się w całościowo opisanym systemie kultury. nougha, tamże, s. 45-60; tenże, Lingwistyka a etnologia, [w:] O kulturze i jej badaniu, Warszawa 1985. Stosunek socjolingwistyki i „etnografii mówienia" do lingwistyki strukturalnej i generatywnej określa wyraźnie m. in. Dell Hymes w wydanej w 1975 r. pracy: Sociolinguistics and the Ethnography of Speaking, [w:] Social Anthropology and Language, (red.) Edwin Ardenero, London 1975. Fragmenty w przekładzie polskim: Dell Hymes, Socjolingwistyka i etnografia mówienia, [w:] Język i społeczeństwo, (red.) M. Głowiński, Warszawa 1980, s. 41-81. Podobną koncepcję rozwoju lingwistyki prezentuje R. Harris, The Language Myth, London 1981. Ten ostatni określa tradycyjne już obecnie kierunki językoznawstwa jako „lingwistykę zmitologizowaną". 2 �246 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ostatecznym celem etnografii komunikacji jest jednak teoria (autorka proponuje nawet określe­ nie „metateoria") komunikowania się ludzkiego-'. Podstawowe założenia, pojęcia i problemy tej teorii wyłożono w drugim rozdziale książki. Pojęciem wyjściowym są wzory komunikacji, a założeniem funkcja znacząca w sposób systematyczny występującej różnorodności form użycia języka i innych środków porozumienia. Chodzi również i o tę różnorodność, którą tradycyjna lingwistyka wykluczyła ze swych zainteresowań jako „nieregularności" czy „swobodne warianty". W regularności występowania tych właśnie wariantów autorka widzi podstawowe wzory komunikowania się. Znaczenie wypo­ wiedzi należy odnosić nie tyle do semantyki języka, ile do — nazwijmy to — „semantyki sytuacji", wynikającej z innych niż językowe kategorii kultury. Jaskrawym tego przykładem mogą być między innymi formuły przywitań, pozdrowień, formuły rozpoczynające rozmowę itp., wypowiedzi o funkcji „fatycznej", których funkcja informacyjna wynika z samej sytuacji nadania. Dlatego właśnie funkcja wypowiedzi stoi w centrum zainteresowań etnografii komuni­ kacji i może stać się punktem wyjścia do zastanowień nad formą (zdaniem autorki lingwistyka teoretyczna postulowała dotąd kierunek odwrotny). Istotną dla prezentowanego kierunku jest sprawa wyodrębnienia przedmiotu badań. Autorka posługuje się tu zapożyczonym od lingwistów pojęciem „wspólnoty językowej", która jednak w tym wypadku nie może oznaczać grupy ludzi posługujących się językiem homogenicznym, ponieważ właśnie warianty zidentyfikowanego uprzednio języka niosą wartość informacyjną. W dalszym ciągu pracy zwraca ona uwagę na fakt istnienia wspólnot językowych posługu­ jących się znacznie zróżnicowanymi wariantami języka naturalnego lub wręcz dwoma językami naturalnymi pełniącymi różne funkcje. Dla wyodrębnienia wspólnoty musimy więc sięgnąć do kryteriów pozajęzykowych w założeniu, że wspólnota dziejów historycznych, położenia spo­ łecznego w szerszym układzie lub pewnych cech kulturowo uznanych — takich jak religia, rasa, zawód pochodzenie etc. — tworzą „społeczność": grupę posiadającą gęstą sieć komunikacji i świadomość własnej odrębności i tożsamości. Jedną zaś z funkcji języka jest właśnie ozna­ czanie tożsamości i odrębności. Dlatego wyodrębniając grupy na różnych poziomach swoistości możemy spodziewać się, iż w takim czy innym stopniu będą one „wspólnotami języka" . Proponuje się tu znacznie bardziej adekwatne określenie ..wspólnoty mowy". Sam język naturalny wyodrębnia „wspólnoty mowy" z bardzo różną siłą, autorka sugeruje tu typologię grup językowych wyróżniając soft-skelled communities — narody mówiące językami szeroko w świecie używanymi i wspólnoty o skorupie twardej — hard-shelled, dla których sam język naturalny jest prawie doskonałym kryterium wyodrębnienia . Jak każda klasyfikacja dychotomiczna jest modelem zróżnicowania występującego w rzeczywistości w postaci continuum. Pojęciem organizującym całość przedmiotu badań jest „kompetencja komunikacyjna" ko­ respondująca do pewnego stopnia z lingwistyczną „kompetencją językową", a w dużo większym z etnosemantyczną „kompetencją kulturową", której jest częścią. W przeciwieństwie do lingwistów Saville-Troike nie podnosi problemu „wrodzonego" charakteru kompetencji komunikacyjnej, lecz analizuje jej osiąganie w procesie enkułturacii . Kompetencja komunikacyjna obejmuje 4 5 ft л Saville-Troike rozszerza sygnalizowane przez Hymesa pojęcie „aktu mowy" na pojęcie „aktu komunikacji". Hymes pisze: „Trzeba przyjąć, że wspólnota językowa polega na wykorzystaniu tej samej podstawowej formy mowy w sposób określony tymi samymi regułami". Hymes, op. cit., s. 63. W przypadku soft-shelled communities tym większego znaczenia dla określenia tożsamości nabierają inne, pozajęzykowe kody kulturowe. Zauważmy, że np. E . T. Hall zwrócił uwagę na swoistość takich kodów komunikując się z ludźmi, z którymi porozumiewał się w rodzimym, „światowym" języku; E.t. Hall, Ukryty wymiar. Warszawa 1976; tenże, Poza kulturą, Warszawa 1484. Istotne rozszerzenie koncepcji kompetencji językowej Chomsky'ego proponuje m. in. Dell Hymes pisząc: „Gramatyka i wybór reguł alternatywnych są na równi podstawą kon4 5 h �RECENZJA 1 OMÓWIENIA 247 catość intersubiektywnej wiedzy jednostki dotyczącej tego, jak, w jaki sposób do kogo mówić (i wysyłać inne sygnały) w każdej z kulturowo rozpoznanych sytuacji. Podstawowymi aspektami kultury istotnymi dla kompetencji komunikacyjnej są: struktura społeczna, tak nazwane przez autorkę „postawy w stosunku do języka" (rzecz dość trudna do adekwatnego przełożenia), właściwa dla danej kultury sieć kategorii pojęciowych i wzór transmisji kulturowej. Na ich podstawie autorka zbudowała model kompetencji komunikacyjnej, składający się z: wiedzy języko­ wej (znajomość kodów we wszystkich występujących w danej społeczności wariantach), umiejęt­ ności komunikowania się, tzn. stosowania znanych reguł kodów używanych w różnych sytuacjach interpretacji wypowiedzi i ze strategii komunikacyjnych. Trzecim elementem modelu jest wiedza kulturowa obejmująca wymienione już dziedziny kultury. Model ma charakter systemu, elementy są wewnętrznie powiązane. W dążeniu do ujęcia w nim wszystkich aspektów ko­ munikowania się autorka zwraca też uwagę na szczególny fakt, mianowicie znaczącą funkcję niekompetencji w pewnych przypadkach. Trudności w porozumiewaniu się mogą być manifesto­ wane jako znaki, np. dystansu społecznego lub „obcości" konotującej jeszcze inne cechy . Przedmiotem bezpośredniego opisu etnograficznego i jednostką analizy jest wydarzenie komunikacyjne mające miejsce w określonej sytuacji komunikacyjnej, a składające się z możliwych do wyodrębnienia a k t ó w k o m u n i k a c j i (wymiany informacji, rozkazów, przysiąg, modlitw, wymiany darów i in.). Możliwości rozczłonkowania konkretnego wyda­ rzenia jest wiele. Podstawowym postulatem jest tu identyfikacja poszczególnych elementów dyskretnych opartych na pochodzącym z badanej kultury sposobie ich kategoryzowania. Chodzi 0 tzw. „kategorie mówienia" — bardzo zróżnicowane w skali kultur świata. Podstawowe problemy etnografii komunikacji to: związek komunikacji ze strukturą społecz­ ną, problem języków obrzędowych i „wyrażeń rutynowych", w końcu możliwość ustalenia uniwersalnych modeli komunikacji i charakter różnic między porozumiewaniem się w skali całego świata. Trzecia część pracy omawia szczegółowo różnorodne funkcje znaczeniowe zróżnicowania językowego w ramach wspólnot różnej skali. Repertuai komunikacyjny grupy obejmuje całość kodów zróżnicowanych na wielu płaszczyznach: regionalnej, społecznej, nośnika informacji, stylu (w podziale na formalny i nieformalny) i in. Ustalić znaczenia tej różnorodności to analizować jej relacje w obrębie modelu komunikowania się — wybór kodu i miejsce, czas, cel i temat wymiany komunikatów oraz relacje w obrębie systemu kultury: warianty mowy w relacji do zróżnicowania etnicznego, regionalnego, społecznego, ról zawodowych, płci i wieku oraz innych jeszcze kategorii wyróżnionych w danej kulturze. Część czwarta poświęcona jest metodom rejestrowania i analizy danych. Nie widzę ko­ nieczności bardziej szczegółowego prezentowania tej części, jest rzeczą oczywistą, iż tak całościowy opis kultury i języka wymaga zastosowania różnorodnych technik badawczych, procedur terenowych i korzystania z szerokiego zakresu innych rodzajów źródeł. Tak szeroki zbiór informacji musi być uporządkowany zgodnie z modelem „zachowania komunikacyjnego" obejmującego: rodzaj zachowania, temat, cel okoliczności, czas i miejsce, role uczestników, środki przekazu (rodzaje kodów) znaczenie wypowiedzi, sekwencje wypowiedzi reguły interakcji 1 normy interpretacji. Zauważmy, że propozycja modelu łączącego na jednej płaszczyźnie wyniki bezpośredniej obserwacji z nieobserwowalnymi ..regularni" może budzić nieco wątpliwości. 7 kretnego zachowania w mowie i dlatego powinno się je traktować jako równoważne, chociaż odrębne aspekty kompetencji w zwykłym znaczeniu tego terminu" (Hymes, op. cit., s. 48) i dalej: „Mową rządzą reguły odpowiedniości wykraczające poza gramatykę reguły, których opanowanie stanowi składnik kompetencji osoby mówiącej" (s. 49). Zrelatywizowanie tak pojętej kompetencji językowej do pojęcia kompetencji kulturowej jest już tylko sprawą systematyki kultury. Zbieżność zainteresowań socjolingwistyki, etnometodologii i interakcjonizmu symbolicznego jest już sprawą oczywistą. Dell Hymes nazywa ten typ komunikatu „mówieniem niegramatycznym, odpowiednimi normalnym" (Hymes. op. cit., s. 52). 7 �248 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA tym bardziej że opis i wyjaśnienie każdego z tych elementów wymaga ogromnej liczby informacji dodatkowych. Wyjaśnienie zaś polegałoby głównie na ustaleniu relacji miedzy wszystkimi elementami. Autorka ilustruje tę część pracy przykładowymi opisami bardzo ściśle usystematyzowanych zachowań. Na bliższe omówienie zasługuje rozdział piąty, którego tytuł da się przełożyć w sposób bardzo niedoskonały jako „postawy w stosunku do zachowań komunikacyjnych". Tym mianem zostały określone zjawiska kulturowe, które mogą być podstawą do wyjaśnienia kwestii sygnalizowanych w poprzednich rozdziałach. W tym miejscu chcę zwrócić uwagę na to. co moim zdaniem mogłoby stanowić o wartości omawianego opracowania dla czytelników polskich i nie tylko. Wartość ta leży nie tyle w propozycjach klasyfikacji zjawisk kultury czy w pro­ pozycjach metodologicznych, dość w końcu oczywistych na obecnym etapie rozwoju naszej dyscypliny, ile w uwrażliwieniu, zwróceniu uwagi na bardzo szeroki zakres zjawisk i kodów, niekoniecznie całkiem egzotycznych, ale i takich, które funkcjonują w otaczającej nas rzeczy­ wistości, są znaczące dla analiz zachowań komunikacyjnych a może w niedostatecznym jeszcze stopniu wchodzą w zakres naszych badań. „Postawy w stosunku do języka Saville-Troike dzieli na te. które odnoszą się generalnie do mówienia i języka — wartościowanie samego języka i różnych jego wariantów te, które od­ zwierciedlają stereotypowe przekonanie o sposobach mówienia różnych kategorii ludzi oraz postawy w stosunku do różnorodnych form przekazu". Autorka posługuje się materiałem faktograficznym zaczerpniętym z badań lingwistycznych i socjolingwistycznych głównie z angielskiego obszaru językowego i tych kultur, którymi zajmują się badacze amerykańscy: Ameryki Południowej i hiszpańskojęzycznej mniejszości w USA, Indian Ameryki Północnej i niektórych kultur Dalekiego Wschodu. Pominięty został cały dorobek semiotyki radzieckiej, którego prawdopodobnie autorzy omawianej koncepcji po prostu nie znają. Tym bardziej więc pytanie o stosunek prac polskich do proponowanego tu podejścia musi pozostać pytaniem postawionym na nasz wyłącznie użytek. Nie miejsce tu na ocenę dorobku naszej dyscypliny, warto jedynie zwrócić uwagę na pewien nurt zainteresowań zjawiskami j ę z y k o w y m i , które jakże niesłusznie często określane są jako „marginalne". Za prekursora tego typu badań możemy z całą pewnością uznać J. S. Bystronia z jego wielostronnymi zainteresowaniami takimi formami przekazu, jak „łańcuszki szczęścia" , szyldy i napisy pamiątkowe, napisy na przedmiotach , z rozważaniami nad wiarą w magiczną moc s ł o w a czy stereotypami dotyczącymi obcej mowy . A okres ostatnich lat? Wymieńmy choćby badania specyficznych form przekazu w subkulturze pewnych środowisk , kontynuację dociekań nad wiecznie żywym zwyczajem rozsyłania „łańcuszków szczęścia" , pracę o napisach nagrobnych , a także analizy kodów we współczesnym obrzędzie weselnym . Sądzę, że 8 4 10 11 12 13 1,4 8 15 J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia, |w:] Temaly, które mi odradzano, (red.). L. Stomma, Warszawa 1980, s. 52-87. B y s t r o ń , Napisy, [w:] Tematy..., s. 109-159. B y s t r o ń , Przeżytki wiary w magiczną moc słowa, tamże, s. 204-215. B y s t r o ń , Megalomania narodowa, [w:] Tematy... Т. M. C i o ł e k , Materiały do alchemii gestów, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, s. 59-80; H. Szewczyk, O niektórych tekstach subkultury uczniowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 37: 1983. z. 3-4. 185-198: Z. Badura-Tegnerowicz. Wiersze pamiętnikowe. ..Literatura Ludowa". R. 4: 1984. Cz. Robotycki, Łańcuch szczęścia w pól wieku później, „Polska Sztuka Ludowa", R. 35: 1981, z. 1, s. 3-10. J. K o l b u s z e w s k i , Wiersze z cmentarza. Warszawa 1985. H. Szewczyk, Wesele kurpiowskie. 1940-1965. Desemiotyzaeja tradycyjnych struktur obrzędowych. „Polska Sztuka Ludowa". R. 37: 1983, z. 3/4, s. 51-58; H. Szewczyk, Wesele raz jeszcze, tamże, s. 59-60; M. Maj, A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej. „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. I, s. 93-99. ц 1(1 11 12 13 1 4 15 �249 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA |б badania językoznawcze i literaturoznawcze mogłyby uzupełnić tę listę wieloma jeszcze pozycjami . Zgodni jesteśmy chyba co do tego, że - czy to, co robimy, jest etnografią komunikacji, czy też wystarcza nam — dotychczasowa formuła nie stanowi problemu pierwszoplanowego, choć nie wykluczam, że przez niektórych może ona zostać uznana za bardzo adekwatną. Warto natomiast jeszcze raz zwrócić uwagę na inspirującą rolę opracowania M. Saville-Troike polegającą na wskazaniu dalszych obszarów badań różnorodnych zjawisk językowych i kulturo­ wych zarazem i to niekoniecznie tylko tych przekazywanych w obiegu tradycyjnym, jak slangi środowiskowe, kawały i zabawy językowe, ale też i tych wchodzących w zakres tak czy inaczej pojmowanej kultury masowej, np. kabarety radiowe i telewizyjne (parodie językowe!), prasa popularna itp. Zakres tematyczny wydaje się być nieograniczony, a oczywisty w tej sytuacji wvmóg wvjscia poza kulturę tradycyjną daje szerokie możliwości intuicji, spostrzegawczości i doświadczenia każdego z nas. Każdy z nas uczestniczy bowiem w różnym stopniu w róż­ nych ..wspólnotach mówienia". Anna Kuczyńska-Skrzypek F E R D I N A N D ANTON, AItmdianische Textilkunst am Peru, List-Verlag, München 1984, s. 236, fot. 289 (w tym 109 barwnych), 1 mapa, tabele. Praca amerykanisty niemieckiego poświęcona jest stosunkowo mało znanym problemem związanym z tkaninami prekolumbijskimi z terenów dzisiejszego Peru. Historia tkactwa na tych terenach obejmuje okres blisko 4 tys. lat, lecz poza dawnymi wydawnictwami A. Talluarda (1899) i R. Harcourta (1934) nie istnieją opracowania poruszające całość zagadnień związanych z tą tematyką. Nowsze artykuły i niewielkie wydawnictwa książkowe opisują tylko kilka tkanin, tkactwo jednej z kultur lub też jedną z kolekcji muzealnych. We wstępnym rozdziale autor daje krótki zarys problemów, przed którymi stają badacze próbu­ jący rekonstruować przeszłość kultur peruwiańskich. Słusznie podkreśla, że tkaniny mogą być tym elementem, jaki pomoże wypełnić luki, uzupełnić i odtworzyć historię kultur, o których w sumie tak niewiele wiemy. Peru jest krajem, gdzie znaleziono najwięcej najstarszych tkanin prekolum­ bijskich. Do zachowania znacznej liczby znalezisk na tych terenach przyczynił się suchy klimat pustynny oraz zawartość saletry w glebie, co ułatwiło naturalną konserwację. Autor odtwarza skrótowo historię odkryć, badań i błędów w kulturowej interpretacji tkanin. Zafascy­ nowany jest ornamentyką tkanin, twierdzi, że „wzory wytkane, wyszyte i malowane, zesta­ wienie kolorów i rodzajów kompozycji są odbiciem wierzeń i wyobrażeń staroperuwiańskich Indian, [...] nie stworzyli oni bowiem pisma," lecz wypowiadali się w swoim własnym «jezyku» tkanin" (s. 19). Wydaje się, że cytowaną wypowiedź można przyjąć za motto pracy F. Antona. Nie określa on jasno celu swojej pracy; jej treść jest nieadekwatna w stosunku do tytułu. Cały zgromadzony materiał analizowany jest pod kątem stylistyki ornamentu i jego związku z wierzeniami w poszczególnych chronologicznie następujących po sobie kulturach. Po uświadomieniu sobie tego „ukrytego" celu logiczna i jasna wyda się czytelnikowi lektura następnych rozdziałów poświęconych omówieniu tkaniny w kulturze Chavin, Paracas, Nazca, Tiahuanaco, Mochica, Chancay, Chimu, prócz ostatniego charakteryzującego tkaniny inkaskie. Wstęp zakończono dosyć chaotycznym, pobieżnym i niekiedy nieścisłym omówieiem surowców, barwników, typów krosien i technik występujących w starożytnym Peru (s. 18-19). Autor oparł się w analizie na źródłach archeologicznych, ikonograficznych (malowidła na ceramice, ryciny z kronik), kronikach hiszpańskich i literaturze współczesnej. Założył, że 1 6 Wymieńmy choćby serię wydawniczą: Socjolingwistyka, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego pod red. W. Lubasia, Katowice, oraz: Polszczyzna współczesna, (red.) H. Kurkowska, Warszawa 1980. �250 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wzory i formy charakterystyczne dla poszczególnych kultur są odbiciem wyobrażeń religijno-magicznych świata, w którym żył twórca. Zmiana idei wywoływała nowe inspiracje wśród tkaczy w zakresie form, co znajdowało swe odbicie w zmianie stylistyki. Interpretacja ornamentu, rozpoznanie sensu i znaczenia znaków często bardzo abstrakcyjnych w swej formie, możliwa jest poprzez wyjaśnienie wierzeń i porównanie motywów zdobniczych z innymi dziedzinami sztuki, przede wszystkim architekturą sakralną oraz płaskorzeźbą. Każdy z rozdziałów (oprócz ostatniego) oparty jest na przyjętym schemacie: krótka charakterystyka kultury, jej religii i wierzeń, omówienie obiektów kultu, określenie motywów zdobniczych na płaskorzeźbach, znalezienie i porównanie ich z takimi samymi na tkaninach z tego okresu, uogólnienia stylistyczne. W kulturze Chavin (2 tys. p.n.e.) artysta podporządkowywał świat realny światowi wyobra­ żeń. Niesamowite motywy zdobnicze miały budzić strach, stwarzać magiczny nastrój udzielający się wszystkim stykającym się z wyobrażeniami bóstw, miały personifikować potęgę niebios i podziemi. W ornamentyce dominował motyw drapieżnego jaguara, pumy, kondora i węża, istot wyposażonych w ludzkie i zwierzęce artybuty (dłonie sześciopalczaste z pazurami, usta z kłami itd.). We wczesnej kulturze Paracas (1200-700 p.n.e.) symboliczne wyobrażenia Chavin zostają wyparte przez tendencje naturalistyczne. W związku z dominacją kultu trofeów motyw odciętej głowy staje się symbolem sił magicznych. W późnym Paracas (700-400 p.n.e.) dominuje element bóstwa o wielkich oczach i śmiejących ustach. Bóstwa przedstawione są na ogół w po­ zycji stojącej, z wężami wyłaniającymi się z głowy; w ciele często znajdują się jedna lub dwie przykucnięte istoty ludzkie. Mimo elementów naturalistycznych rysunek kreślony jest linią silnie stylizowaną przeładowaną wyobrażeniami symbolicznymi. W kulturze Nazca (400 p.ne.-550 n.e.) następuje pogłębienie znaczeń symbolicznych orna­ mentu przy jednoczesnym silnym zgeometryzowaniu form. Typowymi motywami są figury zooi antropomorliczne wkomponowane w duże płaszczyzny figur geometrycznych (pelikan, tukan, kondor). W tkaninach kultury Tiahuanaco (600-1000 n.e.) dominuje nurt abstrakcji doprowadzonej do największej perfekcji. Figury bóstw rozłożone są na kubiczne formy i przedstawiane na osobnych, dużych prostokątnych płaszczyznach tła, np. twarz ludzka rozłożona zostaje do osobnych znaków symbolicznych oznaczających oko, nos, łzy, usta. Przejrzysta rytmika linii wydaje się być świadomym środkiem stylistycznym. Tkanin z kultury Mochica (100 p.n.e.-500 n.e.) zachowało się niewiele. Znane są nam przede wszystkim z malowideł na ceramice. Charakterystyczne dla tego okresu są motywy naturalistyczne o tematyce zwierzęcej (ptaki, płazy). W kulturze Chancay (900-1400 n.e.) najpopularniejszym motywem na tkaninach są ludzkie sylwetki z podniesionymi rękoma. W tkaninach powstałych w kulturze Chimu (900-1400 n.e.) najczęściej pojawiają się symbole księżyca, któremu ludność Chinu oddawała szczególną cześć, rozgwiazdy oraz „ząbkowany" wąż — symbol sklepienia niebieskiego. Partie materiału omawiające wierzenia w poszczególnych kulturach są zbyt ogólnikowe, a wnioski dotyczące stylu tkanin zbyt rozrzucone w tekście. Szkoda też. że po powtarzających się często zachwytach nad kolorystyką tkanin nie pokusił się autor o analizy farbiarstwa w po­ szczególnych stylach. Przecież właśnie doskonale zachowane kolory tkanin staroperuwiańskich sprzed tysiąca lat p.n.e. uważane są za jedną z największych zagadek starożytnych kultur świata. Nawet przytoczony przez autora materiał ilustracyjny pozwala stwierdzić, że dla tkanin kultury Chavin charakterystyczny jest ornament o grubych konturach w kolorze ochry, gamy brązów aż do czerni włącznie wypełniający całą powierzchnię tkaniny z bawełny lub wełny w kolorze naturalnym. Tkaniny kultury Paracas charakteryzują się niewielkim jaskrawym ornamentem w stosunku do dużych płaszczyzn zgaszonego w barwie tła. W tkaninach z kultury Nazca ornament jest większy w stosunku do płaszczyzny tła, o równie jaskrawej barwie. W tkaninach z kultury Tiahuanaco występują przede wszystkim duże. czyste płaszczyzny w kolo- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 251 rach podstawowych, jeżeli pojawiają się barwy uzupełniające, to są one doskonale dobrane w jednej tonacji dla tła i ornamentu. Dla tkanin Mochica typowa jest gama brązów, a dla Chancay charakterystyczne są śmiałe zestawienia pomarańczu i turkusu (kolorów nie pojawiających się w żadnej kulturze staroperuwiańskiej — przyp. M. S.-K.). W tkaninach pochodzących z kultury Chimu typowe tlo ma barwę czerwoną, żółtą lub beżową. Ważne byłoby — jak sądzę — ustalenie gamy używanych barwników (czego autor nie zrobił). W tkaninach staroperuwiańskich, powstałych w okresie od kultury Chavin do Chimu, występują równolegle dwie tendencje: przedmiotowa (realistyczna) i nieprzedmiotowa (abstrak­ cyjna). Różny jest stopień nasilenia poszczególnych tendencji w każdej z omawianych kultur, wspólne jest natomiast stosowanie metod podobnych surrealistom. Na płaszczyźnie tkaniny konkretne postacie umieszczane są obok siebie lub w ten sposób, że sprawiają wrażenie wzajemnie przenikających się, czasem sprowadzane są do symbolu (kły, skrzydła, oczy) — wszystko to nadaje ornamentowi różnorodne znaczenie. Twórcy odchodzili od realnego wzorca (w mniejszym lub w większym stopniu), mimo że poszczególne elementy istniały w naturze. Wyjaśnia to zarazem szeroką skalę indywidualnych odmian ornamentu, jak również długo­ trwałe zachowanie niektórych motywów. Abstrakcyjność wyobrażeń na tkaninach inkaskich (1200-1500 n.e.) jest innej natury. Charakteryzuje się absolutną dominacją ornamentów geome­ trycznych i linearno-geometrycznych. W tym momencie widoczne są pewne sprzeczności w rozumowaniu autora. Wydaje się on zawiedziony, że krąg motywów zdobniczych tak zubożał. Jest to twierdzenie słuszne z punktu widzenia różnorodności motywów. Rzeczywiście w kulturach poprzednich obok ornamentów geometrycznych występowały przedstawienia filo-, floro-, zoo- i antropomorficzne. Autora interesował dotychczas „język tkanin" — znaczenie ornamentów: w takim przypadku nie można zgodzić się ze stwierdzeniem o zubożeniu ornamen­ tyki. Tym bardziej że wspomina on (bardzo ogólnikowo) o pracach peruwiańskiej badaczki Victoru de la Jara (1977) i niemieckiego etnologa prof. Т. Barthela (1976). Wyniki prac wspomnianych nie tylko nie potwierdzają wysuniętego przez Antona twierdzenia, ale wręcz je podważają. Są dowodem odwrotnego stwierdzenia, że w ornamencie inkaskim zawarty był pewien rodzaj pisma. kodu. V. de Jara i T. Battel spośród 400 określonych odczytali 50 zna­ ków zawierających m. in. imiona bóstw, formuły magiczne, czynności religijne itd. Znaki te są więc źródłem o wiele więcej mówiącym, niż problematyczne niekiedy interpretacje wierzeń kultur poprzedzających okres inskaski. Tkaniny inkaskie rzeczywiście mają swój język. Końcowe rozważania autora dotyczą produkcji, podziałów tkanin i opisu ubiorów. Sygna­ lizowane problemy są interesujące i niezwykle istotne dla wyjaśnienia bardzo rozbudowanych funkcji tkanin w Imperium Inków, ale wydaje się, że wychodząc znacznie poza zakres poruszanych poprzednio zagadnień nie są spójne z pozostałymi i są dowodem na niejasno sprecyzowany cel pracy. Są tam zawarte pewne nieścisłości. Autor pisząc o stroju Inki i strojach warstw niższych mówi o zróżnicowaniu form ubioru. Istnieje przecież kilka opisów zawartych w kronikach m in. В. Cobo (1965, s. 256). W żadnym ze źródeł nie wspomina się o zróżnicowaniu form i nazw elementów podstawowych ubioru szlachty oraz plebsu. Tym, co je różniło, jest surowiec, gatunek tkaniny, kolor i ornament. Dołączone na końcu książki tabele obrazujące rozwój technik tkackich budzą szczególne wątpliwości. 1 tabela i 7 przejrzystych, jakby się wydawało, rysunków przytoczonych przez Antona w żadnym przypadku moim zdaniem nie jest w stanie odtworzyć nawet w skrótowej formie rozwoju niezwykle skomplikowanych 600 technik tkackich znanych w Peru prehiszpańskim. O niemożności odtworzenia większości technik staroperuwiańskich, mimo dysponowania naj­ nowocześniejszymi urządzeniami włókienniczymi, pisał wybitny znawca rzemiosła staroperuwiańskiego J . Bird (1963). Mimo zastrzeżeń do ostatniego rozdziału pracy uważam, że pozycja ta jest pożyteczna dla każdego amerykanisty. Zawiera materiał doskonały pod względem technicznym i doboru ilustracji. Zdjęcia pochodzą ze wszystkich niemal najważniejszych światowych kolekcji muzeal­ nych oraz zbiorów prywatnych. Kolorystyka zdjęć jest najbliższa oryginałom z dotychczas reprodukowanych. Szkoda tylko, że tak niewiele pochodzi z bardzo interesujących kolekcji �252 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Museo Amano w Limie i Museo Regional w lea. Materiał uzupełnia blisko 90 rysunków przede wszystkim ornamentów (w tym 30 rycin z kroniki Poma de Ayalla), tabele chronolo­ giczne rozwoju technik tkackich, mapa i bibliografia (brak w niej niestety kilku podstawo­ wych prac, пр.: Mendoza, 1974; Ramos, 1972; Talluard, 1899). LITERATURA Barthel, T. 1976 Tocapus, Bonn. Bird, J. 1963 Technology and Art in Peruvian Textiles in Technique and Personality, New York. Cobo, В. 1965 Historia del Nuevo Mund, t. 92, Madrid, de la Jara, V. 1977 La esteritura del tocapus, Lima. Harcourt, R. 1934 Les textiles anciens du Perou et leure techniques, Paris. Mendoza, R. 1974 Ponchos prehispanicos, Quito. Ramos, B. 1972 Tejidos prehispanicos. Madrid. T a l l u a r d , A. 1899 Los ponchos y tejidos indígenas del America de Sud, Buenos Aires. Magdalena Sniadecka-Kotarska P E T E R K A N N , Trachten Bolivianischer Hochlandindianer, „Archiv fiir Volkerkunde", vol. 36: 1983, ss. 68, fot. 32. Dr Peter Kann jest etnografem, od 1976 r. kieruje działem kultur południowoamery­ kańskich w Museum für Volkerkunde w Wiedniu. W 1979 r. prowadził z ramienia Muzeum sześciomiesięczne badania terenowe w Boliwii. Recenzowana praca omawia strój dwóch społeczności indiańskich Tarabaquenos i Potólo. Stanowi ona wynik badań terenowych oraz wniosków z opracowanego zbioru tkanin indiańskich, będących własnością muzeum. Wybrane do badań społeczności Tarabaquenos i Potólo zamieszkują prowincje Yampararez i Oropeza. Indianie mieszkają w osadach usytuowanych w podobnych warunkach naturalnych na wysokości od 2500-3500 m n.p.m. Gospodarkę opierają na drobnym rolnictwie i hodowli. Mówią tym samym językiem, a kultura ich nie różni się poza jednym aspektem — strojem. Autor oparł się w swych badaniach na opisie stroju obu grup, a następnie porównaniach w zakresie techniki, splotów, wzorów i barw tkanin, z których szyte są ubiory. Na wstępie wyszedł ze słusznego założenia, że indiańskie elementy uborów nie różnią się w zakresie form. Charakterystyczne jest to nie tylko dla Indian Tarabaquenos i Potólo, ale dla większości społeczności andyjskich zamieszkujących tereny należące niegdyś do Imperium Inków. Jest to jedna z wciąż żywych tradycji inkaskich, o czym autor nie wspomina. Kann omawia codzienny, odświętny i żałobny strój kobiet i mężczyzn, panien i chłopców. Brak w tej części pracy omówienia zróżnicowania stroju zależnie od stanowiska społecznego, które występuje na tych terenach (np. wójtów), oraz strojów dziecięcych. Analiza tkanin, z jakich szyte są ubiory, pozwoliła autorowi stwierdzić stosowanie techniki osnowowej (w obu grupach), co daje w efekcie reliefowy wzór, przy splocie 3/1 u Tarabaquenos i 2/1 u Potólo. Interesujące wydają się szczegóły techniczne związane z przygotowaniem przędzy. Nici u Tarabaquenos przędzone są �253 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zawsze w S, a skręcane w Z, podczas gdy u Potólo jest odwrotnie. Prawdopodobnie skręt nici ma znaczenie magiczne (jak w innych społecznościach andyjskich), lecz autor nie wyjaśnia tego. Ornamenty charakterystyczne dla Tarabaquenos to motywy zwierzęce, roślinne i geome­ tryczne przy stosowaniu barw jaskrawych harmonijnie zestawianych. Dla Potólo typowe są ornamenty zwierzęce przy stosowaniu kolorystyki będącej kombinacją czerni i czerwieni. Wyjątek stanowią stroje żałobne, które w pierwszej z omawianych społeczności są czarno-zielono-białe. a w drugiej czarne. Wśród Indian andyjskich (boliwijskich, peruwiańskich, ekwadorskich) istnieje rosnąca w ostatnich latach gwałtowna tendencja do odrzucania stroju tradycyjnego na rzecz odzieży produkcji fabrycznej. Z tego względu praca Kanna — jako pierwsze opracowanie dotyczące stroju Indian nie tylko boliwijskich, ale i andyjskich — zasługuje na uwagę. Mankamentem jej jest zbyt skrótowe potraktowanie problemu oraz brak wskazania przyczyn i prób wyjaś­ nienia istniejącego zróżnicowania strojów. Magdalena Sniadecka-Kotarska F E I HSIAO T U N G , Toward a people's anthropology (O antropologię ludową), Peking 1981, New World Press, ss. 121, Jest to książka podwójnie interesująca — ze względu na autora oraz na fakt jej poja­ wienia się jako pierwszej od wielu lat chińskiej publikacji etnologicznej w języku międzynarodo­ wym. Jej treść stanowi już niejako odrębne zagadnienie, postaram się jednak w swojej relacji uwzględnić wszystkie wymienione czynniki. Fei Xiaotong — taka jest współcześnie przyjęta pisownia nazwiska i imienia autora, na karcie tytułowej wolał jednak umieścić wersję tradycyjną, pod którą znany jest w świecie. Urodził się w 1910 г., studiował nauki społeczne w Pekinie, poświęcając się badaniu mniej­ szości etnicznych w Chinach. Jako absolwent przystąpił do badań terenowych na południu kraju. Miarą poświęcenia etnografa była tragedia, którą przeżył podczas badań. Podróżował z nowo poślubioną żoną przez górskie tereny, gdy znalazł się nieoczekiwanie w wilczym dole — myśliwskiej pułapce często stosowanej w tych okolicach. Żona ruszyła do najbliższej osady po pomoc, lecz nie dotarła tam, gdyż zginęła w wezbranym górskim potoku, który usiłowała przebyć. W 1936 г., w rok od tego wydarzenia, Fei udał się na studia do Londynu. Przez dwa lata uczęszczał na seminaria Malinowskiego, co pomogło mu usystematyzować i zinterpretować zebrane wcześniej materiały terenowe. Opublikował je jako pierwszą swoją pozycję książkową , a wkrótce pojawiła się następna . 1 2 Malinowskiemu zawdzięcza Fei nie tylko usprawnienie metody pracy terenowej oraz analizy materiału, lecz także przekonanie, że etnologia musi stać się nauką stosowaną (por. s. 5 recenzo­ wanej książki). W tym kierunku pracował jego umysł przez następne trudne lata wojenne spędzone w Chinach. Kiedy powstała C h R L i ogłoszono program rekonstrukcji społecznej tak­ że wśród licznych mniejszości narodowych, zmierzający do poprawy standardu ich życia oraz racjonalnego włączenia ich w proces przemian ogólnokrajowych, Fei z zapałem wziął w nim udział. Od 1950 r. przez dwa i pół roku prowadził z zespołem badania terenowe w dwu prowincjach. Miały one na celu identyfikację poszczególnych etnosów oraz rozpoznanie dróg wiodących do podjęcia reform. Nieoczekiwanie w 1952 r. nauki społeczne, a zwłaszcza socjolo­ gia, znalazły się w politycznej niełasce. Tym samym skończyło się zapotrzebowanie władzy na naukowe usługi etnologów i samego Fei'a. W 1956 r. zostało ono wznowione i znów przez ponad rok prowadził on badania wśród mniejszości. Ustały one w 1957 г., gdy Fet wraz z grupą 1 Fei Hsiao Tung, Peasant life in China. A field study of country life in the Yangtze valley, London 1939, G. Routledge and Sons, ss. 300. Fei Hsiao Tung, Earthbound China. A study of rural economy in Yunnan, Chicago 1945, University of Chicago Press, ss. 319. 2 �254 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wybitnych socjologów wystąpił publicznie o rehabilitację nauk społecznych. Odtąd uznany za burżuazyjnego prawicowca odsunięty został od uprawiania nauki, co trwało także w okresie „rewolucji kulturalnej". W tym czasie był w stanie zebrać i uporządkować materiały do historii i geografii niechińskich grup etnicznych z pd.-zach. Chin, zajmował się tłumaczeniami, lecz w sumie były to lata zdecydowanie nienormalne. Ten fragment biografii uczonego, obej­ mujący w zasadzie najpłodniejsze lata jego życia, został udokumentowany drukiem . Przedsta­ wia go zresztą sam Fei na łamach recenzowanej publikacji, nie unikając szczegółów i smutnych refleksji. Fakt ten wskazuje już na poważne zmiany, jakie ostatnio zaszły w Chinach, umożli­ wiające rzeczową dyskusję nad wydarzeniami tamtych lat. W 1978 r. powierzono Fei'owi zadanie odbudowania chińskiej socjologii, a gdy powołano Chińską Akademię Nauk (obecnie z przymiotnikiem: Społecznych) i utworzono w jej ramach Instytut Socjologii, został jego dyrektorem. O losach etnologii w C h R L nie mam bliższych informacji, lecz Fei w swoim Instytucie stara się również rozwijać studia nad mniejszościami. Obecnie zajmuje się bardziej działalnością organizacyjną, w mniejszym zakresie naukową. Tak pisze o sobie: „W nauce nie dzieją się cuda. Nie można niczego oczekiwać po kimś, kto przez wiele lat pozbawiony był warunków normalnej działalności akademickiej. Wszystko, czego dokonałem obecnie, zawiera się w małych próbach badawczych" (s. V). Niemniej przyznaje on również, że okres banicji z nauki był dla niego wielką szkolą życia i rozumienia zjawisk społecznych. Recenzowana książka zawiera wybór esejów, z których kilka tylko powstało w ostatnich latach. Są to w większości teksty wykładów wygłoszonych podczas wizyt za granicą, w tym także podczas wręczania autorowi nagrody im. Malinowskiego ustanowionej przez amerykań­ skie Society of Applied Anthropology, którą otrzymał w 1980 r. Resztę wypełniają szkice oparte na materiałach zgromadzonych w latach 50-tych podczas najaktywniejszego okresu pracy badawczej autora. Artykuł otwierający książkę, który dał jej również tytuł, poświęcony został roli etnologii stosowanej i stanowi wyznanie przekonań autora. Pragnienie umiejętnego kierowania zmianą kulturową z pożytkiem dla danej społeczności legło u podstaw zainteresowań naukowych Fei'a w jego młodzieńczych latach i zostało później rozbudowane przez kontakt z Mali­ nowskim. Ono też kierowało jego poczynaniami po utworzeniu ChRL, gdy poświęcił się pracy na rzecz transformacji społeczeństwa chińskiego w nowoczesne i socjalistyczne. Nie zrezygnował z niej — jak pisze — nigdy. Miał jednak czas i warunki na refleksję nad odpowiedzialnością uczonego za konsekwencje jego badań. Toteż formułuje celną przestrogę będącą kwintesencją eseju: „W naszym systemie społecznym teoria powiązana jest z praktyką; w społeczeństwie, w którym nauka ma służyć polityce, konieczne jest, by pracownik naukowy mógł przewidzieć wpływ swojej pracy na społeczeństwo. Nie jest to sprawa tylko moralności osobistej, lecz także tego, co dobre i złe dla większości ludzi" (s. 17). Fei ostrzega więc, że w naukach społecznych odpowiedzialność badacza za skutki praktyczne jego działań jest nie mniejsza niż w naukach przyrodniczych. Zatem „służyć polityce" w jego ustach znaczy służyć ludziom, (tj. ludowi), nie zaś założeniom politycznym. Tak się właśnie tłumaczy stosowany przez niego termin „antropologia ludowa". Reszta książki jest w całości poświęcona mniejszościom etnicznym. Profesjonalne zaplecze autora sprawia, że widzi on kulturę chińską jako produkt współdziałania różnych grup etnicznych i żadnej z nich nie przypisuje wyłączności w tym procesie (s. 20). Pogląd ten stoi w opozycji do rozwijanej przez stulecia w Chinach tezy. że dominującym lub nawet jedynym twórczym czynnikiem procesu byli Hanowie. Odpowiedzialność za wielowiekową opresję wobec pewnych narodowości, spychanie ich w izolację lub też całkowite wyniszczenie autor przypisuje działalności klas wyzyskujących niezależnie od ich etnicznego pochodzenia. Komuniści chińscy pragnęli od początku dać szerokie prawa poszczególnym mniejszościom, z reprezentacją poli3 3 J. P. McGough, Fei Hsiaotung, the dilemma of a Chinese intellectual. White Plains 1979, M. E . Shaipe. �R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA 255 tyczną włącznie. Trzeba było wszakże rozpocząć od ustalenia, jakie ludy zamieszkują Chiny, gdyż poza wyrywkową z konieczności literaturą etnograficzną czy lingwistyczną brakło wiedzy na ten temat. Chiny cesarskie prowadziły politykę wybitnie etnocentryczną, za podstawę państwa uznawały naród Han ii uważały za zjawisko naturalne sinizację pozostałych. Sun Jat-sen podjął się reformy tego poglądu i trzonem państwa nazwał pięć narodów — Han, Mandżurów, Mongołów, Hui oraz Tybetańczyków. Kuomingtang powrócił do dawnej tradycji traktu­ jąc wszystkie etnosy jako pochodne od Han. W tej sytuacji polityka komunistów jest iście rewolucyjna, a polega ona w skrócie na autonomii politycznej i modernizacji społeczno-gospodarczej bez niwelowania kultury. Współczesny obraz sytuacji etnicznej w Chinach jest zagmatwany wskutek odmiennych dróg historycznego rozwoju poszczególnych ludów, ich wzajemnej integracji gospodarczej, wpły­ wów kulturowych i językowych. Komplikuje to zadanie ich pełnej identyfikacji, istnieją bowiem grupy, których odrębna lub podporządkowana szerszemu etnosowi pozycja stale budzi dy­ skusje. Do 1979 r. rząd C h R L oficjalnie uznał status narodowościowy 56 etnosów (z Han włącznie), chociaż autor uważa, że jest to stan tymczasowy, gdyż pozostaje jeszcze sporo wątpliwości. Za podstawowe kryterium wyróżnienia przyjęto język, jednakże w kilku wypad­ kach stały się nim inne cechy (Mandżurowie, Hue i Sze mówią bowiem po chińsku). Kla­ syfikacja językowa także nie jest precyzyjna, np. niektóre dialekty języka miao kwalifikują się do statusu języka. Mniejszości zajmują ponad połowę obszaru państwowego, liczą jednak zaledwie 6% ogółu ludności, co w liczbach bezwzględnych przekracza 55 milionów. Wszystkie one za­ mieszkują w przemieszaniu; ponad 70% powiatów i miast chińskich ma na swoim terenie więcej niż dwie narodowości, prowincja zaś Yunnan liczy ich 22. Różni je stopień rozwoju społecznego i kulturalnego. Własne piśmiennictwo ma od dawna 10 spośród nich, na przeciwnym biegunie znajduje się 11 ludów, którym autor przypisuje silne elementy organizacji typowej dla wspólnoty pierwotnej, są to już wszakże społeczeństwa wykazujące początki warstwowego zróżnicowania (s. 32, 47-48, 65). Konstytucja C h R L zapewnia mniejszościom prawo do zachowania lub zmiany swoich obyczajów. Autor przestrzega przed pokusą administracyjnego wpływania na wybór tej drugiej drogi, zdaje sobie jednak sprawę, że wyjście z zacofania bez pomocy agend rządowych trwałoby kilka pokoleń. Istnieje więc praktyka „mobilizowania sił wewnętrznych", nadto dąży się do unikania dwu ekstremów — szowinizmu narodowego (przez co rozumie się narzucanie wzorców właściwych Chińczykom Han) oraz nacjonalizmu (uporczywe trwanie przy tradycyjnej kulturze i odrzucanie zmiany). Nie bez znaczenia jest tu organiczne pojmowanie społeczeństwa, z którego wynika, że stan części w ramach całości wpływa na stan tej ostatniej. Przyjmuje się też założenie, że każde społeczeństwo wyzwolone z narodowego i klasowego ucisku jest w stanie uruchomić własne potencjalne siły twórcze. Oznacza to, że bez reform obejmujących mniej­ szości nie może być mowy o pełnej efektywności funkcjonowania makrospołeczeństwa, są więc one konieczne nie tylko dla partykularnego interesu danej grupy. Ogranicza to możliwość wyboru, jakkolwiek z reguły obowiązywała zasada, że życie mniejszości reformują członkowie tejże, ewentualnie z radą i pomocą innych. Autor nie przedstawia wszakże praktycznego zastosowania tej zasady w wypadku np. likwidacji poddaństwa feudalnego w Tybecie (1959) oraz niewolnictwa wśród ludu Yi (1956). Dowiadujemy się jedynie, że miała tu dominować zasada konsultacji z feudalami i właścicielami niewolników oraz zachowania ich poprzedniego standardu życiowego. Jedynie ci spośród nich, którzy opierali się reformie i organizowali rebelie, traktowani byli surowiej (s. 55-56). Interesująco przedstawione są w pracy także pewne szczegółowe kwestie związane z identy­ fikacją grup etnicznych rozpoczętą w 1953 r. Przykłady związanych z tym problemów oraz otwartych nadal pytań ożywiają publikację. Niewielka książka wybitnego chińskiego etnologa zawiera więc znaczny ładunek informacji, jak też interesujące przemyślenia na temat roli etnologii w zróżnicowanym etnicznie społeczeństwie socjalistycznym. Sławoj Szynkiewicz �256 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA V. L. EGOROV. Nauka, ss. 245. Istoriěeskaja geogrąfija Zolotoj Ordy г XIII-XIV г г . . Moskwa 1985. Studia nad pograniczem kultur osiadłych i koczowniczych nie są zbyt zaawansowane, dlatego pojawienie się każdej dobrze udokumentowanej publikacji dotykającej tego tematu należy przyjąć z zainteresowaniem. Złota Orda, inaczej zachodnia część ułusu Dżucziego w dawnym imperium mongolskim, stanowiła takie przejściowe terytorium, na którym docho­ dziło do zderzenia dwu zasadniczo odmiennych wzorców kulturowych; na tej osnowie formo­ wały się nowe postawy i ideologie społeczne, które z kolei oddziaływały w obu kierunkach — świata koczujących pasterzy i osiadłych rolników. Najmniej dotąd wiemy o tej ideotwórczej roli pogranicza kulturowego, chociaż zdajemy sobie sprawę — często podświadomie — z jej ważności dla procesów historycznych zachodzących nawet z dala od owego pogranicza, także w Polsce. Z tych właśnie przyczyn Złota Orda stanowić będzie w przyszłości ważny przedmiot badań wychodzący stopniowo poza stereotyp negatywnej roli odgrywanej przez nią w losach narodów wschodnioeuropejskich. Im wcześniej badacze skoncentrują się na pozytywach tego sąsiedztwa, tym prędzej nasza wiedza zostanie wzbogacona o doświadczenia płynące ze współ­ istnienia odmiennych kultur charakteryzującego euroazjatycką przeszłość. Recenzowana praca jeszcze nie należy do tej kategorii. Podejmuje jednak zagadnienia, które mogą stać się pomostem dla postulowanych rozważań. Dotychczas w studiach nad Złotą Ordą dominowały historia polityczna i stosunki społeczno-gospodarcze, kwestie geografii historycznej zaś odsuwano na ogół na plan dalszy ze względu na niepełność źródeł, a także na słaby związek tych zagadnień z polityką zewnętrzną Ordy wobec Rusi czy innych krajów Zachodu. Tymczasem właśnie geografia historyczna może dostarczyć cennych materiałów do rozważań nad procesami kulturowymi zachodzącymi na owym przejściowym obszarze. Przy­ kładem niech będzie interesujący fakt. na który zwrócił uwagę Jegorow. że z relacji podróżnych Carpiniego i Rubruka (XIII w.) wynika, iż w przeciągu dzielących je zaledwie 6 lat na stepach Ordy zaczęły pojawiać się nie znane dotąd osiedla i miasta. Jest też więcej faktów wskazujących na błędność utrzymującego się od dawna przekonania, że podbój mongolski niósł tylko zgliszcza i upadek zajętych terytoriów. Od czasu pojawienia się ważnej publikacji Grekowa i Jakubowskiego wiedza o Złotej Ordzie posunęła się znacznie naprzód . Zawdzięczać to należy przede wszystkim intensyw­ niejszym badaniom archeologicznym, które pozwoliły m. in. stwierdzić, że zachodnie granice Złotej Ordy sięgały po ujście Dunaju, w międzyrzeczu Prutu i Dniestru istniała zaś gęsta sieć miast i osad powstałych w czasach Ordy. Donosily o tym wprawdzie pisane źródła średniowieczne, jednakże np. Greków i Jakubowski nie przyjęli ich do wiadomości i zakładali, że zachodnie kresy Ordy wyznaczał bieg Dniepru. Odkryte dzięki wykopaliskom miasta i elementy infrastruktury kulturowej pozwalają spojrzeć na państwo Ordy w inny, bardziej kompleksowy sposób. Ujawniony przez archeolo­ gów inwentarz wskazuje na bogate kontakty handlowe ze światem zewnętrznym, a więc i sprzyjającą im aurę polityczną. Ta nowa jakość w badaniach nad Ordą mogła powstać dopiero w wyniku długotrwałego z natury rzeczy procesu wykopaliskowego, lecz zdaniem autora (s. 13) nie mniejsze znaczenie miała też zmiana podejścia uczonych radzieckich, którzy poprzednio koncentrowali się na wpływie mongolskiego organizmu państwowego na funkcjonowanie Rusi. Można więc oczekiwać w przyszłości korekt dotychczasowej oceny roli historycznej imperium mongolskiego. Rozwoju obszarów Ordy nie należy bowiem oceniać 1 2 1 i ее padenie, Moskwa —Leningrad 2 pióra jednego autora: G. A. Fezolotoordynskich chanov, Moskwa Zolotoj Ordy, Moskwa 1973, Izd. B. D. Grekov, A. Ju. Jakubovskij, Zolotaja Orda 1950, Izd. AN SSSR. Jest przekład polski. Najważniejsze chyba prace ostatnich lat wyszły spod dorov-Davydov, Kočevniki Vostočnoj Evropy pod vlasťju 1966, Izd. Moskovskogo Univ.; t e g o ż , Obščestvennyj stroj Moskovskogo Univ. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 257 z punktu widzenia negatywnych konsekwencji władztwa Mongołów nad terenami lennymi. To oczywiste, że były one eksploatowane i ich poważniejsze wzmocnienie nie leżało w intere­ sie Mongołów. Na tym jednak nie wyczerpywały się wzajemne stosunki Rusi i Ordy. Intrygującym problemem, któremu w pracy poświecono zbyt mało miejsca, jest rola środo­ wiska ekologicznego w koncepcjach politycznych Złotej Ordy. Problem ten właściwie nie został nawet sformułowany i autor porusza go pośrednio, dostarczając jedynie materiału dla wyjaś­ nienia pewnych jego aspektów. Nasuwają się w tym kontekście dwa podstawowe pytania: 1) czy obszar kontrolowany przez państwo Ordy ukształtował się spontanicznie, czy też był rezultatem świadomego wyboru opartego na kryteriach gospodarczych i ekologicznych oraz 2) czy polityka zewnętrzna władz Ordy regulowana byla potrzebami gospodarczymi określonymi przez środowisko gospodarczej działalności? Można sformułować tezę, że Złota Orda utworzona została celowo na terenach stepowych dostosowanych do prowadzenia koczowniczego pasterstwa dominującego wśród ludności stano­ wiącej bezpośrednie zaplecze armii Batu. Jednocześnie owo polityczne planowanie przewidziało potrzebę otoczenia terenów wypasowych peryferią gospodarki niepasterskiej. Autor wprawdzie stwierdza fakt korelacji między występowaniem stepu i terytorium państwowym Ordy (s. 29), nie podejmuje jednak weryfikcji narzucającej się hipotezy, że był to wynik realizacji założeń politycznych Batu, jego otoczenia i następców. Europejska literatura przedmiotu gotowa jest pośrednio lub czasami wprost sugerować, że kształt zachodnich i północnych granic Ordy należy zawdzięczać oporowi, z jakim Mongołowie zetknęli się podczas podboju. Autor dobitnie wskazuje (s. 26), że opór ten nigdzie nie był skuteczny i że wojska Batu nigdy nie poniosły porażki przechodząc przez Ruś i Europę środkowo-wschodnią po Adriatyk. Można więc przyjąć, że podczas tej wyprawy w latach 1236-1242 Batu dokonał wystarczająco dobrego wglądu w warunki geograficzno-gospodarcze rolniczych obszarów Europy i uznal, że ich trwały podbój nie leży w jego interesie. Wyprawy, które podejmowano później, miały raczej charakter ekspedycji pacyfikacyjnych, karnych lub dla łupu . Te ostatnie były specyficzną dla koczowni­ ków formą zdobywania dodatkowej akumulacji celem pokrycia nadzwyczajnych potrzeb. Nie ma wiarygodnych wskazówek na to, że w XIII w. granice Ordy kształtowały się w wyniku dwustronnej gry sił z przeciwnikiem, jak też na to, że Orda była rzeczywiście zainteresowana zdobyczami terytorialnymi poza pasem stepowym i jego obrzeżem. Należy więc uznać, że Mongołowie mieli bardzo szeroki margines swobody dla świadomego wyboru optymalnego wariantu własnej przestrzeni życiowej kontrolowanej politycznie. W świetle tego wniosku dalece wątpliwe wydaje się twierdzenie autora, że Ruś byla jedyną siłą powstrzy­ mującą dalszą ekspansję Mongołów (s. 31). W istocie rolę taką odgrywał przez pewien czas jedynie Iran na południu. Na potwierdzenie tego wniosku można przytoczyć przykład ułusu Nogaja, najbardziej wysuniętej na zachód prowincji Złotej Ordy. Daje on również częściową odpowiedź na drugie ze sformułowanych powyżej pytań. Nogaj władał stepami dzisiejszej Rumunii i Mołdawii położo­ nymi w lewym dolnym biegu Dunaju aż po Dniestr. Nie rozciągnął natomiast granic swego ułusu na południe od Dunaju, chociaż mógł to uczynić bez trudności. Zwasalizował bowiem księstwa bułgarskie, królestwa tyrnowskie i serbskie, od których wymagał wyłącznie daniny i lojalności politycznej. Powtórzony tu więc został model stosunków z Rusią, Mordwą, częścio­ wo znany z Krymu i Kaukazu. Brak zatem podstaw, by sądzić, że tak ukształtowana polityka wobec sąsiednich, rolniczych na ogół, organizmów państwowych ulegała zmianie w okresie późniejszym. Wypływa stąd wniosek, że kryteria ekologiczne formowały zewnętrzną politykę Ordy w ten sposób, że pas stepowy umieszczała ona w centrum swoich zainteresowań, pozo3 3 Mimo że wyprawy dla łupów podejmowały też liczne kraje europejskie, to terminy typu „grabieżcze", „łupieskie" rezerwuje się w historiografii zwyczajowo dla przeciwników, w odniesieniu zaś do przedstawicieli innych kręgów cywilizacyjnych uważa się je niemal za jedynie usprawiedliwione. Stąd w poważnej nawet literaturze Mongołowie kojarzą się z grabie­ żami w utrwalonym idiomie językowym. 17 - Etnografia Polska t. 31. z. I �258 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA stałym zaś obszarom wyznaczono drugorzędną rolę swoistych protektoratów politycznie i gospo­ darczo wspierających centrum. Autor zresztą przychyla się do tezy, że w XIII i do połowy XIV w. granice Ordy były stabilne, z wyjątkiem pewnych strat nad Dunajem i (co zawiera się w kontekście jego wypowiedzi), że stabilność ta nie została narzucona z zewnątrz, lecz byla założona przez politykę chanów Ordy. Szczególny wyjątek stanowiła znana dobrze z pogranicza ruskiego praktyka tworzenia swoistych stref swobodnej działalności gospodarczej. Nie jest to termin precyzyjny i jedynie w przybliżeniu oddaje ich istotę. Sprowadza się ona do tego, że na terenach przejściowych (granic bowiem nie było) lub tam. gdzie kontrola polityczna książąt ruskich byla słaba, spontanicznie powstawały obszary kierowane przez „baskaków", czyli delegatów podatkowych płacących podatki Ordzie i cieszących się jej polityczną protekcją (por. s. 36-40). „Baskakami" byli drobni ruscy feudałowie lub przedsiębiorcze jednostki spoza środowiska mongolskiego. Ludność zamieszkująca te strefy była ruska lub inna, lecz na ogół autochtoniczna. Niekiedy przyrastała ona bardzo szybko przyciągana warunkami działalności gospodarczej korzystniejszymi niż na terenach poddanych rodzimej administracji. Autor uważa, że podobne strefy, zwane przez niego „buforowymi", były bardzo słabo zasiedlone wskutek opuszczenia ich przez mieszkańców w wyniku grabieży mongolskich, a zatem powstawały one niejako w próżni demograficznej i administracyjnej (s. 38). Nie potwierdzają tego fakty przez niego samego przytoczone. Istniały bowiem w owych strefach również miasta, takie jak Pieriejesław lub Kanow: być może trzeba do tej kategorii zaliczyć także neutralną Tułę. Przytoczonemu twierdzeniu autora przeczy też konflikt książąt kurskich z „baskakiem" Achmedem, który pod koniec XIII w. podjął próbę organizacji dwu stref w pobliżu Kurska, a więc w terenie dobrze zaludnionym i ulgami ekonomicznymi ściągnął tak wielu uciekinie­ rów, że zagroziło to poważnie interesom księstwa. Można zatem postawić tezę, że swobody gospodarcze i polityczne korzystnie wyróżniały Ordę od pewnych jej sąsiadów. W konsekwencji rozwijał się handel, obszary Ordy były bezpieczne i dostępne dla podróżników, stanowiły dobre miejsce lokowania kolonii handlowych, takich jak genueńska Kafa i inne włoskie lub greckie osady na Krymie i Przykaukaziu. Były one częściowo zależne od Ordy i płaciły jej podatki, zatem ich status można przyrównać do owych buforowych stref swobodnej gospodarki na pograniczu ruskim. W kontekście podobnych ustaleń budzą wątpliwość takie np. stwierdzenia autora, że zagospodarowanie pasa przygranicznego odbywało się bardzo wolno ..wskutek niebezpiecznej bliskości Mongołów" (s. 48). Twierdzenie to dotyczy granic zachodnich i przypuszczalnie winno być odniesione do tarć wewnętrznych na tle frakcyjnej polityki Nogaja. Generalnie rzecz biorąc „bliskość Mongołów" zapewniała raczej właściwe warunki do ekonomicznego rozwoju. Po upadku Nogaja tereny przygraniczne okazały się bardzo atrakcyjne dla kolonizacji wołoskiej mimo nadal trwającej bliskości Mongołów. Również na północy ludność ruska jeszcze przed osłabieniem centralnej władzy Mongołów swobodnie kolonizowała obszary leśne graniczące ze stepem zajętym przez Ordę. Weryfikacji wymaga też sąd autora, że polityka zewnętrzna Ordy skierowana była na hamowanie gospodarczego i politycznego rozwoju sąsiadów (s. 50). Bez­ pieczniejsza byłaby raczej teza, że Orda czerpała korzyści ze słabej dynamiki rozwojowej swoich sąsiadów. Ta ostatnia teza winna być jednak ostrożnie weryfikowana, gdyż może być prawdziwa jedynie częściowo. Wynika to z naturalnego dążenia koczowników do podtrzymywania wymiany towarowej z osiadłymi sąsiadami. Koczownicza gospodarka może się bowiem rozwijać jedynie w symbiozie z gospodarkami komplementarnymi, które dostarczają płodów i przetworów rolnych oraz wyrobów rzemieślniczych. Zainteresowanie Ordy handlem zewnętrznym było oczy­ wiste, w tym także handlem tranzytowym, który dawał dodatkowe dochody. Świadczy o tym troska władców o sprawność, wygodę i bezpieczeństwo szlaków kupieckich. W literaturze przedmiotu różnie przedstawiano intensywność handlowych kontaktów Złotej Ordy ze światem zewnętrznym przypisując im nieraz cherlawość wynikającą z rzekomej barbarzyńskości mongolskich władców albo też rzetelniej wykazując ożywioną wymianę na szlakach rzecznych (Wołga, Dniepr), lądowych (przez Słowację do Norymbergii lub przez Chorezm do �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Mongolii, Chin i Indii) czy morskich (za pośrednictwem genueńskich i weneckich kolonii na wybrzeżach kaspijskich i azowskich). W granicach Ordy zamieszkiwała także ludność rolnicza, rzemieślnicza oraz eksploatująca surowce leśne (głównie Mordwini). Produkowała ona na potrzeby własne oraz rynku wewnętrznego. Zakres tej produkcji i wymiany nie jest dobrze rozpoznany. W tym kontekście pojawia się bardzo ważne pytanie do dalszych dociekań: w jaki sposób Mongołowie zaplanowali i przepro­ wadzili integrację peryferyjnych obszarów gospodarki uzupełniającej podstawową gałąź produkcji pasterskiej dominującej w tworzonym przez siebie państwie? Można bowiem przypuszczać, że ich wielowiekowe doświadczenia wyniesione z Azji kazały im również do tego zagadnienia podejść w sposób planowy i raczej systematyczny niż żywiołowy. Nie byłoby niewłaściwym oczekiwać, że Jegorow włączy do swej rozprawy również problemy geografii ekonomicznej w miejsce np. mało związanego z jej przedmiotem problemu organi­ zacji administracyjno-politycznej i wojskowej. Tak się jednak nie stało, nowe studia w tym zakresie są więc bardzo potrzebne. Wystarczy wymienić tytułem przykładu jedno z nasuwają­ cych się pytań. Wiele jednostek administracyjnych, tzw. ułusów, miało kształt pasów biegnących południków o i przecinających kilka nieraz stref klimatyczno-ekologicznych. Były one dostoso­ wane do potrzeb sezonowego wypasu stad zwierzęcych, ale nie wykluczone, że zachodziło tu jeszcze inne przystosowanie zmierzające do objęcia granicami ułusów ludności reprezentują­ cej gospodarkę komplementarną. Żeby na nie odpowiedzieć, trzeba lepiej poznać organizację rynku wewnętrznego. Ta i podobne jej kwestie pozostają nadal otwarte. Innym ważnym zagadnieniem są miasta i ich rola. Poziom rozwoju miast w Złotej Ordzie oceniany był różnie. Greków i Jakubowski raczej intuicyjnie uznali go za wysoki, z kolei piszący później Safargaliew przyjął odwrotne założenie traktując miasta jako niewielkie ośrodki handlu i słabego rzemiosła, co odniósł także do obydwu stolic Ordy (tymczasem liczbę mieszkańców Saraju ocenia się na 75 tys., było to zatem jedno z większych podówczas miast Europy). Zagadnieniu temu bardzo wiele miejsca poświęcił autor recenzowanej pracy. Dokonał on pierwszego w literaturze zestawienia wszystkich znanych miast Złotej Ordy istniejących w X I I I i X I V w. Był to wysiłek żmudny, lecz bardzo wartościowy, zwłaszcza że każda pozycja zaopatrzona została w podstawowe informacje o danym mieście zaczerpnięte ze źródeł pisanych i archeologicznych. Pełne zestawienie zawiera 106 miast oraz 5 krymskich miast włoskich o statusie autonomicznym. Poza tym wyliczeniem pozostało około 30 miast znanych wyłącznie z różnych wczesnych map, lecz nie zlokalizowanych w terenie, oraz pewna liczba grodów, zwłaszcza w dolinie Wołgi, rejestrowanych wizualnie, ale zupełnie nie badanych. Na terytorium państwowym Ordy funkcjonowało więc około 150 miast nie licząc drobnych osad i wiosek. Jest to liczba imponująca jak na średniowiecze, nawet jeśli weźmiemy pod uwagę wielki obszar państwa. Dowodzi to w sposób jednoznaczny błędności stereotypu przy­ pisującego Mongołom zdolność niszczenia, lecz już nie kreowania wartości. Recenzowana praca obala ten stereotyp, w czym upatruję jej główną zasługę. Wiele miast Ordy kontynuowało dawną tradycję osadniczą i urbanistyczną odziedziczoną po poprzednikach, zwłaszcza w rejonach południowych (Kazachstan, ułus Chorezmu, pn. Kaukaz) i wyjątkowo północnych (tereny nadwołżańskiej Bułgarii). Niemal wszystkie miasta na południo­ wych środkowoazjatyckich obszarach uległy zniszczeniu podczas podboju mongolskiego w prze­ ciwieństwie do miast położonych na innych terenach. Wynikało to nie tyle z rzekomego barbarzyństwa najeźdźców, co z uwarunkowań taktycznych i ze stosunku broniących się do oblegających. Miasta bułgarskie zachowały się niemal nietknięte, podobnie większość miast krymskich i przykaukaskich. Wszystkie jednakże rozwijały się wraz z Ordą osiągając zwykle poziom świetności nie znany im wcześniej. Odradzanie się miast środkowoazjatyckich hamowa­ ne było początkowo faktem, że zamieszkująca je wykwalifikowana w różnych rzemiosłach ludność została przeniesiona na inne tereny, gdzie wykorzystywano ją do tworzenia nowych miast, którym władcy Ordy przyznali priorytet. 4 4 wem). M. G . Safargaliev, Raspad Zolotoj Ordy, Saransk 1960, s. 89 (przytaczam za Jegoro- �260 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ci ostatni bowiem od początku mieli szeroko zakrojoną wizję urbanizacji pewnych ważnych politycznie i handlowo punktów oraz tras. Lokalizowano je na terenach całkowicie dotąd pozbawionych trwałej zabudowy, czyli w stepach od Syberii po Dunaj. Objęcie tych obszarów koncepcją tworzenia miast integrujących cały kraj administracyjnie i handlowo oraz wiążących go ze światem zewnętrznym przez ustalenie trwałych połączeń międzynarodowych było osiągnięciem bez precedensu w ówczesnym świecie, a jego autorami byli właśnie Mongo­ łowie, którzy do dziś jeszcze postrzegani są przez europejskich historyków niemal wyłącznie jako czynnik destrukcyjny. Spośród 106 miast Złotej Ordy zidentyfikowanych przez Jegorowa 25 kontynuowało dawne tradycje. 28 było z pewnością nowymi, natomiast data założenia pozostałych 53 nie jest znana z uwagi na brak odpowiednich badań archeologicznych. Spośród tych ostatnich znaczna liczba również należała do nowo założonych, gdyż przed podbojem mongolskim i wkrótce po nim nikt z podróżnych nie rejestrował tam żadnych aglomeracji. Dotyczy to 25 miast znajdujących się nad Wołgą (na południe od dawnej Bułgarii) oraz 9 na zachód od dolnego Dniepru. W tej sytuacji co najmniej 62 miasta Ordy zbudowano całkowicie od podstaw bez wcześniejszych tradycji, co nastąpiło w wyniku działań centralistycznie rządzonego państwa i podobnie gro­ madzonej akumulacji środków. Miast tych było z pewnością jeszcze więcej, gdyż do wy­ mienionej liczby należy dodać nie zidentyfikowane dotąd miasta w dolinie Wołgi, gdzie ich wcześniej nie było w ogóle, oraz część z grupy nie przebadanych archeologicznie. Poza wyliczeniem pozostają 44 włoskie kolonie powstałe dzięki sprzyjającym warunkom stworzonym przez Ordę (s. 89, 123). Na szczególne podkreślenie zasługuje więc wniosek autora, że kultura urbanistyczna Złotej Ordy stała na wysokim poziomie w skali porównawczej dla swego czasu, że stworzyły ją wspólnie tradycje różnych ludów zamieszkujących Ordę, wśród nich zaś odrębne miejsce zajmuje twórczość samych Mongołów, tak w sferze koncepcji, jak też rozwiązań architektonicznych i planowania przestrzennego (s. 139) . 5 Recenzowana książka stanowi poważny krok w kierunku obiektywnego poznania naj­ większego w średniowieczu państwa europejskiego, które odegrało szczególną rolę w ustano­ wieniu uporządkowanych relacji pomiędzy dwoma zasadniczymi typami społeczno-gospodarczy­ mi reprezentowanymi przez kultury ludów koczowniczych i osiadłych. Posiada ona również pewne wady charakterystyczne dla wcześniejszych ujęć przedmiotu, wśród których zdarzają się stylistyczne ozdobniki grozy komentujące „mongolskie niebezpieczeństwo", mają one jednak znaczenie drugorzędne. Pragnę natomiast zwrócić uwagę na uchybienie warsztatowe polegające na pominięciu w bibliografii dwu ważnych, chociaż w części przedawnionych już publikacji. Chodzi tu o pracę Spulera , której autor poświęcił we wstępie jedno negatywne zdanie, ale jej nie przytoczył, oraz o całkowicie przemilczaną książkę Vernadsky'ego . 6 7 Sławoj Szynkiewicz MIHÁLY HOPPÁL (red.). Shamanism in Eurasia, Góttingen 1984, Edition Herodot, 2 tomy ss. 475 in continue ilustr. W 198! r. odbyło się w Sárospatak na Węgrzech międzynarodowe sympozjum na temat „Porównawcze badania nad wczesnymi formami religii: szamanizm w Eurazji". Jego wynikiem jest recenzowana publikacja. Sympozjum zorganizował i jego wyniki przygotował do druku 5 Por. jedyną polską pozycję poruszającą omawiane tu problemy dla wcześniejszego jednakże okresu: T. Nagrodzka-Majchrzyk, Geneza miast u dawnych ludów tureckich (VII-XII w.), Wrocław 1978, Ossolineum. B. Spuler. Die Goldene Horde. Die Mongolen in Russland 1223-1502, Wiesbaden 1965, Harrassowitz (wyd. 2). G . Vernadsky, The Mongols and Russia, New Haven 1953. Yale Univ. Press. 6 7 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 261 M. Hoppál, specjalizujący się w tej tematyce badacz zatrudniony w Instytucie Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk. Sympozjum poświęcone bylo pamięci Vilmosa Diószegi. przedwcześnie zmarłego uczonego węgierskiego, który poświęci! się problematyce szamanizmu prowadząc badania terenowe i studia nad literaturą przedmiotu. Jego bogata działalność naukowa zamykająca się datami pierwszej i ostatniej publikacji 1947-1978 zainicjowana została pragnieniem zrekonstruowania wierzeń u przedchrześcijańskich Węgrów, obejmowała też późniejsze okresy historyczne aż do współ­ czesności oraz inne etnosy — od ludów ugrofińskich po inne grupy zamieszkujące Syberię i Środkową Azję. Bibliografia prac tego autora zamieszczona została w 1 tomie recenzo­ wanej publikacji. W obu tomach pomieszczono artykuły 36 badaczy. Treść ich jest bardzo różna — od rozważań teoretycznych i terminologicznych przez ideologię szamanizmu i analizy osobowości szamana, mitologiczne i historyczne korzenie zjawiska aż po społeczne jego funkcje i śledzenie jego reliktowych przejawów. Zostały one pogrupowane w sześć problemowych rozdziałów, jednakże większość artykułów zawdzięcza w nich swoje miejsce luźno stosowanym kryteriom. Podział jest bardziej dostosowany do idealnych wyobrażeń o tym, co wszechstronne studium 0 szamanizmie powinno zawierać niż do treści przedstawionych prac. Te ostatnie można podzielić na dwie zasadnicze grupy. W pierwszej pomieściłyby się te, które podejmują za­ gadnienia ogólniejsze — oceny stanu badań czy ich historii oraz propozycje o walorach teore­ tycznych i metodologicznych. Druga grupa objęłaby monograficzne prezentacje konkretnych zjawisk lub też przeglądy zespołów wierzeń ograniczonych do konkretnego etosu czy terytorium. Te ostatnie zawierają nieraz cenne ustalenia lub hipotezy o walorach uogólniających, podobnie jak artykuły z grupy pierwszej bywają niekiedy prostym wyliczeniem wydarzeń. Zamieszczonym materiałom brakuje wspólnej nici przewodniej, która prowadziłaby do wniosków pozwalających na uogólnienie wysiłku wszystkich autorów. Wrażenie to może być mylne 1 płynąć jedynie z lenistwa czytelnika wywołanego także tym, że publikacja nie została zaopatrzona w podsumowanie. W tej sytuacji recenzent winien też przyznać się do lenistwa i zamiast podsumowania decyduje się przedstawić czysto sprawozdawczy przegląd treści. Jego porządek będzie odmienny od przyjętego w publikacji i zgodny z zasygnalizowanym wyżej podziałem dychotomicznym. I. M. Lewis (Londyn) rezygnuje z typowej dla brytyjskich badaczy rezerwy wobec terminu „szamanizm" i gotów jest przyjąć, że włącza on to, co Brytyjczycy zwykli wyróżniać jako spirit-possession oraz spirit-mediumship, częściowo zaś także rolę uzdrawiacza. Postawa ta zdaje się korespondować z pojawiającym się ostatnio w radzieckiej etnografii szerszym zastoso­ waniem terminu, ograniczanego dotąd raczej konsekwentnie do syberyjskiej formy zjawiska. R. Gilberg (Kopenhaga) przyjmuje podejście przeciwstawne i proponuje własną, niezbyt oryginalną definicję szamana wyliczającą jego cechy na podstawie ustaleń syberyjskich: człowiek dowolnej płci, często mający specjalny status w swojej społeczności, stosujący szczególne techniki i odzież, wspierany przez pomocne i powolne mu duchy, który w stanie ekstazy wysyła swą duszę w podróż, by nawiązać bezpośredni kontakt z silami nadprzyrodzonymi, te ostatnie zaś mogą przez niego przemawiać (s. 22). Definicja ta ma stanowić podstawę wyróżnienia szamana od innych „specjalistów religijnych", których — przynajmniej na poziomie terminologicznym w języku angielskim - wymienia on aż 23. Głównymi differentiae speeifica szamana mają być zdolność jego duszy do podróżowania oraz to, iż wszelkie wydarzenia zachodzące podczas aktu szamańskiego wynikają z woli szamana, nie zaś sił zewnętrznych wobec niego. Ta ostatnia cecha wyróżnia go od innych funkcjonariuszy kultu oraz mediów. Tego rodzaju klasyfikacja zawodzi jednak, jeśli weźmie się pod uwagę funkcje szamana w cyklicznych obrzędach rodzinnych lub komunalnych, w których występuje on jako kaplan albo medium. Zresztą wyznaczanie granic woli, gdy partnerem są siły, których działania są niesprawdzalne (także przez aktorów), jest zabiegiem arbitralnym. Wszelako artykuł ten dostarcza jasnych i uporządkowanych przemyśleń na temat relacji między rolą szamana a rolami pewnych innych mediatorów, między światem ludzkim a pozaludzkim, ponadto zaś o społecznych funkcjach szamana. �262 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA V. Voigt (Budapeszt) w erudycyjnym i żywo napisanym eseju przedstawił krótki szkic historii tematu w literaturze. Jak się zdaje, proponuje on przejście od badania szamanizmu jako zjawiska religijnego do nowego etapu ujmującego go jako kategorię socjologiczną. Starsze tradycje skandynawskich studiów nad szamanizmem podtrzymuje A. Hultkrantz w stylu lat przedwojennych, obracając się wśród koncepcji kręgów kulturowych oraz duali­ stycznej duszy (jednej błądzącej, drugiej trzymającej się ciała) i podejmując budzący mało sympatii wysiłek skorelowania jej z ideologią szamanizmu. Artykuł V. N. Basilova (Moskwa) dokonuje użytecznego przeglądu koncepcji towarzyszą­ cych badaniom nad szamanizmem w ZSRR. Siłą rzeczy jest on pobieżny, gdyż właśnie w języku rosyjskim powstała najbogatsza literatura przedmiotu. Przedstawia więc główne problemy podejmowane w ciągu ostatniego stulecia: definicji (religia, światopogląd czy zespół wierzeń towarzyszących osobie szamana), miejsca w historii wierzeń (w relacji do totemizmu, kultu przodków itp., oraz adaptacji do późniejszych systemów religijnych, zwłaszcza prawosławia i lamaizmu), korelacji z systemami społecznymi (matriarchat, patriarchat, etap rozkładu sto­ sunków rodowych), etapów rozwoju (szamanizm wspólnotowy bez funkcjonariusza kultowego oraz zindywidualizowany), towarzyszących koncepcji kosmologicznych (w układzie trójczłonowym), zasięgu zjawiska (wyjście poza Syberię w stronę ludów irańskich itp.), pozycji społecz­ nej i materialnej szamanów (wyzyskiwacze czy parweniusze), predyspozycji neurotycznych szamana (występują lub nie), inicjacji szamana (przez kontakt seksualny z duchami, przez związki krewniacze itp., także w aspekcie technicznym) oraz całego zespołu akcesoriów służących różnym, czasami sprzecznym, interpretacjom historycznym. Т. M. Michajlov (Ułan-Ude) pokusił się o syntezę wierzeń ludów turecko-mongolskich, których bardzo szeroki i zróżnicowany kompleks nazywa szamanizmem, co wydaje się wykraczać poza przyjęte rozumienie terminu. Ten rozbudowany system proponuje uznać za specyfikę środkowoazjatyckiego szamanizmu, który następnie poważnie wpłynął na przeobrażenia syberyj­ skiego typu zjawiska. Tym poglądem autor różni się od wielu swych radzieckich kolegów. A. M. Taksami (Leningrad) przedstawił skrótowy i bardzo pobieżny przegląd radzieckich badań nad wierzeniami ludów Syberii. R. Hamayon (Paryż) w błyskotliwie napisanym artykule zajęła się zjawiskiem żeńskiego szamanizmu, praktycznie inicjując temat jako odrębny kierunek badawczy w ramach studiów nad szamanizmem. Opiera się on na założeniu istnienia ścisłego związku między szamanizmem i rodową strukturą krewniaczą (w rozumieniu odmiennym od podkreślanego przez etnografów radzieckich związku ze społeczeństwem rodowo-plemiennym), który rzadko dotąd przyciągał uwagę badaczy. Następnym założeniem jest szczególna, niesprecyzowana rola kobiety w tej strukturze, która dzięki owemu brakowi precyzji umożliwia jej mediacyjne szamanistyczne działanie, lecz też w specyficzny sposób ogranicza je. 1. R. Kortt (Berlin Zachodni) skoncentrował się na społecznym, zbiorowym aspekcie działalności szamana, dopatrując się w obrzędzie inicjacji kandydata metafory odrodzenia spo­ łeczności ze stanu chaosu. Z kolei wyobrażenia szkieletu na odzieży szamańskiej interpretuje on jako znak symbolizujący związek szamana z grupą krewniaczą. Problemom psychofizjologicznych podstaw zachowań szamana poświęcono w recenzowanej publikacji niewiele miejsca, jednak zostały one tu zasygnalizowane zgodnie z rozpowszech­ niającą się obecnie modą. E . I. Bányai (Budapeszt) przedstawił wyniki eksperymentu psycholo­ gicznego polegającego na hipnotycznym wzbudzaniu ożywionych zachowań i stanów ekscytacji przypominających ekstazę właściwą transowi szamańskiemu. Wynika z niego zachęta dla doświadczalnych badań nad modelem psychofizjologicznych reakcji szamana. Z kolei bardzo kompetentna analiza hipotetycznych odchyleń od normy psychicznej przypisywanych szamanom pozwoliła A. Kolemen (Budapeszt) stwierdzić, że osobowość szamana nie powinna być traktowana w kategoriach patologicznych. Odrzuca on kolejno hipotezy o zaburzeniach umysłowych, zakłóceniach wyższych czynności nerwowych w wyniku zapalenia mózgu, o schizofrenii oraz o histerii (zwłaszcza w jej wydaniu arktycznym) jako zjawiskach generujących dar szamański. Dochodzi do wniosku, że psychiki szamana nie można charak­ teryzować jako patologicznej, podobne zjawiska mogą towarzyszyć jedynie inicjacji szamańskiej. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 263 Rozwiązanie problemu kryje się zdaniem autora w relacji między zbiorowym oczekiwaniem społeczności warunkowanym kulturowo i osobowością intensywnie na nie reagującą. Analizę powyższą nazwałem kompetentną mimo braku własnej kompetencji w psychiatrii. Wrażenie to narzuca się dzięki wewnętrznej logice wykładu i rzadkiemu darowi umiejętnego posługiwania się wiedzą etnologiczną przez niespecjalistę. W drugiej grupie dominują materiały pochodzące z locus classicus szamanizmu — Syberii i obszarów subarktycznych. Uzupełniają je liczne prace z terenów środkowoazjatyckich i daleko­ wschodnich oraz europejskich. G. N. Gračeva (Leningrad) skoncentrowała się na związkach między pieśniami szamana wykonywanymi podczas seansu a światopoglądem w kulturze Nganasanów. Stwierdza ona, że pieśni te stanowią komunikat zrozumiały dla obserwatorów i składający się z odrębnych jednostek semantycznych (słowa, rytm, melodia, natężenie dźwięku), z których każda występuje jako tekst informacji. Jej odbiór jest podobny zarówno w warunkach naturalnych podczas autentycznego seansu, jak też sztucznych przy odtwarzaniu z magnetofonu. M. Massenzio (Rzym) poddał analizie pięć mitów syberyjskich, które mówią o początku szamanów oraz śmierci. Pobieżna analiza skąpego materiału prowadzi do równie pobieżnych wniosków, z których najbardziej konkretny stwierdza występowanie „koncepcji ludzkiego istnienia rozumianego jako przejaw integracji życia i śmierci". L. Delaby (Paryż) zestawiła przekazy folklorystyczne Niwchów mówiące o matkach bliźniąt, osobach zabitych przez niedźwiedzia oraz o szamanach, odnajdując w nich formalne podo­ bieństwa polegające zwłaszcza na funkcji mediacyjnej między duchami a człowiekiem. N. Alekseev (Jakuck) przedstawił koncepcję i funkcje duchów wspomagających szamana u syberyjskich ludów tureckich na podstawie bogatej literatury przedmiotu. E . A. Alekseenko (Leningrad) w trudno czytelnej formie zrelacjonował interesujące skądinąd zasady szamanizmu u syberyjskich Ketów. A. V. Smoljak (Moskwa) dokonuje przeglądu akcesoriów używanych przez szamanów nanajskich. R. Austerlitz (Nowy Jork) przeprowadza rekonstrukcję wczesnej terminologii związanej z szamanizmem u Niwchów (Giljaków). Artykułowi towarzyszy krótka wypowiedź dyskusyjna V. V. Ivanova (Moskwa). U. Marazzi (Neapol) podejmuje problem szamańskiego języka ezoterycznego u ludów tureckich Syberii przytaczając zestaw odpowiednich terminów i zwrotów. Problem jest intere­ sujący i nie poruszany dotąd dla tej grupy ludów. Można go rozszerzyć także na materiał mongolski, również w tym aspekcie nie badany, a wykazujący leksykalne podobieństwa. J. Pentikáinen (Helsinki) przedstawia systematyczny wykład na temat szamanizmu u Lapoń­ czyków. Autor silnie podkreśla typową dla bębnów szamańskich symbolikę reprezentującą trzyczęściową budowę wszechświata. Z odmienną hipotezą wystąpił M. Jankovics (Budapeszt) sugerując, że rysunki na syberyj­ skich bębnach szamańskich przedstawiają swoistą mapę ciał niebieskich, trójczęściowy zaś ich podział odpowiada sferom niebiańskim. Z kolei postacie ludzkie występujące na rysunkach mają być antropomorficznie wyobrażonymi planetami, podczas gdy drzewo kosmiczne reprezen­ tuje Drogę Mleczną. A. L. Siikala (Turku) przedstawił interpretację petroglifów Finlandii w konwencji symboliki szamanistycznej. J. G. Oosten (Lejda) wykorzystał zapis naocznego świadka serii zimowych obrzędów eskimoskich z lat dwudziestych, wskazując na ich kalendarzowy cykliczny charakter związany z przejściem od polowań lądowych do morskich. R. Gambo (Oslo) omówił norweskie i częściowo lapońskie tradycje szamanizmu i czarownictwa oparte na wczesnych źródłach pisanych. V. N. Basilov (Moskwa) w drugim swoim artykule analizuje wierzenia ludów środ­ kowoazjatyckich w cziltany — „czterdziestu świętych", odnajdując w nich ścisłe związki z szamanizmem, dzięki którym przyjmują one również postać duchów wspomagających sza­ mana. �264 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA W. Heissig (Bonn) wybitny badacz literatury mongolskiej śledzi motyw szamana i mitu 0 szamanie w epice Mongołów. A. Sárkózi (Budapeszt) publikuje i analizuje ze skrupulatnością orientalisty oryginalny tekst mongolski poświecony praktyce wypędzania złych mocy przy odwołaniu się do symbo­ licznego kozła ofiarnego. Ten magiczny zabieg będący częścią synkretycznego korpusu obrzędo­ wości Jamajskiej autorka uważa za dziedzictwo szamanizmu u Mongołów. E. Taube (Lipsk) skoncentrowała się na tuwińskim bajkowym folklorze heroicznym i jego szamanistycznych treściach, takich jak podróże w inne światy, pokonywanie demonów, elementy inicjacji szamana. Podobne cechy zostały przypisane przez ekstrapolację folklorowi środkowoazjatyckiemu i syberyjskiemu. S. 1. Vajnštejn (Moskwa) wybitny specjalista w zakresie etnografii Tuwińczyków przedsta­ wia wszechstronny opis szamanizmu u tego ludu sięgając do materiałów porównawczych celem wyjaśnienia procesu rozwojowego. I. Ecsedy (Budapeszt) dala rekonstrukcję pewnego aspektu wierzeń starochińskich zwią­ zanych z obchodami noworocznymi, a przypisywanych szamanizmowi. Cho Hung-youn (Hamburg) przedstawił stan badań nad szamanizmem w Korei podkreślając, że jest on nadal żywą formą religii ludowej. G. Klaniczay (Budapeszt) zajął się pozytywnym czarownictwem w Europie środkowej dokonując porównania ról i funkcji czarowników węgierskich, bałkańskich i włoskich. Do­ patruje się w nich, łącznie z węgierskim láltosem, odległej raczej transformacji roli szamana. T. Domotor (Budapeszt) podjęła powyższy temat ograniczony do kobiety táltos, która to postać nie przetrwała osiemnastowiecznych procesów o czary (w przeciwieństwie do jej męskiego odpowiednika) mimo akceptowanej podówczas opozycji między negatywnym czarownictwem 1 pozytywnym fa/fWostwem. M. Hoppál (Budapeszt) kontynuuje temat miejsca szamanizmu w węgierskich wierzeniach ludowych, nie wahając się uznać tego terminu za adekwatny w stosunku do wielu zjawisk rejestrowanych współcześnie. Autor wychodzi z założenia, że szamanizm jest wprawdzie zmienny historycznie, lecz ciągle żywy na wielu obszarach świata. Studia nad szamanizmem zdają się przeżywać okres wzmożonego zainteresowania i mody porównywalny do podobnie intensywnego etapu na przełomie wieków. Dowodzi tego recenzo­ wana publikacja, w której udział wzięło tak wielu autorów. Część z nich ograniczyła się do podejścia ekstensywnego — analizy i prezentacji dawnych materiałów. Część wszakże zapropono­ wała nowe tematy i założenia badawcze, które obiecują, że obserwowane zainteresowanie będzie trwało. Niech la uwaga posłuży zu konkluzję, zwłaszcza że merytoryczne podsumowanie całości wydawnictwa nasuwa poważne trudności, skoro zrezygnował z niego nawet redaktor publikacji. Należy dodać, że trzy spośród wymienionych artykułów (węgierskich autorów Hoppála, Klaniczay oraz Voigta) ukazały się w „Euhemerze" nr 4: 1984 w ładnym, jakkolwiek nie pozbawionym usterek tłumaczeniu polskim. Redakcja czasopisma nie odnotowała ich związku z recenzowaną publikacją, chociaż jedynie tym związkiem tłumaczy się — inaczej zbędny osiami przypis pod artykułem Voigta w „Euhemerze". Gwoli ścisłości trzeba zauważyć, źe nie był to przedruk, lecz równoległa publikacja z maszynopisów dostarczonych przez autorów. Siawoj Szynkiewicz G E O R G VON SOEST, Zigeuner zwischen Verfolgung und Integration. Geschichte, Lebenshedingungen, Eingiiederungsversuche, Basel 1979. „My jesteśmy inni i Niemcy też są inni" — zdanie wypowiedziane przez Cygana z grupy niemieckich Sinti bardzo zwięźle określa dystans dzielący grupy obce etnicznie i kulturowo. Kilkaset lat życia Cyganów w Europie oznacza dla nich trwanie pomiędzy akceptacją a nie­ chęcią i nienawiścią ludności osiadłej. Stereotypy i wyobrażenia powstałe już w momencie �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 265 ich pojawienia się na naszym kontynencie (XIV w.) egzystują do dzisiaj i wyznaczają postawy nie-Cyganów. Dlatego mówiąc o ich trwaniu pomiędzy akceptacją a wrogością użyłam czasu teraźniejszego. Po prostu nic się przez ten czas nie zmieniło. Czy się zmieni? Odrzucenie, niechęć, nienawiść dość szybko zastąpiły sympatię i zainteresowanie towarzyszące początkowo przybyciu Cyganów. Tak różne postawy wynikały z odmiennej interpretacji życia Cyganów: romantyczne, wolne, nieskrępowane żadnymi zakazami życie albo złodziejstwo i oszustwo, tajemniczość i magia, ukrywanie przestępczej działalności. Zarówno jedna, jak i druga była odbiciem wizji „obcego". Tyle tylko, że niechęć znalazła swoją sankcję prawną w postaci licznych antycygańskich edyktów. Tematem recenzowanej pracy G . von Soesta jest relacja państwo — Cyganie; czas — od X I V w. do dnia dzisiejszego; miejsce — tereny niemieckie. Określona polityka narodowo­ ściowa i społeczna realizowana wobec Cyganów nie jest tylko sprawą przeszłości, albowiem obecnie różne instytucje podejmują liczne akcje pomocy społecznej. Książka G . von Soesta stanowi próbę znalezienia nowych możliwości i form pomocy społecznej. Autor jest pracownikiem opieki społecznej i od kilkunastu lat zajmuje się grupą Cyganów Sinti. Praca wśród nich pozwoliła mu na poznanie (na tyle, na ile jest to możliwe dla nie-Cygana) cygańskiego systemu kulturowego, którego krótki opis (język, normy, obyczaje) przedstawił w jednym z rozdziałów swojej książki. Zespół norm i tabu wyznacza trwanie tego systemu określając główne zasady zorganizowania społeczności cygańskiej (skalane/nieskalane, autorytety). Ich zachowanie jest równoznaczne z zachowaniem tożsamości etnicznej. Ważność tego elementu dla wszelkich działań podejmowanych wobec Cyganów podkreśla G. von Soest niejednokrotnie. Dobra wola jest z pewnością warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym. Specyfika spo­ łeczności cygańskiej wymaga poznania jej życia i zasad funkcjonowania zanim opracuje się projekty jakiejkolwiek pomocy. Cyganie już od momentu pojawienia się w Europie stali się obiektem działań legislacyjnych. Przedstawienie tychże ze szczególnym uwzględnieniem obszaru państw niemieckich stanowi wprowadzenie w tematykę pracy. Ustawodawstwo antycygańskie osiągnęło swój punkt kulmi­ nacyjny w Niemczech hitlerowskich sankcjonując zagładę kilkuset tysięcy Cyganów. Za datę kończącą ten okres przyjmuje G . von Soest rok 1944, w którym zlikwidowany został cygański obóz w Oświęcimiu — zginęło ok. 21 tys. Cyganów. Powojenne losy Cyganów w R F N , i nie tylko tam, noszą piętno czasu wojny. Ko­ nieczność biologicznego przetrwania zagroziła trwaniu kulturowemu — wiele norm i zasad Romani straciło swoją moc obowiązującą, uwolnienie spod mechanizmów kontroli grupy oznaczało dla wielu Cyganów egzystencję na marginesie społeczności gadźów (nie-Cyganów). Dyskryminacja prawna i brak samodzielności ekonomicznej w kraju wysoko rozwiniętym (Republika Federalna Niemiec) zwiększyło dystans dzielący Cyganów od ludności niemieckiej. G. von Soest charakteryzuje ich sytuację w Niemczech „cudu gospodarczego" jako rozpad struktury grupy, rozbicie systemu wartości, zniszczenie podstaw ekonomicznej egzystencji, zdemoralizowanie systemem zapomóg oraz przenikanie wzorów kulturowych ludności osiadłej. O świadomości samych Cyganów i istnieniu takiego stanu rzeczy świadczą ich wypowiedzi zamieszczone w recenzowanej pracy. Być może owo uświadomienie nie jest zjawiskiem powszech­ nym; dla wielu Cyganów aspiracje wejścia w społeczność gadźów mogą być silniejsze aniżeli świadomość własnej tożsamości etnicznej. Dążeniem G . von Soesta jest wypracowanie takich form pomocy dla Cyganów, aby nie musieli przestać być sobą, by przeżyć. W latach 70-tych na terenie R F N prawnie uregulowano świadczenia na rzecz osób o znacznych trudnościach adaptacyjnych. Swoim zasięgiem objęły one również Cyganów, i to nie jako jednostki, ale jako całą grupę. Tym samym przyznano im status mniejszości etnicznej. Przykładem tego typu może być opracowany pod koniec 1976 r. rządowy projekt „Hilfen fur Zigeuner und Landfahrer". Programy znajdujące się już w fazie realizacji ukazuje G . von Soest poprzez rozmowy z Cyganami. Ich tematami były kontakty z pracownikami opieki społecznej, możliwości zdobycia zawodu i pracy oraz sytuacja mieszkaniowa. Lektura tego rozdziału skłania do wniosku, iż duża jest przepaść dzieląca literę prawa od życia, kodeks od ludzkich postaw. Żadna ustawa nic nie �266 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zmieni, jeżeli nie zmienią tego ludzie. I jeszcze jeden wniosek — prawie każdy z rozmówców wyraża zaniepokojenie możliwością utraty własnej tożsamości w sytuacji życia w rozproszeniu, albowiem wtedy „będą jak Chale" (nie-Cyganie). Od stuleci trwały próby socjalizacji i integracji Cyganów (m. in. reformy cesarza Józefa i Marii Teresy), w których najmniej brano pod uwagę ich samych, ich odmienność etniczną i kulturową. W wielu przypadkach doprowadziło to do zniszczenia poczucia wspólnoty i bezpieczeństwa stwarzanego przez wielką rodzinę przy jednoczesnym całkowitym uzależ­ nieniu od instytucji opieki społecznej. G. von Soest opisuje trzy osiedla cygańskie będące modelowymi rozwiązaniami inte­ gracyjnymi zrealizowanymi w Republice Federalnej Niemiec'. Powstały one w latach 50-tych i 60-tych na peryferiach Monachium, Kolonii i Freiburga. Izolacja grupy cygańskiej w osiedlu monachijskim i kolońskim doprowadziła do powstania getta. Osiedle we Freiburgu jest natomiast przykładem prób stworzenia wspólnoty terytorialnej i sąsiedzkiej. Odmienność rozwiązań wynika z odmienności modelu integracji przyjętego przez twórców danego projektu, tzn. sprzyjającego lub odrzucającego zachowanie tożsamości etnicznej. Porównanie przedstawionych przez autora przykładów pozwala wnioskować o pewnej ewolucji postaw ludzi odpowiedzialnych za programy pomocy dla Cyganów: od traktowania ich jak żebraków, którym należy dać jałmużnę, do uznania ich za partnerów współuczestniczących w poszukiwaniu właściwych form opieki społecz­ nej. Takim właśnie działaniom ma służyć praca powstałego w 1975 r. w Kolonii Zentrum fur Gruppenstudien und Gemeinwesenarbeit. G. von Soest — pracownik opieki społecznej — ukazuje rzeczywistość pracy z Cyganami poprzez problemy, jakie ona ze sobą niesie. Pokonywanie wzajemnych uprzedzeń, zmiana istniejących stereotypów, o ile w ogóle jest możliwa, wymaga czasu i wiedzy, albowiem są to kategorie długiego trwania. Autor jest pewien, iż taka przemiana nastąpi. Ja natomiast mam nadzieję, iż tak kiedyś się stanie, ale pewności nie mam, albowiem .jego [stereotypu — R. H.[ znamieniem jest to, że wyprzedza rozum; jest formą percepcji, nadaje pewny charakter danym docierającym do naszych zmysłów, zanim te dane dosięgną rozumu [...] Nie ma nic tak nieczułego na zdobywaną wiedzę lub krytycyzm, jak stereotyp" . W recenzowanej pracy często powraca problem integracji jako funkcji rozwoju ekono­ micznego i świadczeń socjalnych. Jest to jakby echo F . Braudela uważającego, iż cywilizacje kwitną i trwają tylko dzięki gospodarce. Uwzględniając specyfikę społeczności cygańskiej G. von Soest podkreśla znaczenie zachowania tożsamości etnicznej. Pogodzenie tych elementów jest trudne. Pytanie: czy niemożliwe? Sam autor stwierdza, iż przystosowanie do życia w uprze­ mysłowionym świecie oznacza dla Cyganów koniec bycia Cyganami. Być może szansę należy upatrywać w możliwości wykonywania zawodów, które pozwoliłyby na zachowanie norm i tabu obowiązujących w cygańskim systemie kulturowym. Jest to wielka niewiadoma — na odpowiedź przyjdzie jeszcze poczekać. Zresztą pytania, jakie stawia autor książki, też należy zaliczyć do retorycznych: dlaczego najbardziej zainteresowani nie uczestniczą szerzej w projekto­ waniu osiedli cygańskich; dlaczego nie spełniają one funkcji integrujących grupę, nie realizują społecznej i kulturowej przestrzeni Cyganów? „Sozialromantikers" nie rozwiążą tych problemów. G . von Soest odżegnuje się od takiej postawy, choć często głoszone przez niego opinie noszą posmak hasła „kochajmy się!" z nutką żalu, iż „cygańska wiosna" jeszcze nie nadeszła. Cenne uzupełnienie tematu stanowi rozdział prezentujący zalecenia, zarządzenia i ustawy wydane przez rząd R F N i europejskie ciała kolegialne. Ponadto zawiera on adresy niemieckich instytucji powołanych do świadczenia pomocy społecznej dla Cyganów. Pracę uzupełnia obszerna bibliografia tematu. 2 1 Przykładem odmienności przyjmowanych rozwiązań i postaw społecznych wobec Cyganów jest m. in. przypadek miasta Lille (pn. Francja) opisany przez J.-P. L i é g e o i s , Expulser les nómades. Le cas de Lilie, „Esprit", nr 3: 1981, s. 31-36. Zarówno jego władze, jak i mieszkańcy zgodnie wystąpili przeciwko Cyganom mieszkającym w Lille. W. Lippman. Public opinion. New York 1961. s. 98. 2 �267 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Książka G. von Soesta ukazuje maio znany i prawie niedostrzegany aspekt współ­ czesnej rzeczywistości cygańskiej — sytuację getta. Z tego względu jest to praca interesująca. Próby likwidacji wyizolowania Cyganów, ze wskazaniem na problemy, jakie rodzą się przy tej okazji, dają szansę wyboru właściwego wariantu działania. Książka przeznaczona jest dla specyficznego kręgu odbiorców, jakimi są pracownicy opieki społecznej — stąd ograniczenia zarówno w zakresie, jak i sposobie przedstawienia Cyganów. Odczuwa się pewien brak refleksji teoretycznej dotyczącej problemu integracji, stereotypu, postaw społecznych. Utrudnia to zrozu­ mienie funkcjonowania ustaw prawnych w przestrzeni społecznej, zrozumienie przesłanek kie­ rujących wyborem określonego modelu integracji itp., albowiem czasami podczas lektury książki G. von Soesta odnosi się wrażenie zawieszenia w próżni wszystkich tych działań. Nie jest to zarzut zmierzający do obniżenia jej niewątpliwej wartości; tym bardziej iż w praktyce pomocy dla Cyganów w Polsce nie ma odpowiednika ani zakrojonych na taką skalę badań i programów, ani prac na ten temat. Chociażby dlatego warto zapoznać się z tym, co i jak zostało zrobione przez innych. Renata Hryń ETNOLOŠKA G R A D J A O R O M I M A - C I G A N I M A U VOJVODINI. Novi Sad 1979, Vojvodjanski Muzej u Novom Sadu, ss. 420. Podstawą koncepcji prac etnologicznych w Wojwodinie jest „systematyczne badanie, zbie­ ranie materiałów i studiowanie życia i kultury mieszkańców Wojwodiny [...] badaniami należy objąć cały obszar Wojwodiny, wszystkie narody i narodowości tej prowincji". Jednym z rezulta­ tów tych szeroko zakrojonych badań będą „Przeglądy narodów i narodowości Wojwodiny" — dowiadujemy się ze wstępu do prezentowanej książki. Przykładem są właśnie Etnološka gradja o Romina-Ciganima u Vojvodini (Materiały etnologiczne o Romach-Cyganach w Wojwodinie). Wydane zostały przez Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie, ale trwające kilka lat badania realizowane były przez zespół kilkuosobowy, nie ograniczony do zatrudnionych w muzeum w Nowym Sadzie. Uczestniczyli w nich pracownicy różnych muzeów, zrzeszeni w Sekcji Etnologicznej Towarzystwa Pracowników Muzealnych Wojwodiny — muzeów w Kikindzie, Zrenjaninie, Vršcu, Sremskich Karlovcach, Sremskiej Mitrowicy i wymienionego już Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie. Prace terenowe prowadzone były w latach 1964-1968, 1970-1972; w tym czasie przebadano 120 miejscowości na 153, jakie winny zostać opisane. Do 1978 r. zakończono prace terenowe — przebadano wszystkie 133 miejscowości Wojwodiny, w których mieszkają Cyganie (według spisu z 1971 r. w Wojwodinie są 452 miejscowości, tak więc Cyganie zamieszkują prawie jedną trzecią z nich). Badania prowadzone były na podstawie specjalnego kwestionariusza zawierającego wykaz rozmaitych zagadnień ważnych także dla pracy muzealnej. Autorem kwestionariusza jest Rajko Nikolić, ówczesny dyrektor Muzeum Wojwodiny, zarazem jeden z inicjatorów akcji badań nad Cyganami. Ponieważ kwestionariusz najlepiej odda zakres i rodzaj zbieranych informacji, warto go przytoczyć. Tym bardziej że uzyskany efekt potwierdza walory założenia, potwierdza, że mamy do czynienia z interesującą próbą przedstawienia rodzaju encyklopedii katalogu podstawowych informacji z zakresu etnografii opisywanej grupy, Cyganów z Wojwo­ diny. Oto tekst kwestionariusza; Część ogólna: — Liczba domostw; — Liczba rodzin; imiona, nazwiska; — Czy żyją we wsi jacyś Cyganie w związku mieszanym (biali Cyganie)? — W którym końcu wioski są ich domy; jak zwie się ten koniec, czy jest on oddzielony? — Kto jest starszym (sołtysem): jak go wybierają, jaki jest stosunek do jego rozporządzeń? �268 R E C E N Z J E J OMÓWIENIA — Czym się zajmują: mężczyźni; kobiety; dzieci (dojrzałe)? — Sposób produkcji poszczególnych przedmiotów, nazwy i opisy poszczególnych narzędzi (fotografie); gdzie i w jaki sposób sprzedają swoje wyroby (za pieniądze, stare ubrania, za artykuły żywnościowe)?; — Komunikacja — przemieszczanie; — Dom (fotografia) i urządzenie (pokoju, kuchni, pieca); „zinwentaryzować" mienie; — Jedzenie (rodzaje jedzenia, sposób gotowania, nazwy); — Ubiór; — Poziom wykształcenia; wiara. Pochodzenie: — Od kiedy mieszkają we wsi? — Czy były niedawne osiedlenia i skąd (nazwiska rodzin); czym się zajmują? — Jak nazywają ludzi, którzy nie są Cyganami a jak siebie? — Jak nazywają Cyganów z innych stron, jak się odróżniają Oęzyk, zajęcia, obyczaje)? — Czy i z jakimi grupami Cyganów w innych wsiach utrzymują więzi (małżeńskie, ro­ dzinne — krewniacze, związane z pracą i inne)? — Z którymi (skąd) żenią się — wychodzą za mąż? Piosenki. Opowiadania. Słownik. Zwyczaje i zachowanie: — Stosunki mężczyzna — kobieta przed małżeństwem; — Sposób zawierania małżeństwa (kupno — posag) i rozwód; dzieci z małżeństwa rozwie­ dzionego — kto troszczy się o nie? — Wesele: główne elementy — oświadczyny, ślub, świadkowie, miejsce, gdzie odbywają się główne czynności (w domu chłopaka lub dziewczyny) i zwyczaje; — Rejestracja: cerkiew (kościół); — Małżeństwa dzikie; — Stosunki: mąż — żona — dzieci: — Ciąża, poród, chrzciny, nadanie imienia dziecku — po kim? — Stosunki rodzinne (krewniacze) — nazwy. (Zakaz stosunków małżeńskich między określonymi stopniami pokrewieństwa); — Bigamia, jak się ją ocenia; — Zwyczaje pogrzebowe, sposób chowania zmarłych; — Cmentarze i pamięć zmarłych; Obyczaje przy pracy. Zabobony, czary (magia). Zabawy, świętowanie. Gdy dziecięce (karty i inne). Przedstawiony powyżej kwestionariusz, a właściwie raczej wykaz zagadnień, budzić może szereg wątpliwości. Zawiera zarówno pytania wąskie, szczegółowe, jak też bardzo szerokie, nawet ogólnikowe; niektóre wkraczają dość brutalnie w sprawy prywatne, intymne. Można przypuszczać, że niejednokrotnie badacze mieli kłopoty z uzyskaniem rzetelnych odpowiedzi i że otrzymane informacje nie zawsze muszą odpowiadać prawdzie. Sądzę też, że ów zestaw zagadnień pełnił rolę raczej pomocniczą w rozmowie niż rolę kwestionariusza. Z drugiej strony nie jest proste przygotowanie kwestionariusza do tego rodzaju przedsięwzięcia, jakie realizował zespół etnografów z Wojwodiny. Bardzo często zapewne nie bylo wiadome — do momentu zjawienia się badacza — z jakimi grupami cygańskimi będzie miało się do czynienia, jak licznymi, jakiej wiary, jak żyjącymi, czym zajmującymi się, na jakim etapie adaptacji do ludności miejscowej lub nawet asymilowania. Nie mógł to więc być kwestionariusz zbyt szczegółowy, dopasowany do określonej sytuacji, określonej grupy. Przeciw szczegółowości �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 269 przemawiał także charakter planowanej pracy — w miarę szerokie, ogólne, niemal encyklo­ pedyczne przedstawienie Cyganów zamieszkujących Wojwodinę. danie podstawowych informacji na temat wszystkich grup z wszystkich miejscowości Wojwodiny, gdziekolwiek tylko oni żyją. Trudności pogodzenia zamierzenia z realizacją widoczne są w niektórych opisach, jednakże w zasadzie udało się badającemu i opracowującemu materiał zespołowi trudności te pokonać. Jednym z problemów wymagających rozwiązania było użycie słowa Cygan (mającego dość często, w rozumieniu potocznym, zabarwienie pejoratywne). Nazwa własna, Rom, którą oficjalnie są określani w Jugosławii, nie jest używana powszechnie. Poza tym sami Romowie używają niekiedy na określenie siebie nazwy Cygan. W tej sytuacji, by nie popełniać błędu czynionego niejednokroć obecnie przez gorliwych cyganologów czy nie wpadać w przesadę jeszcze gorliwszych cyganofilów, zdecydowali się używać obu nazw równorzędnie. W trakcie prowadzonych badań uzupełniane też były kolekcje muzealne przedmiotami związanymi z Cyganami i ich kulturą. Oczekiwania były tutaj znaczne i podjęcie próby tworzenia takiej kolekcji jest niemal ewenementem muzealniczym. Niestety, tylko w niewielkim stopniu powiodła się realizacja tego zamiaru, niewiele przedmiotów zostało zakupionych. Natomiast udało się badaczom zebrać dużą, liczącą około 1000 sztuk kolekcję fotografii z ostatnich kilkudziesięciu lat, stanowiącą ogromnie cenny material do analizy zmian w życiu i kulturze Cyganów Wojwodiny. Szczegółowy przegląd miejscowości zamieszkiwanych przez Cyganów poprzedzony jest ogól­ nym rozdziałem. Znajdujemy w nim zbiór tematycznie uporządkowanych informacji dotyczą­ cych kultury i sposobu życia Cyganów Wojwodiny; także ważne, podstawowe wiadomości o liczbie Cyganów Wojwodiny. ich podziałach i klasyfikacji, sposobie życia i standardzie, zajęciach, sposobie odżywiania się, ubierania, o języku, wpływie miejscowej ludności niecygańskiej. zwyczajach i wierzeniach, cygańskich autorytetach, wewnętrznych stosunkach społecz­ nych i społecznej sytuacji Cyganów. Jedną z trudniejszych kwestii, wobec której stanęli autorzy, było ustalenie danych liczbowych i wewnętrznych podziałów Cyganów. Opierając się na oficjalnych spisach należałoby przyjąć, że w całej Wojwodinie jest jedynie około 7 tys. Cyganów (spis z 1948 r. podaje liczbę 7361 osób. z 1971 r. — 7536). Jednakże terenowe prace od razu. w momencie ich rozpoczęcia, podważyły wiarygodność tych liczb. Na przykład jeden z bada­ czy — M. Milošev — stwierdził, że w Beloj Crkvi, gdzie według spisu z 1948 r. było tylko 5 Cyganów, a w 1961 r. — 17 osób, faktycznie jest (w 1968 r.) ponad tysiąc. W Baćkoj Polance bylo według spisu z 1948 r. 13 Cyganów, a w 1961 r. tylko 2. M. Bosić zaś (badająca tę miejscowość) stwierdziła istnienie w 1967 r. około 40 rodzin, z których część liczy 5-6 osób. Wyjaśnienie tych rozbieżności stało się możliwe dopiero w trakcie badań. Wielu Cyganów nie identyfikowało się w trakcie spisów z tą nazwą uważając się za Romów, jeszcze znaczniejsza liczba określiła się jako Rumuni, Węgrzy, Serbowie — zapewne celem korzystniejszego określenia własnego statusu. W dodatku część Cyganów-Romów Wojwodiny nie posługuje się językiem cygańskim, ale węgierskim lub rumuńskim i dopiero przy bliższej rozmowie wyjaśniali, że nie są Romami, uważają się za Rumunów, Węgrów, a dokładniej Cyganów rumuńskich lub węgierskich. Inni, określający się jako Serbowie lub Węgrzy i jako tacy identyfikujący się w trakcie administracyjnych, oficjalnych spisów, stwierdzali, że w domu mówią wyłącznie po cygańsku. Ta kwestia rzutowała oczywiście i na próby ustaleń we­ wnętrznego zróżnicowania Cyganów-Romów, ukazując zarazem złożoność zjawiska — także w innych krajach od dawna przysparzającego badaczom kłopotów. Autorzy wyróżnili w zasadzie trzy kategorie Cyganów: 1. Cyganie-Roma, mówiący po cygańsku i delarujący się jako Roma lub Cyganie; 2. Cyganie tzw. domowi (kućemi Cigani) lub biali Cyganie, nie mówiący po cygańsku i określa­ jący się jako Serbowie, Węgrzy, Rumuni lub serbscy, węgierscy, rumuńscy Cyganie. Część z nich nie uważa się za Romów, lecz za Cyganów, i traktuje siebie jako jedną grupę etniczną, ale różną od Rumunów, Serbów czy Węgrów. W tej kategorii największe są różnice w ubiorach, języku, obyczajach — wynikające zapewne z oddziaływania narodów, z którymi czują się bardziej związani (więc Serbów, Rumunów, Węgrów); �270 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 3. Tutaj zaliczane są pojedyncze rodziny, które nie uważają się za Cyganów i z pochodzenia także nie są nimi, ale przez otoczenie są traktowani jako Cyganie — najczęściej z powodu sytuacji materialnej i pochodzenia z rodzin bardzo ubogich. Przedmiotem badań były oczywiście dwie pierwsze kategorie — wewnętrznie dzielące się jeszcze na rozmaite grupy i społeczności zależnie od pochodzenia, uprawianych zawodów, dialektu, religii etc. Zasadniczą część pracy stanowi przedstawienie informacji na temat Cyganów w poszczegól­ nych miejscowościach. Na początku znajdujemy mapę Wojwodiny z naniesionymi wszystkimi omawianymi miejscowościami. Następnie alfabetyczne przedstawienie miejscowości z podziałem na trzy regiony Wojwodiny — najpierw omówione są cygańskie skupiska Bački, potem Banatu, dalej Śremu. Przy każdej miejscowości podane jest nazwisko prowadzącego badania. Przykładowo przytoczę jedno 7 takich haseł — miejscowości, zachowując oryginalny układ: Mila Bosić Pačir Badania wykonane w lipcu 1965 r. Pačir znajduje się w jednej z dolin Płaskowyżu Telečkiego, niedaleko od Bajmoku (Bajmok leży na drodze Sombor — Subotica). Większość mieszkańców stanowią Węgrzy, potem Serbowie i w mniejszej liczbie Chorwaci. W Pačirze osiedleni są Cyganie serbscy i węgierscy. W czasie badań liczyli 15 gospodarstw z 84 osobami. Węgierscy Cyganie mówią tylko po węgiersku. Cyganie serbscy mówią po cygańsku. serbsku i węgiersku. Obie grupy mieszkają w pobliżu starej cegielni, a Cyganie węgierscy również na ul. Batinskiej i w Putriji. W części osiedla zwanego Putrija mieszkają głównie Cyganie serbscy. W pobliżu starej cegielni jest 5 domów (Kováči, Šandor, Kolompar, Ištvan, Andraš, Janoš, Karolj, Luj za, Ilona); na ul. Batinskiej są Kolompar i Kováč (Andraš, Ilona, Eržebet), w Putriji jest 8 domów (Dimovic, Jovanowic, Kolompar, Siladji, Petrovic, Aleksa, Bora, Imre, Šandor, Lacika, Ilonka, Rozalija, Soka, Jelica). Są rodziny z jednym, ale i z ośmiorgiem, dziewięciorgiem dzieci. Węgierscy Cyganie z osady są stale zatrudnieni jako pracownicy wykwalifikowani i na poły wykwalifikowani w fabryce lub przedsiębiorstwach. Większość z nich zajmuje się muzyko­ waniem jako zajęciem dodatkowym. Grupa Cyganów serbskich unika podejmowania stałej pracy — są jedynie sezonowymi pracownikami. Dopóki działała cegielnia, pracowali tam. Miejsco­ wi niechętnie najmują ich do pracy. Jedna z Dimovičewych zajmuje się wróżeniem — czyta z kart i dłoni. Domy są zbudowane z ubitej ziemi i cegły, kryte są trzciną lub dachówką. Przeważnie są dwuizbowe — pokój i kuchnia. Większość z nich wybudowała gmina w 1961 r. Węgierscy Cyganie są porządniejsi od serbskich, więcej jest w domach sprzętów. Ich kobiety są porządniej ubrane. Noszą ubrania kroju miejskiego. U Cyganów serbskich wnętrze domu urządzone jest skromnie. Meble są skąpe, składają się z łóżka lub ławy do spania. Cyganów tych uważa się we wsi za niepracowitych — skłonnych do kradzieży i kłótni. Cyganki serbskie noszą długie, szerokie spódnice. Z przodu na spódnicy mają nosć. szeroką kieszeń, która jest pośrodku przeszyta. Kieszeń jest ozdobiona różnokolorowymi guzikami, perłami i metalowymi broszami. Kobiety trzymają zwykle w kieszeni karty do wróżenia (ten rodzaj kieszeni mają także Cyganki z Suboticy i w osadzie Šandor). Cyganie w większości nie zawierają ślubów. Obecnie śluby biorą ci, którzy pracują — ze względu na dodatek na dzieci. Jeden z Cyganów węgierskich żyje z dwiema kobietami — z jedną ma dwoje, a z drugą pięcioro dzieci. Hasło, które przedstawiłem powyżej, jest jednym z krótszych. Duża część została bardziej drobiazgowo opracowana, więcej dowiadujemy się o kulturze opisywanej społeczności, i mniej stwierdzeń budzi wątpliwości, mniej jest kontrowersyjnych zdań wartościujących. Istniejące pomiędzy poszczególnymi opisami różnice wynikają zapewne z wielu rozmaitych czynników. �271 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA mniejszej lub większej otwartości badanej grupy cygańskiej, jej stosunków z ludnością miejscową, odrębności i podobieństw do miejscowej ludności niecygańskiej. Zapewne także w istotnym stopniu zależne są od umiejętności i talentu samego badacza i rozumienia zasad naukowego opisu i naukowego wnioskowania. Po tej zasadniczej części, stanowiącej główny element treści prezentowanej pracy, za­ mieszczony jest zestaw słów zanotowanych w trakcie badań (sam język nie był przedmiotem prac, idzie więc o słowa rejestrowane jakby „przy okazji", w trakcie opisów podawanych przez informatorów). Każdorazowo podane jest wyjaśnienie terminu i miejscowość jego zanotowania. Dalej zamieszczone są dane liczbowe dotyczące Cyganów z lat 1893, 1948 i 1971, w układzie analogicznym, jak zasadnicza część pracy. Bardzo istotnym, wartościowym dopełnieniem jest wykaz fotografii o tematyce cygańskiej, znajdujących się w zbiorach Działu Etnograficznego Muzeum Wojwodiny; wykaz zawiera informacje o pochodzeniu fotografii, tematach i numerach negatywów. Bačka Apatin Bačka Polanka 15 515-15540 osada, dom, przenoszenie ciężarów, przygotowywanie jedzenia — piec. dzieci. 20413-20431 osada. dom. muzykant - mandolinista. ubiór, typy antropologiczne. W kolejności zawarty jest indeks i 95 fotografii czarno-białych o różnej tematyce (widoki domostw, ludzie przy pracy, rodziny, nowożeńcy, atrybuty i zachowania świąteczne). Pracę zamyka informacja w języku angielskim na temat Cyganów Wojwodiny — jest to w zasadzie tłumaczenie tekstu wstępu i rozdziału wprowadzającego. Kończąc prezentację Etnološki gradja o Romima-Ciganima u Vojvodini chciałbym podkreślić, że mimo mankamentów, uproszcze'n, stwierdzeń kontrowersyjnych jest to praca bardzo cenna, wartoścowa nie tylko dla cyganologa. Bogactwo informacji, zakres przedsięwzięcia — objęcie nim całego dużego obszaru, dużej krainy, możliwość wniosków, jakie daje zawarty materiał, czyni pracę grupy muzealników dziełem o dużym ciężarze — właśnie bardzo cennym. Wartość badań podjętych przez Sekcję Etnologiczną Towarzystwa Pracowników Muzealnych podnosi fakt, że zespół realizujący je szedł szlakiem dziewiczym, nie miał wzorców, do których można byłoby odwołać się, poprzedników, na których można byłoby oprzeć się. W całej bowiem dotychczasowej literaturze cyganologicznej nie znajdujemy podobnej pracy. Jest to więc dzieło wyjątkowe i oryginalne, także w twórczym zamyśle. Dlatego wydało mi się uzasadnione dość szczegółowe jego przedstawienie. Lech Mróz PAVLA ŠTRUKELJ, Romi na Slovenskem, Ljubljana 1980, ss. 323, ił. Monografia poświęcona Cyganom w Słowenii jest podsumowaniem badań autorki prowa­ dzonych w cygańskim środowisku w latach 1964-1975. Badania terenowe uzupełnione zostały szczegółowymi poszukiwaniami archiwalnymi, a także spenetrowaniem regionalnej prasy X I X i XX-wiecznej. Powstała monografia opisująca wiele aspektów życia Cyganów w Słowenii, ilustrowana bogato własnymi zdjęciami autorki. Książka składa się z dwóch części, z których pierwsza (historyczna) została opracowana na podstawie źródeł zastanych, druga natomiast jest opisem etnograficznym cygańskiej kultury z okresu lat 60-tych i 70-tych ze wskazaniem procesów adaptacyjnych. Najwcześniejsze wzmianki o obecności Cyganów na terenie dzisiejszej Jugosławii pochodzą z połowy X I V w. i tyczą Dubrownika. Najstarsze dokumenty z terenu Słowenii notujące tam pobyt Cyganów pochodzą z X V w. i wymieniają ich pod nazwą „Cigan". W Słowenii skupiska cygańskich osad występują w trzech regionach. Są to regiony grani­ czące z innymi narodami i Cyganie z tamtych obcych terenów przybyli na obszar Słowenii. �272 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Stąd też różnice w ich języku i kulturze. Tak więc Cyganie w Doleńsku graniczącym z Chorwacją wykazują wiele wpływów m. in. serbskich i innych południowych narodów, przez których tereny przeszli. Do Prekmurja przywędrowali Cyganie z sąsiednich Węgier. Natomiast Cyeanie w Goreńsku graniczącym z Austrią to Sinti — Cyganie niemieccy, najbardziej odrębni spośród innych Cyganów europejskich. Kierunki migracji do Słowenii wpłynęły na nazewnictwo grup cygańskich. Mówi się więc o Cyganach węgierskich, chorwackich, niemieckich. Inny podział bierze za podstawę miejsce ich zamieszkania — są więc Cyganie Prekumrscy, Doleńscy, Goreńscy. W tym samym kierunku idzie podział terytorialny w obrębie regionów, w wyniku czego wydziela się grupy, których nazwy pochodzą od miejscowości zamieszkiwanych przez te grupy. Istnieją również podziały zgodnie z uprawianymi przez Cyganów profesjami czy też charakterystycznym sposobem życia. Innego typu zróżnicowanie to podział na rody. Planowe procesy osiedleńcze na tych terenach dokonały się w końcu X V I I I w. i autorka ocenia je jako bardzo racjonalne i tolerancyjne. Są to efekty znanych ustaw terezjańskich i józefińskich. Najwcześniej osadnictwo to utrwaliło się w Prekmurju. Późniejsze, XIX-wieczne usiłowania osiedlenia Cyganów były mniej efektywne. Spowodowały jednak stałe zatrudnienie Cyganów doleńskich przy budowie dróg i wydobyciu piasku. W czasie II wojny Cyganie ulegli prześladowaniom, głównie w Goreńsku i Prekmurju. Tutaj byli wcielani do armii węgierskiej, a wobec licznych ucieczek osadzani w obozach pracy. Z Goreńska zaś deportowano ich do Serbii. Skupiska Cyganów w Słowenii, podobnie jak w wieku ubiegłym i wcześniej, sytuowane są na uboczu miast i wsi. Są to wielkie, samodzielne wioski, małe osady lub też pojedyncze domki. Osady te są bardzo dynamiczne przestrzennie. Rozrastają się lub liczba zamieszkanych w nich chat maleje; niektóre znikają, a tworzą się gdzieś indziej nowe skupiska cygańskie. Mobilność Cyganów i prostota tradycyjnej technologii budowlanej sprzyjają tym procesom. Stopień moderni­ zacji osad jest różny i zależy od możliwości ekonomicznych mieszkańców. Miejsce zamieszka­ nia — miasto lub wieś — jest też podstawą do podziału Cyganów Słowenii na miejskich i wiejskich. Najbardziej znane profesje cygańskie to: kowalstwo, ostrzenie noży i handel końmi. Kowale dziś na ogół zajmują się naprawą i wyrobem narzędzi rolniczych. Ostrzacze noży i innych narzędzi to zawód do dziś uprawiany jako wędrowny. Młodymi profesjami są zajęcia związane z wyrobami z wikliny, także wyrób mioteł. Pożywienie Cyganów jest bardzo jednorodne i proste. Dopiero od kilku lat zauważa się znaczące zmiany w sposobie odżywiania, co przejawia się choćby w spożywaniu posiłków trzy razy dziennie. Spożywa się dużo mięsa, traktując jarzyny jako danie drugorzędnej wartości. Wódka spełnia ważną rolę przy wszelkich okazjach uroczystych i świątecznych. Bardzo zróżnicowane są mieszkania Cyganów słoweńskich. Do dziś spotyka się w użyciu namioty. Są one dwojakiego typu. Starsze to namioty o półkolistym sklepieniu. Stawia się je z 2 lub 4 leszczynowych kabłąków wbitych w ziemię szeregowo i połączonych poziomymi żerdkami. Takie użebrowanie pokrywa się płachtą. Namiot ten ma zazwyczaj wymiary 3 x 2 m, a wysoki jest na 1,5 m. Stawiając kolejne pałąki można go przedłużać. Powszechniej używane namioty są rozpinane na dwu sochach wbitych w ziemię i połączonych górą żerdzią. Tył namiotu zasiania płachta lub stojący wóz. Niekiedy namioty te są tak wysokie, że wóz mieści się wewnątrz. Sinti używają krytych wozów typu wagonowego, będących typowym ich mieszka­ niem. Są wykonywane przez wyspecjalizowanych rzemieślników, a ich koszt jest bardzo wysoki. Stałymi domami słoweńskich Cyganów są różnego rodzaju proste budowle, najczęściej tzw. baraki — 4 słupy oszalowane jakimkolwiek odpadowym materiałem i zadaszone. Wymiary tych baraków są niewielkie: 4 x 3 , 4 x 4 m lub nieco większe. Inny typ domów to budy o plecionych z wikliny ścianach oblepionych gliną. Lepsze jakościowo domy z drewna lub gliny bywają dwu- i trzywnętrzne. Strój tradycyjny zaniki. Jedynie kobiety ubierają się w sposób wyróżniający je z otoczenia, a to tylko dzięki specyficznemu sposobowi noszenia fabrycznych ubiorów oraz odpowiedniemu doborowi kolorów. W dalszych częściach książki autorka przedstawia wiedzę medyczną Cyganek, sposoby �273 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA leczenia ziołami ludzi i zwierząt, a także obrzędy rodzinne i wierzenia. Cyganie są katoli­ kami, lecz w ich wierzeniach dopatrzyć się można elementów wierzeń niekatolickich, w tym i animistycznych. Interesujące są teksty modlitw w języku cygańskim, czego — o ile mi wiadomo — nie spotyka się na innych terenach. Kolejno przedstawia autorka zabawy dzieci, legendy, pieśni i opowiadania w języku cygańskim. Jeden rozdział poświęcono Cyganom w folklorze miejscowym. Pracę uzupełnia słownik cygańsko-słoweński oraz bogata bibliografia. Słownik zawiera wyrazy z trzech różnych dialektów (języków) cygańskich. Ponieważ nie oznaczono tego przy poszczególnych wyrazach, nie wiadomo, z jakiego regionu słowo pochodzi ani też dlaczego tę właśnie postać wyrazu przytoczono. Jest to niewątpliwy mankament słownika. Zgodnie z tytułem książki, autorka stosuje w tekście termin „Rom" („Roma") na określe­ nie Cyganów. W Jugosławii już przed laty zaczęto w języku oficjalnym określać Cyganów ich nazwą własną, dla zaznaczenia ich praw do samookreślenia. W 1980 r. przyznano im urzędowo status mniejszości narodowej. Jest to początek procesu, który niewątpliwie mieć będzie następstwa i w innych krajach, tym bardziej że III Światowy Kongres Romów w 1981 r. postulował przyznanie takich praw Cyganom na całym świecie. Jest to na pewno sprawa trudna, rozgrywająca się jeszcze w sferze teoretycznych rozważań, kim są Cyganie. Autorka proponuje własną definicję. Jest to „etniczna grupa mająca własny język i swoisty sposób życia' (s. 14). Jest to definicja najbardziej ogólna i jako taka — niezadowalająca. P. Štrukelj w pierwszej części książki, gdzie omawia historię Cyganów, przyjęła za zasadę określanie ich jako „Cyganie", gdyż pod takim imieniem występują w wykorzystanych doku­ mentach. W części etnograficznej, bazującej na własnym materiale terenowym, konsekwentnie posługuje się terminem „Roma" („romski"). Okazuje się to jednak nie całkiem skuteczne, kiedy dochodzi do przedstawienia Cyganów Sinti. Pozostają oni poza ogromną grupą euro­ pejskich Romów jako grupa odrębna językowo, kulturowo oraz zgodnie z ich samookreśleniem. Autorka zauważyła tę trudność, toteż tam, gdzie ma na względzie ogół Cyganów, używa pojęcia „indyjscy nomadzi". Razi ono zwłaszcza w zestawieniu z osiadłymi od pokoleń Cyganami, ale może być przydatne tam, gdzie koniecznie chce się uniknąć uważanego za pejoratywne z pewnych względów określenia „Cyganie". Dopóki jednak nie wypracuje się jedno­ znacznie zrozumiałej terminologii, dotąd obok terminu „Roma" niezbędne będzie nadal stoso­ wanie określenia „Cyganie" jako szerszego pojęcia mieszczącego wszelkie grupy wędrowne (nieromskie również), jak Sinti, Romaniszelsi, Manusze, Tinkersi, a także osiadli hiszpańscy Gitanos. Propagowany z zapałem termin „Roma" określa wszak jedną tylko z grup, podczas gdy „Cyganie" (Cigan, Zigeuner, Gypsy, Tsigan, etc.) to termin pojemniejszy, adekwatny dla określonej zbiorowości. Omawiana praca jest cenna ze względu na bogactwo materiału terenowego uzyskanego osobiście przez autorkę na wielkim obszarze trzech regionów Słowenii. Wydano ją bardzo starannie. Dodatkowym walorem edytorskim jest umieszczenie przypisów na marginesach tekstu, co bardzo ułatwia korzystanie z książki. Wydano ją natomiast w bardzo małym nakładzie 1000 egzemplarzy. Adam Bartisz MICHAIŁ K R A U S N I C K , Die Ziegeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestem und Heute, Würzburg 1981 Arena, ss. 224, il. Jest to jedna z wielu pozycji popularyzujących temat cygański w świecie współczesnym. Jeśli zasługuje na uwagę to m. in. ze względu na szczególne okoliczności towarzyszące jej powstaniu. Współtwórcą książki jest autor opracowania graficznego Joachim Swakowski, grafik niemiecki, którego przodkowie byli pochodzenia polskiego. Zainteresował się tematem cygańskim i jako pracę dyplomową przedstawił cykl plakatów o tej tematyce. W kilku plakatach wykorzystał motywy wozów cygańskich z tarnowskiego Muzeum, gdzie istnieje 18 - Etnografia Polska t. 31, z. 1 �274 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zalążek kolekcji cygańskiej (m. in. wozy oraz inne motywy cygańskie z Polski).' Wykonane w Polsce zdjęcia posłużyły Swakowskiemu do częściowego zilustrowania książki, a zdjęcie wozu z Tarnowa znalazło się na okładce. Treść książki, której autorem jest socjolog i filolog, uprawiający również literaturę i publi­ cystykę, jest kolejną próbą zwrócenia uwagi społeczeństwa na istnienie dyskryminowanych od wieków Cyganów. Dyskryminacja ta przejawiła się i przejawia w różnej formie — od eksterminacji biologicznej w obozach zagłady, po współcześnie zdarzające się głosy żądające ich deportacji, osadzania na terenach wydzielonych, traktowania jako społeczności pasożytni­ czej. Dla rozbudzenia zainteresowania Cyganami i ich folklorem, odmiennym obyczajem autor posługuje się wyjątkami z dawniejszych opracowań, m. in. J. Yoorsa. M. Adler. E . Witticha. Krausnick stara się eksponować romantyzm cygańskiego żywota, trwałość ich tradycji mimo życia we współczesnej cywilizacji. Przytacza słowa Yoorsa, który wiele lat z Cyganami spędził: „To naród będący w ruchu. Do przodu, dalej, posuwa się zawsze razem. Oni są jak płynąca woda, dopasowują się do wszystkich nowych okoliczności, formują się, a pozostają wierni swemu jestestwu" (s. 21). Autor stara się osłabić stereotypowy osąd o Cyganach jako włóczę­ gach, kryminalistach, oszustach. Zwraca uwagę na współczesne opracowania autorów cygań­ skiego pochodzenia, z których treści można się wiele dowiedzieć na temat ich prawości, poszanowania norm i ludzi, życzliwości i wzajemnej pomocy Wiele miejsca autor poświęca martyrologii Cyganów w czasie prześladowań nazistowskich. Dzisiejsi bojownicy o prawa Cyganów do godnego życia często do tych tragicznych momentów się odwołują. Manifestacje cygańskie na terenach byłych obozów zagłady stały się stałym elementem walki o równouprawnienie. Książkę zamyka memorandum Światowego Związku Cyganów skierowane do władz R F N . w którym wymienia się żądania zmierzające do naprawienia dawnych i obecnych krzywd oraz wskazuje się na sposoby ułatwienia Cyganom życia w społeczeństwie, z zachowaniem swej tożsamości. Ewa Martyniuk, Adam Bartosz VÉTEMENT E T SOCIÉTÉS 2. A C T E S D U C O L L O Q U E NATIONAL C.N.R.S . ..Vers une anthropologic du vétement". Musée de Г Н о т т с (9-11 mars 1983). ivdaUía Yves Delaporte. nr specjalny „Ethnographie". t. L X X X : 1984, nr 92-94, Paris 1984, ss. 421. ryc. 75. Tom ten stanowi dalszy poważny krok na drodze naukowego badania odzieży i najważniejsze wydarzenie teoretyczne w tej dziedzinie kultury materialnej w ostatnich latach. Ukazano w nim referaty i dyskusje konferencji w Musée de Г Н о т т е w Paryżu, odbytej w 1983 r. Formalnie nawiązują one do poprzedniej konferencji z 1979 г., na której po raz pierwszy w dziejach historii odzieży zgromadzono wszystkich specjalistów tak historyków, archeologów, historyków sztuki, jak etnografów i plastyków . Jednakże w ciągu tych czterech lat zarysowuje się znaczny postęp nie tyle jeszcze w wynikach badań, co w stawianiu problemów i szerokości spojrzenia na zagadnienie odzieży od jej najdawniejszej historii do znaczenia symbolicznego tak w nowoczesnych społeczeństwach europejskich, jak w różnych częściach kuli ziemskiej. Ta szerokość spojrzenia na zagadnienie społecznej, estetycznej i psychologicznej funkcji odzieży stanowi o wielkim znaczeniu tego tomu referatów. Konferencję o zbliżonej tematyce zorgani­ zowała w 1985 r. fundacja Pasolda w Londynie. Tam jednak zabrakło etnografów i spotkanie historyków gospodarczych z historykami sztuki, reprezentującymi tzw. „antykwaryczną" historię 1 1 Vétement et Sociétés I. Actes des Journćes de rencontre des 2 et 3 mars 1979, Wyd. M. de Fontanas et Y . Delaporte, Paris 1981. Recenzja Ireny T u r n a u w: „Etnografia Polska", t. 30. z. 2. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 275 ubiorów, doprowadziło jedynie do ustaleń z zakresu konsumpcji odzieży od X I I I - X X w. głównie na Wyspach Brytyjskich . Omawiana konferencja zgromadziła 37 autorów referatów i nie zarejestrowaną, ale zaznacza­ jącą się w dyskusji grupę paru dziesiątków specjalistów. W ciągu trzech dni wygłoszono 33 referaty. Niektóre z nich były przygotowane przez kilku współautorów. Uporządkowano je w czterech grupach tematycznych: 1) zjawiska mody: innowacje, rozpowszechnianie się i ewolucja; 2) kody odzieżowe; 3) metoda badań i analiza źródeł; 4) problemy opisu i klasy­ fikacji. Nasuwa się tu porównanie z tematyką pierwszej konferencji. Obecnie uczyniono znaczny postęp w stawianiu problemów badawczych. Jest to przede wszystkim zasługą redaktora tomu Yves Delaporte, który opatrzył go ważnym wprowadzeniem. Poświecono go perspektywom metodologicznym i teoretycznym studiów nad odzieżą. Autor ukazuje przygotowania do opraco­ wania systemu opisowego wszelkiej odzieży tak w jej rozwoju historycznym, jak rozrzucie geograficznym na całą kulę ziemską. Prace te są prowadzone w różnych ośrodkach nauko­ wych w Paryżu, a zwłaszcza w dziale technologii porównawczej Muzeum Człowieka. Yves Delaporte podkreśla prekursorskie znaczenie pracy P. Bogatyriewa, wydanej w 1937 r.-' Zarazem jednak dyskutuje on sporne pojęcie funkcji odzieży, lansowane przez tego autora. Pojecie to staje się nieraz tylko synonimem użytkowania określonej części ubioru w danych okolicznościach. Chodzi zaś o wiele szersze znaczenie funkcji ubioru w systemach mody zakodowanych dla danych społeczności w określonym czasie. Pewna część ubioru mogła być oznaką stanową w danym systemie mody. Wprowadzenie jaśniejszego rozróżnienia terminu znaku i oznaki użytych w różnych kontekstach jest zasługą autora. W Polsce najjaśniej sformułował to J. Kmita . Rozważania Yves Delaporte idą w tym samym kierunku, jakkolwiek brak analo­ gicznych terminów w języku francuskim. W pierwszej części konferencji, poświęconej takim zjawiskom mody, jak innowacje, ich rozpowszechnianie się i ewolucja, Denise Pop ukazała „stałą ewolucję rumuńskiej odzieży ludowej w X I X i X X w. Zmiana typu biżuterii noszonej prze kobiety w jednym z regionów Algerii świadczy o wpływie czynników społeczno-gospodarczych, politycznych i technicznych. Zamiast srebrnych ozdób zaczęto nosić złote i zdobione barwnym szkłem (T. Benfoughal). R. Seid zajęła się odrębnym ubiorem wiosek gminy Bethmale w Pirenejach w X I X w. Ubiór górali w odciętej od kontaktów zewnętrznych dolinie ukształtował się w latach 1850-1860 i później także ulegał pewnym zmianom. Tak więc izolacja nie przeszkodziła zmianom mody. Artykuł M. Diener-Kovács przedstawia konsekwencje prawa przeciwzbytkowego Ko­ ścioła katolickiego zwalczającego w węgierskiej wsi Mezokdvesd zdobienie ubiorów błyskotka­ mi ze złotych i srebrnych nici. Błyskotki te obciążały budżety ubogich wieśniaków, ale moda na nie panowała od 1910 r. Pod wpływem zakazów kościelnych ubiory zaczęto zdobić tańszym haftem i frędzlami. N. Abramtchik i E . Gherardi-Dorst przedstawiły tradycyjny ubiór w jednym z regionów Białorusi i jego przemiany w naszym stuleciu. Mechanizmy przemian mody paryskiej w X V I I w. zostały wnikliwie zanalizowane przez L . Godard de Donville na przykładzie rozpowszechniania się wysokich butów męskich o wyszukanych kształtach. Ich zmiany narzucali pomysłowi dworscy modnisie. Wreszcie Y . Delaporte ukazał dostosowywanie się do wymogów mody młodzieżowej u nastolatków z przedmieść Paryża za pomocą materiałów zastępczych i własnych rozwiązań krawieckich. Opracowania te ukazały rozmaitość przemian mody tak w społecznościach wiejskich w Europie i północnej Afryce, jak w środowisku dworskim i na współczesnych przedmieściach, oraz szeroki wachlarz moty­ wacji przy zastosowaniu nowych form odzieży. Dyskusję nad możliwościami kodyfikacji zjawisk odzieżowych otwiera referat .1. Martinet o semiologii funkcji ubioru. Odzież jest zarazem konkretnym przedmiotem lub ich zespołem 2 4 2 I. T u r n a u , Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Pasolda w Londynie w dniach ¡8-20 września 1985 г., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". * P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1975. J. K m i t a , Wykłady z logiki i metodologii nauk. Warszawa 1973, s. 211-212. 4 �276 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 0 określonym kształcie, barwie, a nawet zapachu, zarazem zaś oznaką przynależności do grupy społecznej, stanu cywilnego czy funkcji wypełnianej przez właściciela. Należy rozważać tak funkcje użytkowe, jak znaczeniowe i wreszcie uczucia, jakie wywoływać może określony ubiór. Po tym wprowadzeniu 12 referatów ukazało znaczenie społeczne różnych ubiorów w szerokim przekroju społecznym. Tak węc wybór określonych tkanin i strojów kobiecych w indyjskim Radżasthanie ukazuje na pierwszy rzut oka przynależność religijną, kastową, regionalną i stan cywilny właścicielki (F. Cousin). L . Saada przedstawiła funkcje oznaki w ubiorze kobiet tunezyjskich ostatnich stuleci. J. Jouin zasygnalizowała wyniki swych badań nad ubiorem włożonym na lewą stronę w różnych społecznościach. Mogła to być oznaka żałoby lub pewnych działań typu magicznego. M. Carosso ukazała różne typy żałobnej odzieży w wiosce na Sardynii. Dwa referaty dotyczyły znaczeń ubiorów tancerek w Aragonii oraz kapy torreadora i sukni tancerek flamenco w Andaluzji (J. Fribourg i J. Pitt-Rivers). Kilka opracowań ukazuje znaczenie różnych uborów historycznych: barw herbowych w X V w. (A. Planche), historii togi jako ubioru zawodowego prawników (S. Loubriat), odzieży ludowej 1 mieszczańskiej w regionie Meaux we Francji w X V I I I w. na podstawie spisów ruchomości (M. Baulant). strojnych ubiorów weselnych zakazywanych przez władze kościelne w Grecji w XVIII w. (Y. De Sike) oraz funkcji tradycyjnych strojów obrzędowych w Kambodży, Tajlandii i Laosie (S. Thierry). M. M. Rouć omówiła znaczenie okryć skórzanych u współ­ czesnych francuskich punków i rockersów i sposoby ich zdobywania. Przykłady te zostały doskonale dobrane ze względu na łatwo uchwytne znaczenie tych ubiorów w tak różnych społecznościach. Można by je oczywiście mnożyć. Duże znaczenie ma zestaw siedmiu referatów ukazujących zagadnienia metodologiczne i źródłoznawcze. Wyniki ustaleń grupy pracowników zajmujących się zagadnieniem odzieży przedstawiła M. de Fontaněs. Zaproponowano ogólny plan badania następujących zagadnień: strefy podziału geograficznego, produkcja i wymiana odzieży, zagadnienia gospodarcze, opis noszonej odzieży, jej funkcje: ochronna, semiologiczna i estetyczna, zagadnienie mody i systemów wartości. Opracowano także kwestionariusze na tematy szczegółowe. Dotyczą one głównie badań etnograficznych nad ubiorem. Źródła i metody badań nad ubiorem ludowym w średnio­ wieczu omówiły F. Piponnier, M. Closson i P. Mane. Współpraca historyczki i dwóch histo­ ryczek sztuki pozwoliła na ocenę wartości informacyjnej bogatych źródeł archiwalnych w postaci inwentarzy ruchomości i testamentów oraz ikonografii. Wskazano na powiązania odzieży ludowej z mieszczańską tych samych regionów Francji. Dokumentację odnoszącą się do odzieży noszonej w południowej części tego kraju przedstawiła G . Démians d'Archimbaud. D. Roche zajął się ubiorem francuskiej burżuazji w XVIII w. na podstawie źródeł pisanych. Badanie zabytków muzealnych z różnych okresów historycznych omówiła Y . Deslandres. С. Reinharez poruszyła zagadnienie sposobu ubierania się jako oznaki dobrego wychowania i kultury osobistej w podręcznikach z X V I - X I X w. Zajęto się wreszcie historią kostiumologii rozwijają­ cej się jako nauka dopiero w ubiegłym stuleciu (P. Perrot). Ostatnia część konferencji poświęcona była problemom opisu i klasyfikacji odzieży. Wyniki ustaleń wspomnianej już grupy zajmującej się tą tematyką przedstawiła H. Balfet. Za punkt wyjścia posłużyło opracowanie typologii ubiorów Bliskiego Wschodu Avivy Lancet-Müller . Grupa pracowników Muzeum Człowieka opracowała znacznie bardziej złożony system klasyfi­ kacyjny, który ma pomieścić wszelkie ubiory świata. Typologia uwzględnia nazwy odzieży, jej szczegółową charakterystykę z uwzględnieniem zagadnień z zakresu kultury duchowej i społecz­ nej. Każda typologia jest dyskusyjna, jednakże powinna ona być upowszechniona w opisach odzieży. Jej uzupełnieniem jest system opisu tradycyjnego ubioru ludowego we Francji opracowany w Muzeum Narodowym Sztuk i Tradycji Ludowych w Paryżu zreferowany przez M. T. Duflos-Priot. Nowe ustalenia wnosi także referat H. Balfet o formie i funkcji ubiorów ď jpow.myeh w opisowym systemie odzieży. 5 5 1COM A. Miiller-Lancet. Typology for Afro-Asian Costume primarly from Islamie countries, General Assembly, Leningrad — Moscow 1977. �277 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Dwa ostatnie referaty wychodzą poza tę tematykę opisu i typologii odzieży. N. Pellegrin zajęła się wyobrażeniami różnych ubiorów w zbiorach rycin wydawanych obficie w okresie od XVI-XVIII w. Fantastyczne rysunki z początku okresu ustępują miejsca realistycznym przedsta­ wieniom strojów różnych narodów. Autorka słusznie zauważa, że wszelkie sposoby ubierania się przedstawicieli różnych narodów europejskich stają się coraz bardziej dziwaczne, im bardziej odbiegają od nakazów mody francuskiej omawianego okresu. Rysownicy nie zdawali sobie sprawy z istnienia ukształtowanych w X V I - X V I I I w. ubiorów narodowych części środkowej i wschodniej Europy. Błąd ten popełniają zresztą i dzisiaj niektórzy kostiumologowie. Referat M. Drosson ukazał przekształcanie się formy damskiej torebki w latach 1850-1950 wraz z omówieniem zagadnienia dodatków do ubioru. Obszerne to streszczenie najważniejszych zagadnień poruszanych na konferencji nie może oddać ustaleń zawartych tak w najważniejszych referatach, jak w obszernych streszczeniach żywych dyskusji. Można tylko podkreślić ogromne znaczenie tego tomu dla dalszych badań nad wszystkimi dziedzinami historii odzieży i jej współczesnych przemian w różnych społecz­ nościach. Ustalenia materiałowe z konieczności były fragmentaryczne. Najważniejsze jest podję­ cie złożonej problematyki zmian mody, funkcji odzieży i metod badawczych. Irena Turnau M A R G I T G A R I , Le vinaigre et le fiel. La vie ďune paysanne hongroise. Mémoires recueillís et presentes par Edith Fél avec la collaboration de Tamas Hofer, Paris 1984, Plon Corvina, ss. 464, 65 ryc. Książka ta ukazała się w serii Terre Humaine wydawanej przez Jean Malaurie, przedsta­ wiającej mentalność ludzi z różnych społeczeństw świata. Znana etnografka węgierska. Edith Fel. wydała zarejestrowane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi Margit Gari, urodzonej w 1907 r. jako dziesiąte dziecko w biednej, bezrolnej rodzinie wiejskiej. Autorka pochodzi z miejscowości Mezókóvesd położonej na północny wschód od Budapesztu. Region ten już od ponad stulecia wzbudzał zainteresowania etnografów, tak ze względu na szczególnie barwne hafty i ubiory mieszkańców, określanych jako Matyós, jak i na wyjątkowo silne tradycje katolickie (Mezókóvesd leży w otoczeniu wsi protestanckich). Pierwsze rozdziały książki ukazują mentalność inteligentnej, ale niewykształconej wieśniaczki przedstawiającej ustalony raz na zawsze porządek świata: z niebem, piekłem, ogromną galerią świętych patronów, sposobem obchodzenia dorocznych świąt i ogromną liczbą aprobowanych lub potępianych zabiegów magicznych. W barwnych wypowiedziach autorki wiara w ten porzą­ dek poparta jest historiami z życia poszczególnych członków znanej jej dobrze wiejskiej społeczności. Zmiany ostatnich dziesiątów lat nie zdołały tu zachwiać wierzeniami ludzi starszego pokolenia. W dalszej części relacji o znacznych walorach literackich autorka ukazuje całe swe życie, ustawiczną walkę o minimum pożywienia i najprostsze odzienie. W tych rodzinach bezrolnych robotników sezonowych rodziło się liczne potomstwo. Ojcowie wydawali zbyt wiele na wino, a matki pracowały ciężko, aby wyżywić dzieci. Już jako 9-letnia dziewczynka Margit Gari pracowała jako piastunka. Nie miała jeszcze 11 lat, gdy po raz pierwszy pojechała ze starszym rodzeństwem na półroczną pracę w polu, w latyfundiach magnackich. Odtąd całe jej życie dzieliło się na letni okres prac sezonowych i okres zimowy, kiedy zarabiała głównie hafciarstwem. z którego słynęła jej miejscowość. W opowiadaniu zaznaczają się ostre różnice klasowe występujące na wsi węgierskiej: olbrzymie latyfundia i majątki bogatych chłopów bezlitośnie wyzyskiwały siłę roboczą bezrolnej biedoty. Autorka podkreśla pozytywną rolę silnego w jej regionie Kościoła katolickiego. Miłosierdzie chrześcijańskie niekiedy łagodziło ostre nieraz przeciwieństwa klasowe, pozwalając przynajmniej biedocie wiejskiej nie umrzeć z głodu na przednówku. Jednakże złe stosunki pomiędzy chłopami posiadającymi ziemię a bezrolnymi były odczuwane przez poszczególne jednostki już od dzieciństwa. �278 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Autorka jako piękna i inteligentna dziewczyna miała wielu adoratorów. Nie decydowali się oni jednak na małżeństwo. Dopiero jako „stara panna" mająca 21 lat poślubiła chłopca ubogiego jak ona, przy tym nałogowego pijaka. Było to jednak małżeństwo z miłości. Autorka urodziła pięcioro dzieci, a zdołała odchować czworo. Jej uzdolnienia hafciarskie zapewniły rodzinie względne polepszenie sytuacji życiowej, gdyż zaczęła zdobić ubiory ludowe. Wspomnienia Margit Gari obejmują okres od ok. 1917 r. do początku lat 70-tych. Autorka ukazuje przemiany w kulturze materialnej wsi węgierskiej znanego jej regionu. Informacje jej wskazują na ogromną tradycyjność w zakresie wyposażenia wnętrz mieszkal­ nych, użytkowania ubiorów ludowych czy typów pożywienia, charakterystyczną dla okresu przedwojennego. Tak wielkiej zachowawczości kultury chłopskiej nie można tłumaczyć jedynie ubóstwem ludności, należy też wziąć pod uwagę silne tradycje i stosunkowo słabe wpływy kultury miejskiej. Sytuacja ta zmieniła się nieco w czasie II wojny światowej. Od 1947 r. autorka zaczęła — acz niechętnie — zarzucać pełny strój ludowy i ubierać s ę według mody miejskiej. Pewne elementy tego ubioru utrzymały się jednak w strojach noszonych przez starsze pokolenie mieszkańców Mezókdvesd. Omawiana książka jest nieocenionym źródłem wiadomości o mentalności i sposobie życia najuboższych mieszkańców węgierskiej równiny w ciągu kilkudziesięciu lat naszego stulecia. Historyk kultury znajdzie w niej wiele ścisłych informacji mających znaczenie porównawcze z zakresu tzw. kultury duchowej, społecznej i materialnej. Książka ta ukazuje znakomicie odchodzącą w przeszłość mentalność i zanikający sposób życia. Jego dokumentacja i utrwalenie mają podobne znaczenie, jak opis Ishi — ostatniego dzikiego Indianina Północnej Ameryki, Indian znad Amazonki czy Eskimosów. Zasługuje ona na przetłumaczenie i rozpowszech­ nienie w Polsce. ; Irena Turnau M A R G A R E T H E D I E F F E N B A C H , Hessischer Trachtenalltag. Tracht ais Spiegel landlkher Lehensweisen 1925-1935, Herausgegeben von Wolfgang Schellmann. Siegfried Becker, Gaby Mentges und Ingeborg Weber-Kellermann. Insel Verlag, Frankfurt n/Menem 1983, ss. 301. Omawiana książka bazuje na olbrzymim zbiorze ok. 3000 fotografii pochodzących z Hesji, częściowo z 2 poł. X I X w., częściowo nowszych. W tekście ukazano historię ludowego ubioru, który w Hesji utrzymał się wyjątkowo długo. Ukształtował się on już w XVII w., gdy dawne formy stroju mieszczańskiego uległy zapomnieniu. W ubiorze heskim obserwuje się wpływy zachodnioeuropejskie mody z XVIII w. Widać je na przykładzie licznych spódnic. Bogata wieśniaczka nosiła ich do 16, a w ubiorze panny młodej było ich 12. Barwne spódnice i liczne dziane części odzieży w postaci kaftaników, pończoch lub fartuchów kształto­ wały sylwetkę kobiety. Ubiory (zarówno męskie, jak i kobiece) zdobiono haftami, galonami i plecionkami pasmanteryjnymi. W książce ukazano znaczne różnice w ubiorze ludności zamieszkującej wsie katolickie i protestanckie oraz specjalne stroje niedzielne, ślubne i żałobne. Ogromny materiał fotograficzny ukazuje stroje wieśniaków pracujących w polu i w obejściu. Przynosi także materiał ilustracyjny do zagadnienia zajęć rolniczych, hodowlanych, rzemiosł wiejskich i wyposażenia wnętrz. Technika fotograficzna znakomicie ukazuje barwną i tradycyjną kulturę materialną Hesji. Irena Turnau AVIVA M U L L E R - L A N C E T , Jewish Ethnographic Costume, Massada Publishers, Israel Museum, Jerusalem 1985, ss. 12, ryc. 66 w tym barwnych 50. Niewielkie to opracowanie ma duże znaczenie ze względu na zestawienie żydowskich ubiorów ludowych z Jemenu, Kurdystanu, Buchary, Gruzji, Persji, Afganistanu. Turcji, Syrii, �279 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Iraku, Tunezji, Maroka przy podkreśleniu tradycji przyniesionych ze wschodniej Europy oraz Grecji. Na ogół są to jedynie pewne tradycyjne elementy strojów żydowskich przy przejęciu kompletów ubiorów danego kraju. Wyróżnienie tych elementów było tym trudniejsze, że Żydzi osiedlali się zawsze liczniej w miastach niż we wsiach przechowujących dłużej trady­ cyjny ubiór. Zasługą autorki jest zestawienie ogromnego materiału fotograficznego ukazują­ cego tak zachowane ubiory, jak ich nosicieli. Zabytki kostiumologiczne pochodzące z ostatniego stulecia przechowano w Israel Museum w Jerozolimie. Analizując te ubiory autorka wyróżnia charakterystyczne cechy zdobnictwa żydowskiego widoczne pomimo tak znacznego rozproszenia terytorialnego tego narodu. Podkreśla ona zarazem wpływy ubiorów narodowych na kształto­ wanie się odzieży miejscowych Żydów. Dobrym przykładem jest krój ubiorów Chasydów, pochodzący od polskich ubiorów z X V I w. Także ubiór marokańskich Żydówek ukształto­ wał się pod wpływem wcześniejszej mody hiszpańskiej. Tak więc wyniki badań nad żydowskimi ubiorami ludowymi wyjątkowo wyraźnie ukazują różnorodność wpływów i zarazem siłę od­ działywania rodzimych tradycji. Należy je wziąć pod uwagę w badaniach nad ubiorami ludowymi oraz nad ubiorem żydowskim w Polsce. Irena Turnau SABIHA T A N S U G , Turkmen giyimi. Turkmen Costumes, Akbank'in Bir Kültür Hizmeti, b.m.w. 1985, ss. 64, ryc. 60 barwnych. Opracowanie współczesnego stroju ludowego Turkmenów mieszkających w zachodniej Anatolu od okolic Bergamo. Izmiru i na południe od Efezu do Bodrum. Autorka dokonała szeregu etnograficznych badań terenowych w kilkunastu wybranych miejscowościach, w których dawne ubory najlepiej się zachowały. W tekście drukowanym po turecku i równolegle po angielsku podała ona charakterystyki co najmniej czterech różnych typów strojów. Są to głównie ubiory kobiece, gdyż męskie zachowały się w nielicznych tylko wioskach. Tekst opraco­ wania daje zbyt mało opisów konkretnych ubiorów wraz z ich wykrojami. Autorka zaintereso­ wała się głównie najefektowniejszymi strojami świątecznymi i okolicznościowymi, zwłaszcza zaś weselnymi, wraz z tradycjami obyczajowymi. Sporo miejsca poświęca też ozdobom. Jednakże bogaty materiał ilustracyjny pozwala na wyciągnięcie wniosków,' których brakuje w pracy. Otóż suknie kobiece krojono najprościej uzupełniając je krótkimi kaftanikami i zapaskami. Uderza znaczna różnorodność nakryć głowy, zarówno zdobionych monetami czepców, jak okrywających także część twarzy i szyję zawojów oraz chust. Obok barwnych tkanin wzo­ rzystych ubiór zdobią hafty. Szeroko rozpowszechnione są bufiaste spodnie do kostek noszone pod długimi spódnicami. Wszystkie te elementy ubiorów kobiecych są bliskie dawnym tradycjom ubiorów tureckich. Typy zdobienia i wzory hafciarskie sięgają może rodzimych tradycji Anatolu i wędrownych plemion turkmeńskich. W każdym razie tak doskonale zachowane stroje ludowe mogą służyć za materiał porównawczy w badaniach nad odzieżą nie tylko Bliskiego Wschodu, ale i Półwyspu Bałkańskiego i narodów Kaukazu pozostających pod wpływami tureckimi oraz dalekiej Turkmenii. Irena Turnau �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b8cc55433c14d42a5cb4c0689e3809.pdf c7d004c5e6ba41ca0d3727b3a127b304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1594 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.227-272 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I : 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA LUD N A CELULOIDOWEJ TAŚMIE PRL-U Grzegorz Pełczyński, Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002, Wydawnictwo Naukowe U A M , Seria: Etnologia i Antropologia Kulturowa, nr 20, ss. 252 Grzegorz Pełczyński, od początku kariery naukowej związany z poznańskim Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej, jego wychowanek i wykładowca, dał się wcześniej poznać jako autor bardzo ważnych dla etnologii polskiej książek i artykułów z zakresu zagadnień religijno-etnicznych, analizowanych w kontekście kultury polskich mniejszości narodowych: Karaimów i Ormian (Pełczyński 1995, 1997) oraz licznych haseł encyklopedycznych dotyczących ludów i narodów Europy oraz Azji. Już jako uznany w środowisku badacz procesów etno-kulturowych, w połowie lat 90. podjął trudne i pionierskie w etnologii polskiej studia nad kulturą ludową w przekazach filmowych . Ich wyniki podsumował w książce pt. Dziesiąta muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL (Poznań 2002) . W liczącym 252 strony dziele (wraz z filmografią, bibliografią i streszczeniem) autor opisuje filmowe wizerunki kultury chłopskiej, zarejestrowane w okresie PRL (1945-1989) na ponad 180 taśmach, starając się znaleźć - jak pisze - odpowiedź na pytanie o sposób, a głównie cel ich sporządzania. Innymi słowy: jak i dlaczego wykorzystywano kulturę chłopską w jilmách fabular­ nych okresu PRL-u? (s. 14). Zatem dociekanie, jak postępowano z polską kulturą ludową w okre­ sie PRL-u i jakie wizerunki tej kultury pozostawiło po sobie ówczesne kino stało się przedmio­ tem rozważań autora. Na książkę - oprócz wstępu i zakończenia - składają się cztery części, z których każda po­ święcona jest filmom z tematami wiejskimi, zrealizowanym w ciągu 45 lat PRL, w określonych przedziałach czasowych: od zakończenia wojny po 1956 rok, w okresie rządów Władysława Gomułki, w czasach Edwarda Gierka i od początku lat 80. po kres PRL. W ich obrębie omawiane są konkretne fabuły i wątki filmowe oraz sposoby ich przedstawiania, uzależnione od aktualnych przesłanek ideologiczno-politycznych. Z tego punktu widzenia w pracy opisano konkretne za­ biegi folklorystyczne, nawet manipulacje, polegające na wyrywaniu z kontekstu dowolnych elementów kultury chłopskiej i transponowaniu ich na obraz filmowy . 1 2 3 1 Najpierw w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Książkę poprzedzają obszerne artykuły opublikowane w opracowaniach zbiorowych: Z pro­ blematyki przemian kultury polskiej XX wieku (Pełczyński 2000a) i Las w kulturze polskiej (2000) oraz publikacje zamieszczone w Twórczości Ludowej (1997) i Etnografii Polskiej (1998). Stano­ wią one skrócone wersje poszczególnych problemów podjętych w omawianym studium. Tu, na marginesie, uwaga szczegółowa odnośnie tekstu na s. 45. Folkloryzm był zjawiskiem wcześniejszym niż Polska Ludowa, znanym, chociaż nie nazwanym; por. np. Młoda Polska. 2 3 �228 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Taka konstrukcja wywodu jest logiczna i prawidłowa. Sądzę, że zastosowałabym j ą sama przy realizacji tego tematu, chociaż można się zastanowić, czy prześledzenie pokazywanych na ekranie, przez 45 lat, głównie wybranych elementów kultury chłopskiej, nie pozwoliłoby na szer­ sze refleksje i wnioski o trwałości i zmianie postaw wobec tej kultury, uzależnionych nie tylko od trendów politycznych i związanych z nimi propagandowych. Każdy z omawianych przez Grzegorza Pełczyńskiego okresów poprzedzony jest krótką charakterystyką sytuacji politycznej i kulturalnej kraju. W tym przypadku autor wykorzystuje głównie syntetyzujące, często bardzo osobiste, podsumowania pióra wybitnych historyków i literatów opublikowane już w czasach I I I Rzeczypospolitej (m.in. Leona Bukowieckiego, Antoniego Czubińskiego, Dariusza Jarosza, Krystyny Kersten, Jacka Kuronia, Józefa Styka, Leopolda Tyrmanda i innych). Podane w ogromnym skrócie ulegają one spłaszczeniu i wręcz trywializacji. Swoistej odautorskiej folkloryzacji . W przypadkach przytaczania wielu uogólnień i gołosłownych stwierdzeń miałam żal do autora, że nie odwołał się do archiwalnych tekstów, które wykazuje w bibliografii, zawierających spra­ wozdania i protokoły z posiedzeń odpowiednich gremiów partyjnych, decydujących o profilu i kształcie kinematografii polskiej, licznych komisji kolaudacyjnych, na których obradach zapa­ dały decyzje o tym, czy film spełnia wymogi i postulaty socjalistycznej edukacji społeczeństwa i dalej, dlaczego tak lub dlaczego nie. Autor w takich przypadkach zasłania się enigmatycznymi wytycznymi propagandy i cenzury komunistycznej, używając ogólnych określeń „komuniści" (czyli kto?). W odniesieniu do najwcześniejszego okresu powojennej kinematografii mógł on uzyskać niezbędne informacje z publikowanych w latach 1950-1956 Materiałów do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, Krytyki Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką. W tych wstrząsających w swojej wymowie dokumentach zawarto stenogramy posiedzeń, wypowiedzi ludzi kultury, decyzji podejmowanych przez działaczy i wytycznych władz partyj­ nych, na podstawie których miała być budowana kultura socjalistyczna. W odniesieniu natomiast do kultury ludowej i decyzji politycznych z nią związanych, należało sięgnąć do prac Wandy Paprockiej ukazujących się na początku lat 80. w Etnografii Polskiej. Autor konsekwentnie, obszernie i w sposób udokumentowany odpowiada na postawione we „Wstępie" pytanie: jak pokazywano kulturę chłopską w filmach okresu PRL-u. Jednak nie do końca wyjaśnia, jaki był cel sporządzania takich a nie innych, filmowych obrazów tej kultury. Konieczność sprostania wymogom propagandy i ideologii socjalistycznej jest do pewnego stop­ nia argumentem słusznym, ale niedostatecznie w książce udokumentowanym, co więcej, moim zdaniem, nie jedynym. Przecież obok dyktatu partyjnego były też wizje artystyczne i opcje poli4 4 Konkretne przykłady takich i podobnych uproszczeń odnotowałam m.in. na s. 28 i 29 - o reformie rolnej, na s. 17, 18 - o kulturze narodowej i socjalizmie, s. 33 i 34 - o różnicach miasto - wieś, s. 4 1 - o stosunku do dorobku kulturowego, s. 49 - o zmianach popaździernikowych, s. 69 - o stosunku do gospodarstw chłopskich w latach 60. Zastanawiałam się też nad pogodzeniem takich stwierdzeń autora jak: Jednak ludowy charakter tego wojska w rzeczywistości nie był zasługą komunistów, a wynikał z prostego faktu, iż większość polskiego społeczeństwa stanowiła ludność wiejska. Komuniści potrafili z tego wyciągać maksymalne korzyści dla siebie (s. 75). I dalej: A komuniści, jak już nieraz stwierdzaliśmy, głosili, że są z ludu, przez lud wybrani, ażeby nim rządzić. Zatem ich siły zbrojne musiały mieć również proweniencję ludową (tamże) z przytoczoną wcześniej na s. 25 wypowiedzią Leopolda Tyrmanda: że komuniści ludem gardzą i dalej z komentarzem samego autora: Komuniści dążyli zatem do zniszczenia kultury ludności wiejskiej, gdyż chcieli ją jak najszybciej zastąpić swoją, wspólną zresztą dla całego społeczeń­ stwa. Ich propaganda dlatego właśnie uderzała w rozmaite składniki kultury chłopskiej, głosząc, iż są one przejawem zacofania, to znaczy hamują postęp, a przez to przyczyniają się do ti~wania niesprawiedliwości w środowiskach wiejskich. Wykorzystywała do tego wszelkie możliwe sposoby; usiłowała także posługiwać się etnografią (s. 25). Przyznaję, że zapisy te były dla mnie konse­ kwencją zbyt daleko idących, pospiesznych uogólnień autora. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 229 tyczne reżyserów, aktorów, odbiorców, ich przeżycia i biografie, a także żywe wsie zamieszkałe przez chłopów mających własne potrzeby, aspiracje, nadzieje, itd. Brakowało mi też bardzo spoj­ rzenia etnologa. Odnosiłam często wrażenie, że autor w ogóle nie poznał wsi z autopsji i to nie tylko tej z czasów, o których pisze . Sądzę także, że należało zastanowić się, na ile kinematografia PRL-u oddawała rzeczywi­ stość polskiej wsi, jej zmiany, aspiracje i dążenia mieszkańców. Z badań etnograficznych i demograficzno-statystycznych wynika, że mieszkańcy dużych polskich miast są dopiero w drugim lub trzecim pokoleniu mieszczanami i inteligentami, a swoje wiejskie korzenie nie zawsze chcą ujaw­ niać, że miasto rzeczywiście zmieniało wiejskich przybyszów, ich wygląd i zachowanie. Chyba warto też poświęcić chwilę refleksji na temat powodów wzruszeń współczesnego odbiorcy nad oglądanym na ekranie PRL-owskim filmie Daleko od szosy, Kochajmy się lub Nie ma mocnych. Czy rzeczywiście ważne jest dla niego to, że spełniały one oczekiwania cenzury, czy też dlatego, że oddawały zapamiętany obraz wsi i jej mieszkańców? W połowie lat 60. i na początku 70. byłam słuchaczką seminarium profesora Aleksandra Jackiewicza poświęconego antropologii i socjologii filmu. W tym zamkniętym i dość elitarnym gronie oglądałam najważniejsze współczesne filmy kinematografii polskiej, europejskiej i świa­ towej (na pokazach studyjnych lub ograniczonych dla publiczności festiwalach, np. dorocznym krakowskim przeglądzie filmów krótkometrażowych i połączonych z nim projekcjach filmów pełnometrażowych). Nie tylko każdy z tych filmów, ale i poszczególne sekwencje były dysku­ towane z różnych punktów widzenia, osadzane w rzeczywistości. Rozmawialiśmy i o cenzurze, i o polskich twórcach i aktorach, ale także o tym, jakie są tendencje w kinematografii europej­ skiej (w zakresie tematów, sposobów ich przedstawiania, środków technicznych, aktorskich form wyrazu etc.), a przede wszystkim o tym, w jakim stopniu polscy twórcy filmowi nawiązują w swoich dziełach do aktualnych w kinematografiach zachodnich problemów, a na ile są obser­ watorami polskiej rzeczywistości. W książce Grzegorza Pełczyńskiego bardzo brakowało mi właśnie tego punktu odniesienia. W ogóle nie rozumiałam, jak to, o czym pisze ma się do szeroko znanej w świecie polskiej szkoły filmowej, jej osiągnięć i rangi. Autor pisał o okresach, gdy kino polskie bacznie obserwowało rzeczywistość, było najczulszym sejsmografem nastrojów społecz­ nych, kiedy polscy twórcy potrafili wykorzystywać każdą chwilę odwilży, by ponad głowami cenzorów rozmawiać z publicznością. W latach 60. polska szkoła filmowa rozliczała się z prze­ szłością i narodowymi mitami, pod koniec lat 70. kino moralnego niepokoju odnotowywało narastającą frustrację, która doprowadziła do sierpniowego wybuchu. Tego jednak w książce nie ma. Miałam natomiast wrażenie, że film - pod dyktat partyjnych elit rządzących - przekazywał różne, przypadkowe, oderwane od rzeczywistości, elementy kultury i egzystencji ludu, dobrane, pokazane i zagrane ściśle według wymogów cenzury, bez jakiegokolwiek pomysłu czy udziału twórców oraz realizatorów, i to budziło mój największy sprzeciw w trakcie lektury. 5 Niezależnie od tych uwag krytycznych, uważam książkę Grzegorza Pełczyńskiego za ważną w antropologii polskiej, otwierającą nowe pole badawcze tej dyscypliny. W fakcie, że autor nie zrealizował w pełni swojego ambitnego celu, że był dla mnie i z pewnością będzie dla wielu Czytelników często kontrowersyjny, tak w warstwie metodycznej, jak i metodologicznej, zarówno w tym, co pisze, jak też, jak pisze, upatruję szansę na nowe spojrzenie i postrzeganie procesów zachodzących w obrębie i wokół kultury wiejskiej, jej badaczy i sposobów pokazywania. Zachęcam autora do kontynuacji badań nad folkloryzmem w filmie polskim, bez cenzury, do analizy ludowości w ostatnich dziełach, Andrzeja Wajdy, laureata Oscara, w serialu telewi­ zyjnym Plebania i w Cudownym miejscu, Jana Jakuba Kolskiego. Może twórcza poznawczo okazałaby się, przedstawiona w szerszym kontekście antropologiczno-społecznym, kon­ frontacja widzenia chłopów i ich kultury z dwóch okresów kinematografii polskiej: PRL-u i Niepodległej Polski? 5 Świadczą o tym m.in. uwagi o tendencyjności filmowych przekazów tyczących wiejskich praktyk magicznych i zabobonów (s. 65 i 66). Dodam, że sama byłam świadkiem ich wykonywa­ nia we wsiach podwarszawskich jeszcze w latach 90. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA LITERATURA Pełczyński G. 1988, Ekran ludowy, Nurt, nr 11, s. 33-34. - 1988a, Uwagi o związkach folkloru z filmem, Obiektyw, nr 2, s. 4-6. - 1995, Najmniejsza mniejszość. Rzecz o Karaimach Polskich, Warszawa 1995, Towarzy­ stwo Karpackie. - 1997, Kultura ludowa w filmie polskim, Twórczość Ludowa, nr 3, s. 12-14. - 1997a, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa 1997, Koło Zainteresowań Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. - 1998, Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 173-186. - 2000, Las w filmach Witolda Leszczyńskiego, [w:] Las w kulturze polskiej, W. Łysiak (red.), Poznań, Wydawnictwo „Eko", s. 411-415. - 2000a, Wizerunki kultury ludowej w filmie polskim, [w:] Z problematyki przemian kultury polskiej w XXwieku, D. Skotarczak (red.), Instytut Historii U A M , s. 187-235. ANDRZEJ W O Ź N I A K O RELIGII KATARÓW I OKCYTAŃSKIEJ CYWILIZACJI Pierwszą dłuższą podróż po kraju katarów i trubadurów zawdzięczają polscy czytelnicy Zbigniewowi Herbertowi, który przed trzydziestoma laty do zbioru szkiców poświęconych sztu­ ce - ponadczasowej wartości dzieła, jego technicznej strukturze oraz związkom z historią - włą­ czył dwa szkice historyczne o tematyce wykraczającej poza ten krąg zagadnień: o templariuszach i o albigensach . Autor świadomie zrezygnował „ze wszystkich uroków erudycji: bibliografii, przypisów, indeksów", co nie oznacza, że zaniechał rozległych studiów nad przedstawionymi w tomie zagadnieniami. We Wstępie napisał, że jego książka jest sprawozdaniem z podróży: „Pierwsza podróż realna po miastach, muzeach i ruinach. Druga - poprzez książki dotyczące widzianych miejsc" (Herbert 1991, s. 7). Mamy zatem podstawy przypuszczać, że zarówno przed­ stawiony w szkicu O albigensach, inkwizytorach i trubadurach (Herbert 1991, s. 114-116) - zwięzły zarys doktryny katarów i dziejów ich Kościoła w Langwedocji, jak i obraz średniowiecz­ nej cywilizacji okcytańskiej jest zgodny z ówczesnym stanem wiedzy historycznej i niewątpliwie bogatszy oraz bardziej kompetentny, niż to, co można było na ten temat przeczytać w niektórych syntetycznych opracowaniach z zakresu historii religii z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych . Podróże Zbigniewa Herberta po południowej Francji, a prawdopodobnie i początki jego zainteresowań albigensami i średniowieczną cywilizacją okcytańską, przypadły na wczesne lata sześćdziesiąte - okres, kiedy to „zbudził się nagle", drzemiący od dziesięcioleci, ruch odro­ dzenia Okcytanii. Cóż to jest Okcytania? Działacze okcytańscy odpowiadają precyzyjnie, że jest to „cały obszar na południe od linii przebiegającej nieco na północ od Bordeaux, Limoges, Clermont-Ferrand i Valence ku Briancon, a więc trzecia część departamentów Francji, rozciągniętych od Alp 1 2 1 Pierwsza edycja Barbarzyńcy w ogrodzie Zbigniewa Herberta ukazała się nakładem Czy­ telnika w 1962 r. W latach późniejszych książka była wznawiana wielokrotnie przez różne wy­ dawnictwa w kraju i za granicą, m.in. przez wydawnictwo Test (Lublin 1991). Do tego właśnie wydania będę się odwoływał. Z. Herbert terminami albigensi i katarzy posługuje się wymiennie. Tak np. w Zarysie dziejów religii pod red. Z. Poniatowskiego (Warszawa 1964) katarów utożsamiano z waldensami, co jest oczywistym nonsensem. W nieporównanie bardziej kom­ petentnym, wydanym przez Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Katolicyzmie średniowiecznym, pod red. J. Kellera (Warszawa 1979), katarom poświęcono zaledwie parę stron (s. 29-31, 33-34). 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 231 i granicy włoskiej po Atlantyk" (Stefanowicz 1977, s. 60). Nie geografia jest jednak najważniej­ sza, lecz historia, która podzieliła Francję, zanim jeszcze stała się państwem narodowym i scen­ tralizowanym, na dwie części. Linię podziału wyznaczył język. Z podstawowej odmienności językowej Okcytania, jak i jej historyczny trzon - Langwedocja, biorą swe nazwy: langue d'oc, język ос, „a więc język ludu, który w ten sposób wymawiał «tak», podczas gdy wymowa pół­ nocna brzmiała oil, przekształcone następnie w oui współczesnego języka francuskiego. [...] Te dwa pnie językowe przechodziły zupełnie odmienne koleje. Francja średniowieczna [...] była państwem feudalnym, dzielnicowym, a więc i rozbitym na dialekty. Władza królewska w praktyce ograniczała się do Ile de France - obszaru, który otaczał Paryż na północ od Loary i stopniowo scalała tereny położone powyżej tej linii granicznej. Równocześnie dokonywało się ujednolicenie mowy, która w późnym średniowieczu stworzy podwaliny ogólnego języka literackiego. Połu­ dniem nie zajmowano się wcale - między 955 i 1134 rokiem, a więc przez blisko dwa stulecia, królowie Francji nie wydali żadnego aktu państwowego, który by dotyczył tego regionu. [...] Faktyczna nieobecność władzy centralnej bądź jej interwencja w postaci wojennego podboju sprzyjały utrwaleniu się podziałów dzielnicowych, zaś brak warstwy wykształconej, zdziesiątkowa­ nej przez krucjaty i inkwizycję, utrudniał stworzenie wspólnego języka pisanego" (Stefanowicz 1977, s. 61). Różnice regionalne pogłębiały silne wpływy języka katalońskiego w zachodniej części Okcytanii. Nie występowały one zupełnie np. w Prowansji . 3 Średniowieczni poeci okcytańscy posługiwali się lokalnymi dialektami lub ich syntezą na wzór greckiej koine, będącej pierwociną wspólnego języka Południa. Nie rozwinęła się ona w powszechny język mówiony, pozostając kategorią czysto literacką. Po podboju Południa przez Francuzów, język oc znikał z biegiem czasu z życia publicznego, wypierany przez oficjalny język francuski. W Langwedocji miejscowy dialekt przetrwał jako język urzędowy do roku 1535, kiedy król Franciszek I zakazał używania go w dokumentach. Dopiero po upływie paru stuleci przywróceniem do życia języka oc zajął się Frederic Mistral (1830-1914), poeta i pisarz, laureat nagrody Nobla z 1904 roku, który całe swoje życie i twórczość poświęcił szerzeniu kultury prowansalskiej. Stworzył słownik francusko-prowansalski i w tym języku pisał. Od połowy X I X wieku rozwinął się też szeroki ruch zwany fćlibrigue, zrzeszający poetów, powieściopisarzy i historyków kultury prowansalskiej. W środowisku tym prowadzono m.in. prace nad stworzeniem wspólnych dla różnych dialektów reguł gramatycznych. Mimo wysiłków, mają­ cych na celu ujednolicenie języka oc, dialekty pozostały nadal żywe (Stefanowicz 1977, s. 62). Choć w latach późniejszych nie brakowało wydarzeń istotnych dla rozwoju kultury Południa, takich choćby jak powstanie w roku 1923 zasłużonego dla literatury i myśli okcytańskiej kwar­ talnika Oc czy zajmującego się problematyką etnologii Południa czasopisma Folklore oraz powo­ łanie Towarzystwa Studiów Okcytańskich i Instytutu Badań Prowansalskich (1946), którego współzałożycielem był znany badacz kataryzmu René Nelli, dopiero początek lat sześćdziesią­ tych przyniósł w tej dziedzinie ożywienie na miarę dokonań drugiej połowy X I X wieku. W kraju, w którym w latach siedemdziesiątych dwa miliony ludzi stale mówiło dialektami, określanymi wspólnie jako język okcytański, a sześć milionów dobrze je rozumiało, działało kilka partii politycznych o różnych programach - od lewicowych, poprzez umiarkowane, do skraj­ nie prawicowych. Jedne z nich głosiły jedynie hasła autonomii kulturalnej i językowej, inne żądały szerokiej autonomii społeczno-ekonomicznej, nie stroniąc od marksistowskiej frazeologii. Skrajna Parti National d'Occitanie stawiała sobie za cel całkowite oderwanie Południa od Fran­ cji. Na murach okcytańskich miast pojawiały się napisy w rodzaju „A crevar Francia" („Niech zdechnie Francja"; Stefanowicz 1977, s. 63-64), a sugestywne plakaty nawoływały do używania języka okcytańskiego . 4 3 W numerze 2(118) Literatury na Świecie z 1981 г., na s. 72 znajdujemy mapkę współczes­ nego zasięgu języka oc, który dzieli się na dialekty: północnookcytański i południowookcytański, tj. gaskoński, langwedocki i prowansalski. „Óme d'Oc as dreit a la paraula. Parla!" („Okcytańczyku, masz prawo mówić. Mów!"). Literatura na Świecie, nr 2 (118): 1981, s. 204-205. 4 �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W roku 1975, w wydawnictwie Gallimard, ukazało się pierwsze wydanie książki Emmanuela Le Roy Ladurie, Montaillou village occitean de 1294 á 1324. Autor był już wówczas uczonym 0 dużym dorobku naukowym, uczniem Marka Blocha, a do podstawowego obszaru jego zaintere­ sowań należała historia społeczna południowej Francji. Był współautorem wydanej w 1964 r. Historii Langwedocji i autorem opublikowanej w dwa lata później rozprawy doktorskiej Les pay sans de Languedoc. Książka o podpirenejskiej wsi Montaillou rychło stała się sensacją lite­ racką i naukową oraz największym sukcesem finansowym wydawnictwa Gallimard. Zastana­ wiając się nad źródłami tego rzadkiego w świecie publikacji naukowych wydarzenia, Jakub Borawski, tłumacz drukowanych w 1981 r. w Literaturze na Świecie fragmentów książki, pisał: „Montaillou [...] to zjednej strony kontynuacja badań nad społeczeństwem wiejskim Langwedo­ cji, ale także odpowiedź na renesans zainteresowań dziejami katarów. Zainteresowań płynących, jak sądzę, z dwóch źródeł: w naszych czasach - czasach odradzających się nacjonalizmów - historia średniowiecznej Langwedocji i Prowansji, krain wytwornej kultury dworów feudal­ nych i bogatych miasta, krain rycerzy i trubadurów, pasterzy i katarów, znajduje życzliwych czytelników. Upadek kultury i języka d'oc - podbitej i zniszczonej w X I I i X I I I wieku przez posępnych i bezlitosnych rycerzy z północy mówiących językiem d'oil, budzi dziś żywe za­ interesowanie. Zarazem w naukach historycznych obserwujemy istotny rozwój badań nad problemem religijności ludowej, mentalności religijnej elit i mas" (Borawski 1981, s. 11). Szerokie zainteresowanie religią i dziejami katarów we Francji lat sześćdziesiątych - siedem­ dziesiątych tworzyło atmosferę przychylną rozwojowi badań naukowych nad tymi zagadnieniami. Z inspiracji znanego antropozofa Deodata Roché (1876-1977), zwanego le pape cathare, powstało Societě d'Etudes Cathares i czasopismo Cahiers d'Etudes Cathares (Prokopiuk 1987, s. 7). Obec­ nie wiodącym ośrodkiem badań nad kataryzmem jest Centre National d'Etudes Cathares w Carcas­ sonne. Zebrano tam rękopisy i dokumenty archiwalne, rozsiane po bibliotekach Francji i Europy, tworząc bibliotekę liczącą ponad cztery tysiące tytułów, w większości opracowanych w postaci mikrofilmów (Niel 2002, s. 8). Obszerną już literaturę dotyczącą katarów i ruchów pokrewnych wciąż wzbogacają nowe opracowania i wydawnictwa źródłowe. Autorami i wydawcami większości z nich są - co oczywiste, zważywszy na związki kataryzmu z południem Francji - uczeni francuscy. Religia i dzieje katarów cieszą się od dawna znacznym zainteresowaniem również w Polsce . W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych do spopularyzowania tej tematyki przyczyniła się niewątpliwie kilkakrotnie wznawiana książka Zbigniewa Herberta Barbarzyńca w ogrodzie. W okresie późniejszym o gnostycyzmie, manicheizmie i katarach pisał w Literaturze na Świecie 1 w innych czasopismach Jerzy Prokopiuk. W roku 1979 Państwowy Instytut Wydawniczy wydał przekład książki jednego z najwybit­ niejszych znawców kataryzmu René Nelli, Życie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w. Praca, co sam autor podkreśla, różni się nieco od innych z serii „życie codzienne". Jest „z pozoru znacznie mniej jednolita". Długość okresu, któremu jest poświęcona (1190-1350) zmusza 5 6 5 Podstawowe wiadomości o katarach, przedstawione w sposób kompetentny, w miarę obiek­ tywny i opatrzone dość obfitą literaturą zawiera obszerne hasło Katarowie w t. X X X V Wielkiej Powszechnej Encyklopedii Ilustrowanej, Warszawa 1904, s. 97-99. Hasło to, sygnowane S. PT., wyróżnia się pozytywnie bogactwem zawartych w nim wiadomości i obiektywizmem na tle podobnych haseł w wielu encyklopediach nawet z okresu późniejszego. Istotną rolę w upowszechnianiu wiedzy o katarach i kulturze okcytańskiej odegrało w la­ tach osiemdziesiątych czasopismo Literatura na Świecie, które zagadnieniom tym poświęciło wiele miejsca w dwu numerach. W numerze 2 (118) z 1981 r. znalazły się przekłady wierszy i fragmentów prozy współczesnych poetów i pisarzy okcytańskich oraz obszerny fragment oma­ wianej wczesnej książki E. Le Roy Ladurie o Montaillou, jak też artykuły zawierające wiadomości o części autorów prezentowanych w tym zeszycie. W numerze 12 (197) z roku 1987 opubliko­ wano fragmenty prac kilku najbardziej znanych autorów europejskich, zajmujących się gnozą, manicheizmem i katarami, takich jak F. Niel i S. Runciman, oraz dwa artykuły J. Prokopiuka. 6 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 233 R. Nellego do rozpatrywania życia codziennego katarów w jego rozwoju, bowiem kataryzm triumfujący dzieli od kataryzmu prześladowanego wyraźna cezura. Ze względu na specyfikę konfesyjną grupy autor wiele miejsca poświęcił sprawom religii, które wyraźnie zdominowały tytułową codzienność. Warto również zwrócić uwagę na kontekst, w jakim autor widzi narodziny kataryzmu, gdyż nie zawsze jest on tak wyraźnie podkreślany przez innych autorów. R. Nelli pisze: „Kataryzm mieści się w ogólnym ruchu ewangelicznej odnowy, który ogarnął całe chrześcijaństwo w X I I i X I I I wieku. Doskonali uważali się za spadkobierców apostołów, wierzyli, że jedynie ich wiara jest prawdziwa, rzymskokatolicka natomiast jest diabelskim szalbierstwem: chcieli być chrześci­ janami" (Nelli 1979, s. 5). W końcu lat osiemdziesiątych PIW wydał zapowiedzianą kilka lat wcześniej przez Literaturę na Świecie słynną książkę Emmanuela Le Roy Ladurie, pod nieco zmienionym tytułem Montaillou wioska heretyków 1294-1324 (Warszawa 1988). Jej podstawą źródłową był rejestr inkwizycyjny Jakuba Fourier (późniejszego papieża Benedykta X I I ) , zawierający m.in. protokóły z przesłuchań mieszkańców Montaillou i jej okolic - regionu objętego szczególnie silnym oddziaływaniem kata­ ryzmu. Na podstawie tego niezwykłego materiału źródłowego, autor stara się zrekonstruować życie wsi okcytańskiej z przełomu X I I i X I I I wieku, jej struktury społeczno-gospodarcze, obycza­ jowość, psychikę, życie uczuciowe i religijne, architekturę i sztukę ludową, a nawet krajobraz. Średniowiecznemu manicheizmowi poświęcona jest książka znanego polskiemu czytelni­ kowi angielskiego mediewisty i bizantologa, Stevena Runcimana, której przekład ukazał się w 1996 roku . Autor omawia gnostyckie podłoże manicheizmu, a następnie (w kolejnych rozdzia­ łach) ruchy religijne z manicheizmem związane: paulicjan, bogomiłów, patarenów i najobszerniej katarów, w Europie Zachodniej, a przede wszystkim w Langwedocji. W ostatnim rozdziale Runciman zajmuje się tradycją dualistyczną w średniowiecznym manicheizmie. Pracę zamyka obszerna bibliografia i wykaz źródeł (Runciman 1996, s. 182-196). Jean Duvernoy, badacz kataryzmu starszego pokolenia, znany był dotychczas przede wszyst­ kim jako wydawca źródeł związanych z tą tematyką. Jego książka Religia katarów (Kraków 2000) to najobszerniejsza z prac na temat kataryzmu, jakie ukazały się w języku polskim, swojego rodzaju kompendium wiedzy o religii katarów. Praca oparta jest na niezwykle bogatych materiałach źródłowych z różnych krajów Europy z Langwedocja na czele. Omawia je autor w poszczególnych rozdziałach książki, która składa się z trzech części, podzielonych na rozdziały i opatrzonych aneksami. Część pierwsza zawiera omówienie źródeł do dogmatyki w krajach występowania ka­ taryzmu, źródeł wiary (Stary i Nowy Testament, apokryfy, mity, literatura polemiczna), kwestii dualizmu, kosmologii, „upadku" w różnych „szkołach" kataryzmu, objawienia i eschatologii, schizmy w kataryzmie. Część druga poświęcona jest Kościołowi i liturgii katarów i omawiane w niej są m.in. następujące zagadnienia: chrzest, tzw. reguła sprawiedliwości i prawdy, obrządek i nauczanie. Kolejne rozdziały dotyczą prześladowania katarów, Kościoła (krytyka Kościoła katolickiego i Kościół katarski), socjologii kataryzmu, relacji - kataryzm a kultura. W części trzeciej, Pochodzenie i zbieżności, autor omawia imiona kataryzmu (własne i nadawane przez przeciwników) oraz jego pokrewieństwa historyczne i typologiczne. 7 8 Książka Jeana Duvernoy jest pracą ukazującą w sposób niezmiernie szczegółowy szeroki wachlarz problemów związanych z religią katarów. Jest ona raczej przewodnikiem po źródłach do omawianych zagadnień, niż lekturą dla przeciętnego czytelnika o wykształceniu humanistycznym. Różni się pod tym względem zdecydowanie od wszystkich wcześniej wydanych w języku polskim prac na temat kataryzmu. Wydaje się więc, że w Polsce, gdzie szczegółowe studia nad religią katarów są czymś wyjątkowym, książka ta będzie miała dosyć ograniczony krąg czytelników. 7 Protokóły z tych przesłuchań wydał w trzytomowym wydawnictwie źródłowym Jean Duvernoy (Touluse 1965). Stały się one również podstawą jego własnej pracy o trybunale inkwi­ zycji z Pomiers (Le Roy Ladurie 1965, s. 445). Książka S. Runcimana, Średniowieczny manicheizm, sygnalizowana była w nr 12(117) Lite­ ratury na Świecie. 8 �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Sukcesem wydawniczym, choć oczywiście nie na miarę paryskiej edycji Montaillou, okazał się opublikowany przez oficynę wydawniczą Volumen polski przekład niewielkiej książeczki Fernanda Niela Albigensi i katarzy (Warszawa 1995), której francuskie wydanie ukazało się po raz pierwszy w popularnej serii Que sais-je? w 1955 roku. F. Niel w sposób zwięzły i bardzo przejrzysty, świadomie unikając wszelkich teologicznych zawiłości i filozoficznej terminologii, omawia w niej korzenie kataryzmu, wiele miejsca poświęcając jego związkom z manicheizmem, przedstawia krótko zarys doktryny i dzieje katarów. Pierwsze wydanie książki szybko zniknęło z księgarń i w tym roku wydano j ą ponownie (Gdańsk-Warszawa 2002). „«Zwornikiem kataryzmu», a także poprzedzających tę herezję doktryn zoroastryzmu, mani­ cheizmu czy bogomilizmu - napisał we wprowadzeniu do omawianej pracy F. Niel - był problem zła" (Niel 2002, s. 10). Omawiając korzenie kataryzmu (rozdział pierwszy), pod tym właśnie ką­ tem analizuje autor naukę Zoroastra, w której fundamentalnym pojęciem był konflikt dwu zasad: Dobra reprezentowanego przez Ormuzda (Ahura Mazda) i Zła wcielanego przez Arymana (Angra Mainyu), a następnie krótko wspomina o pokrewnym jej zerwanizmie. Osobny, drugi rozdział, po­ święca Niel manicheizmowi, wychodząc od jego związków z gnostycyzmem, w którym tak istotną kwestią był problem Dobra i Zła, a zasadnicza doktryna polegała na „odebraniu Bogu odpowie­ dzialności za stworzenie świata materialnego, głównej przyczyny zła" (Niel 2002, s. 23). Maniche­ izm jest jednym z najlepiej znanych systemów dualistycznych, jakie pojawiły się po narodzeniu chrześcijaństwa. Dobrze znana jest zarówno postać Manesa (Maniego), łącznie z dokładnymi datami urodzenia i śmierci, jak i jego nauka. Zasięg manicheizmu był bardzo szeroki. Od połowy I I I wieku, a więc jeszcze za życia Manesa, występował w Palestynie, Egipcie i w Rzymie. W następnym stuleciu objął Afrykę północną (gdzie jego wyznawcą był przez pewien czas św. Augustyn), a następnie Azję Mniejszą, Ilirię, dotarł do Galii i Hiszpanii. Od początku niemal wyznawcy manicheizmu i wywodzących się od niego doktryn byli prześladowani. Kwestii dziedzictwa manicheizmu w średniowiecznej Europie i Azji Zachodniej poświęcił autor rozdział trzeci, w którym zajmuje się paulicjanami w Armenii, bogomiłami na Bałkanach i w Europie Zachodniej, by następnie przejść do katarów. W poświęconym im rozdziale czwartym porusza kwestię bezpośrednich związków między ich doktryną a starożytnym manicheizmem, zwięźle omawia rozprzestrzenianie się kataryzmu w Europie Zachodniej w X I i X I I wieku, a następnie pisze o dwu nurtach czy też „szkołach" katarskich reprezentujących jedna - skrajny, druga - umiarko­ wany dualizm i w sposób bardzo syntetyczny i przejrzysty przedstawia doktrynę katarów. Jej podstawą - pisze F. Niel - jest zawsze problem zła: „«Na początku istniały dwie zasady, Dobra i Zła, a w nich istniały odwiecznie Światło i Ciemność. Od zasady Dobra pochodzi wszyst­ ko, co jest Światłem i Duchem; od zasady Zła pochodzi wszystko, co jest Materią i Ciemnością...». Ten początek wyznania wiary katarów florentyńskich stanowi streszczenie całego kataryzmu". Katarzy nie przypisują zmysłowemu światu żadnego rzeczywistego istnienia. „Jest on negacją, stworzoną bez Boga nicością. Prawdziwe stworzenie było tylko w Bogu i tylko duch wyraża rzeczywistość. Rozbieżności między różnymi katarskimi szkołami dotyczyły stworzenia postrze­ ganego zmysłami świata, lecz ostatecznie wszystkie odłamy godziły się, że należy je przypisać Demonowi. W efekcie przyczyna tkwi w świecie, który może być tylko dziełem Szatana. Trzeba zaznaczyć, że skrajni dualiści byli w tym bliscy manichejczykom, gdyż dopuszczali istnienie od początku dwóch niezależnych zasad. Zgadzali się również z mitem mówiącym o napaści złych sił na królestwo dobrego Boga. Szatan i jego aniołowie wzbili się na podbój nieba. Święty Michał próbował odeprzeć napaść, lecz został pokonany. W ten sposób w katarskich mitach odnaleźć można nawiązanie do porażki Pierwszego Człowieka. Przejście przez ziemię, życie, stanowi próbę. Odnajdujemy tu pojęcie ziemskiego piekła pitagorejczyków i manichejczyków. Jak ci ostatni, katarzy mieli więc głęboko pesymistyczną wizję postrzegalnego zmysłami świata. Co do świata niebiańskiego, ich doktryna miała charakter znacznie bardziej skomplikowany, gdyż w głębi był to dla nich jedyny świat rzeczywisty, ten, za którym tęsknili. Jest to świat, który Szatan chciał kiedyś podbić. Zaludniają go byty hipostatyczne, stworzone i stanowiące powiązanie między oboma światami. Posiadają one trzy natury, obecne również w człowieku: ciało, duszę i ducha. Podczas gdy ciało człowieka jest materią, ciało hipostatycznych emanacji byłoby «ciałem chwa- �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 235 lebnym», podobnie jak ciało Jezusa Chrystusa. Dusza stanowi część «stworzona», a duch pozo­ staje cząstką Bożą" ( Niel 2002, s. 53-54). Katarzy byli przedstawicielami koncepcji trzech natur: ciała jako siedziby duszy i duszy, w której przebywa duch. Podobnie jak Zoroaster i Manes mieli apokaliptyczną wizję końca świata, w czasie którego wody pokryją całą ziemię, a po zniknięciu Słońca, Księżyca i gwiazd zapanują całkowite ciemności. „«Ogień strawi wody, a wody zgaszą ogień». Będzie to piekło, w którym zatopią się demony, a także ludzie, którzy nie zdołali się oczyścić przez kolejne reinkarnacje. W ten sposób na końcu czasów dzieło Szatana zostanie ostatecznie unicestwione" (Niel 2002, s. 55). Katarzy, podobnie jak inne szkoły dualistyczne, całkowicie odrzucali Kościół rzymski i jego hierarchię. Nie uznawali sakramentów, krzyża, liturgii, świątyń, odrzucali też Stary Testament. Jezus był jednym z bytów hipostatycznych, stworzonych przez Boga, a jego wcielenie tylko po­ zorne. Doktryna katarów pociągała za sobą możliwie najpełniejsze oderwanie się od świata i dążenie do skrajnego ascetyzmu. Dotyczyło to jednak nie tyle szerokiej rzeszy Wierzących, co elity, tzw. Doskonałych. Określenie to nie wydaje się przesadne w stosunku do ludzi, którzy nawet w obliczu stosu zachowywali wierność swojej doktrynie. Wiara w kolejne wcielenia poprzez rein­ karnację zabraniała im zabijać zwierzęta. Doskonali byli zupełnymi wegetarianami: nie jedli mięsa, jajek ani żadnego pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Mogli natomiast jeść ryby i pić wino w umiar­ kowanej ilości. Powstrzymywali się od wszelkich stosunków płciowych (Niel 2002, s. 55). Katarom, którzy mieli tak pesymistyczną wizję świata zmysłowego, przeciwnicy przypi­ sywali stosowanie praktyk samobójczych. Zdaniem Niela, większość przypadków interpreto­ wanych jako samobójcze była raczej przejawem odwagi w obliczu śmierci, nawet na stosie, którą katarzy wybierali, by nie przekroczyć zakazów doktryny. Tzw. endura, głodówka pro­ wadząca do śmierci, pojawiła się w niektórych rejonach Langwedocji w schyłkowym okresie kataryzmu, w X I V wieku, i traktowana jest przez autora jako rodzaj nieznanego wcześniej wynaturzenia, czy też przejaw herezji w religii pozbawionej już hierarchii i struktur kościel­ nych (Niel 2002, s. 56-57). Ostatni, najobszerniejszy paragraf rozdziału czwartego, poświęcił autor rytuałowi katarów, który, podobnie jak w innych religiach dualistycznych, był niesłychanie prosty. Zawierał mo­ dlitwy, śpiewy, długie posty, a zwłaszcza kazania. Kult prawdopodobnie mógł być sprawowany wszędzie i bodaj tylko w zamku Montsćgur, najważniejszym ośrodku oporu i świętym miejscu kataryzmu, istniało specjalne miejsce do głoszenia kazań. Katarzy modlili się i głosili kazania w zamkach i domach wiernych, w lasach i jaskiniach. Odrzucali wszystkie sakramenty Kościoła, a więc także sakrament małżeństwa, co ich przeciwnikom posłużyło za argument, że są wrogami rodziny. Zawierane między Wierzącymi „cywilne" umowy małżeńskie traktowane były przez Kościół katolicki jako konkubinat. Katarzy praktykowali również rodzaj spowiedzi powszechnej zwanej apparellamentum . Najważniejszym obrządkiem katarów, charakteryzującym się ogromną prostotą, było tzw. consolamentum. Praktykowano je w dwu okolicznościach: consolamentum otrzymywał wierny, który chciał przejść do kategorii Doskonałych, ci zaś mogli w obliczu śmierci udzielać consolamentum Wierzącym na ich prośbę. W jednym i drugim przypadku obrzęd był taki sam, nieco tylko uprosz­ czony, gdy udzielano go umierającym. Najpierw pytano kandydata czy chce się oddać Bogu i Ewan­ gelii. Po odpowiedzi twierdzącej proszono go o złożenie przyrzeczenia, że nigdy już nie będzie jadł mięsa, jajek i sera ani żadnego innego pokarmu z wyjątkiem potraw roślinnych przygotowanych na oleju i ryb. Miał również przyrzec, że nie będzie kłamał, przeklinał i oddawał się przyjemnościom cielesnym i nie wyrzeknie się wiary nawet w obliczu śmierci od ognia, wody czy jakiejkolwiek innej. Po złożeniu tych przyrzeczeń odmawiał Pater Noster „na sposób heretycki", a Doskonali kładli mu na głowę ręce i Księgę , po czym udzielali mu pocałunku pokoju i przyklękali przed nim. Pozostali uczestnicy ceremonii również kolejno przyklękali przed kandydatem i na tym obrządek 9 10 9 W jednym z nielicznych źródeł katarskich, tzw. Rytuale Lyońskim, obrządek ten nosi na­ zwę servisi (posługa, służba). Rytuał służby obszernie opisuje Duvernoy (2000, s. 225-230). Nowy Testament. 1 0 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA się kończył. Zasadniczym elementem tego swoistego sakramentu było „nałożenie rąk", równoznacz­ ne z przekazaniem Ducha Świętego. Sam obrzęd consolamentum nie zawierał żadnych pouczeń o podstawowych dogmatach kataryzmu. Zobowiązywał do pewnego stylu życia ziemskiego, ale nie zakreślał ram postępowania w życiu duchowym. Konieczne nauki miały miejsce wcześniej, ale źródła niewiele mówią na ten temat (Niel 2002, s. 58-59). Niel wspomina o jeszcze jednym katarskim rytuale, sprawowanym w szczególnych okolicz­ nościach, a mianowicie podczas oblężenia Montségur w 1244 r. Była to tak zwana convinenza. „Zbrojnym, mającym uczestniczyć w starciu, groziły śmiertelne rany pozbawiające ich możli­ wości mówienia. W chwili, gdy wyruszali do walki, «umawiali się» więc z Doskonałymi, że consolamentum zostanie im udzielone mimo braku z ich strony przewidzianych tradycją od­ powiedzi. Oczywiście, nie mogli go otrzymać zawczasu, ponieważ szli zabijać bliźnich". Autor traktuje convinenze jako „poważny wyłom" w sztywnej doktrynie katarów, podkreślając jednak rolę Monségur jako miejsca, któremu przypisywano wyjątkowe znaczenie (Niel 2002, s. 59-60). W czasach, kiedy kataryzm nie był jeszcze religią prześladowaną, Doskonali, w odróżnieniu od Wierzących, ubierali się na czarno, w wełniany płaszcz z kapturem, związany w pasie. W okresie prześladowań nosili się jak wszyscy, mając tylko pod ubraniem symboliczny sznur. Mawiano o nich „przyodziani w doskonałość". Na czele katarskiej wspólnoty o zmieniającym się terytorium stał diakon, a na czele zjednoczenia wspólnot, stanowiącego większą jednostkę terytorialna - biskup. Towarzyszyli mu dwaj „koadiutorzy", którzy wspomagali go w pełnieniu obowiązków: brat (syn) starszy i młodszy. Po śmierci biskupa brat (syn) starszy obejmował po nim sukcesję (Niel 2002, s. 60). Rozdział piąty - Albigensi rozpoczyna autor od wyjaśnienia paru terminów, przy pomocy których w średniowieczu najczęściej określano katarów (nazwa rozpowszechniona w Niemczech). Określenie albigensi, pochodzące od miasta Albi, w którym zresztą katarzy nie byli szczególnie liczni, rozpowszechnione zostało w X I I I w. przez kronikarzy krucjaty „przeciw albigensom". Sami katarzy mówili o sobie „chrześcijanie". Gdy mieli na myśli swoich Doskonałych, nazywali ich Dobrymi Ludźmi. Określenie to, „stanowiące szczególnie wymowny hołd ludności langwedockiej w stosunku do albigenskich diakonów", zachowało się w aktach inkwizycji (Niel 2002, s. 63-64). Znacznie więcej miejsca poświęcił autor kwestii nadal stanowiącej przedmiot sporów między uczonymi, a mianowicie przyczynom rozwoju kataryzmu w Langwedocji. Po przedstawieniu najbardziej rozpowszechnionych poglądów na tę sprawę, dochodzi do wniosku, że „wyjaśnienia sukcesu należałoby szukać w samym kataryzmie" i w misyjnej gorliwości „albigenskich dia­ konów" - Dobrych Ludzi, którzy swoim pełnym wyrzeczeń i zaangażowania życiem dawali najlepsze świadectwo prawdom, które głosili (Niel 2002, s. 64-68). Langwedocja" - kraj, w którym kataryzm był tak głęboko zakorzeniony, miała w średnio­ wieczu szczególny charakter. Z praktycznego punktu widzenia, dominowała w niej władza wpły­ wowego rodu hrabiów Tuluzy, których ziemie rozciągały się „od Guyenne po Sabaudię i od Quercy po Pireneje. Było to bogate i silne państwo, jedno z najsilniejszych państw ówczesnej zachodniej Europy". Hrabiom Tuluzy podporządkowani byli liczni wasale, pośród których do najbardziej wpływowych należeli wicehrabiowie „Carcasonne, Béziers, Albi i Razes" z rodu Trencavel. Zależność tych senioru od hrabiów Tuluzy była przeważnie bardzo luźna, oparta przede wszystkim na dobrej woli. Wielkim feudałom podlegali z kolei ich właśni wasale, posia­ dający trudne do zdobycia zamki i praktycznie niezależni. Jeszcze większą niezależnością cie­ szyły się miasta Południa, gęsto zaludnione i bogate. Wybierani konsulowie czy kapitulowie, rządzili w nich w sposób demokratyczny i swą wolę często narzucali feudałom. Być może, tu właśnie leży przyczyna ich pozornie niekonsekwentnego postępowania w czasie krucjaty. Mimo że na Południu istniały klasy społeczne, nie było między nimi trwałych barier i służący miał możność stania się mieszczaninem, a syn kupca - rycerzem. Działalność handlowa miast, a zwłaszcza intensywne kontakty z miastami włoskimi, przyczyniły się zapewne do ekspansji rozpowszechnionych tam wcześniej prądów dualistycznych. Nazwy Langwedocja i Okcytania są synonimami i oznaczają „kraj oc", „kraj języka oc". �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 237 Jednakże najbardziej uderzającą stroną cywilizacji okcytańskiej - pisze F. Niel - „pozostaje niesłychany, zdumiewający w swym zasięgu, literacki ruch trubadurów. Można naliczyć prawie pięciuset znanych trubadurów, a wśród nich książęta i diukowie, prości rycerze, duchowni i syno­ wie mieszczan. Główny temat tej literatury daje się streścić w jednym słowie, nabierającym w tamtych czasach wymiaru powszechnego wezwania. Jest to słowo paratge, oznaczające honor, prawość, równość, zrzeczenie się praw silniejszego, szacunek dla osoby ludzkiej w samym sobie i w innych. Paratge odnosi się do wszystkich dziedzin życia politycznego, religijnego, uczu­ ciowego. Nie dotyczy tylko jednego narodu czy jednej klasy społecznej, lecz wszystkich ludzi, niezależnie od ich sytuacji czy poglądów. Nie chodzi więc o twórczość czysto lokalną, 0 wypowiedź ludu mówiącego tym samym językiem, lecz o literaturę w najściślejszym tego słowa znaczeniu humanistyczną" (Niel 2002, s. 68-70). Największy rozkwit okcytańskiej poezji i okcytańskiej cywilizacji przypada na okres, „w którym chwała hrabiów Tuluzy, Rajmunda V i Rajmunda V I osiąga swe apogeum". O dalszych, drama­ tycznych losach Landwedocji, „błyszczącej, szczęśliwej, inteligentnej" traktują następne rozdziały książki F. Niela: o krucjacie przeciwko albigensom, traktacie z Meaux i inkwizycji, o Montségur 1 ostatnich gniazdach oporu prześladowanej religii. W naszych czasach próby odrodzenia pewnych idei i form życia średniowiecznych katarów inspirowane były przez środowiska antropozoficzne we Francji i Środkowej Europie. Mają one jednak niewielki zasięg i skupiają nieliczne grupy wyznawców. Wspominał o nich już w la­ tach osiemdziesiątych. Jerzy Prokopiuk, a niedawno przypomniał je hiszpański historyk zajmujący się działalnością sekt, Cesar Vidal Manzanares (1994, s. 64). LITERATURA B o r a w s k i J. 1981,W średniowiecznej Okcytanii, Literatura na Świecie, nr 2 (118), s. 110-117. D u v e r n o y J. 2000, Religia katarów, Kraków. H e r b e r t Z. 1991, Barbarzyńca w ogrodzie, Lublin. K e l l e r J. (red.) 1979, Katolicyzm średniowieczny, Warszawa. L e R o y L a d u r i e E. 1988, Montaillou, wioska heretyków 1294-1324, Warszawa. N e l l i R. 1979, Zycie codzienne katarów w Langwedocji w XIII w., Warszawa. N i e l F. 2002, Albigensi i katarzy, Gdańsk-Warszawa. P o n i a t o w s k i Z. (red.) 1964, Zarys dziejów religii, Warszawa. P r o k o p i u k J. 1987, Gnoza, gnostycyzm, manicheizm. Apologia pro domo sua, Literatura na Świecie, nr 12(197), s. 3-11. R u n c i m a n S. 1996, Średniowieczny manicheizm, Gdańsk. S t e f a n o w i c z J. 1977, Bunt mniejszości. Współczesne separatyzmy narodowe, Warszawa. V i d a l M a n z a n a r e s С. 1994, Prekursorzy Nowej Ery: mały słownik, Warszawa. Wielka... 1904, Wiełka Powszechna Encyklopedia Ilustrowana, t. XXXV, Warszawa. JACEK GĄDECKI „WSZYSCY JESTEŚMY TURYSTAMI?" Dean MacCanell, Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, Warszawa 2002, Muza S.A. Dwadzieścia sześć lat dzieli pierwsze wydanie książki Deana MacCanella od jej polskiej edycji. Czas, jaki minął od 1976 г., działa niewątpliwie na korzyść książki. Działa tym bardziej, jeżeli zestawimy ze sobą treść dziewięciu rozdziałów tekstu i dodany przez autora w 1998 r. Epilog, w którym zauważa: „Podstawowa zmiana, która zaszła w czasie, jaki minął od pierw­ szego wydania «Turysty», polega na tym, że turystyka padła ofiarą inwazji wielkich korporacji przemysłu rozrywkowego" (MacCanell 2002, s. 295). Tempo zmian, także w turystyce, rodzi �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA podstawowe dla książki pytanie o to, jak „być autentycznie" w świecie. Również podejście badawcze - oparte na kompleksowej etnografii życia codziennego - dostarcza zaskakujących spostrzeżeń dotyczących całości świata społecznego. Wydaje się, że zamiast odwoływać się do pracy Thorstena Veblena autor powinien nadać książce tytuł „Turysta w teatrze życia codziennego". Inspiracje goffmanowskie wpływają nie tylko na styl i formę pisarstwa, co należy uznać zresztą za niewątpliwy atut Turysty, ale również na całościowy obraz świata, jaki rysuje MacCanell. Przy pomocy luźnych fragmentów wspomnień oraz gromadzonych pieczołowicie przez lata przewodników i broszur turystycznych rysuje spójny wizerunek nowoczesności - ery turysty. Jego spojrzenie na świat bliskie jest wizji Goffmana, który obszary badań nad jednostką, interakcją i społeczeństwem łączy w jedną całość, pisząc: „Kiedy jednostka znajdzie się wśród innych, świadomie i nieświadomie projektuje definicję sytuacji, której istotną składową stanowi jej koncepcja samej siebie. Kiedy podczas interakcji następuje coś, co w swej wymowie jest nie do pogodzenia z kształtowanym przez nią wrażeniem, znaczące tego konsekwencje odczuwane sana trzech poziomach rzeczywistości społecznej, z których każda obejmuje odrębny porządek faktów i inny punkt odniesienia" (Goffman 1981, s. 311). To „uporząd­ kowana interakcja" podtrzymuje i kreuje system społeczny i w danym momencie i miejscu. Dla zrozumienia turysty trzeba jednak jeszcze czegoś bardziej namacalnego: materialnego komponentu - obiektu zainteresowania, do którego turysta może się odnieść. W tym miejscu wkraczają kategorie „sceny i kulisów". Turysta działa w sferze publicznej i dąży do nieustannego zawłaszczania kolejnych sfer życia. Kucharze działający przy stolikach gości, zwiedzanie funk­ cjonujących linii produkcyjnych - oto, zdaniem MacCanella, świadectwa przekroczenia kolej­ nych granic i podporządkowywania świata turyście. To, co niegdyś ukryte staje się spektaklem a przestrzeń spektaklu jest „strefą fasadową, czy sceną [wraz ze] stałym symbolicznym wyposaże­ niem takiego miejsca [jakim] jest wspomniana już część fasady, nazywana dekoracją" (Goffman 1981, s. 157). Przejście „do kuchni", które stało się udziałem Goffmana na Szetlandach, chce współcześnie być udziałem każdego zwiedzającego. Obecnie wszystko jest godne zobaczenia. Interesujące staje się tzw. „zwiedzanie kwalifikowane", odwiedzanie miejsc pracy, któremu dużo miejsca poświęca autor Turysty (porównaj: pojęcie „pracy na pokaz" u Goffmana; Goffman 1981, s. 161). Zawłaszczenie sfer wiąże się z poszukiwaniem autentycznych przeżyć (o czym później) i doprowadza do tego, że publiczne staje się wszystko. Autor konkluduje: „Fakt, że niemal wszyst­ ko dzieje się na widoku publicznym - proces, dzięki któremu wszyscy są równi wobec atrakcji - j e s t niezbędny, by nowoczesny świat społeczny zyskał spójność" (MacCanell 2002, s. 77). Przyjęcie interakcyjnego modelu rzeczywistości unieważnia, zdaniem autora, relacje klaso­ we , ale nie przekreśla istotnej relacji człowiek-produkt: „Karol Marks nie zaczął analizy struk­ tury społecznej od jednostki, lecz od zbadania stosunków łączących człowieka i jego wytwory" (MacCanell 2002, s. 29). Marks nie przewidział, że towar, wytwór ludzkiej działalności, zostanie włączony w kulturę symboliczną. MacConell zauważa, że „towar stał się integralną częścią życia codziennego, ponieważ jego pierwotna postać jest symbolicznym przedstawieniem (reklamą) jego samego, który obiecuje d o ś w i a d c z e n i a [podkreślenie - JG] jeszcze przed rzeczywistością konsumpcyjną i do nich prowadzi (MacCanell 2002, s. 35). Pojęcie „doświadczenia kulturowe­ go", zaproponowane przez autora, łącząc w sobie myśl dwóch autorów: Goffmana i Marksa, staje się podstawowym narzędziem analizy współczesności i turystyki. Doświadczenie kulturowe jest bowiem przeżyciem i rzeczy, i wspólnoty jednocześnie. Nastawienie do produktu kulturowego (a więc filmu, książki, ale i turystycznej atrakcji) buduje nowoczesny typ wspólnoty zaintereso­ wanej pewnym stylem życia. Wspólnoty, która jest chwilowa i dotyczy wszystkich. Warto w tym 1 1 MacCanell, analizując świat współczesnych interakcji, zwracając uwagę na jego wzrastają­ ce społeczne i materialne skomplikowanie, podkreśla, że dawno straciliśmy możliwość jasnego określenia klas i warstw społecznych. „Stąd wynika nasze zaangażowanie turystyczne w rozma­ ite publiczne wizerunki [...], a także w dobro publiczne, jakim są zabytki". Zaangażowanie to stanowi „nowoczesną opcję alternatywną wobec systemu wewnątrzgrupowej moralności budo­ wanej na opozycjach binarnych, takich jak swój-obcy" (MacCanell 2002, s, 63). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 239 miejscu podkreślić, że autor odżegnuje się od sztucznych, jego zdaniem, podziałów na kategorie „turysty" i „podróżnika", opartych na rozróżnieniu postawy turystycznej i intelektualnej . Turysta jest jedynym i , co ważne, pozytywnym bohaterem nowoczesnej sceny. Zróżnicowanie społeczne nie może być więc zróżnicowaniem na jasno wyodrębnione klasy. W tym sensie pod­ tytuł „Nowa teoria klasy próżniaczej" wydaje się bezzasadny. Nie ma tu miejsca na kategorie „my" i „oni": „W społeczeństwie nowoczesnym rewolucja w konwencjonalnym znaczeniu tego słowa oczekuje na przekroczenie zróżnicowania społeczno-kulturowego. Nowoczesny wypoczy­ nek masowy zawiera w sobie to przekroczenie [...]" (MacCanell 2002, s. 18). Wspólnota powsta­ je „zanim jeszcze się pozna" (tamże, s. 50), poprzez samo nastawienie do konkretnego produktu kulturowego, wydarzenia i atrakcji turystycznej . Turysta buduje nowoczesność. Poszukiwanie autentyczności - oto zagadnienie, które, choć z różną wyrazistością, stanowi niewątpliwie podstawę przemyśleń MacCanella. Autentyczność jest dla książki Turysta podsta­ wową kategorią poznania i opisu świata zarazem. Autor nadaje temu pojęciu dwa zasadnicze sensy: autentyczność, rozumiana jako cecha psychospołeczna, pojawia się w opisie doznań tury­ sty; autentyczność, a w zasadzie dialektyka autentyczności, jest też rozumiana jako podstawowa, definicyjna cecha świata nowoczesnego. Oczywiście musimy pamiętać, że te dwa sensy przenikają się wzajemnie, integrując różne poziomy rzeczywistości. Turysta włączony zostaje w cykl: scena, kulisy, spektakl, fasada - dramaturgiczna wersja rzeczywistości sugeruje, że mamy zwykle do czynienia z grą na potrzeby turysty. Autor propo­ nuje użycie do analizy autentyczności miejsc i atrakcji turystycznych zmodyfikowanego, czysto teoretycznego modelu wywiedzionego z podziału na scenę i kulisy (MacCanell 2002, s. 157-158). Z drugiej strony, jako wprowadzeniem do zagadnienia autentyczności należy traktować rozdział poświęcony semiotyce atrakcji (tamże, s. 171-201). Wystarczy tu tylko podać, że semiotyce za­ wdzięcza autor dwa kolejne ważne dla książki pojęcia: oznacznik (marker), który pojmuje jako „informacje o danym obiekcie turystycznym" i widok, kojarzony z atrakcją turystyczną. Turysta może angażować się w różnym stopniu i w atrakcje, i w jej oznaczniki (patrz: analiza ironicznych wspomnień Marka Twaina z podróży do Europy), które funkcjonują na zasadzie wzajemnej wymienialności. Często dochodzi więc do zastąpienia widoku przez jego oznacznik, przez infor­ mację o danej atrakcji. Jak zauważa MacCanell, „to społeczeństwo decyduje, jaki oznacznik i jaka atrakcja uzyska znaczenie: społeczeństwo dzieli rzeczywistość na to, co będzie odbierane jako widok i jako informacja o widoku. Instytucjonalizacja turystyki sprawia, że materiał [...] jest odpowiednio opracowywany po to, by jawił się w pierwszej lub drugiej postaci" (MacCanell 2002, s. 204). Doświadczenie autentyczności możliwe jest dzięki nowej przestrzeni społecznej: „przestrzeni dla ludzi z zewnątrz, którym pozwala się zobaczyć to, co wewnątrz i przeżyć «pierwsze odkrycie», dziecięce odczucie [...] tkwienia z twarzą przylepioną do szyby" (tamże, s. 154). Zachwyt nad tym, co nowe i niezwykłe sprawia, że jednostka buduje swoją, autentyczną w danym momencie, relację między 'widokiem' i 'oznacznikiem'. Relacja ta prowadzi krok dalej - do konstruowania pewnej części nowoczesnego świata. Osobiste doznania budują mechanizmy 2 3 4 2 Polemika z pracami Daniela Boorstina, który używa kategorii „pseudowydarzenia" - za­ spokojenia na poziomie dekoracji, odmiennego od przeżycia podróżniczego, związanego z posta­ cią intelektualną (MacCanell 2002, s. 159-163). Konkluzję warto zestawić z przemyśleniami Zygmunta Baumanna zawartymi w Szkicach o moralności ponowoczesnej. Poszukiwanie wrażeń łatwego łupu i łatwej wspólnoty - oto, według niego, podstawowe cechy wzoru osobowego „turysty" ponowoczesnego (Baumann 1994, s. 30). Warto również zestawić twierdzenie Baumana, że turysta jest „antropologiem wśród tubylców" z fragmentem książki poświęconym relacji turystyka-etnografia w podrozdziale „Metody" z roz­ działu 9 (MacCanell 2002, s, 263-270). Możliwe są dwa rodzaje oznaczników: „oznacznik o zasięgu wzroku" (tablica informacyjna na obiekcie) oraz „oznacznik poza zasięgiem wzroku" (przewodnik, folder, plakat); (MacCanell 2002, s. 173). 3 4 �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 5 tożsamościowe, które potem kształtują świat społeczny, jak zauważa Anthony Giddens , pisząc 0 tożsamości nowoczesnej: „Tożsamość jednostki nie jest bezwolną, zdeterminowaną przez czyn­ niki zewnętrzne rzeczą. Jakkolwiek lokalne byłyby konteksty działania jednostek, konstruując swoją tożsamość czynnie uczestniczą one w społecznych oddziaływaniach o globalnych kon­ sekwencjach i implikacjach" (Giddens 2001, s. 4). Interakcja i przeżycie odczuwane są, jak u Goffmana, jednocześnie na trzech poziomach rzeczywistości społecznej, stanowiąc m.in. podstawę strukturyzowania nowoczesności. I w tym wymiarze „autentyczność" nabiera znaczenia podstawowego, służąc do zdefiniowania nowoczes­ ności: „Tym co stanowi szczególną cechę świata nowoczesnego jest zdolność do przekształcenia stosunków materialnych w ekspresje o charakterze symbolicznym [...]. W warunkach ekspansji rzeczywistości alternatywnych kluczem do rozwoju świata nowoczesnego staje się dialektyka autentyczności. Pytanie o autentyczność przekracza i podporządkowuje sobie dawne przeciwsta­ wienia na człowieka i społeczeństwo, normalnego i dewianta" (MacCanell 2002, s. 221). Autor wychodzi poza kategorie alienacji, stosowane przez krytyków kultury, stwierdzając jednocześnie, że autentyczność bycia nie jest tylko ideałem, ale realizuje się „tu i teraz", będąc nieuniknionym wynikiem unowocześnienia i wzrostu zróżnicowania (tamże, s. 223). Konkluzja jest prosta: być to podróżować, opuszczać swoje rzekome społeczeństwo i wkraczać w świat nieznany i jedno­ cześnie prawdziwy. Proces ten podlega ciągłej intensyfikacji i przyspieszeniu. Czy taka wizja świata może się obronić po dwudziestu trzech latach? Dystans, który dzieli pierwsze wydanie i polską edycję Turysty daje samemu autorowi możliwość zrewidowania poglądów na rolę turysty w świecie ponowoczesnym. „Epilog" jest próbą obrony twierdzenia, że „wszyscy jesteśmy turystami". Pozostajemy nimi niewątpliwie, ale czy w równym stopniu? Poszukiwanie autentyczności jest możliwe, ale tylko „na własną rękę", zostaje, co sam autor przyznaje pośrednio, zepchnięte na margines turystyki masowej: „Chodzi o to, że wszystko, na co zwraca się czyjąś uwagę staje się atrakcją. Nawet kwiatki czy liście podniesione z ziemi, by pokazać dziecku [...] Czekają tylko, by ktoś zadał sobie trud pokazania ich komuś innemu, jako czegoś co warto zobaczyć, zauważyć" (MacCanell 2002, s. 292). Przekroczenie subtelnej gra­ nicy między wymianą doświadczeń i wymianą towarową prowadzi, niestety, do nieuchronnego podziału, który autor próbował zanegować dwadzieścia sześć lat temu: podziału na turystę 1 podróżnika. Powstaje opozycja Bohater - Kolaborant. Zjednej strony heros - biorący odpowie­ dzialność za własne zainteresowania i pragnienia obejrzenia bądź pokazania czegoś. Z drugiej - ofiara komercjalizacji, ale jednocześnie współwinny. Jest ofiarą, bo musi podróżować coraz szybciej i częściej po zunifikowanym i jednorodnym świecie korporacji turystycznych tylko po to, by mógł odróżnić swój dom od innych zupełnie podobnych miejsc . W tym kontekście twysta (turysta masowy) staje się dla MacCanella ofiarą korporacji. Jest jednocześnie kolaborantem, bo uczestniczy w procedurze „disneyowskiej kolonizacji kultury globalnej" (Barber 2000), w której nie ma miejsca dla interakcji: kontakt jest sztuczny i nie może zakładać równorzędności partnerów, jest raczej manifestacją siły kultury dominującej/masowej , która włącza w swój za6 7 5 Należy pamiętać, że perspektywa Anthonego Giddensa opiera się na analizie instytucjonal­ nej, która u MacCanella nie ma racji bytu. Ważne pozostają jednak uwagi Giddensa o silnym wzajemnym sprzężeniu wszystkich poziomów od mikro- do makrostruktur: „nowoczesność rady­ kalnie przekształca charakter życia codziennego i zmienia najbardziej osobiste doświadczenia" (Giddens 2001, s. 1). „Globalny wprawdzie, ale monotonny i nijaki jest wreszcie serwis służący odprężeniu nie­ zmordowanych oblatywaczy świata: w każdym zakątku trafiają do równie odpychających, jota w jotę podobnych do siebie terminali lotniczych, sieci restauracyjnych i hotelowych, gdzie w klimatyzowanych, ale i tak dusznych pokojach podsuwa się im, niczym środki uspokajające, tę samą ofertę kaset wideo. Wszelako nigdy nie mieli albo już nie mają siły, aby otworzyć się wewnętrznie na to, co inne, obce, rzeczywiście nowe" (Martin, Schumann 1999, s. 27). Po wkroczeniu na „dziewicze obszary" przemysłu turystycznego powstaje kultura mieszana. W tyglu spotykają się trzy systemy kulturowe: turystów - gości, mieszkańców - gospodarzy 6 7 �241 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kres kultury autentyczne, wybierając z nich pewne szczególnie atrakcyjne elementy, a z drugiej strony dąży do ciągłej homogenizacji kultur. Mamy do czynienia z, jak to określił Jafa Jafari, megasysternem turystycznym. Jedynym wyjściem jest turystyka „stawiająca opór komercjalizacji" (MacCanell 2002, s. 306), służąca społeczności lokalnej. Niestety, wątek ten pojawia się w ostatnich akapitach książki i nie zostaje podjęty. Wystarczy przyjrzeć się jednak dyskusjom muzealników , by dostrzec, że poszukiwanie autentyczności ciągle trwa. Poszukując nowych sposobów na przyciągnięcie turysty: typu człowieka szukającego nowości i odmienności, twórcy atrakcji wychodzą naprzeciw potrzebom każdego turysty, próbując wydobyć z niego to, co najbardziej wartościowe. Ekspo­ zycja ma współcześnie dostosowywać się do warunków zmieniającej się rzeczywistości: „Uczy w ten sposób tolerancji i poszanowania życia oraz jest instrumentem strukturalizowania rzeczywistości i konstruowania duchowej i kulturowej tożsamości" (Huopainen 1998, s. 51-54). Prezentowanie atrakcji, czy - jak ująłby to MacCanell - widoków, to głównie budowanie pewnej 'historii'. Zazwyczaj historię rekonstruuje się w sposób „kognitywny, chronologiczny i cele­ brujący", podczas gdy należy zmienić sposób prezentacji na bardziej narracyjny, emocjonalny i tematyczny. Nowa prezentacja winna nie tylko rekonstruować, co budować nową formułę historii, która będzie nie tylko nośnikiem informacji, ale przede wszystkim umożliwi interpretację. Atrakcje winny bazować na chęci zmiany w samym odbiorcy i pobudzać do refleksji. Musi zasto­ sować metody efektywnej interpretacji i transferu informacji, łącząc doświadczenia życiowe wspólnoty z jej intelektualnym i duchowym wzrostem. 8 LITERATURA B a r b e r PR. 2000, Dżihad kontra Mcświat, Warszawa: Muza S.A. B a u m a n Z. 1994, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa: Instytut Kultury. G ą d e c k i J. 2001, Turystyka czy neokolonializm? Etnografia Po Iska, t. 45, z. 1-2, s. 215-221. G i d d e n s A. 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja " i społeczeństwo w epoce późnej nowoczes­ ności, Warszawa: PWN. G o f f m a n E. 1981, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa: PIW. H u o p a i n e n R. 1998, Museums: a Door to the Future, [w:] Museum International, nr 3, s. 51-55. M a c C a n e l l D. 2002, Turysta. Nowa teoria klasypróżniaczej, Warszawa: Muza S.A. M a r t i n H-R, S c h u m a n n H. 1999, Pułapka globalizacji. Atak na demokrację i dobrobyt, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie. S c h o u t e n F. 1998, Proffessionals and Visitors: Closing the Gap, [w:] Museum International, nr 4, s. 27-31. Ve b 1 e n T. 1998, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa: Muza SA. i system kulturowy pośredników - organizatorów turystyki. Jak nietrudno zauważyć, przewaga należy do kultury obcej i dominującej. Trudno jest o zachowanie choćby pozorów autonomii (Gądecki 2001, s. 219) Chodzi o zbliżenie perspektyw osoby oprowadzającej, przygotowującej scenariusz i od­ biorcy, tak, by zejść z poziomu „profesjonalista organizator - odbiorca dyletant" na poziom bardziej partnerski oparty na wspólnocie poszukiwań. Tytuł artykułu mówi sam za siebie: „Pro­ fesjonaliści i goście. Zbliżenie perspektyw". Tutaj pojawia się kolejna definicja wystawy przy­ szłości. Muzeum (wystawa) musi dostarczać przeżyć unikalnych (U.N.I.Q.U.E. experience); (Schouten 1998, s. 27): Uncommon - odbiegających od codzienności, Novelty - dostarczających całkiem nowych doświadczeń, Inspirational - prowokujących i stymulujących, Quality - zorientowanych na klienta, Understanding - zrozumiałych, Emotions - emocjonalnych. 8 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Beyond Integration. Challenges of Belonging in Diaspora and Exile, Maja Povrzanovič Frykman (red.), Lund 2001, Nordic Academic Press, ss. 224 Problem współistnienia kultur jest dziś - można by powiedzieć - dramatycznie aktualny. We współczesnej Europie coraz częściej zwraca się uwagę na sytuację społeczności imigranckich, często bardzo odmiennych kulturowo. Jak wyglądają relacje imigrantów ze społeczeństwem przyjmującym, a jak z krajem pochodzenia? Z jakimi problemami i wyzwaniami wiąże się przy­ należność do diaspory? Co ma tu do zrobienia etnolog? Praca zbiorowa pod redakcją Mai Povrzanovič Frykman proponuje nowe spojrzenie na te, tak aktualne dziś pytania - spojrzenie z nieco innej strony i trochę dalej sięgające. Głównym tematem książki są zagadnienia związane ze współczesnymi migracjami oraz ze zjawiskami diaspory i uchodźstwa w globalizującym się świecie. Autorzy starają się uwzględnić wiele nowych i często wciąż niedocenianych aspektów tych zagadnień. Chodzi tu więc nie tylko o sam obserwowany wzrost migracji z biednych i niespokojnych części świata do krajów Zachodu, ale raczej o przemiany relacji, łączących społeczności imigrantów zarówno z ich ojczyzną, jak i ze społeczeństwem i państwem stałego pobytu. Przedmiotem zainteresowania są także np. nowe technologie komunikacyjne, umożliwiające utrzymywanie wielorakich i silnych więzi społecznych mimo fizycznej odległości, czy polityka i praktyka administracyjna państw europejskich, mająca regulować napływ obcej ludności i zachowywanie przez nią własnej odręb­ ności i wspólnotowości. Powstają tu bowiem nowe warunki dla konstruowania i negocjowania tożsamości, a w grę wchodzą rozmaite czynniki kulturowe i społeczne, psychologiczne i poli­ tyczne, ekonomiczne i technologiczne. Jednym z podstawowych celów autorów książki jest próba zmodyfikowania starych lub też znalezienia nowych narzędzi analitycznych oraz metod badawczych tak, by pozwoliły uchwycić istotę współczesnych przemian. W tym kontekście używane są terminy diaspora czy transnarodowość (transnationality, transnationalism) i przymiotnik transnarodowy w odniesieniu np. do tożsamości czy społeczności. Jednocześnie, na co wskazuje sam tytuł pracy, chodzi o zapropo­ nowanie takiego ujęcia problematyki społeczności imigranckich, które pozwoliłoby na odejście od przeważającego dotychczas dyskursu integracji, a zwrócenie większej uwagi na zjawisko dia­ spory i transnarodowości właśnie. Myślenie i mówienie o zagadnieniach imigracji - zwłaszcza w ramach politycznego dyskursu skandynawskich państw dobrobytu - odbywa się bowiem wciąż pod znakiem nadrzędnej kategorii integracji. Z tego powodu nie tylko pomija się szereg pro­ blemów o zasadniczym znaczeniu dla samych imigrantów, ale nawet często stwarza się nowe trudności poprzez konstruowanie gotowych, odgórnych identyfikacji, wobec których imigranci muszą się określić. Krytyka ta dotyczny zarówno języka polityki i debat publicznych, jak i profe­ sjonalnego dyskursu analityków przemian społecznych. Autorzy książki (G. Alsmark, M . Berg, M . U . Necef, E. Nordstrom, J. Schwartz, P. Stubbs, Ch. Westin) kierują uwagę raczej ku perspektywie „od wewnątrz". Starają się opisać rzeczy­ wistość uchodźców i imigrantów, tak jak oni sami j ą widzą i przeżywają, z uwzględnieniem ich rozmaitych więzi społecznych trwających mimo ogromnych odległości. Znaczenie przestrzeni geograficznej jako determinantu ograniczającego pole badawcze jest tu zatem znacznie umniej­ szone. Jej miejsce zajmują „wspólnota wyobrażona" oraz komunikacyjna, więzy osobiste, a na­ wet przestrzeń wirtualna. Temat, choć ujęty został jasno, pozostaje bardzo szeroki. Poszczególne artykuły składają się jednak na spójną całość. Jest to możliwe dzięki pewnym tropom tematycznym, które dodatkowo ograniczają tematykę książki. Jednym z takich tropów jest szwedzki i skandynawski kontekst rozpatrywania większości omawianych przypadków (prawie wszyscy autorzy związani są ze szwedzkimi lub duńskimi ośrodkami naukowymi), innym - tematyka związana z kwestią imi­ grantów z krajów byłej Jugosławii. Na książkę składa się rozdział wprowadzający oraz osiem artykułów, podzielonych na dwie grupy. Wprowadzenie autorstwa Mai Povrzanovič Frykman jest zarazem prezentacją zagad­ nień teoretycznych związanych z problemem przynależności diasporycznej we współczesnym �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 243 świecie. Znajdziemy tu rozważania nad samym pojęciem diaspory i transnarodowości, propozy­ cje metodologiczne, a także odwołania do nowej i najnowszej literatury tematu. W części pierwszej, zatytułowanej „Between embodiment and imagination: Imposed and negotiated identities" („Pomiędzy ucieleśnieniem a wyobraźnią: narzucane i negocjowane tożsa­ mości"), omawiany jest problem tożsamości właśnie, traktowanej niejako stała forma, lecz raczej jako złożony i wielopoziomowy proces, na który składa się duża liczba częściowych identyfika­ cji, często, zdawałoby się, niespójnych i pochodzących z bardzo różnych - tak kulturowo, jak i przestrzennie - źródeł. Na przykładach ludzi żyjących w warunkach diaspory możemy zoba­ czyć rozmaite indywidualne strategie i sposoby konstruowania własnej tożsamości oraz zabiega­ nia o jej społeczne i administracyjne uznanie (Nordstrom, Alsmark), a także zmagania się z trau­ ma uchodźstwa (Westin). Towarzyszy temu analiza różnych mechanizmów powstawania pewnych siatek pojęć oraz odgórnie narzucanych identyfikacji, w których ramach imigranci muszą nego­ cjować swoją pozycję (Berg). Konkretne ludzkie przypadki rozpatrywane są z kilku perspektyw - od prawnej i politycznej do psychologicznej, czy wręcz psychiatrycznej, oczywiście z przewagą punktu widzenia etnologii i socjologii oraz nawiązaniami do bogatej skandynawskiej tradycji rozważań nad imigracją, etnicznością i wielokulturowością. Część druga, „Beyond integration: Transnational connections" („Poza integracją: powiązania transnarodowe"), wprowadza nas w rzeczywistość wybranych społeczności diasporycznych i transnarodowych - tureckiej w Niemczech (Necef), macedońskiej w Kopenhadze (Schwartz) oraz chorwackiej w Szwecji (Povrzanovic Frykman). Jeden rozdział poświęcony został swoistej społeczności czy sferze wirtualnej, czyli stronom internetowym i grupom dyskusyjnym skupiają­ cym członków chorwackiej diaspory (Stubbs). Autorzy kładą nacisk na często niewidoczne z zewnątrz podziały, powiązania, cele i motywacje oraz emocje i wyobrażenia, wpływające na życie tych grup i poszczególnych osób. W poszczególnych artykułach można znaleźć również szereg sugestii metodologicznych. Sprowadzają się one głównie do swoistego metodologicznego pragmatyzmu, metoda nie jest tu kwestią ideologiczną. Istotna jest natomiast solidna praca terenowa, obejmująca często długi okres czasu i prowadzona w wielu miejscach (multi-sited ethnography, jak nazwał to George Marcus ). W kilku przypadkach zwraca też uwagę indywidualne, osobiste podejście etnologa do człowieka, z którym prowadzi on badania - głębokie i wielokrotne rozmowy, odpowiedzial­ ność za ingerencje w sferę emocji (Nordstrom, Westin, Alsmark). Obok tradycyjnych metod ciekawe są też nowatorskie badania prowadzone w przestrzeni internetowej (Stubbs) czy „NGOgraphy", czyli łączenie pracy terenowej z działalnością w organizacji pozarządowej (Schwartz). Warto tu podkreślić fakt, że „modne" wątki teoretyczne pojawiające się w książce nie są wprowadzane „na siłę" i nie towarzyszy im aura egzaltacji, a nowatorska całość jest rzeczowa i oparta na etnograficznej praktyce. Jako praca zbiorowa o charakterze wprowadzającym w zakres problematyki transnarodowej, publikacja ta ukazuje zagadnienie w sposób dość szeroki, ale i nieco wyrywkowy. Czyni to bo­ wiem za pośrednictwem artykułów siłą rzeczy nieco fragmentarycznie i ogólnikowo prezen­ tujących badania i wnioski ich autorów. Dlatego też może pozostawić u czytelnika poczucie pewnego niedosytu, który jednak stanowi także zachętę do dalszych studiów. Beyond Integration to książka interesująca i wartościowa, dla której powinno znaleźć się miejsce w księgozbiorach etnologicznych i socjologicznych. Prezentuje ona nowe zagadnienie i nurt teoretyczny a jedocześnie wskazuje na bardzo ważny i aktualny obszar zastosowania wiedzy, wrażliwości i metody etnograficznej. 1 Grzegorz Sokół 1 Marcus G. 1995, Ethnography In/Of the World System: The Emergence of Multi-Sited Ethno­ graphy, Annual Review of Anthropology, vol. 24. �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA James Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa 2000: Wydawnictwo KR, przełożyli Ewa Dżurak, Joanna Iracka, Ewa Klekot, Maciej Krupa, Sławomir Sikora i Monika Sznajderman, ss. 411 James Clifford przedstawił w Kłopotach z kułturą krytykę etnografii Zachodu, jego „wizji i praktyk" (s. 16). Omawiając muzealnictwo, dzienniki podróży, francuski surrealizm, sztukę plemienną, dzieła autorów, których łączy wielokulturowość, Autor usiłuje odpowiedzieć na kilka ważnych pytań, które stawia we Wstępie: kto posiada taki autorytet, by móc wypowiedzieć się w kwestii tożsamości bądź autentyczności grupy etnicznej, jakie podstawowe elementy wchodzą w skład danej kultury i jakie są jej granice, jak „ja" i „inny" zderzają się w etnograficznych spotkaniach, jak prowadzony jest między nimi dialog, co w dzisiejszych czasach możemy uznać za „lokalne", a co za „globalne"? Ponieważ wielość pytań zakłada wielość odpowiedzi, toteż książka podzielona jest na cztery części, z których każda skupia się na innym wątku. Część pierwsza, DYSKURSY, obejmuje trzy rozdziały i , najogólniej rzecz ujmując, koncen­ truje się na tym, w jaki sposób etnografia opisuje i przedstawia rzeczywistość oraz jaki wpływ na to miała historia. W rozdziale „O autorytecie etnograficznym" Clifford poddaje w wątpliwość „prawdziwą rzeczywistość" opisywaną przez klasycznych etnografów takich jak Bronisław Malinowski, Victor Turner, Franz Boas, argumentując, że etnograficzne pisanie jest procesem „komplikowanym przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdu­ jących się poza kontrolą piszącego" (s. 33). Rozdział drugi, „Władza i dialog w etnografii: ini­ cjatywa Marcela Griaule'a" przedstawia dwie alternatywne wobec anglo-amerykańskiej metody obserwacji uczestniczącej, stworzone przez Marcela Griaule'a i Marcela Maussa. Pierwszy z nich stworzył metodę, którą można podzielić na dwie struktury. Pierwsza to szczegółowa dokumenta­ cja badanej kultury przez zespół obserwatorów (zbiory, obserwacje, stawianie pytań), druga to kompleks inicjacji, gdzie ważne są „dialektyczne procesy związane z nauczaniem i egzegezą" (s. 76). Mauss natomiast, choć sam był etnografem „gabinetowym", twierdził, że poprzez krótko­ trwałe badanie terenowe nie można poznać całej kultury, winny więc one skupić się na pewnej jej części, bądź „zaatakować poszczególne problemy w przekonaniu, że przywołują one szerszy kon­ tekst" (s. 75). Trzeci rozdział, „O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski", to porówna­ nie twórczości Polaków, którzy dzieła swe pisali w języku angielskim. Clifford pokazuje jak podobne są do siebie procesy tworzenia literackiej fikcji i ubierania przez etnografa kulturowej rzeczywistości w słowa. Dziennik i Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego są dla Clifforda doskonałym przykładem etnograficznej subiektywności - kreowania rzeczywi­ stości podobnej do tej, jaką znajdujemy w beletrystyce. Powoduje to, że „ja" i ten „inny", kultura i jej interpretatorzy, występują jako „byty mniej godne zaufania" (s. 128). Druga część książki, PRZEMIESZCZENIA, łączy dwa światy - sztuki i etnografii. W kolej­ nych pięciu rozdziałach („O surrealizmie etnograficznym", „Poetyka przemieszczenia: Victor Segalen", „Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris", „Polityka neologizmu: Aime Cesaire", „Ogród botaniczny: pocztówki") Clifford rozwija swoją tezę, że kultura to nic innego jak sztuka kolażu, to „zestawienie elementów o różnym pochodzeniu", co „wywołuje poczucie obcości" (s. 17). Etnograf staje się w swej pracy artystą surrealistycznym, który tnie i integruje na nowo elementy badanej rzeczywistości tak, że widoczne są „cięcia i szwy procesu badawczego" (s. 162). To wzajemne przenikanie się etnografii i sztuki Autor popiera przykładami twórczości poetów, pisarzy - podróżników, kończąc tę opowieść rozdziałem-zagadką, rozdziałem-pretek­ stem do rozmyślań o etnografii, nie tylko klasycznej, ale też współczesnej. Część trzecia, KOLEKCJE, przedstawia krytyczną analizę historii kolekcjonowania - jak zmie­ niały się sposoby wystawiania sztuki „prymitywnej" i „kultur" egzotycznych zależnie od uwarunko­ wań historycznych i tego, co było inspiracją do kolekcjonowania - nauka czy sztuka. Przedstawia­ jąc różne wystawy Autor ukazuje, jak odmiennie mogą być traktowane przedmioty „niezachodnie" i ich twórcy - raz są to dzieła sztuki równe obrazom Picassa, raz artefakty ważne dla naukowców. Rozdział dziewiąty, „O kolekcjonowaniu sztuki i kultury", składa się z czterech luźno ze sobą powiązanych części, które poświęcone są procesom zachodzącym w systemie sztuka - kultura. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 245 Czwarta część książki, HISTORIE, zawiera dwa ostatnie rozdziały. Pierwszy z nich, o „Orientalizmie", jest analizą tytułowego Orientalizmu Edwarda Saida jako krytyki „zachodniej wiedzy o egzotyczności" (s. 276). Rozdział kończący książkę („Tożsamość w Mashpee") jest natomiast retrospekcją procesu, jaki toczył się w latach siedemdziesiątych po tym, jak indiańskie plemię Mashpee zażądało zwrotu ziemi. James Clifford tworzył Kłopoty z kulturą przeszło siedem lat (s. 5). Jak sam pisze o swojej książce, jest to „złożony obiekt etnograficzny", „niedokończona lekcja" (s. 20). I tak też, moim zdaniem, należy j ą odczytywać. Każdy rozdział tego dzieła mógłby być bowiem postrzegany jako osobny esej, który może z powodzeniem egzystować poza ramami książki. Z jednej strony jest to wadą, ponieważ Autor w wielu miejscach powtarza pewne wątki. Jak sam przyznaje, nie pisał na nowo wcześniej publikowanych fragmentów (s. 21), co może być pewnym usprawiedli­ wieniem. Z drugiej strony jest to jednak zaletą, gdyż w każdym nowym wydaniu książki mogą zostać dołączone nowe rozdziały, bez naruszania konstrukcji dzieła. Nie jest to książka „łatwa" dla kogoś, kto posiada tylko podstawową wiedzę z antropologii społecznej. Stanowi jednak dla takiej wiedzy doskonałe uzupełnienie o współczesne spojrzenie na etnografię, która od czasu gdy wraz z końcem ery kolonialnej zaczęły zanikać pierwotne społeczeń­ stwa, musiała na nowo określić swój przedmiot. Pojawiło się wtedy także krytyczne ujęcie etnogra­ fii pod postacią antropologii postmodernistycznej, której przedstawicielem jest James Clifford . Wskazuje na to kilka cech: Po pierwsze, Clifford sprzeciwia się spojrzeniu na kulturę „innego" z punktu widzenia „centrum", czyli Zachodu. Po drugie, stosuje język analizy kulturowej właściwy dyskursowi artystycznemu i literackiemu (pojęcie kolażu, metonimii, synekdochy - warto podczas lektury Kłopotów mieć pod rąką_Słownik wyrazów obcych...) . Po trzecie, nie jest Clifford typowym antropologiem, jest on bowiem uznawany za „etnografa tekstu" , który zwracając się ku literaturze, podważa autorytet antropologicznej wiedzy jako „wiernej reprezentacji rzeczywistości", obiektyw­ nego sposobu przedstawiania świata. Ten właśnie wątek jest, moim zdaniem, najciekawiej rozwi­ nięty w pierwszej części książki. Clifford w kontrowersyjny sposób przyrównuje pisarstwo kla­ sycznych etnografów, takich jak Malinowski czy Margaret Mead, do literatury pięknej, z technikami kreowania fikcyjnej rzeczywistości. Być może oburzyłabym się na takie porównanie, gdybym sama, czytając wcześniej fragmenty klasyków etnografii, nie miała wrażenia, że czytam jakąś książkę z gatunku fantasy... U Clifforda znalazłam wytłumaczenie mojego wrażenia. Pisze on bowiem, że przekładając swoje doświadczenie na formę tekstową, etnograf dokonuje subiektywizacji opisywa­ nych fragmentów rzeczywistości, jest ograniczony przez czynniki polityczne, czego nie jest w pełni świadomy. Konstruując tekst, etnograf konstruuje nową rzeczywistość, nadaje jej tożsamość i dla­ tego staje się ona pełna wieloznaczności, wręcz nierealna. James Clifford nie odpowiada wprost na zadane przez siebie we „Wstępie" pytania. Poja­ wiają się one często na kartach Kłopotów z kulturą, nie dając od siebie „odpocząć", zmuszając czytelnika do ciągłej refleksji na ich temat. Każdy rozdział jest pretekstem do przemyśleń nie tylko na temat klasycznej czy współczesnej etnografii, ale też na temat ciągłej dominacji kulturowej Zachodu, dominacji spojrzenia na inne kultury z pozycji „centrum". Po takich przemyśleniach śmieszne wydają się żądania niektórych państw Zachodu, by Korea Południowa zrezygnowała z uchylenia ustawy regulującej wyrób kiełbasy z psów... Agnieszka Ewa Taper 1 2 3 1 Choć Robert Pool uważa Clifforda za „nie do końca wysublimowanego modernistę" (Robert Pool, Etnografia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 268-290), wydaje się jednak, że Kłopoty z kulturą dowodzą, że jest on raczej antropologiem postmodernistycznym. Patrz: Marcin Lubas, Pojęcie zróżnicowania kulturowego w antropologii postmodernistycz­ nej, kwartalnik Kultura współczesności, nr 2 (20), Instytut Kultury, Warszawa, 1999, s. 123-136. Michał Buchowski, Marian Kempny, Czy istnieje antropologia postmodernistyczna?, [w:] Michał Buchowski (red.), Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 9-28. 2 3 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, Aleksandra Jasińska-Kania (red.), Warszawa 2001: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, ss. 247 Książka Trudne sąsiedztwa. Z socjologii konfliktów narodowościowych, redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię, porusza temat bardzo ważny i od wielu lat niezmiennie aktualny. Autorzy prezentują rozmaite podejścia do problemu. W omawianej publikacji znajdują się za­ równo rozważania czysto teoretyczne, jak i analizy konkretnych przypadków W części artyku­ łów konflikt narodowościowy stanowi bezpośredni przedmiot badania, w części natomiast jest obecny niejako w tle - leży na przykład u podstaw analizowanych przez autorów współczesnych stereotypów etnicznych, determinuje wzajemne postrzeganie się grup narodowych. Trzy pierwsze rozdziały wyznaczają ramy teoretyczne pracy i tym samym kreślą drogi możliwych analiz materiału empirycznego przedstawionego w kolejnych tekstach. Aleksandra Jasińska-Kania prezentuje wybrane perspektywy teoretyczne stosowane do wyjaśniania i przewidywania konfliktów narodowościowych oraz etnicznych: perspektywę socjobiologii, teorii racjonalnego wyboru i teorii modernizacji. Następnie konfrontuje wnioski, wysuwane w ramach każdego z wymienionych podejść, z wynikami konkretnych badań. Autor drugiego rozdziału, Jerzy Szacki, snuje swe rozważanie wokół pojęcia nacjonalizmu. Przede wszystkim zwraca uwagę na wewnętrzne zróżnicowanie tego zjawiska. Podkreśla również trudności związane ze stworzeniem uniwersalnej definicji nacjonalizmu. Celem Barbary Szackiej jest ukazanie roli, jaką w procesie tworzenia tożsamości narodowej i etnicznej pełni pamięć społeczna. Autorka za najważniejsze elementy identyfikacji narodowej uznaje wspólną prze­ szłość i terytorium. Renata Siemieńska, reprezentująca podejście bardziej empiryczne, analizuje stosunki międzyetniczne w Europie Środkowej i Wschodniej w kontekście postępujących procesów demokraty­ zacji i unifikacji. Po prześledzeniu wyników badań przeprowadzonych w tym regionie wyodręb­ nia kilka zasad regulujących wzajemną percepcję narodów. O ocenie danej grupy decyduje m.in. zajmowana przez nią pozycja na skali bogactwa oraz położenie geograficzne. Konsekwencją tych nieuświadamianych wzorów jest charakterystyczna dla narodów Europy Środkowej i Wschod­ niej „wybiórcza" tolerancja. Konkretnym przypadkiem konfliktu narodowościowego - konfliktem albańsko-serbskim - zajmuje się Marek Tabin. Kładzie on szczególny nacisk na kwestie związane z funkcjonowa­ niem kosowskiego państwa podziemnego. Biorąc za przykład sytuację w byłej Jugosławii, poka­ zuje ciemną stronę idei państwa narodowego. Prognozy autora nie tchną optymizmem - według niego, pokojowe współistnienie obu skłóconych grup nie będzie możliwe nawet w bliżej nie­ określonej przyszłości. Praca Ewy Nasalskiej stanowi analizę treści polskich i niemieckich podręczników szkolnych. Badaczka pokazuje czytelnikowi, że te same wydarzenia są prezentowane młodzieży w obu kra­ jach w odmienny sposób. Porusza tym samym kwestię niezwykle istotną - podręcznik bowiem, uważany przez młodych ludzi za źródło obiektywnej wiedzy, odgrywa dużą rolę w kształtowaniu postaw względem innych narodów. Artykuł Joanny Koniecznej dotyczy wzajemnych stereotypów Polaków i Rosjan. Autorka wyróżnia dwa częściowo przeciwstawne obrazy Polaka rysujące się w społeczeństwie rosyjskim - pozytywny „braci Słowian" i negatywny „jaśniepanów Polaków". Podkreśla ich zależność od wydarzeń historycznych i bieżącej polityki. Stereotyp Rosjanina w naszym kraju również układa się dwutorowo. Przybysz ze Wschodu budzi niechęć, ponieważ kojarzy się przede wszystkim z okupantem i przestępcą. Z drugiej strony, jest też postrzegany jako „otwarta dusza" - jednak ten wizerunek odchodzi już w przeszłość. Badania Roberta Wyszyńskiego ogniskują się wokół związku kultury grupy polonijnej z Kazachstanu z dominującym nurtem polskiej kultury narodowej. Autor próbuje określić owe powiązania, wykorzystując koncepcje Stanisława Ossowskiego, Jerzego Smolicza i Antoniny Kłoskowskiej. Dochodzi do wniosku, że tożsamość narodowa kazachstańskich Polaków jest tworzona przede wszystkim w sposób świadomy, na drodze refleksji i samookreślenia. Kryteria �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 247 kulturalistyczne, które Wyszyńskiemu początkowo wydawały się najważniejsze, okazały się za­ tem być elementem wtórnym wobec czynników psychologicznych. Polacy są powszechnie posądzani o antysemityzm. Ireneusz Krzemiński, stojąc na czele zespołu badawczego, postanowił sprawdzić, czy ten stereotyp odpowiada rzeczywistości. W społe­ czeństwie polskim zdiagnozował dwa rodzaje postaw antyżydowskich - dość popularny antyse­ mityzm nowoczesny (sięgający do argumentów politycznych) i stosunkowo wąsko rozprzestrze­ niony antysemityzm tradycyjny (motywowany religijnie). Autor poszukuje źródeł „antysemityzmu bez Żydów" w polskiej tożsamości narodowej - zakłada, iż oba narody konkurują ze sobą 0 wyższe miejsce na skali moralno-kulturowej. Wspólnym polem zainteresowań Ewy Nowickiej oraz Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka jest zamieszkująca Polskę społeczność Cyganów. Ewa Nowicka po raz kolejny sięga do kon­ cepcji swojskości i obcości - pojęcia te służą jej do przedstawienia stosunku grupy dominu­ jącej do wspomnianej mniejszości romskiej. Okazuje się, że Cyganie są postrzegani jako „swoi" 1 „obcy" zarazem. Ich swojskość została nadbudowana na bliskości terytorialnej, wynika z ich „odwiecznego sąsiedztwa", obcość natomiast rodzi się z ich domniemanej inności społecznej, kulturowej, fizycznej i psychicznej. Artykuł Anny Gizy-Poleszuk i Jana Poleszuka wydaje się być doskonałym uzupełnieniem tekstu Ewy Nowickiej ilustrującego pokojową koegzystencję obu grup. Państwo Poleszuk pokazują, w jaki sposób marginalnie zarysowany przez Nowicką „czarny scenariusz" stosunków polsko-romskich realizuje się w praktyce. Autorzy, szczegóło­ wo analizując konflikt w Mławie, dochodzą do przekonania, iż jego wyjaśnień należy szukać w kategoriach społecznych. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na konferencji zorganizowanej w maju 1995 roku przez Zakład Socjologii Ogólnej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Przedstawiony materiał pochodzi zatem w większości z badań zakończonych w połowie lat dzie­ więćdziesiątych. Zapewne nie mógł on ulec od tego czasu całkowitej dezaktualizacji, ale trudno oczekiwać, że przedmiot badania trwa do tej pory w stanie niezmienionym. Podnoszony przeze mnie zarzut dotyczy niektórych artykułów, opierających się na badaniach empirycznych, analizu­ jących konkretne zjawiska społeczne. Ich autorzy najwyraźniej wymagają od czytelnika wiedzy wystarczającej do samodzielnego „dopisania ciągu dalszego", tymczasem zadanie to powinno zostać wypełnione przez nich samych. Biorąc dodatkowo pod uwagę fakt, że pewne fragmenty pracy zostały już wcześniej opublikowane w niezmienionej formie w innych źródłach, być może należałoby w podtytule książki umieścić informację: „Materiały z konferencji". Doprecyzowanie to pozwoliłoby uniknąć powyższych uwag. Praca redagowana przez Aleksandrę Jasińską-Kanię skłoniła mnie do refleksji nad tym, gdzie na przedstawionej „mapie sąsiedztwa" sytuuje się Polska. Czy Polak również jest „trudnym sąsia­ dem"? Z tekstu Barbary Szackiej można się dowiedzieć między innymi tego, że identyfikujemy się głównie poprzez historię. Z przytoczonych badań wynika, iż rola tego czynnika w budowie polskiej tożsamości narodowej jest znacznie większa niż w przypadku grupy porównawczej - Szwajcarów (Jasińska-Kania 2001, s. 41-42). Niewykluczone, iż w tym właśnie fakcie można poszukiwać jed­ nego ze źródeł negatywnego stereotypu Rosjan, o którym czytamy w artykule Joanny Koniecznej. Zaszłości historyczne decydują w pewnej mierze o dzisiejszym postrzeganiu naszego największego sąsiada (i nie tylko jego). Jak wynika z badań - Rosjanie (a także Żydzi i Cyganie) zdają sobie sprawę z polskiej nieprzychylności (por. Jasińska-Kania 2001, s. 152, 172, 242). Na koniec warto dodać, że zwrócenia uwagi na zagadnienie konfliktu o podłożu narodo­ wościowym potrzebuje również zmierzająca do zjednoczenia Europa. Odpowiednie zdiagnozowanie tego problemu i odszukanie właściwej drogi jego rozwiązania częściowo stanowić może o powodzeniu integracji. Pozostaje mi zatem tylko mieć nadzieję, że osoby odpowiedzialne za przebieg procesów unifikacyjnych, stojące na różnych szczeblach drabiny administracji publicz­ nej, również do tej książki dotrą. Katarzyna Kulikowska �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Roman Dzwonkowski SAC, Oleg Gorbaniuk, Julia Gorbaniuk, Postawy katolików obrządku łacińskiego na Ukrainie wobec języka polskiego, Lublin 2001: Towarzystwo Naukowe Katolic­ kiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 230, wykresy statystyczne, tabele 1 Kościół rzymsko-katolicki na Ziemiach Zabranych oraz na terenie przedrewolucyjnej Rosji traktowany był przez władze oraz rosyjskie otoczenie jako „Kościół polski" lub Kościół przede wszystkim Polaków. Oni to bowiem stanowili w skali Imperium około 80% wiernych tego wy­ znania. Praktycznie tak samo Kościół katolicki obrządku łacińskiego w ZSSR określały władze sowieckie. Dla niekatolickiego otoczenia, zwłaszcza dla prawosławnej większości, wyznanie katolickie było jednoznacznie „polską wiarą". To określenie, na dawnych kresach I-szej i II-giej Rzeczypospolitej, funkcjonuje nadal i dookreśla niejako etnograficznie substrát ludzki Kościoła rzymsko-katolickiego. Było zatem rzeczą oczywistą, iż nabożeństwo dodatkowe i paraliturgia do czasu reform Soboru Watykańskiego I I odbywały się w „polskim kościele" w języku polskim. Po zmianach soborowych, język narodowy, w tym przypadku polski, był językiem mszy Św., katechezy oraz osobistej modlitwy wiernych. Na kresach, zwłaszcza dla wiernych Polaków i ówczesnych tamtejszych duchownych, również w większości Polaków, było to oczywiste, natu­ ralne i samo przez się zrozumiałe. Tym bardziej, po roku 1988, gdy na fali gorbaczowowskiej piriestrojki nastąpiło gwałtowne ujawnienie zasięgu wiernych, którzy zaczęli odzyskiwać swoje polskie świątynie. Na Białorusi i Ukrainie wszystkie wspólnoty wiernych, które doprowadziły do odzyskania budynków i uruchomienia świątyń były wspólnotami Polaków. Podkreślam ten fakt gdyż wszelkie późniejsze działania na rzecz białorutenizowania i ukrainizowania Kościoła miały charakter zewnętrzny, obcy środowisku, które świątynie reaktywowało. Kościół na Wschodzie odrodził się jako polski z ducha, tradycji i języka. Piszący te słowa był tego naocznym świad­ kiem (na Białorusi, Ukrainie i Litwie). Równocześnie jednak z tym zjawiskiem, na Białorusi i Ukrainie, rozpoczęła się niezwykle silna presja polityczna na depolonizację Kościoła, którą podjęły najpierw środowiska odrodzeniowe (nacjonalistyczne) a w ślad za nimi (w znacznie mniejszej mierze) władze państwowe. Presja ta dotyczyła właśnie języka liturgii i była pochodną tez o tym, że „na Białorusi (Ukrainie) nie ma Polaków, są jedynie spolonizowani Biało­ rusini (Ukraińcy) - katolicy". Wspomniane środowiska presji, wykorzystując zewnętrzny fakt, iż duchownymi w tym okresie byli w przeważającej mierze przyjezdni księża - Polacy, wysunęły oskarżenia, z których miało wynikać, że duchowni ci „polonizują Białorusinów (Ukraińców)". Owa opinia kolportowana jest po dzień dzisiejszy (także w liberalnej i nie zorientowanej prasie polskiej) mimo, iż - jak zaznaczam niżej - jest absolutnie nieprawdziwa, a w przypadku Ukrainy i Białorusi wschodniej (przedwojenna BSSR) wręcz odwrotna, gdyż to właśnie duchowni przy­ bysze po krótkim okresie adaptacji do miejscowych warunków, wbrew woli wiernych, podjęli dzieło odwrotne - depolonizacji liturgii, co w praktyce oznacza depolonizację znacznej części wiernych, w tym w szczególności młodzieży i dzieci z tutejszych polskich rodzin, dzięki którym 1 Należy w tym miejscu podkreślić stosowane, a właściwie przypominane tutaj pojęcie, gdyż polityka oświatowa PRL-u doprowadziła do powszechnego mniemania, iż zabór rosyjski to tylko Królestwo Polskie, Kongresówka - czyli obszar do Bugu. Tak w dość oczywisty sposób rzecz prezentowały wszystkie szkolne podręczniki tamtego czasu. To przeświadczenie w praktyce pozostało do dnia dzisiejszego. Co ciekawsze, tak też kwestię widzą np. dzisiejsi niekomuni­ styczni historycy białoruscy, którzy m. in. uważają, że Rosja nie dokonywała rozbiorów Polski, utożsamianej właśnie z Kongresówką, i to niecałą (!), lecz „dołączała" kolejne tereny Białorusi. Granica I I I rozbioru Polski, wytyczona jako zachodnia rubież władztwa moskiewskiego, obok wspomnianej w tym tekście granicy między nie istniejącymi jeszcze państwami Białorusią i Ukrainą, ustalonej przy okazji zawierania Unii Polski z Litwą, okazała się jedną z najtrwalszych w Europie. W 1919 r. pojawiła się w nowej wersji jako „Linia Curzona". W 1939 r. stanie się granicą między I I I Rzeszą a ZSRR (w 1795 r. między Prusami a Rosją), a od 1944 г., jako zmody­ fikowana Linia Curzona, jest już granicą wschodnią, najpierw PRL, a teraz I I I Rzeczypospolitej. �249 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA wiara w ogóle została tutaj zachowana. Na ten aspekt sprawy, w naukowy i udokumentowany sposób, zwracał uwagę już w roku 1994 współautor recenzowanej pozycji . Zbadaniu i wszechstronnej współczesnej analizie tego właśnie zjawiska poświęcona jest praca R. Dzwonkowskiego, O. Gorbaniuka i J. Gorbaniuk. Opracowanie powstało jako efekt precyzyjnych i dogłębnych badań terenowych prowadzo­ nych reprezentatywnymi metodami socjo- i psychologicznym z zastosowaniem najnowszego apa­ ratu i metod badań statystycznych. Odnosi się do całego obszaru Ukrainy, z podziałem na dwa odmiennie ukształtowane historycznie środowiska, jakimi są Ukraina Zachodnia (przedwojenne południowo-wschodnie województwa I I RP oraz Wołyń) i Wschodnia (przedwojenna USSR). Obserwacje, wyniki i tezy udowodnione są przywołaniem reprezentatywnych wypowiedzi respondentów, tabelami, wykresami i diagramami (111 ilustracji - rysunków, 5 tabel i 10 załączni­ ków ilustrujących dane metodyczne o przedmiocie badania np. wyniki zatytułowane: „Czynniki powodujące wynarodowienie Polaków przed r. 1990" czy „Poziom religijności a przywiązanie emocjonalne do języka polskiego") ujmującymi rzecz tak szczegółowo, jak i całościowo w odnie­ sieniu do kompletu badanych cech. Reprezentatywne próby badawcze odniesione zostały do parafii wiejskich, małomiasteczkowych i miejskich, zaś respondenci podzieleni na równie reprezenta­ tywne kategorie wiekowe i środowiskowe. Podkreślamy w tym miejscu rzetelność badań i pełny zakres zastosowanego aparatu badawczego rzutującego na wiarygodność i przydatność praktycz­ ną ustaleń, wniosków oraz tez, jakie przedstawili autorzy Praca składa się z wprowadzenia, wyjaśnienia celu i przyjętych metod badawczych oraz dwu merytorycznych rozdziałów („Język polski w świetle wypowiedzi ankietowanych" i „Postawa wobec języka polskiego i polskości w świetle opinii o parafiach", zakończenia, wykazu załączni­ ków oraz tabel (rysunków) i streszczenia, w tym także w języku angielskim oraz ukraińskim. Podkreślmy także, iż opracowanie mające w założeniu klasyczną formułę „raportu z badań", wykroczyło znacznie dalej poza tę formułę a zaprezentowana treść książki jest daleko szersza aniżeli to, co sugeruje jej tytuł. Obok bowiem zbadanych i udokumentowanych „postaw" ukazuje genezę środowiska, tj. badanych katolików-Polaków, okoliczności związane z zachowaniem świadomości, tak narodowej jak i konfesyjnej, oraz ukazuje przyczyny i związane z nimi narodo­ we, społeczne i konfesyjne konsekwencje, wywołane okolicznością praktycznego wyrugowania języka polskiego z liturgii (Kościoła) w zdecydowanej większości parafii rzymsko-katolickich na Ukrainie. Stan i wyniki przeprowadzonych badań odnoszą się do roku 2000. Jak ustalili autorzy recenzowanej pozycji, po 10-12 latach renesansu Kościoła polskiego na Ukrainie proporcje językowe w tamtejszym kościele rzymsko-katolickim (łacińskim) są następu­ jące: 59% liturgia wyłącznie po ukraińsku, 27% po polsku, „naprzemiennie" 2%, okazjonalnie i „nieproporcjonalnie" po ukraińsku 10%, w formule „mieszanej" 2%. Zaznaczone wyżej „ 2 7 % " to w większości parafie na Ukrainie zachodniej. A wszystko to na tle następujących danych - faktów, z których wynika, że: w 89% „językiem pierwszej modlitwy" badanych był polski (ukraiński - 7%), językiem „prywatnej modlitwy w domu" jest w 83% język polski, 56% respondentów ma wpis w dowodzie osobistym stwierdzający narodowość polską a 7 1 % 2 3 2 Jest paradoksem, że wielu publicystów, obcych i polskich, w kraju i za granicą, jedno­ stronnie informowanych i zwykle niechętnych Polakom, urobilo tym właśnie księżom opinię polonizatorów ludności białoruskiej i ukraińskiej; por. Roman Dzwonkowski SAC, Polacy na daw­ nych kresach wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej, Lublin 1994. Wcześniej, R. Dzwonkowski, piszący pod pseudonimem Lida, pisał o tym wielokrotnie, m.in. na łamach paryskiej Kultury. Zagadnienie masowych fałszerstw oraz ukrywania (przed represjami) statystyk dotyczących liczby i rozmieszczenia Polaków na Ukrainie jest powszechnie znane. Stąd podaną wartość cechy należy znać za w znacznej mierze zaniżoną. Zjawisko miało miejsce za caratu, ZSSR i jest obecne współcześnie. Do danych statystyk narodowościowych okresu sowieckiego należy podchodzić z największą ostrożnością. Szacunki, przyjmowane na podstawie badań terenowych, pozwalają na 3 �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA samoidentyfikuje się (jednoznacznie, bez wątpliwości) jako Polacy. Na tym tle szczególnie charakterystycznymi ustaleniami autorów są dwie cechy: 67% duchownych to księża pochodzą­ cy z Polski (Polacy) i ta, że w 92% wierni, w ogromnej większości świadomi Polacy nie mieli żadnej możliwości wyboru, gdy idzie o wprowadzany autorytatywnie przez duchownego język liturgii, który to język praktycznie zawsze rugował dotychczasowy - polski. To podstawowe zestawienie stanowi clou wyników badań, które, jak to podkreślałem, są wszechstronne, szcze­ gółowe i reprezentatywne. Nie sposób w omówieniu przytaczać ich wszystkich. Wszystkie nato­ miast powinny stać się przedmiotem szczegółowego oglądu badaczy tematu, zainteresowanych tematyką, zaś przede wszystkim - duchowieństwa, które jest głównym sprawcą czegoś, czego nigdy na tych terenach nie było: z inicjatywy własnej - depolonizacji Kościoła i pośrednio - ukrainizacji tutejszych katolików-Polaków. Autorzy opracowania przytaczają reprezentatywne wypowiedzi wiernych, w których odczuciu sytuacja językowa to coś dla nich nie tylko niezrozumiałego ale i niezasłużona krzywda w świetle tego, co było tutaj tradycją. Niezasłużona tym bardziej i jeszcze bardziej niezrozumiała, że realizowana nie przez władze państwa ukraińskiego, lecz przez samych księży i to w większości ich rodaków z duchowej Ojczyzny, Polski, którą z uwagi na swe przejścia i cierpienia, wręcz idealizują. Nie bez powodu zatem autorzy badań i opracowania o problematyce języka (też alfabetu prawosławnego w łacińskiej literaturze i księgach liturgicznych łacińskiego Kościoła) - wnioski z badań kończą uwagami i hipotezami zawartymi w podrozdziale zatytułowanym „Perspektywy zachowania polskości". Uwagi, wnioski i hipotezy z tej właśnie perspektywy są, jak to zaznaczają autorzy, „bardzo pesymistyczne", gdyż zaledwie 5% badanych oceniło per­ spektywy zachowania polskości jako dobre. Ustalenia własne badaczy prowadzą do wniosków, iż „przyszłość Polaków w 80% jest tam pod znakiem zapytania", z tym, że na Ukrainie zachodniej aż 69% badanych uznało perspektywy za „żadne" a 18% jako „nikłe". Na Ukrainie wschodniej perspektywy przetrwania polskości, według cech „żadne", „nikłe" i „przeciętne", wynoszą, według ustaleń autorów - 78%, podkreślając przy tym że, ukrainizacja Kościoła na tym obszarze „pośpieszna, odgórna, nie uzgodniona z parafianami i dokonana wbrew ich woli eliminacja języka polskiego z Kościoła oraz z wychowania religijnego młodego pokolenia o polskich korzeniach nie rozwiązała w istocie żadnego problemu poza ostatecznym rozstrzygnięciem kwestii polskiej w tych miejscowościach" (s. 195). To wszystko jest w pierwszej mierze dziełem samych duchownych (i sióstr zakonnych prowadzących tam katechezę), którzy „niejednokrotnie na drodze wyraźnej manipulacji i nadużyć [...] powoływali się [...] m.in. na rzekome polecenie Ojca Świętego". Zjawisko (depolonizacja - ukrainizacja językowa) spotyka się z przychylnością władz ukraińskich, poparciem ukraińskich środowisk nacjonalistycznych oraz popierającym zrozumieniem otoczenia ukraińskiego. Jedynym niepolskim ośrodkiem, który ocenia to negatyw­ nie są koła miejscowej Cerkwi prawosławnej, które w rusinizacji (ukrainizacji) liturgii łacińskiej upatrują ułatwienie dla prozelityzmu, tym bardziej, że ukrainizujący Kościół duchowni ma­ sowo używają pojęcia „cerkwa" (cerkiew) na oznaczenie dotychczasowego „kościoła", mimo iż poza wielu innymi przemawiającymi przeciwko temu względami, język rosyjski i ukraiński znają pojęcie „kościół" a sam wyraz nie jest pochodzenia polskiego, lecz czeskiego. Ma się rozumieć, że ukraińskie otoczenie o tym ostatnim nie wie, traktując pojęcie „kościół" jako immanentnie związane z polskością. Sytuacji takiej, opisanej przez autorów opracowania, nigdy nie było w Kościele katolickim na Wschodzie. Owszem, działania depolonizacyjne - rusyfikatorskie miały miejsce w drugiej połowie X I X wieku i były wspierane przez władze zaborcze, lecz ich wdrażaniem, w tym pisa­ niem tzw. trebników, czyli liturgii i katechizmu w języku rosyjskim, zajmowali się odosobnieni księża i hierarchowie diecezji wschodnich. Duchowni ci, w opinii parafian (Polaków) cieszyli się jednoznacznie złą sławą „renegatów". Po klęsce ich przedsięwzięć oni sami i ich dzieło po­ padły w niesławną niepamięć. Przypomnieniu tej niechlubnej karty na tle heroicznych postaw postawienie tezy, że dane te, w odniesieniu do Polaków, z wyjątkiem Litewskiej SSR, gdzie sto­ sowano polityczną zasadę divide et impera, są zaniżone mniej więcej dwukrotnie. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 251 wiernych i większości duchowieństwa katolickiego na obszarach diecezji mińskiej i archidiecezji mohylowskiej poświęcili dokumentalne opracowanie Dionizy Bączkowski i Józefat Żyskar. To cen­ ne opracowanie zostało w roku 2001 wydane jako reprint, pod redakcją Ryszarda Brykowskiego . Praca R. Dzwonkowskiego, O. i J. Gorbaniuków jest niezwykle ważna. Podejmuje bowiem i , co ważniejsze - dowodnie oraz obiektywnie wyjaśnia, nie tylko problematykę językową w Kościele łacińskim na współczesnej Ukrainie ale, co równie ważne, ukazuje socjologiczny i psychologiczny portret wierzących, katolików w tym państwie. Ukazuje złożone stosunki z otoczeniem oraz wskazuje i wyjaśnia wielki splot historycznych oraz współczesnych uwarunko­ wań, które zapewniły, mimo wszystkie przeciwności, przetrwanie świadomości narodowej i wiary tamtejszych Polaków. Aż do ... wolności religijnej po roku 1988-1990, która to „wolność" stała się niespodziewanie dla zainteresowanych początkiem końca. Ukazanie stanu dzisiejszego na wspomnianym tle to ważne ustalenie badawcze. Należy życzyć ks. prof. Dzwonkowskiemu, by zechciał się podjąć (i uzyskał środki na badania) opracowania tej samej problematyki w odniesie­ niu do współczesnej Republiki Białoruś, gdzie w 10 min. państwie szacuje się liczbę katolików rzymskich na około 2-2,5 min, oficjalne statystyki narodowościowe zaniżają natomiast liczbę tamtejszych, autochtonicznych Polaków do zaledwie 3,9% mieszkańców państwa. Polaków utoż­ samiających się z katolicyzmem z kolei określa się tam, jak już wyżej wspomniano, jako „Biało­ rusinów - katolików" lub co najwyżej „kościelnych Polaków" . Recenzowaną pozycję polecam wszystkim, interesującym się problematyką konfesyjną i narodowościową we współczesnym państwie ukraińskim. Bardzo wiele wyjaśni ona zarówno historykowi, politologowi, etnologowi, jak i językoznawcy. Nie znam liczebności nakładu. Sądząc jednak z naukowego charakteru oraz źródła finansowania {grant KBN) sądzić należy, iż nakład nie jest wielki. To jedyna wada recenzowanego opracowania, które, z uwagi na treść, winno się znaleźć jako lektura obowiązkowa w bibliotece każdego dekanatu rzymsko-katolickiego na Ukrai­ nie, a także w seminariach duchownych tamtejszych i w Polsce. 4 5 Zdzisław J. Winnicki Ks. Edward Walewander, Problematyka wychowawcza w środowiskach emigracyjnych, Lublin 2000: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, ss. 106, ilustracje Problematyka wychowania jednostki od zawsze nurtowała pedagogów, psychologów, socjo­ logów, nauczycieli, księży, rodziców i wszystkich tych, którzy zdają sobie sprawę z konieczności przekazania podstawowych wartości obowiązujących w danym społeczeństwie, kulturze. Czło­ wiek od zarania swojego życia potrzebuje kogoś, kto pokieruje nim, pomoże wydobyć i rozwinąć w pełni wartości, uwrażliwi na dobro i zło. Podstawową komórką wychowawczą jednostki jest rodzina. O tym pisze wielu znanych pedagogów, psychologów (również innych badaczy), m.in. T. Kukołowicz, M . Ziemska, J. Rembowski, M . Przetacznik-Gierowska i in. Rodzina, a w szczególności rodzice, mają ogromny wpływ na rozwój dziecka. To w rodzinie zapoznaje się ono z funkcjonowaniem państwa, Kościoła, uczy się współżycia z innymi, a szczególnie z osoba­ mi starszymi. Rodzina jest dostarczycielem wzorców identyfikacyjnych: z płcią, rolą społeczną, wartościami, narodowością, wyznaniem. Jednostka musi mieć punkt odniesienia do czegoś lub 4 Nasze Kościoły. Tom I , Część 1: Archidiecezja Mohylowska. Mohylowszczyzna; Tom I , Część 2: Diecezja Mińska; Tom I , Część 3: Archidiecezja Mohylowska, Witebszczyzna, Reprint serii wydawniczej „Nasze Kościoły" w archidiecezji mohylowskiej i diecezji mińskiej został wykonany z inicjatywy Ośrodka do spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego poza Granicami Kraju - Sto­ warzyszenia Wspólnota Polska przez Wydawnictwo Biblioteki Narodowej, Warszawa 2001. Por. na ten temat: I . Kabzińska, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa 1999. 5 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA kogoś, stanowi to niezbędne źródło w poznaniu własnego „ja", pomaga na drodze do samodosko­ nalenia się, rozwoju poczucia tożsamości. Pomaga w odpowiedzi na pytanie - „kim jestem". Podkreślić należy, iż na rozwój jednostki ludzkiej wpływają także w sposób istotny takie czynniki, jak: dziedziczność, wychowanie, środowisko społeczne (kultura) i własna aktywność. Na danym etapie rozwoju człowieka spełniają one pierwszorzędną rolę ustępując miejsce następ­ nym. Tak więc, w zależności od jakości pierwotnego środowiska wychowawczego jednostki - rodziny - rozwija się jej własna aktywność oraz pełnowartościowe funkcjonowanie w środo­ wisku społecznym. Nadrzędnym zaś czynnikiem nad wychowaniem jest dziedziczność, która warunkuje, niepoddające się w pełni czynnikowi wychowawczemu, pewne zachowania jednostki, jej umiejętności i predyspozycje. Narodowość stanowi jeden z wyznaczników tożsamości jednostki. Polacy są narodem, który dotkliwie odczuł politykę depolonizacji, przymusu wyrzeczenia się swojej narodowości. Wskutek wydarzeń losowych oraz innych przyczyn Polacy znaleźli się w wielu krajach Europy Zachod­ niej i Wschodniej, a także na innych kontynentach, w tym m.in. w Ameryce Południowej. Fakt znalezienia się w obcym kraju, w obcej i nieznanej kulturze i jednoczesnej konieczności za­ adaptowania się w nowym środowisku - wymagały od emigranta, zesłańca, wychodźcy, robot­ nika sezonowego wysiłku, „przełamania się" i otwarcia się na nową rzeczywistość. Z drugiej strony, tęsknota za Ojczyzną gromadziła ich wokół środowisk i symboli z tą Ojczyzną kojarzo­ nych. To przywodziło ich do miejsca, które katalizowało wszystkie te wartości. Miejscem tym był Kościół Katolicki, w którym kapłan, na ogół Polak, obok wypełniania funkcji duszpasterza pełnił naturalną rolę wychowawcy, autorytetu, a także przypominał swoją obecnością ojczysty kraj. Środowisko parafialne odgrywało przy tym wielofunkcyjną rolę, w szczególności eduka­ cyjno-wychowawcza, w stosunku do dzieci emigrantów, które zdobywały tutaj także podsta­ w o w ą wiedzę historyczną, językową i kulturową związaną z krajem pochodzenia rodziców. Owe potrzeby leżały u genezy powstania sieci szkolnictwa parafialnego, które stało się do czasów nam współczesnych trwałą instytucją. Zagadnieniu roli parafii katolickich jako centrum edukacyjno-wychowawczego poświęcono wiele publikacji. Do tego nurtu badawczego zaliczamy wiele opracowań powstałych w ośrodku naukowym KUL-u, jakim jest Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym. Ze środowiska tego wyszła praca poświęcona problematyce wychowania w środowisku emigracyjnym, autorstwa ks. prof. Edwarda Walewandra. Ks. E. Walewander posiada znaczący dorobek naukowy w zakresie badanego tematu. Jest badaczem i praktykiem, ponieważ przez wiele lat łączy funkcje duszpasterza polonijnego i badacza przedmiotu. Recenzowana pozycja dotyczy w szczególności wychowawczej roli kapłana - Polaka wśród Polaków, którzy przyznają się do polskości. Autor opisuje środowisko polskich emigrantów na Zachodzie z punktu widzenia problematyki wycho­ wawczej w środowiskach parafialnych. Podkreślmy, iż z tego samego naukowego ośrodka Kato­ lickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z którego pochodzi autor omawianej pozycji, wyszło wiele opracowań z zakresu tej tematyki. Wskażmy w tym miejscu w szczególności książkę ks. prof. R. Dzwonkowskiego Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki narodowościowej i religijnej , w której autor ukazał m.in. rolę kapłana polskiego dla Polaków na Kresach Wschod­ nich: na Białorusi, Ukrainie, Litwie, Łotwie. Spoiwem łączącym te dwie prace jest, po pierwsze, uwrażliwienie kapłanów na potrzeby rodaków, na zdobycie rzetelnej wiedzy historycznej, kultu­ rowej o kraju przebywania Polonii i Polaków, po drugie, powinność uwzględnienia wewnętrz­ nych potrzeb tych ludzi. Pogodzenie obyczajów kraju przebywania Polaków z wyniesionym bagażem kultury ojczystej i wynikających z tego takich a nie innych potrzeb wymaga od kapłana zaangażowania i umiejętności dostosowania potrzeb wiernych do nowych dla nich warunków. 1 1 Dzwonkowski R. SAC, Polacy na dawnych Kresach Wschodnich. Z problematyki naro­ dowościowej i religijnej, wyd. Oddział Lubelski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", Lublin 1994. W kolejnym dziele tegoż autora, Za wschodnią granicą 1917-1993, wyd. „Wspólnota Pol­ ska" & „Apostolicum", Warszawa 1995, także poruszona jest kwestia wpływu Kościoła i księży na zachowanie tożsamości narodowej Polaków na Kresach. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 253 Książka E. Walewandra jest opracowaniem, które powstało na podstawie doświadczeń wyni­ kających z praktyki duszpasterskiej Autora w środowiskach, które jednocześnie stanowiły dla niego przedmiot badań naukowych. Swoje obserwacje i wnioski umieścił na tle dorobku badaw­ czego innych autorów. W tym kontekście odniósł się do literatury przedmiotu, tj. opracowań socjologicznych i pedagogicznych niezbędnych dla weryfikacji ustaleń własnych. Literatura i inne źródła umieszczone są w przypisach oraz przywołane w odsyłaczach w zależności od kon­ kretnego problemu badawczego, które Autor omawia. Ustalenia zawarte w recenzowanej pozycji ukazane są na tle reprezentatywnego zestawu ocen i poglądów badaczy przedmiotu. Całość uzupeł­ nia ikonografia w postaci dokumentu fotograficznego badanych środowisk (21 zdjęć). Książka składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym Autor skupia się nad pojęciem wy­ chowania. Podkreśla, że wychowanie jest procesem, który „następuje przez harmonijny rozwój wrodzonych cech fizycznych, moralnych oraz intelektualnych człowieka" (s. 19). W procesie wychowania człowieka ważne jest dążenie jego wychowawców do tego, aby stał się on jednostką samodzielnie myślącą, dążącą do własnego samodoskonalenia się, rozwoju swoich uzdolnień. To na barkach środowiska wychowawczego spoczywa powinność wydobycia i pokazania wychowan­ kom ich zdolności, rozbudzanie i rozwijanie ich walorów duchowych, psychicznych itp., jakich wymaga od nich społeczeństwo. „Wychowanie to nieustanny proces przygotowania człowieka do pełnego udziału w życiu społecznym" (s. 21). Nie można bowiem odizolować jednostki od społe­ czeństwa bez szkody dla obu stron, jak dla jednostki, tak i dla państwa. Społeczeństwo utraci lojal­ nego obywatela, oddanego jej, człowiek zaś będzie się czuł zagubiony w strukturze społecznej. Niezrozumiałym dla niego mogą okazać się takie pojęcia jak: patriotyzm, miłość do Ojczyzny itp. Autor zaznacza, że kapłan „zajmuje wyjątkowe miejsce w wychowaniu" (s. 21). Przytaczając Deklarację o wychowaniu chrześcijańskim Soboru Watykańskiego I I , akcentuje doniosłość powołania tych osób, które pomagają rodzicom w pełnieniu ich obowiązku - „powołanie to wy­ maga szczególnych przymiotów umysłu i serca, jak najstaranniejszego przygotowania i ciągłej gotowości do odnowy i dostosowania się" (s. 21). Na przykładzie wyżej wymienionej pozycji R. Dzwonkowskiego zauważyć można, jaką niewiedzę historyczną prezentują kapłani przybyli z Polski na Białoruś, którzy zaczynali wprowadzać język białoruski do liturgii, do katechezy dzieci i młodzieży. Księża zbyt dosłownie dostosowali się do realiów białoruskich, pomijając, zaniedbu­ jąc lub wręcz negując zapotrzebowania Polaków, m.in. chęć uczestnictwa w liturgii sprawowanej w języku polskim, języku duszy wiernych. To zaniedbanie ma swoje źródła m.in. w chęci przy­ byłych duchownych utrzymania dobrych stosunków z władzami. W rozdziale drugim Autor przedstawia historię powstania i rozwoju szkolnictwa przy Kościele na emigracji, wskazując, że szkolnictwo kościelne ma wielowiekową tradycję. Księża z zaangażowaniem podchodzili do zachowania języka ojczystego w wielu krajach, gdzie tylko znaj­ dowała się społeczność polska. „Parafia" - jak podkreśla ks. E. Walenwander - „oprócz swej funk­ cji religijnej była ośrodkiem kultywowania tradycji i kultury polskiej" (s. 27). Szkolnictwo polo­ nijne znalazło szerokie poparcie wśród emigrantów polskich jeszcze w ubiegłym stuleciu. Pragnęli oni, aby ich dzieci wychowywały się w duchu patriotyzmu, miłości do Ojczyzny. Szczególnie waż­ nym w tym rozdziale jest stwierdzenie, iż harmonijny rozwój wartości ojczystych, dla dobra dzieci emigrantów, powinien iść w parze z rozwojem i poznaniem wartości kraju przebywania, aby mogli w przyszłości stać się pełnowartościowymi obywatelami danego kraju, z jednoczesnym poszano­ waniem kultury przodków, a nawet z czynnym uczestnictwem w życiu Polski (np. chęć kształcenia się w Polsce). Wychowanie młodego pokolenia w systemie dwukulturowości umożliwia jemu „dokonanie w sobie syntezy kulturowej, w której elementy zaczerpnięte z różnych kultur łączą się ze sobą i nawzajem przenikają" (s. 34). Takie wychowanie ubogaca wewnętrznie człowieka, stwarza większe możliwości własnego rozwoju. Do takiego rozwoju jednostki powinni dążyć duszpasterze na emigracji, wspomagając rodziców w trudzie ich wychowania. Kolejny rozdział traktuje o wychowawczej roli duszpasterza na emigracji. Autor podkreśla, że polskość jest nierozerwalnie związana z Kościołem katolickim. Wykorzystując literaturę pa­ miętnikarską, naświetla on rolę Kościoła wśród polskich emigrantów poczynając od ubiegłego stulecia. Kapłan przedstawiany jest tu jako osoba głęboko patriotyczna, która swoim zapałem, �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA postawą, w wielkim stopniu przeciwdziałała zobojętnieniu wiernych do wartości religijnych oraz narodowych. Kościół na emigracji pełnił rolę wychowawczą, jednoczącą, wspierającą, czyli taką, jaką pełnił w Polsce od zarania jej dziejów. Autor również zwrócił uwagę na dość istotną rzecz, jaką stanowi obraz księdza, którego potrzebować będzie Polonia w przyszłości. Rozpatruje tę kwestię pod względem potrzeb Polonii amerykańskiej. Na emigracji pracują trzy grupy księży: z Polski, księża amerykańscy polskiego pochodzenia oraz księża amerykańscy, którzy nie mają korzeni polskich. Każda z nich boryka się z określonymi problemami. Księża z Polski dobrze orientują się w sytuacji kraju pochodzenia emigrantów, znają język, który ułatwia porozumienie, wiedzą jak funkcjonuje parafia polska, nie orientują się natomiast - mimo przygotowania w Seminarium Polskim w Orchard Lake - w specyfice pracy parafii amerykańskich. Księża ame­ rykańscy polskiego pochodzenia znajdują się w sytuacji dokładnie odwrotnej - „mają kłopoty z porozumieniem się z najnowszą emigracją. Księża o polskim pochodzeniu często nie rozumieją sensu duszpasterstwa polonijnego i w związku z tym często są do niego źle nastawieni" (s. 61). Autor podkreśla, że tacy księża „często chętni są do całkowitego likwidowania polonijnego dusz­ pasterstwa" (s. 61). Niechęć księży owocuje skreślaniem mszy św. i nabożeństw w języku pol­ skim, zmianą nazw polskich kościołów na amerykańskie itp. Księża amerykańscy nie mający polskiego pochodzenia w większości nie znają języka pol­ skiego, nie mówiąc już o historii i kulturze polskiej, co jeszcze bardziej utrudnia zrozumienie Polonii, jej potrzeb. Z podobnymi problemami można się spotkać w parafiach katolickich na Białorusi. Pracują tam księża - Polacy z Polski, księża pochodzenia polskiego z Białorusi oraz księża, którzy uważają się za przedstawicieli innych narodowości. Księża z Polski, o czym wspomniano wyżej, w „dobrej wierze" wprowadzają język białoruski do liturgii lub też używają mieszanki językowej podczas sprawowanej Eucharystii . Mieszanka językowa w Kościele na Białorusi przybiera coraz częściej postać komiczną. Głoszący kazania księża mówią w trzech językach naraz: po białorusku, po rosyj­ sku i po polsku. Ciężko jest czasem zakwalifikować język kazań, katechez do jakiś grupy: nie wiadomo czy mówią trasianką czy mową prostą}. Język jest, dosłownie rzecz ujmując, „połama­ ny". W takiej sytuacji księża przyczyniają się do zaniedbania poprawnego użycia przynajmniej jednego z wyżej wymienionych języków, co nie jest korzystne z punktu widzenia filologów i wszyst­ kich, którzy dążą do tego, aby ich dzieci mówiły poprawnie w którymś z wybranych języków. Niektórych księży miejscowych na Białorusi, podobnie jak i amerykańskich w Stanach, cechuje niechęć do patriotycznego nastawienia Polaków do języka ojczystego. Księży, którzy dbają o polskość w kościele, określają często jako nacjonalistów polskich. Zdarza się, że takie opinie głoszą miejscowi klerycy, księża, a nawet zakonnice. Można jedynie mieć nadzieję, że Kościół katolicki na Białorusi nie ulegnie całkowitej białorutenizacji. Byłoby to niekorzystne dla zamieszkałych tam Polaków, którzy w obliczu zagrożeń dla życia dzielnie bronili wiary. Nie należy zapominać, że niezłomnej postawie tych ludzi w dużej mierze zawdzięcza się prze­ trwanie wielu kościołów. Ostatni rozdział książki Autor poświęcił rozważaniom o wpływie środowiska na wychowanie jednostki. Zgadzam się z Autorem, że wychowanie powinno być skierowane ku doskonaleniu wartości. Środowisko wychowawcze pierwotne, jakim jest rodzina, powinno dążyć do ugrunto­ wania wartości w dziecku, aby mogło ono w przyszłości, na drodze weryfikacji i konfrontacji tych wartości z rzeczywistością otaczającego je świata, dokonać konstruktywnych wyborów. Po­ móc w tym powinien Kościół katolicki poprzez posługę kapłanów. Kapłani powinni zdać sobie 2 2 Na przykład jedno z czytań jest po polsku, drugie po rosyjsku, Ewangelia jest czytana w dwóch językach - po polsku i w języku rosyjskim, kazania są głoszone albo po rosyjsku, albo po polsku z tłumaczeniem na rosyjski (przede wszystkim na mszy św. dla dzieci). „Trasianką" na Białorusi mówią ludzie mieszający języki białoruski i rosyjski, natomiast język prosty jest połączeniem polskiego i białoruskiego. Coraz częściej język prosty jest uważany za mieszankę polsko-białorusko-rosyjską. I . Kabzińska, w swojej książce pt. Wśród „kościelnych Polaków", Warszawa 1999, opisuje to zjawisko. 3 �255 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA sprawę z wpływu, jaki wywierają na młode pokolenie. Nic nie ujdzie uwagi dzieci i młodzieży, która jest na drodze poszukiwania i samostanowienia. Kapłani powinni także uszanować decyzje rodziców, np. w jakim języku prowadzić katechezy, a nie według własnego pojęcia dobra dla dziecka; powinni nieustannie pamiętać o swoim nadrzędnym powołaniu - służbie Bogu i ludziom, które wymaga pokory, przemyśleń, miłości. Opracowanie ks. E. Walewandra jest kolejną, istotną pozycją, wskazującą na to, że los człowieka i jego duchowe i kulturowe potrzeby nie są spychane na margines we współczesnym, zmaterializowanym świecie. Świadczy o wszechstronnym zainteresowaniu Polonią i Polakami poza granicami kraju. Praca stanowi cenne źródło, niezbędne, moim zdaniem, dla edukacji kapłanów, którzy podejmują pracę w środowiskach emigracyjnych. Z tego powodu uważam, że ta niewielka, ale w sposób lapidarny i celny ujmująca problematykę praca może w sposób istotny uświadomić kapłanom wagę odpowiedzialności za tych, wśród których pracują, dlatego poświęciłam jej omówieniu tyle miejsca. Obok waloru poznawczego, praca ma znaczenie jako wskazówka metodologiczna dla wszystkich duszpasterzy podejmujących wieloaspektową pracę w podobnych środowiskach. Helena Giebień Walter Żelazny, Francja wobec mniejszości narodowych. Etniczność, etnopolityka, etnosocjologia, Tyczyn, 2000: Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, ss. 339 Dawno już na rynku wydawnictw naukowych nie gościła pozycja tak zajmująca, jak książka Waltera Żelaznego. Skierowana do szerokiego audytorium, acz spełniająca wszelkie wymogi pracy naukowej - dotyka sfery trudno dostępnej i jak dotąd niezbadanej. Autorowi udało się dotrzeć do wszystkich mniejszości narodowych Francji, stworzyć ich kompleksowe portrety socjologiczne oraz rozszerzyć teoretyczne pole rozważań nad etnicznością. Praca Waltera Żelaznego, oparta na bardzo bogatym materiale faktograficznym, uzyska­ nym w trakcie kilkuletnich badań, daje wyczerpujący obraz współczesnych stosunków etnicz­ nych Republiki Francuskiej. Odsłania polskiemu czytelnikowi drugie oblicze państwa, które dwieście lat temu zaszczepiło w Europie idee „wolności, równości i braterstwa". Żelazny stawia śmiałą tezę, iż Francja jako jedyne państwo demokratyczne neguje istnienie na swym obszarze mniejszości narodowych. Obok takich państw jak Turcja czy Iran prowadzi politykę przymusowej asymilacji i dyskryminacji mniejszości. Ze zrozumiałych względów ta książka nie mogła więc powstać w środowisku badaczy francuskich. Sam Żelazny miał problemy zarówno z dotarciem do wielu danych statystycznych, jak i ze zdobyciem informacji od człon­ ków mniejszości narodowych. Materiały zebrane w tej książce posłużyły do realizacji dwóch celów badawczych. Pierw­ szy z nich ma być próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego państwo francuskie zaprzecza istnie­ niu mniejszości narodowych na swym terenie oraz zwalcza je metodami często na granicy legalności. Dodatkowo, jakie te mniejszości implikują problemy społeczno-polityczne i jak obecna etnopolityka Francji wpływa na jednoczącą się Europę. Druga część książki w całości poświęcona jest sytuacji poszczególnych mniejszości narodowych: Bretończyków, Okcytańczyków, Korsykanów, Basków, Katalończyków, Sabaudczyków, Flamandów, Alzatczyków i Lotaryngów frankońskich. Przestrzegając ścisłych rygorów metodologicznych Żelazny podaje własne definicje pod­ stawowych pojęć użytych w rozprawie. Na szczególną uwagę zasługuje oddzielenie terminu „mniejszość narodowa" (grupa ludzi odseparowana od swojego narodu, zamieszkująca w obcym państwie) od „narodu bez państwa" (społeczeństwa, które z różnych powodów nie wybiło się na niepodległość). Autor posługuje się również popularnym w literaturze etnicznej pojęciem „państwa-narodu", używanym na określenie społeczeństwa zorganizowanego przez naród do­ minujący w państwie. �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Francuskie etat-nation (państwo narodowe) zmierza do przymusowej asymilacji bądź unice­ stwienia narodów „drugiej kategorii". Podstawowym narzędziem dyskryminacji jest niedopusz­ czanie do rozwoju języków poszczególnych regionów. W tak zorganizowanym społeczeństwie panuje jedność instytucji państwa i narodu, czym tłumaczy się narzuconą unifikację językową i społeczną. Dla wyjaśnienia specyfiki francuskiej etnopolityki, Żelazny posłużył się teorią przemocy symbolicznej Pierre'a Bourdieu. Jego zdaniem, odzwierciedla ona działania Francji, zmierzającej do narzucenia obowiązującego modelu kultury oraz reprodukcji przywilejów klasy rządzącej poprzez oświatę. W części poświęconej poszczególnym mniejszościom zgromadził ogromną listę dowodów na poparcie swego twierdzenia. Republika pozostaje wierna jakobińskiej koncepcji państwa od ponad dwustu lat. Idea „państwa-narodu" wsparta jest na solidnych filarach francuskich modeli filozoficznych i socjo­ logicznych. Zaskakujące jak w dobie miażdżącej wręcz przewagi naukowych koncepcji wielokulturowości oraz tendencji regionalistycznych we współczesnych demokracjach, Francja nadal dąży do narodowej homogenizacji. Zwłaszcza, że według szacunków Żelaznego około 20% lud­ ności należy dojednej z siedmiu mniejszości narodowych Francji, ponad pięć milionów obywa­ teli posługuje się (obok francuskiego) jednym z języków regionalnych. Kolejne cztery miliony „Francuzów" to imigranci, których poczucie tożsamości narodowej trudno ustalić ze względu na brak tego rodzaju badań. Oficjalnie państwo francuskie daje swoim obywatelom możliwość zrzeszania się, tworzenia regionalnych partii politycznych, nauki języka regionalnego i kultywowania własnych tradycji. Nie mniej jednak w statucie żadnej partii nie może być mowy o żądaniach autonomii terytorial­ nej. Nauczyciele mogą uczyć języka regionalnego, jednakże nie mogą w żaden sposób uaktyw­ niać świadomości narodowej młodzieży. W szkołach państwowych brakuje wysoko wykwalifi­ kowanej kadry. W praktyce dzieci mają możliwość nauki języka jedynie w szkołach prywatnych, powstałych z inicjatyw obywatelskich. Państwowe mass media poświęcają na programy lokalne poszczególnych mniejszości do kilku minut dziennie. Zdaniem Żelaznego, owo minimum języ­ kowe służy wyłącznie propagandzie zewnętrznej. We Francji ma miejsce swoista dyskryminacja lingwistyczna, przejawiająca się w ogromnych subwencjach oraz promocji języka francuskiego, przy jednoczesnym zaniżaniu liczby lektorów języków regionalnych. Szczególnie interesująca dla polskiego czytelnika może okazać się druga część książki, w której z niezwykłą starannością odtworzono sytuację poszczególnych mniejszości narodowych, narodów bez państwa, departamentów oraz terytoriów zamorskich Francji. Etnopolityka państwa rodzi tam liczne konflikty. Szczególnie silne napięcia mają miejsce na Korsyce, gdzie prawdziwym faux-pas byłoby nazwanie wyspiarza Francuzem. Korsykanie, uwa­ żający się za oddzielny naród, uciekają się do ataków terrorystycznych skierowanych przeciw narodowym symbolom Francji (budynkom administracji publicznej, posterunkom policji itp.). Tendencje separatystyczne ujawniają również Baskowie, Bretończycy oraz Sabaudczycy. Mniej radykalne mniejszości: Katalończycy i Flamandowie, domagają się autonomii w ramach Republiki i poszanowania kulturowej odrębności. Nawet takie mniejszości językowe jak Alzatczycy i Lotaryngowie poczuwają się do podwójnej przynależności narodowej i bronią swojej odmienności lingwistycznej. Renesans świadomości etnicznej ma również miejsce w niektórych terytoriach zamorskich Francji. Jedyną zaporą dla wzrostu orientacji narodowych wśród terytoriów zamorskich są subwencje unijne. Powoli Francja godzi się jednak z faktem, że nie wszędzie bycie Francuzem jest opłacalne. Największą wolnością kulturowo-językową cieszy się Polinezja Francuska, która jako pierwsza zyskała autonomię Tendencje antyfrancuskie nasilają się również w Nowej Katalonii. W związku z żądaniami niepodległościowymi Kanaków, Republika zmuszona jest do ciągłych ustępstw, aby nie utracić całkowicie panowania w Oceanii. Analizując zjawisko ciągle słabnącej więzi Francji z poszczególnymi mniejszościami, Żela­ zny prognozuje zmierzch idei państwa-narodu. Jego książka wpisuje się niewątpliwie w nurt socjologii wartościującej. Jednakże perspektywa mniejszościowa została tutaj użyta w sposób wyważony. Znajdujemy w niej również miejsce na argumenty strony przeciwnej (m.in. teorie �257 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA uzasadniające koncepcję etat-natioń). W rozważaniach można by pójść jeszcze dalej. Warto za­ stanowić się nad przyczynami lęku Francji przed regionalizacją i zagrożeniem integralności. Czy jakobinizm w wystarczający sposób tłumaczy swoistość Republiki na arenie międzynarodowej? Otwiera się również kilka nowych perspektyw badawczych, m.in. zagadnienie stosunku społe­ czeństwa francuskiego do mniejszości narodowych oraz problematyka imigracji w kontekście przemocy symbolicznej. Mimo iż główne tezy zawarte w książce mogą być zaskakujące i kontrowersyjne, powinna ona stać się lekturą obowiązkową dla osób zajmujących się problematyką etniczną. Jej największym walorem jest stworzenie wyczerpujących zestawień etnosów, ich umiejscowienia w historii Francji, wskazanie wartości naczelnych, instytucji, literatury, pism oraz implikacji społeczno-politycznych wynikających z budzenia się ich świadomości narodowej. Joanna Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie 2001: Wydawnictwo „Atla 2", ss. 246, i l . Cukras dawniej i dziś, Antoni Kuczyński (red.), Wrocław Na polskim rynku wydawniczym ukazało się jak dotąd niewiele opracowań poświęconych kulturze Jakutów. Z dużą satysfakcją należy więc przyjąć fakt pojawienia się książki Z kraju nad Leną. Jest ona bowiem publikacją, która nie tylko szeroko ujmuje to zagadnienie, ale też prezen­ tuje najnowsze, związane z nim ustalenia badawcze uczonych polskich i jakuckich. We „Wstępie" Antoniego Kuczyńskiego czytamy, że pomysł wydania monotematycznego tomu poświęconego folklorowi jakuckiemu z ukazaniem wkładu Polaków w dzieło jego pozna­ nia powstał podczas międzynarodowej konferencji „Rosja i Polska. Historyczno-kulturowe kontakty - syberyjski fenomen" (1999). Realizacji zadania podjął się Ośrodek Badań Wschod­ nich Uniwersytetu Wrocławskiego przy współpracy dwumiesięcznika literacko-naukowego Literatura Ludowa. Zawarte w książce artykuły zostały zgrupowane w dwóch częściach. Pierwsza nosi tytuł „Ze skarbnicy jakuckiego folkloru", druga - „Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś". Autorami opracowań poświęconych kulturze mieszkańców ziemi Sacha są wybitni uczeni wywodzący się z tamtych obszarów. Zawarte w tomie artykuły zostały wcześniej opublikowane w Literaturze Ludowej (6:2000) i , jak pisze Antoni Kuczyński, zeszyt ten „był pierwszą w naszej humanistyce, po znakomitym dziele W. Sieroszewskiego, tak obszerną publikacją doty­ czącą jakuckiego folkloru, życzliwie przyjętą przez badaczy obu krajów" (s. 5). Zamieszczone teksty dotyczą etnogenezy ludu Sacha, jego pierwotnej struktury politycznej, śladów dawnych wierzeń i obrzędów zachowanych w folklorze, jak też przenikania elementów kultury rosyjskiej oraz innych subetnosów zamieszkujących polarne obszary Syberii. Kilka artykułów zawiera ocenę polskiego wkładu w poznanie jakuckiego folkloru. Wzrost zainteresowań badaczy historią i tradycyjną kulturą autochtonów z byłych republik ZSRR wiąże się z procesem ich „odrodzenia narodowego". Warto przypomnieć, że od czasów carskich rdzenni mieszkańcy włączonych do imperium obszarów azjatyckich ulegali stopniowej asymilacji, powodującej m.in. odchodzenie od własnych tradycji. W efekcie tracili oni poczucie przynależności do konkretnej grupy narodowej. Proces ten nie ominął Jakutów, którzy stawali się powoli obywatelami rosyjskimi, z wszystkimi kulturowymi konsekwencjami takiego stanu rzeczy. Dzisiejsze elity intelektualne i polityczne Republiki Sacha próbują budować tożsamość naro­ du opartą na elementach dawnej kultury, takich jak rodzimy język, tradycyjna obyczajowość, religijne obrzędy czy wierzenia, zaś największą skarbnicą zapomnianych treści jest folklor. Zda­ niem Władimira M . Nikiforowa „wielki ładunek informacyjny zawierają wyrazy-klucze, [...] tradycyjne utarte epitety, loci communes, formuły, liczne archaizmy leksykalne i semantyczne [...]. Tym bardziej przyciągają one uwagę badaczy, którzy wyczerpali możliwości określonej �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA dziedziny nauki (historii, etnografii) w celach odtwarzania ustroju społecznego, a także rozwikła­ nia problemu etnogenezy oraz rekonstrukcji kultury materialnej i duchowej, zwłaszcza ludów przedpiśmiennych" (s. 17). „Zagubione" lub szczątkowo zachowane w folklorze treści poszukiwane są tu w tekstach XVII-wiecznych podań i legend (Andrian A. Borisów), archaizmach językowych (Władimir M . Nikiforów), heroicznych utworach o czynach bohaterów zwanych oloncho (Nikołaj W. Jemielianow) oraz w obrzędach dzieciństwa (Jekaterina N . Romanowa). Materiały zgromadzone w drugiej części książki pozwalają spojrzeć na związki polskojakuckie co najmniej z dwóch punktów widzenia. Pierwszy ujmuje to zagadnienie w perspek­ tywie czasowej, sytuując je bądź w kontekście historycznym, bądź współcześnie. Dzięki temu poznajemy specyfikę przemian polskich kontaktów z Jakucją, począwszy od działalności kolonizacyjno-gospodarczej pierwszych jeńców wojennych, po ożywioną współpracę naukową, cha­ rakteryzującą czasy najnowsze. Artykuły można też rozpatrywać pod kątem zawartych w nich problemów. Do najważniej­ szych należą dziewiętnastowieczne polskie badania kultury Jakutów na tle osiągnięć uczonych rosyjskich oraz przykłady aktualnie prowadzonych prac. Ciekawe są też wątki poboczne, jak chociażby stosunek zesłańców do autochtonów, nastawienie Jakutów do przebywających na ich ziemiach obcokrajowców czy wpływ przedstawicieli narodów słowiańskich na kształtowanie się kultury ludu Sacha. Wszystkie, wymienione tu kwestie znalazły swoje odbicie w obszernym artykule Antoniego Kuczyńskiego „Między Jakucją a Polską - Przestrzeń i pamięć". Sięgając do wielu materiałów źródłowych oraz dzięki własnym obserwacjom i dyskusjom z naukowcami specjalizującymi się w różnych dziedzinach wiedzy, autor stworzył syntetyczny obraz skomplikowanych związków łączących nasze kraje na przestrzeni kilkuset lat. Początki tej historii sięgają siedemnastego wieku, kiedy miało miejsce kolonizowanie i zago­ spodarowywanie Jakucji. Nieco później na ziemie te zaczęli przybywać coraz liczniejsi zesłańcy, zaś niektórzy z nich pozostawili po sobie pisemne świadectwa własnych doznań. Pierwszy polski opis jakuckiej ziemi i kultury jej mieszkańców, autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka, pocho­ dził z końca X V I I wieku. W następnym stuleciu powstały ważne relacje Ludwika Siennickiego i Józefa Kopcia. Jednak najwięcej polskich opisów Jakucji sporządzono w X I X wieku. Na szcze­ gólne wyróżnienie zasługuje monografia etnograficzna Wacława Sieroszewskiego, Dwanaście lat w kraju Jakutów oraz słownik języka jakuckiego, opracowany przez Edwarda Piekarskiego. Ważne pod względem poznawczym są też ludoznawcze teksty S. Jastrzębskiego, F. Kona i M . Witaszewskiego. Natomiast w dziedzinie geografii znaczne osiągnięcia mieli wówczas A. Czekanowski i J. Czerski. Inny Polak, A. Szymański, zawarł swoje zesłańcze refleksje w inte­ resujących tekstach literackich. W latach czterdziestych X X w. Jakucja stała się miejscem stalinowskich zesłań, które dziś są jednym z najważniejszych tematów badawczych podejmowanych przez polskich i rosyjskich historyków. W ostatnich latach, wraz z odradzaniem się świadomości etnicznej narodów byłego ZSRR, prowadzone są też intensywne prace nad lokalnymi społecznościami i wkładem badaczy w dokumentowanie różnych przejawów ich kultury. W książce Z kraju nad Leną osiągnięcia XIX-wiecznych zesłańców omówiło w różnym za­ kresie kilku autorów. Pisał na ten temat Igor S. Jemielianow („Folklor ludów Jakucji w utworach beletrystycznych Wacława Sieroszewskiego"), Agafia J. Zacharowa („Mikołaja Witaszewskiego opis szamanizmu u Jakutów"), Andrzej Sieroszewski („Słowo i czyn. Życie i twórczość Wacława Sieroszewskiego") oraz Zbigniew Wójcik („Polscy przyrodnicy zesłani na bezdroża Ziemi Sacha"). Ostatni z wymienionych tu autorów omówił w szerokim kontekście dokonania Pola­ ków zajmujących się florą, fauną i geologią w Jakucji. Jednym z nich był mało znany w na­ szym kraju badacz szczątków mamuta, Konstanty Wołłosowicz i jemu właśnie poświęcona jest znaczna część tego tekstu. Spośród prac Polaków opisujących kulturę ludu Sacha najczęściej wymieniana jest książka Wacława Sieroszewskiego Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wszyscy omawiający tę publikację �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 259 autorzy podkreślają jej pionierski charakter i ciągłą aktualność, choć sama zawartość dzieła nie stanowi zasadniczego przedmiotu rozważań żadnego z nich. Kolejnym tematem, który został w tomie zasygnalizowany, są losy Polaków przebywających w Jakucji. Zamieszczono tu tekst Stanisława Palińskiego, działacza socjalistycznego z przełomu X I X i X X wieku, skazanego na dziesięcioletni pobyt w Srednie-Kołymsku; w opublikowanej relacji autor opisał swoją ucieczkę z zesłania. Artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Chciałem się pana zapytać czy Wacław Sieroszewski żyje jeszcze?" poświęcony jest spotkaniu polskiego łagiernika z jakuckim działaczem, wydawcą i hi­ storykiem, Serafinem Potapowem, które miało miejsce w obozie na dalekiej Północy. Jego kanwę stanowi fragment wspomnień Anatola Krakowieckiego, wydanych po raz pierwszy w Londynie pod tytułem Książka o Kołymie. Kwestię pobytu naszych zesłańców nad Leną kończy artykuł Ewy Ziółkowskiej „Polski pomnik w Jakucku", relacjonujący historię wzniesienia tego monumentu. W opracowaniu, nie­ jako na marginesie, zamieszczona jest informacja o postrzeganiu zesłańczej rzeczywistości przez dzisiejszych mieszkańców Jakucji o polskim rodowodzie. Autorka przytacza tu treść listu prezesa Polskiego Stowarzyszenia Społecznego „Polonia" w Republice Sacha, Walentyny Szymańskiej argumentującego potrzebę wzniesienia pomnika. W piśmie tym znajduje się stwierdzenie, że projektowany monument powinien upamiętnić Sieroszewskiego, Piekarskiego oraz zesłańców z czasów ostatniej wojny. Można więc przypuszczać, że właśnie oni zapisali się najbardziej w świadomości potomków Polaków. Ostatecznie, po konsultacjach z naszymi uczonymi, na pom­ niku znalazły się również nazwiska Czekanowskiego i Czerskiego. Ważną pod względem poznawczym grupą artykułów są opracowania polskich badaczy oma­ wiające wyniki prowadzonych przez nich prac nad kulturą Jakutów. Dotyczą one nieco innych problemów niż zagadnienia przedstawione przez uczonych jakuckich w pierwszej części książki. Podczas gdy teksty tamtych autorów kładą większy nacisk na odnajdowanie korzeni miejscowej kultury, polskie badania w szerszym zakresie koncentrują się na zachodzących w niej procesach asymilacyjnych oraz czynnikach konsolidujących obecnie naród Sacha. Problematyka tych opra­ cowań została precyzyjnie określona w tytułach: Maria Magdalena Kosko pisze o „wpływie chrze­ ścijaństwa na światopogląd Jakutów", Paweł Trzciński o „odradzaniu religijności wśród współ­ czesnych Sacha", Robert Wyszyński natomiast o „typach więzi w społeczeństwie jakuckim". Wszystkie wspomniane tu artykuły dotyczą kwestii światopoglądowych, zaś podane w nich usta­ lenia poprzedzone są analizą źródeł pisanych bądź terenowych. Wyjątkowy charakter ma tekst Alfreda Jahna, „Idziemy w tajgę...". Jego autor, znakomity geograf i podróżnik, barwnie odtwarza atmosferę swoich pobytów w Jakucji, pisząc z nutką nostalgii o „pionierskiej" wyprawie w 1968 roku i mniej entuzjastycznie o przemianach, które zaobserwował tam w następnych latach. W opracowaniu profesora Jahna zawarte są także gorz­ kie refleksje o politycznym jarzmie ZSRR, nadal dławiącym miejscową ludność. Książkę zamyka artykuł Antoniego Kuczyńskiego „Dziedzictwo, dominanty, mity w związ­ kach polsko-jakuckich", opublikowany w języku angielskim, dzięki czemu zagraniczni czytelni­ cy mogą zapoznać się z syntetycznym ujęciem prezentowanej w tomie problematyki. Warto do­ dać, że wszystkie pozostałe teksty opatrzone są angielskimi streszczeniami lub krótką informacją dotyczącą ich treści. Być może, ze względu na zakres omawianych w tomie zagadnień, należałoby tu jeszcze dołączyć omówienia w języku rosyjskim. Ponieważ książka ma charakter interdyscyplinarny warto byłoby zamieścić w niej także notki o autorach. W niektórych tekstach zawarte są opisy postępowania badawczego, co umożliwia poznanie metod stosowanych przez poszczególnych naukowców. Dodatkowe informacje o repre­ zentowanych przez nich dyscyplinach, ich specjalizacjach oraz zainteresowaniach byłyby poży­ teczną wskazówką dla czytelników mniej obeznanych z daną dziedziną wiedzy. Publikacją tą powinny się zainteresować nie tylko osoby zajmujące się w różnym zakresie Syberią, ale też szerokie grono humanistów. Na przykładzie Jakucji można znaleźć wyjaśnienie wielu kwestii związanych z przemianami kulturowymi i poczuciem tożsamości etnicznych mniej­ szości byłego ZSRR. Wyraziście nakreślony jest problem właściwych im procesów asymilacyjnych �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA i narodowotwórczych. Ciekawie przedstawiony materiał folklorystyczny powinien zainteresować przede wszystkim badaczy literatury, historyków i etnologów, ważne, choć omawiane w wąskim zakresie, są wiadomości dotyczące geografii Jakucji. W książce został też rozbudowany temat Polaków na Syberii; wiele uwagi poświęcono w niej działalności poznawczej zesłańców, zaś wątek ich martyrologicznych doświadczeń na Wschodzie jest w kilku artykułach zasygnalizowany. Należy podkreślić, że zgromadzenie w tomie tak bogatego materiału było możliwe dzięki bardzo dobrej współpracy między badaczami polskimi i jakuckimi, która przejawiała się w pre­ zentacji ich naukowych osiągnięć na międzynarodowych konferencjach oraz w stworzeniu odpo­ wiednich warunków do podejmowania badań terenowych i poszukiwań archiwalnych na obsza­ rach do niedawna prawie niedostępnych dla cudzoziemców. W ostatnich latach etnografowie, socjologowie i archeolodzy uczestniczyli w kilku ekspedycjach do Jakucji, zaś historycy korzy­ stają z bogatej dokumentacji zgromadzonej w Instytucie Badań Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha. Ze słów Antoniego Kuczyńskiego wynika, że współpraca będzie kontynuowa­ na, przede wszystkim w zakresie poszukiwań archiwalno-bibliograficznych, co rokuje nadzieję na poszerzenie i tak już bogatej problematyki naukowych zainteresowań tym obszarem. Anna Milewska-Młynik Henryk Zins, Kupcy i kidnaperzy. Handel niewolnikami w dziejach Afryki i Ameiyki, Lublin 2001: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, ss. 230 Niewolnictwo, w tym handel niewolnikami, w szczególności Afrykanami, było powszechnie akceptowane przez rządzących i panujące religie świata chrześcijańskiego i muzułmańskiego przez wiele stuleci. Nie budziło też protestów ówczesnych filozofów i teologów. W zasadzie do X I X w. obowiązywało stwierdzenie św. Tomasza z Akwinu, że „czarni ludzie mają czarne dusze" (Hammond 1994, s. 97), co m.in. miało usprawiedliwiać handel niewolnikami afrykań­ skimi. Problematyce tej poświęcona jest monografia Henryka Zinsa. Stanowi ona plon jego wielo­ letniego pobytu na uniwersytetach w Kenii, Nigerii, Zimbabwe i Botswanie. Książka ma układ chronologiczno-problemowy i składa się z 13 rozdziałów, przy czym pierw­ sze 10 rozdziałów ma charakter wybitnie historyczno-geograficzny, zaś trzy ostatnie traktują 0 konsekwencjach handlu niewolnikami i walce o jego zniesienie. Problem ilustrowany jest poprzez dobór różnorodnych przykładów. Publikacja została starannie wydana (chociaż brak spisu ilustracji). Zawiera bogaty materiał ikonograficzny (23 fotografie) i kartograficzny (6 map). Wzbogacona jest także licznymi ze­ stawieniami statystycznymi ukazującymi skalę i kierunki handlu niewolnikami (22 tabel). Dla czytelnika pomocne są indeksy osób oraz nazw geograficznych i etnicznych. We „Wstępie" Autor dokładnie sprecyzował definicję niewolnictwa, a następnie ukazał ge­ nezę niewolnictwa w starożytności. Wówczas, a także w następnych wiekach, wojna była głów­ nym źródłem pozyskiwania niewolników. Obok niej wymienia się: korsarstwo, porwania ludzi, niewolę za długi i niepłacenie podatków, sprzedaż dzieci i inne. Niewolnictwo w cywilizacjach starożytnych, w szczególności w imperium rzymskim, stanowiło istotną cechę życia społecznego 1 gospodarczego. Autor uwzględnił stosunek filozofów i pisarzy do tego zagadnienia. Nawet tzw. cynicy i stoicy, uważający, że niewolnictwo jest sprzeczne z naturą, nie domagali się jego likwidacji (s. 18-19). Chrześcijaństwo nie wysuwało postulatu zniesienia niewolnictwa, a islam popierał jego istnienie. Obie religie zalecały jedynie dobre traktowanie niewolników. Najwcześniej handel niewolnikami rozwinął się w Afryce w części na północ od Sahary. Autor słusznie przyjmuje tutaj założenie, że niewolnictwo istniało w Afryce już przed przyby­ ciem tam Arabów i Europejczyków (s. 25). Wskazuje też na trudności związane z ustaleniem cezury początków międzynarodowego handlu niewolnikami afrykańskimi. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 261 Ze znawstwem omówiono handel transsaharyjski, którym trudnili się muzułmanie. Dla nich w tym procederze istotną rolę odgrywały względy religijne, np. uzasadnienie brania „niewier­ nych" w niewolę. Chętnie też brano kobiety i dzieci ze względu na ich podatność na asymilację w społeczności muzułmańskiej. Mężczyźni-niewolnicy okazywali się przydatni zwłaszcza jako żołnierze i osadnicy. Proceder tworzenia z niewolników tzw. gwardii przybocznych przetrwał na kontynencie afrykańskim do czasów współczesnych. Przed przybyciem Europejczyków do Afryki niewolnictwo funkcjonowało w tamtejszej struk­ turze społeczeństw, miało jednak charakter ograniczony i nie przebiegało w sposób tak okrutny. Inaczej pojmowano też tam formy osobistej zależności. W dalszej części książki Autor dużo miejsca poświęcił przyczynom zaistnienia atlantyckiego handlu niewolnikami. Poddał krytyce teorię klimatyczną niejako usprawiedliwiającą sprowadza­ nie na półkulę zachodnią Afrykanów jako niewolniczą siłę roboczą. Odniósł się także krytycznie do innych teorii. W sposób przekonywujący ustosunkował się do problemu rozmiarów, organiza­ cji i dynamiki atlantyckiego handlu niewolnikami; rozpiętości w oszacowaniu skali tego zjawiska wahają się np. między 9 a 50 min niewolników. Autor posiłkuje się tutaj autorytetami w badaniu handlu niewolnikami afrykańskimi (m.in. P.D. Curtin czy P.E. Lovejoy). Z detalami przedstawiono mechanizmy atlantyckiego handlu niewolnikami. Odbywał się on w systemie tzw. trangular trade - łączącego Europę, Afrykę z Indiami Zachodnimi i Ameryką Północną. Handel ten przyczynił się do znacznego wzrostu produkcji i eksportu państw Europy Zachodniej, a także Stanów Zjednoczonych. Największa liczba niewolników dostarczana była z Afryki Zachodniej, co wynikało nie tylko z dogodnego położenia geograficznego tej części Afryki, ale także z dość gęstego zaludnienia oraz ruchliwości handlowej jej mieszkańców. Autor uchwycił specyfikę handlu niewolnikami w różnych rejonach Afryki. Wskazał na istniejące prawidłowości, ale przede wszystkim skoncentrował się na cechach specyficznych. Ponadto ukazał zróżnicowany stosunek europejskich kolonizatorów do kwestii niewolnictwa. Europejscy handlarze niewolnikami współpracowali z afrykańskimi władcami i pośrednikami. W sposób umiejętny podsycali konflikty między królestwami i plemionami afrykańskimi - kie­ rowali się przy tym zasadą „dziel i rządź". Handel niewolnikami przynosił obopólne korzyści, a władcy afrykańscy w zasadzie nie przeciwstawiali się takim praktykom. Jedynie w Dahomeju, przez pewien okres, zabroniono sprzedawania niewolników Europejczykom. Kolejne rozdziały traktują o obecności Afrykanów w Ameryce Północnej i Ameryce Łaciń­ skiej. Autor ukazuje położenie niewolników, podkreślając, że najbardziej humanitarnie niewolnicy traktowani byli w Ameryce Łacińskiej. Przedstawiony został także stosunek białych miesz­ kańców, zwłaszcza kolonii amerykańskich, do handlu niewolnikami. Nakreślono ewolucję tego stanowiska poprzez pryzmat wybitnych postaci życia politycznego Stanów Zjednoczonych (m.in. Thomasa Jeffersona i Abrahama Lincolna) oraz aktywności ruchów abolicyjnych. Uwzględniono też mało eksponowaną i poznaną problematykę oporu i powstań Afrykanów przeciwko systemowi niewolnictwa od X V I do X I X w. Inna, niezmiernie ważna kwestia poruszona w książce dotyczy skutków handlu niewolnikami dla kontynentu afrykańskiego. Zajęcie się tą kwestią jest o tyle ważne, iż w historiografii spotyka się różne, nawet przeciwstawne oceny tego procederu, zwłaszcza odnośnie jego rozmiarów i de­ mograficznych skutków. Autor zaprezentował różne podejścia badawcze, a także sformułował własne wnioski bazujące na wszechstronnej analizie dostępnych danych faktograficzno-statystycznych. Ponadto uniknął pochopnych generalizacji: „[...] dzieje handlu niewolnikami, roz­ ległość geograficzna i różnorodność obszarów rekrutacji niewolników, często brak dokładniej­ szych dokumentacji źródłowej sprawiają, iż nie jest łatwo przedstawić jednoznacznie bardzo precyzyjnie jego skutków. Były one niejednokrotnie różne w poszczególnych częściach Afryki, przechodziły również pewną ewolucję w czasie, co nakazuje ostrożność w próbach generalizo­ wania i wyciągania globalnych wniosków" (s. 157). Nie ulega jednak wątpliwości, że handel niewolnikami wpłynął negatywnie na sytuację ekonomiczną i społeczną państw Afryki. Autor w poszczególnych rozdziałach, zwłaszcza w rozdziale piątym, zajął się istotną kwestią, a mianowicie ceną niewolników oraz czynnikami wpływającymi na jej wysokość. Stwierdził, że �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA handel niewolnikami należał do bardzo intratnych i dochodowych zajęć. Podaje nawet wysokość dochodów z tego procederu w przypadku handlu transsaharyjskiego (500% - s. 34) i atlantyckiego (300% - s. 73). Z drugiej strony, Autor w innej części książki twierdzi, że w handlu atlantyckim zysk był niewielki, rzędu kilku procent (s. 91). W książce można znaleźć też tzw. wątki polskie. Dotyczą one głównie relacji na temat handlu niewolnikami polskich podróżników odbywających peregrynacje afrykańskie (K. Radziwiłła Sierotki) oraz krytycznego stosunku polityków i pisarzy polskiego Oświecenia do niewolnictwa (m.in. H . Kołłątaja, S. Staszica, I . Krasickiego, J.U. Niemcewicza). Wzmiankowany jest także Adam Gurowski, najbardziej znany polski abolicjonista X I X w., działający w Stanach Zjedno­ czonych. Nieco inny wymiar posiada prezentacja udziału Polaków w służbie napoleońskiej w tłumieniu powstania ludności tubylczej na San Domingo oraz jego ocena przez ówczesnych i późniejszych polskich pisarzy i publicystów. Przy interpretacji problemu Autor korzystał w wielu źródeł informacji (cenne źródło stanowiły zwłaszcza relacje urzędników, podróżników i misjonarzy, a także oficjalne dokumenty władz kolonialnych, czy kompanii handlowych). Autor oparł się przede wszystkim na opracowaniach anglojęzycznych. Bibliografia obejmuje ponad 250 pozycji. Autor wskazuje na zaniedbania w badaniach nad tą problematyką oraz wskazuje przyczyny tego stanu rzeczy (m.in. wymiar moralny). Zasygnalizował także osiągnięcia polskich badaczy w tym względzie, chociaż warto przypomnieć, że prace na temat niewolnictwa afrykańskiego opublikował m.in. Bronisław Nowak (1985), a także Andrzej Krasnowolski (1987). W kręgu polskich afrykanistów problematyka ta jest wciąż aktualna, a periodyk Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego pt. Afryka dostarcza w ostatnich latach na ten temat wielu informacji. Autor uwzględnia różne podejścia badaczy, przytacza nawet skrajne opinie, w tym badaczy afrykańskich. Wartym podkreślenia jest fakt, iż opatrzył je własnym wyważonym komentarzem. Rysujący się obraz handlu niewolnikami jest bowiem bardzo złożony. W zasadzie każdy region Afryki miał swoją specyfikę obejmującą przyczyny, charakter i formy niewolnictwa. Do cennych elementów pracy należą polemiki Autora z funkcjonującymi stereotypami doty­ czącymi handlu niewolnikami. Po pierwsze, handlarze niewolnikami, ze względów ekonomicz­ nych, starali się dbać o to, aby dostarczać „towar" dla kupujących w relatywnie dobrej kondycji. Autor kwestionuje tutaj szacunki większości badaczy dotyczące poziomu śmiertelności niewol­ ników podczas transportu, zarówno w handlu transatlantyckim, jak i transsaharyjskim, określane na około 20%. Poza tym, według Autora, należy zweryfikować rozmiary wywozu niewolników z Afryki; np. P.D. Curtin oceniał ubytek ludności Afryki Zachodniej na skutek wywozu niewolni­ ków jedynie na 1% ogólnego zaludnienia tego regionu (s. 158). Kolejnego sprostowania wymaga wysokość zapłaty handlarzy europejskich za niewolników. Wbrew panującym do niedawna opiniom, zapłata nie była symboliczna i nie ograniczała się do alkoholu czy kolorowych paciorków. Wśród dostarczanych towarów były tekstylia, miedź, mo­ siężne sztabki, srebrne monety, a także broń palna i amunicja; np. na przełomie X V I I I i X I X w. Wielka Brytania wysłała do Afryki Zachodniej 300 tys. karabinów i 400 tys. kg prochu strzelni­ czego (s. 71). Eksport broni w te rejony Afryki skutkował bratobójczymi walkami oraz wpływał na większą koncentracją władzy i dominację silniejszych plemion. Inna kwestia dotyczy poglądu o dożywotniej pracy afrykańskich niewolników u jednego plantatora. W rzeczywistości istniał rozwinięty handel niewolnikami w Indiach Zachodnich. Autor polemizuje z poglądami wielu historyków europejskich dotyczącymi braku oporu Afry­ kanów przeciwko niewolnictwu. Materiał źródłowy pokazuje, że próby buntu były dość liczne, mimo nikłych szans powodzenia oraz straszliwych represji. Praca wolna jest na ogół od nieścisłości merytorycznych. Tym niemniej kilka z nich, mało istotnych, wymaga sprostowań: Brytyjski podróżnik John Barrow nie przemierzył Afryki Południowej, ale jedynie Kraj Przylądkowy i miało to miejsce nie pod koniec X I X , ale pod koniec X V I I I stulecia (s. 146; por. Barrow 1801-1804). Ponadto, okręg Stellenbosch wchodził w skład Kolonii Przylądkowej (s. 151; por. Boucher 1988, s. 66-67). W pracy występują nie­ liczne powtórzenia (np. panowanie w Egipcie dynastii Mameluków (s. 19, 28) i relacje Krzysztofa Radziwiłła Sierotki (s. 23, 35). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 263 Odnośnie uwag terminologicznych, wydaje się niewłaściwym dowolne i przemienne stoso­ wanie, nawet w tym samym akapicie, pojęć 'Anglia' i 'Wielka Brytania'. Kwestia ta dotyczy także terminów 'Murzyni' i 'Afro-Amerykanie'. Należy pamiętać, że przedstawiona w książce problematyka jest w dalszym ciągu przedmio­ tem różnego rodzaju kontrowersji i polemik naukowych. Dotyczą one nie tylko m.in. rozmiarów handlu niewolnikami, udziału w tym procederze Afrykanów, ale także skutków, zarówno dla po­ szczególnych regionów Afryki, a także dla Europy Zachodniej, Ameryki Północnej i Południo­ wej. Należy zgodzić się z tezą Autora, że handel atlantycki wpłynął znacząco na dzieje świata nowożytnego w okresie od X V I do X I X w. Odegrał dużą rolę w rozwoju ekonomicznym Afryki, a zwłaszcza kilku państw Europy i Stanów Zjednoczonych, i był dla nich źródłem prosperity. Przyczynił się do rozwoju kapitalizmu i imperializmu zachodnioeuropejskiego. Przygotował grunt pod kolonizację Afryki przez mocarstwa europejskie. Potomkowie afrykańskich niewolników, po okresie okrutnego traktowania, stali się pełnoprawnymi obywatelami i wnieśli wkład w różne dziedziny życia nowych ojczyzn, a zwłaszcza w muzykę, taniec i sport. Całościowa ocena handlu niewolnikami afrykańskimi jest niemożliwa, ale dzięki temu rzetel­ nemu studium z problemem tym możemy zapoznać się w sposób wieloaspektowy. Książka ta stanowi bowiem współczesne kompendium wiedzy na ten temat w języku polskim. LITERATURA B a r r o w J. 1801-1804, Travels into Interior of Southern Africa, vol. 1-2, London. B o u c h e r M . 1988, The Age of Exploration, [w:] An Illustrated History of South Africa, T. Cameron, S.B. Spies (red.), Cape Town, s. 66-67. H a m m o n d E. 1994, A Brief History of the United States, Poznań. K r a s n o w o l s k i A. 1987, Les Afro-Brésillians dans les processus de changement de la Cote des Esclaves, Wrocław. N o w a k В. 1985, Organizacja i dochodowość transatlantyckich wypraw niewolniczych w XVIII wieku (na przykładzie wypraw angielskich i francuskich), Warszawa. Arkadiusz Żukowski Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (red.), Katowice 1998: „Śląsk", ss. 170 W Zakładzie Teorii i Historii Kultury Instytutu Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego od kilku już lat prowadzone są badania nad fenomenem wstydu. Niniejszy tom jest efektem pierw­ szego etapu tych badań zwieńczonego sesją naukową. Wśród uczestników sesji, a więc także autorów artykułów, byli nie tylko kulturolodzy, ale także językoznawcy, socjologowie, literaturoznawcy szukający, każdy w swojej profesji, obszarów „wstydliwych". Fenomen wstydu, o którym wiemy zdumiewająco mało, zważywszy na częstotliwość jego występowania w przyrodzie, poddany został różnorakim analizom i opisom o różnym stopniu ogólności. Jak niewiele powiedziano we współczesnej humanistyce o wstydzie pokazuje już bibliografia przedmiotowa autorów, którzy wykorzystują i rozwijają na różne sposoby sugestie Jurija Łotmana, dotyczące wstydu i strachu w mechanizmach kultury . Autorzy tego przedsię­ wzięcia, mając świadomość rozległości obszaru niewiedzy na ten temat, bardzo ostrożnie formu­ łują wnioski, bojąc się rozstrzygnięć zbyt pospiesznych, a więc i przedwczesnych. I rzeczywiście, zainicjowane badania pokazują, że sam przedmiot, o którym w ostatnich latach coraz głośniej, głównie za sprawą wypowiedzi publicystów, nie poddaje się łatwo ujęciom syntetyzującym. 1 1 Zob. J. Łotman, O semiotyce pojęć "wstyd" i "strach" w mechanizmach kultury (Tezy), [w:] Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M.R. Mayenowa, Warszawa 1977, s. 171-175. Łotman rozróżnia typy kultur regulowanych przez wstyd i przez strach. Podział ten można by sprowadzić do podziału na moralne i prawne normy zachowań. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA W obszernym Wstępie autorstwa Ewy Kosowskiej czytamy, że „zebrane materiały stają się [...] dokumentacją pewnego obszaru skojarzeń, jakie wiązać można z pojęciem wstydu. [...] Obec­ ność wybranych nurtów refleksji, na równi z niepodjęciem wielu wątków, traktować należałoby w tym wypadku jako istotny wyznacznik metodologiczny, który sugeruje otwartość asocjacyjną, przyjęcie zasady elementarnej niesprzeczności sądów, swobodę doboru egzemplifikacji oraz akceptowaną wielość metod szczegółowych" (s. 9). Ów wariacyjny charakter tomu jest niewąt­ pliwą jego zaletą, a przy tym, chyba zupełnie niezamierzenie, odpowiedzią na jednokierunkowe ujęcie problemu w publicystyce ostatnich lat. Czego więc może się spodziewać czytelnik, biorąc do ręki Wstyd w kulturze? Odpowiedzi na pytanie lub inspiracji do poszukiwań w obrębie problemów związanych z modą, szeroko rozu­ mianą („Moda a wstyd. Tezy", Romuald Cudak), czy też wyjaśnienia czym jest gafa i na czym polega jej wstydogenny mechanizm („Gafa a wstyd", Anna Gomóła), albo odpowiedzi na pytanie: Czego wstydzą się Polacy w Niemczech i Niemcy w Polsce? (artykuł Piotra Wróblewskiego). W odróżnieniu od ujęć kulturoznawczych, współczesna lingwistyka o wstydzie mówi bez kompleksów i obaw o niekompletność sądów. Praca Ewy Jędrzejko ujmuje wstyd w aspekcie różnych teorii semantycznych, odtwarzając na podstawie informacji zakodowanych w języku (np. badania dotyczące etymologii słów „wstyd" i „srom") historycznie uwarunkowane aspekty zjawisk kulturowych. Wiesław Banyś z kolei poddaje analizie definicje słownikowe wstydu i hańby, pokazując konteksty użyć tych słów, elementy różnicujące poszczególne użycia i analizę prototypową z uwzględnieniem inwariantu znaczeniowego obu tych form. Wstyd w epistemologii zajmuje Beatę Wesołek. Wskazując na dwie możliwe postawy podmio­ tu poznającego, dwa sposoby oglądu rzeczywistości: racjonalny i ponowoczesny, zauważa w każ­ dej innego rodzaju potencjalność zawstydzenia. Pomysł to niezwykle interesujący, by badać zjawi­ sko wstydu w obszarach, w których trudno byłoby się go spodziewać, tj. w dziedzinie metafilozofii, w dyskursie filozoficznym i metanaukowym, wolnym zdawałoby się od afektywnych uwikłań. Wstyd w religii to inny mini cykl w tym zbiorze; tworzą go Aleksandra Kunce, Kamilla Termińska i Piotr Dziadek. Pierwsza z autorek zajmuje się miejscem winy i wstydu w dyskursie Kościoła Katolickiego, uwzględniając głównie formację dyskursywną powstałą po I I soborze watykańskim. Z kolei wstyd w judaizmie rozpatruje Kamilla Termińska. Badaczka mówi o dwóch rzeczach: „Wstydzie" - „swoistej dla mozaizmu kategorii metafizycznej" i „wstydzie" jako kate­ gorii interpersonalnej. Obydwa rozumienia doktrynalnie opozycyjne współistnieją ze sobą. Sugestie autorki rysują ciekawe perspektywy dla poszukiwań antropologicznych. Piotr Dziadek natomiast dokonał zestawienia cytatów z Koranu, co w przyszłości może stać się materiałem do interpretacji wstydu w kulturze islamu, która, o czym przekonuje choćby niedawno wydana powieść Salmana Rushdiego , jest znacznie bardziej od chrześcijańskiej wstydem nasycona. Anna Skotnicka-Maj mówi o wstydzie jako motywie literackim. Odnajduje go w wybranych tekstach prozy rosyjskiej: u Czechowa, Szukszyna, Jerofiejewa, za każdym razem odsłaniając inną jakość zjawiska. Spośród badań dotyczących literatury i folkloru białoruskiego na uwagę zasługuje praca Galiny Kutyriowej-Czubali. Autorka wskazuje na różne oblicza wstydu, przejawiające się w obrzędach: „wstyd jako jedna z emocji powstających na skutek łamania norm społecznego zachowania przy odrzuceniu zdezaktualizowanych pryncypiów, takich jak poligamia, kazirodztwo, erotyka obrzę­ dowa [...], naruszenie tabu i uświadomienie sobie nienormatywności zachowania [...], wstyd «za wstyd» jako protest przeciwko kanonom moralności traktowanym również jako anachronizm [...], wstyd jako strach, wstyd z powodu skrępowania i maskowania wstydu poprzez odwagę na pokaz, rozwiązłość, dziarskość itp., wstyd jako narzędzie wychowania, społecznego potępienia, wstyd jako pokuta, wstyd jako rozgrzeszenie [...]" (s. 135). Inne teksty dotyczące tego obszaru kulturowego to: Aleksieja Raguli, „Regulacyjna funk­ cja wstydu w kulturze odrodzenia narodowego (Na podstawie kultury białoruskiej). Tezy" i Galiny Kurylenki, „Funkcja kategorii wstydu w gatunkowej formie wyznania (Na kanwie literatury białoruskiej)". 2 2 S. Rushdie, Wstyd, przeł. M . Ferek, Poznań 2000. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 265 Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska badała ludową mowę obsceniczną, bezwstydną, czyli, paradoksalnie, taką, której funkcją jest spowodowanie zawstydzenia u odbiorcy. Tego rodzaju akty mowy mają, zdaniem autorki, charakter epistemiczno-etyczny. Zawstydzony zbliża się do stanu „sprzed rozpoznania swej seksualności, uświadamiając sobie równocześnie jego utratę za sprawą złamania zakazu", do stanu, w którym był „w momencie upadku w człowieczeństwo, w momencie rozpoznania siebie jako bytu odrębnego, autonomicznego, samoświadomego" (s. 149). Beatę Włodykę interesuje wstyd i wina w psychologii popularnej. Badaczka zwraca uwagę na normatywny aspekt rozmaitych poradników psychologicznych, które uczą „jak zmienić swoje życie", „jak być asertywnym", „jak odkryć swoją wartość". Można by w tym miejscu zajrzeć także do psychologii nie-popularnej, uwzględniając opisowy charakter badań nad wstydem jako regulatorem funkcjonowania społecznego (w polskiej literaturze zwróciłabym uwagę na badania Alicji Keplinger). W artykule Krzysztofa Łęckiego i Andrzeja Szostaka mamy próbę spojrzenia na fenomen tzw. polskiej zdrady klerków przez pryzmat Łotmanowskich opozycji wstyd i strach. Autorzy widzą w działaniach intelektualistów polskich aktywnych w czasach stalinowskich dwie prawi­ dłowości: strach, do którego nie chcieli się przyznać wówczas i wstyd z powodu przeszłości, którego też nie mogą ujawnić. Badając ten ciągle jeszcze bolesny i drażliwy problem aparaturą socjologa trudno dojść do innych wniosków. Brakuje mi też bardzo wśród lektur słynnej Hańby domowej, Jacka Trznadla, książki, która dla tematu ma kapitalne znaczenie. Rdzeniem całego zbioru są artykuły Eugeniusza Jaworskiego i Ewy Kosowskiej. Obydwa poszukują teoretycznych uzasadnień fenomenu wstydu. W artykule Eugeniusza Jaworskiego, „Wstyd jako kategoria typologiczna", znaleźć można interpretację Arystotelesowej kategorii wstydu, a także uwagi o sposobach przejawiania się tego zjawiska w kulturach greckiej, żydow­ skiej, rosyjskiej, niemieckiej. Operując kategorią wstydu autor wskazuje na dwa typy kultur. Pierwszą z nich byłaby kultura budowana na poczuciu wstydu i współodpowiedzialności, po drugiej stronie linii demarkacyjnej natomiast - kultura budowana na honorze i indywidualizmie. Pierwsze to kultury proste i europejskie kultury ludowe, aksjologicznie stabilne. Kultury drugiego typu, to kultury aksjologicznie niejednorodne. Ewa Kosowska wskazuje na różnorakie rozumienie wstydu w tradycji filozoficznej, u Ary­ stotelesa, Kanta, La Rochefoucauld. W każdej z wymienionych koncepcji kategoria ta zajmuje inne miejsce w systemie, pozostając jednak wciąż tym samym wstydem, co pozwala mówić o nim jak o kulturowym inwariancie. Własną koncepcję opiera autorka na interpretacji wstydu w kulturach dworskich, przedstawionej przez Norberta Eliasa. Na wewnętrzne zróżnicowanie kultury składa się pięć sfer: sfera braku, obfitości, aspiracji, kompetencji i ostentacji. W każdej z nich wstyd dotyczy innych obszarów działania człowieka i doznawania, i w każdej na zjawiska wstydogenne spojrzeć można z perspektywy jednostki i zbiorowości. Autorka po­ szukuje mechanizmów wstydotwórczych i wstydobórczych w kulturze, nie wikła się natomiast w analizę aktualnej rzeczywistości. O tym jak ważny jest artykuł Kosowskiej, można się przekonać czytając pojawiające się ostatnio coraz częściej głosy o bezwstydzie we współczesnej kulturze, od artykułu Barbary Skargi w Tygodniku Powszechnym począwszy. Publicyści, ale także filozofowie, którzy próbują odpowiedzieć na pytanie, co dzieje się z dzisiejszym światem, światem bez-wstydu, nie znajdują dobrze rokujących na przyszłość diagnoz. Czuje się wyraźny brak możliwości teore­ tycznego uzasadnienia aktualnych problemów. Popularna fenomenologia bez-wstydu czeka na diagnozy naukowe, a przedsięwzięcie Wstyd w kulturze czeka na swoje odkrycie. 3 Jadwiga Agnieszka 3 Budzyńska-Daca B. Skarga, O bezwstydzie w naszych czasach, Tygodnik Powszechny, nr 46/98, s. 1 i 5. Zob. też późniejszą wypowiedź T. Sławka, Przypisy do eseju Barbary Skargi o bezwstydzie, Tygodnik Powszechny, nr 2/99, s. 9. �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Maria Paradowska, Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław - Warszawa 2001, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska", Wydawnictwo DTSK Silesia, ss. 201 1 Krzysztof Arciszewski jest kolejnym - po Józefie Siemiradzkim - bohaterem monografii, jakie ukazały się w serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata" . Jego losy zostały przedstawio­ ne przez Marię Paradowską w sposób pasjonujący, budzący emocje, a jednocześnie zmuszający do refleksji. Książkę tę czyta się jak powieść historyczną, pełną napięć, niespodziewanych wyda­ rzeń, zaskakujących zwrotów akcji. Nie brak tu ludzkich dramatów, intryg, powikłanych losów osobistych i rodzinnych, powiązanych z sytuacją polityczną kilku krajów (m.in. Polski, Francji i Holandii) XVII-wiecznej Europy. Śledzimy historię człowieka konsekwentnie dążącego do celu, człowieka, który poznał smak sławy, bogactwa, wielkości, ale też doświadczył goryczy poni­ żenia, porażki, zdrady i manipulacji. Arciszewski był przede wszystkim wybitnym żołnierzem. Doskonalenie wojskowego rzemio­ sła było jego pasją, życiowym zadaniem. Los dał mu wiele możliwości rozwijania żołnierskiego kunsztu. Zmuszony do opuszczenia Polski po zabójstwie Kacpra Brzeźnickiego , w którego ręce przeszła znaczna część rodzinnych dóbr Arciszewskich (nie bez udziału ojca, Eliasza), Arciszewski udał się do Holandii. W drogę do Amsterdamu wyruszył 19 marca 1624 roku. Pobyt w Holandii służył nie tylko zgłębianiu tajników żołnierskiej profesji, Arciszewski bowiem pełnił również funkcję osobistego korespondenta Krzysztofa Radziwiłła, któremu już wcześniej służył wiernie na birżańskim dworze. Teraz przesyłał mu informacje o tym, co działo się na europejskiej scenie politycznej. Arciszewski otrzymał także zadanie „prowadzenia pewnych intryg politycznych" (s. 32). Radziwiłł marzył o buławie hetmańskiej. Aby zrealizować te zamiary, dążył do detroni­ zacji Zygmunta I I I i wprowadzenia na tron Polski Gastona Orleańskiego. Kiedy spisek został wykryty, główną rolę w nim przypisano Arciszewskiemu. Osamotniony, niesłusznie oskarżony, długo czekał na oczyszczenie z zarzutów. W lipcu 1625 na krótko przyjechał do Polski, gdzie rodzina starała się o odwołanie nałożo­ nej wcześniej kary wygnania. Już w styczniu 1626 wyruszył do Francji, by zdobywać szlify żołnierskie. Walczył m.in., po stronie kardynała Richelieu i francuskich katolików, przeciwko hugenotom, choć sam pochodził z rodziny hołdującej tradycjom tzw. braci polskich, zwanych w Polsce arianami. Jak podaje M . Paradowska, credo Arciszewskiego stanowiła wierna służba, „obojętnie gdzie i z kim i przeciwko komu" (s. 59). Chciał przede wszystkim uczyć się rzemiosła wojennego i walczyć tam, „gdzie [...] się okazja podawała [...], gdzie się trafiło służyć" (tamże). Autorka wyjaśnia, że takie „postępowanie było powszechne w Europie i uznawane jako właściwe. [...] Zamiłowani wojskowi, których żywiołem była wojna, służyli wiernie i po rycersku u boku tego wodza, któremu wierność zaprzysięgli, bez względu na to, po czyjej stronie bić się wy­ padło" (tamże). Doświadczenie wojskowe i sława, jaką okrył się Arciszewski zwróciły na niego uwagę osób związanych z (powstałą w 1621 roku) holenderską Kompanią Zachodnioindyjską. Jej celem było ekonomiczne, polityczne i militarne umocnienie Holandii w Brazylii. Służąc interesom Kompanii, m.in. jako autor strategicznych planów podboju terytoriów brazylijskich, mógł jednocześnie Arci­ szewski obserwować życie mieszkańców kraju, nieznanego wcześniej ani jemu, ani wielu innym osobom. Jego uwagę zwróciły przede wszystkim plemiona Indian Tapuja (mężczyźni należący 2 3 1 Zbigniew Wójcik, Józef Siemiradzki. Przyrodnik i humanista, badacz Ameryki Południo­ wej, Wrocław 2000. Redaktorem serii jest Antoni Kuczyński. Omawianą pracę redagowała Maria Bożena Ku­ czyńska. Autorka wyjaśnia, że Arciszewski działał zgodnie z XVII-wiecznym szlacheckim kodek­ sem honorowym, broniąc dobrego imienia rodziny i własnej godności. Sąd skazał go jednak na banicję (wyrok wydano 6 marca 1624 roku). Należałoby jednak zapytać, czy taki sam kodeks obowiązywał braci polskich? 2 3 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 267 do tej grupy zasilali oddziały, którymi dowodził). Sporządzone przez Arciszewskiego opisy życia Indian brazylijskich (nie tylko Tapujów), ich wierzeń, obyczajów, stosunków społecznych, obrzędów (z budzącymi szczególne zainteresowanie przykładami nekrofagii, zaklasyfikowanej przez M . Paradowską do kategorii endokanibalizmu; s. 105), były pierwszymi polskimi relacjami z terenów Brazylii, które zdobyły rozgłos w świecie. Zainteresowali się nimi przede wszystkim naukowcy holenderscy (w Polsce z materiałami Arciszewskiego zapoznano się dopiero pod koniec X I X wieku). W 1642 roku Gerard Voss zamieścił w swojej pracy obszerne cytaty ze źródeł, których autorem był Arciszewski. Dzięki temu materiały te - bezcenne dla etnograficz­ nych badań Brazylii - weszły do obiegu naukowego i zostały ocalone od zapomnienia. Wiele opisów sporządzonych przez Arciszewskiego zaginęło jednak bezpowrotnie. Krzysztof Arciszewski był nie tylko wnikliwym obserwatorem Indian i rejestratorem ich zwy­ czajów. Dostrzegał on także m.in. błędy Holendrów w sposobie zarządzania terytoriami brazylij­ skimi i niedołęstwo władzy, przyczyniające się do zamętu i chaosu. Związany z Kompanią Zachodnioindyjską, głęboko zainteresowany pomyślnością Holandii i realizacją jej planów kolo­ nialnych w Brazylii, Arciszewski sporządził memoriał, w którym przedstawił propozycje naprawy sytuacji. Nie spodziewał się jednak, że podjęte przez niego w dobrej wierze działania przyczynią się do osobistej porażki. Nieoczekiwanie Arciszewskiego pozbawiono naczelnego dowództwa Kompanii, powierzając je hrabiemu Janowi Maurycemu Nassau-Siegenowi. Moment ten był początkiem końca pobytu Arciszewskiego w Brazylii i jego wiernej służby Holandii. Maria Paradowska znakomicie ukazała rywalizację hrabiego z Arciszewskim, nieukrywaną niechęć Nassau-Siegena do Polaka, lekceważenie, wreszcie intrygi, które doprowadziły do odsu­ nięcia polskiego oficera od służby wojskowej w Brazylii i zmusiły go do powrotu do Holandii w 1639 roku. Ten, którego jeszcze niedawno witano owacyjnie na nabrzeżu amsterdamskiego portu, podziwiano i nagradzano, stał się ofiarą oszustw, oszczerstw i manipulacji, za którymi stał hrabia Nassau i jego poplecznicy. Nie dano mu możliwości złożenia wyjaśnień, udowodnienia niewinności, odsuwając od dalszych działań na rzecz Kompanii. Ile wart był w tym momencie, wręczony niegdyś Arciszewskiemu, medal z napisem „Przyjmij laur zwycięzcy"? Ile znaczyły jego zasługi, które przyczyniły się do umocnienia pozycji holenderskich w Brazylii (jak się póź­ niej okazało, nie na długo)? Ile znaczyła wierna służba i żołnierska sława? W 1645 roku Arciszewski wraca do Polski. Znów czuje się potrzebny. Wierzy, że jego wie­ dza, doświadczenie mogą się przysłużyć krajowi, gotującemu się do wojny z Turkami, Tatarami i Kozakami. Niestety, stało się inaczej. Nie słuchano jego rad, odrzucano plany, które przedsta­ wiał. Po ugodzie z Chmielnickim, podpisanej w 1649 roku w Zborowie, Arciszewski wycofał się z czynnego życia (w jego oczach ugoda Zborowska była haniebna i poniżająca; podpisano j ą w momencie, w którym - jego zdaniem - można było walczyć do zwycięstwa). Osiadł w majątku kuzynów, gdzie schorowany, słaby, przeżywający w samotności życiowe porażki, przebywał do śmierci, która nadeszła w 1656 roku. W relacji o życiu K. Arciszewskiego ukazany został szeroki kontekst społeczno-historyczny. Autorka niezwykle ciekawie scharakteryzowała sytuację rodzinną Arciszewskich, jak też sto­ sunki panujące na dworze K. Radziwiłła. Poznajemy także, jak już wspomniałam, rysy historyczno-politycznego oblicza Europy 1 połowy X V I I wieku, cząstkę dziejów Polski, a także - Francji, Holandii, Portugalii i Hiszpanii, wraz z udziałem tych państw w podbojach kolo­ nialnych. W książce znajdziemy również informacje o sytuacji religijnej w niektórych krajach, m.in. we Francji i w Polsce, gdzie przez wiele lat działali bracia polscy. Z tym ruchem reli­ gijnym związany był niezwykle mocno ojciec Krzysztofa. On sam, jak pisze M . Paradowska, za A. Krausharem, „nigdy nie był dobrym arianinem" (s. 162). Nie wiadomo jednak, na jakiej podstawie oparte zostało to stwierdzenie. Autorka wielokrotnie posługuje się terminem 'arianie'. Jednocześnie wyjaśnia, że „bracia polscy protestowali przeciwko narzucaniu i m " tej nazwy i „niesłusznym łączeniu ich poglądów z doktryną Ariusza, a sami określali siebie Chrystianami, bądź braćmi i ta ostatnia nazwa wraz z przymiotnikiem «polscy» utrwaliła się dla całego mchu w naszym kraju. Dopiero w X V I I w. na obszarze zachodniej Europy przyjęła się nazwa socynianie [...] bądź unitarianie [...]" (s. 8). �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Nasuwa się pytanie, czy wobec wspomnianego sprzeciwu - przedstawiając dzieje Arciszewskiego i jego rodziny - nie należałoby operować nazwą „bracia polscy"? Według Marii Paradowskiej, wychowanie w domu o tradycjach ariańskich wpłynęło na stosunek bohatera jej książki do osób reprezentujących odmienne wyznanie, kulturę, poglądy, nauczyło tolerancji (s. 13). Autorka wiele razy wraca do tego wątku, m.in. opisując pobyt Arciszewskiego w Brazylii i jego stosunek do Indian - przyjazny, pozbawiony „europejskiej wyższości" (s. 90). Dziwna to jednak tolerancja, dziwna postawa przyjaźni, braku wyższości i „otwartości wobec ludzi, wyrazicieli innych wartości od powszechnie akceptowanych w Euro­ pie" (tamże), która nie przeszkadzała zabijać Indian, „jeśli stali po drugiej stronie barykady" (s. 90). Chciałoby się zapytać, jakie wartości w rzeczywistości podzielała powszechnie X V I I wieczna Europa? Można też - idąc dalej - zadać pytanie, do jakich wartości odwołujemy się dziś, gdy mówimy o kulturze europejskiej i integracji naszego kontynentu? Arciszewski kierował się zapewne żołnierskimi powinnościami i „wyższymi celami". Podobnie jak w przypadku zabój­ stwa K. Brzeźnickiego, gdy - zgodnie ze szlacheckim kodeksem - ponad ludzkie życie postawił honor i dobre imię rodziny. W odredakcyjnym „Wstępie" Antoni Kuczyński stwierdził, że „istnieje u nas deficyt wiedzy ukazującej dzieje polskiej diaspory i tych jej przedstawicieli, którzy zapisali się na trwałe w kulturze, nauce czy gospodarce krajów ich zamieszkania" (s. 5). Ważna jest więc prezentacja osiągnięć postaci związanych „z historią polskiej emigracji i badaniami w odległych od kraju stronach" (tamże). Kiedy patrzę na postać Arciszewskiego, tak żywo, barwnie, ze znajomością faktów przedsta­ wioną przez M . Paradowską, myślę, jak często człowiek staje się emigrantem wbrew swej woli. Wiadomo też, że nie zawsze pobyt poza ojczyzną sprzyja realizacji życiowych planów. Nasuwa się również refleksja, jak to się dzieje, że osoby nie mające specjalistycznego przygotowania podejmują prace, które okazują się cenne dla nauki, dla poznania świata, jego mieszkańców i ich kultury? Rodzi się jednak także pytanie, czy każde, nawet największe osiągnięcie, wpisuje się na trwałe w kulturę, naukę lub gospodarkę kraju zamieszkania na emigracji? Czy Arciszewski np. „zapisał się na trwałe" w kulturze Holandii, z którą związał część swego życia i której wiernie służył? Czy został doceniony w Polsce? Czyjego przykład nie jest jednym z wielu, które dowo­ dzą, jak kruche są ludzkie osiągnięcia, zaszczyty, sława? Arciszewski był z pewnością postacią znaczącą, przynajmniej dla części Europy 1 połowy X V I I wieku. Przyczynił się do budowania potęgi Holandii, jak i do poznania brazylijskich Indian (te zasługi najbardziej interesują etnografów). Był wreszcie prawdopodobnie pierwszym, zna­ nym z nazwiska, polskim nurkiem . Dobrze się stało, że M . Paradowska przypomniała barwną, ważną dla polskiej i europejskiej historii, a zarazem tragiczną postać Arciszewskiego, choć można zapytać, czy ze wszystkich jego osiągnięć możemy być dzisiaj dumni. Jacy będą kolejni bohaterowie serii „Polacy w dziejach i cywilizacji świata"? Czy staną się oni przedmiotem rozmów rodaków? Czy zachęcą do poznawania historii Polski i krajów, w których działali Polacy - historii ukazanej przez pryzmat dziejów wybitnych jednostek? Czy pobudzą do przemyśleń, np. nad mechanizmami społecznej pamięci, jej kształtowaniem i pie­ lęgnowaniem, nad przyczynami, dla których jedne osoby żyją w tej pamięci przez wieki, inne zaś nie pozostają w niej na dłużej. Dlaczego niektóre postacie zostają po latach przywrócone narodowemu dziedzictwu, inne natomiast odchodzą w niepamięć - jedne na zawsze, inne - być może - czekają tylko na swój czas... 4 Iwona 4 Kabzińska Jak podaje, cytowany przez M . Paradowską, J. Pertek, Arciszewski chodził po dnie mor­ skim w Scheveningen koło Hagi, założywszy skórzany hełm z usztywnioną rurką do oddychania, zakończoną ustnikiem (s. 37). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Wojciech Lipoński, Encyklopedia 269 sportów świata, Poznań 2001, Oficyna Wydawnicza Atena Wydawnictwa encyklopedyczne powstają najczęściej w wyniku współpracy licznego zespołu autorów. Encyklopedia sportów świata, zawierająca ponad 3 500 haseł, jest natomiast efektem wysiłków jednego człowieka. Wydaje się to wręcz nieprawdopodobne... Dzieło W. Lipońskiego zwraca uwagę stroną edytorską - przejrzystym układem haseł, piękną, bogatą szatą graficzną (barwne fotografíe, reprodukcje dzieł malarskich, plakatów i pocztówek, rysunki), przyciągającą wzrok, znakomitą okładką. Najbardziej imponująca jest jednak baza źródłowa wykorzystana przez Autora. W. Lipoński poszukiwał informacji o sportach świata w setkach bibliotek krajowych i zagranicznych, w licznych antykwariatach. Większość bezcen­ nych materiałów otrzymał jednak dzięki indywidualnym kontaktom z osobami na różne sposoby zajmującymi się sportem . W zbiorach Autora znajduje się obecnie ponad 140 encyklopedii sportów narodowych, regio­ nalnych, występujących w kulturach różnych grup etnicznych. Wśród nich jest m.in. trzytomowa encyklopedia sportów baskijskich, dwuczęściowa encyklopedia sportów uprawianych na tere­ nach Chile, czterotomowa encyklopedia sportów duńskich, encyklopedia sportów Maorysów, encyklopedia sportu chińskich mniejszości narodowych. W. Lipoński jest także posiadaczem wielu innych, unikalnych materiałów pochodzących z różnych krajów świata. Sama korespondencja prowadzona w trakcie prac nad Encyklopedią liczy ponad 1400 stron. Można sobie wyobrazić, jak wielkiego wysiłku wymagało przetłumaczenie materiałów źródłowych, choćby z uwagi na brak polskich odpowiedników specjalistycznych terminów z zakresu sportu, występujących w kilkudziesięciu językach. Autor poradził sobie jednak znakomicie z tymi problemami (sam włada 9 językami!), a efekty jego ogromnej pracy - oraz działań wspomagających go osób - są naprawdę niezwykłe. Budzą podziw, szacunek i wielkie uznanie. Encyklopedia sportów świata jest największym wydawnictwem tego typu na świecie. Dla porównania - jak czytamy we „Wstępie" - amerykańska Encyklopedia of World Sport zawiera ponad 400 haseł. Znajdują się w niej przede wszystkim hasła dotyczące sportów znanych na terenie Ameryki. Nie ma tu informacji o Europie Środkowo-Wschodniej, bardzo skąpo repre­ zentowane są sporty azjatyckie. Wojciech Lipoński nie pominął w swej Encyklopedii żadnego kontynentu. Myliłby się jednak ten, kto sądzi, że w ponad 3 500 hasłach można zawrzeć podsta­ wową wiedzę o sportach uprawianych na kuli ziemskiej dziś i w przeszłości. Autor informuje we „Wstępie", że „pozostało jeszcze 4-5 tysięcy większych i pomniejszych sportów, zabaw i gier ruchowych różnych egzotycznych krajów". W tym samym miejscu zwraca również uwagę na brak jednoznacznej definicji sportu i na konieczność precyzyjnego zdefiniowania tego zjawiska. Sam Autor - jak można sądzić na podstawie haseł zamieszczonych w Encyklopedii sportów świata - pojmuje sport bardzo szeroko, obejmując tym terminem różne formy współzawodnictw, np. gry ruchowe, niektóre zabawy, akrobatykę i i n . W Encyklopedii zamieszczone zostały informacje o szeroko dziś znanych, popularnych na świe­ cie dyscyplinach sportu, a także - ich odmianach. Pod hasłem 'boks' np. możemy znaleźć dane na temat boksu egipskiego, francuskiego, tajlandzkiego, uprawianego przez południowoamerykańskie plemię Mokowitów, jak też przez mieszkańców wsi Badżing, leżącej w chińskiej prowincji Fucien. Pod hasłem 'zapasy' - obok opisu zapasów klasycznych i w stylu wolnym - podano przykłady zapasów uprawianych w ponad 40 grupach etnicznych. W Encyklopedii znajdziemy kilkanaście 1 2 1 Miałam przyjemność znaleźć się w gronie współpracowników Autora, którego zaintereso­ wały moje prace na temat miejsca i roli współzawodnictw w kulturach ludów Azji, ich związków z obrzędami przejścia, magią oraz symbolicznego znaczenia wielu zachowań. W Encyklopedii znalazło się m.in. hasło 'kręcenie ciastem pizzy'. Zawody „polegają na wykonywaniu skomplikowanych ewolucji ciastem pizzy nałożonym na rękę, w celu lepszego jego wyrobienia. Oceniany jest poziom, stopień trudności i szybkość ewolucji". Współzawodnic­ twa organizowane są od 1998 roku we włoskiej prowincji Parma (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 247). 2 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA odmian peloty i kilkadziesiąt przykładów wyścigów z udziałem zwierząt (koni, bawołów, strusi, słoni, baranów, osłów) - z jeźdźcami lub bez. Oddzielne hasła informują o gonitwach psich zaprzę­ gów, wyścigach łodzi, rydwanów, arb. Okazuje się też, że we współczesnym świecie organizowane sanie tylko wyścigi samochodowe, ale też np. wyścigi na muszlach klozetowych . Wiele miejsca poświęcił W. Lipoński sportom dawnym, często zapomnianym, jak i tym 0 zasięgu lokalnym czy regionalnym (raczej nie usłyszymy o nich w telewizji, ani nie przeczytamy w prasie). Z większością egzotycznie brzmiących nazw (np. aizkolaris, cogs, het kolven, jogo da laranjinha, kalari-payat, koruru, maokiu, parokoiba, sepak takraw, stanto, vazh yod, varzesh-e pehlivani, varma adi i in.) Czytelnik Encyklopedii zetknie się prawdopodobnie po raz pierwszy. Pod każdym hasłem znajdzie jednak wyjaśnienie - opis reguł, informacje o historii, kontekście kulturowym, odniesienia do literatury. Uwzględnienie bogatego materiału historyczno-etnograficznego, pochodzącego niemal z całego świata, stanowi niewątpliwe novum, decyduje o unikalnym 1 oryginalnym charakterze dzieła W Lipońskiego. Wielką zasługą W. Lipońskiego jest przypomnienie około stu, nieznanych szerzej i niemal zupełnie zapomnianych, sportów staropolskich. Podczas promocji Encyklopedii na Międzynarodo­ wych Targach Książki, które odbyły się w maju 2001 roku w Warszawie, Autor ze smutkiem mówił o niewielkim zainteresowaniu rodzimych badaczy (w tym etnologów) sportem jako zjawiskiem kulturowym, jak też o braku zainteresowania popularnymi niegdyś w naszym kraju dyscyplinami, 0 „zadeptywaniu polskich tradycji" i o tym, że polski sport jest nieobecny „w obiegu narodowym 1 międzynarodowym". Zdaniem W Lipońskiego, nasze społeczeństwo łatwo zapomina o tym, co własne, chętnie natomiast przyjmuje „obce wynalazki", pozwalając, by wypierały one rodzime tradycje (także sportowe) . Nie zdajemy sobie również najczęściej sprawy z istnienia związku mię­ dzy znajomością własnych tradycji sportowych i zachowaniem narodowej tożsamości (szerzej na ten temat patrz: Lipoński 1996, 2000, 2001; por. Bujak 1988, s. 35; Kabzińska 1999). Mottem Encyklopedii są słowa Josepha Strutta, autora Sports and Pastimes of the People of England (1810): „Nie można sprawiedliwie ocenić charakteru jakiegokolwiek narodu bez zbada­ nia, jakiego rodzaju sporty najczęściej uprawiają jego przedstawiciele. Wojna, polityka i inne nieprzewidywalne okoliczności mogą w różnych okresach dziejów wywoływać różnice świato­ poglądowe, kiedy jednak panuje pokój i naród nie potrzebuje zakładać na siebie żadnej maski, możemy obserwować jego najbardziej prawdziwe oblicze i oceniać naturalne predyspozycje jego obywateli". Wielu badaczy odnosi się krytycznie do XIX-wiecznych teorii na temat charakteru narodowego, myślę jednak, że nad niektórymi poglądami Strutta warto się zastanowić. Interesu­ jąca wydaje się chociażby koncepcja, wedle której w pewnych okolicznościach naród przywdziewa maskę, w innych natomiast ukazuje prawdziwą twarz... 3 4 Podczas warszawskiego spotkania W Lipoński podkreślił, że jego Encyklopedia ma charak­ ter etnologiczny. Nie patrzy on na sport wyłącznie przez pryzmat wyników, informacji o regułach i przepisach, lecz ukazuje genezę różnych dyscyplin, miejsce sportu w kulturze, w literaturze 3 Muszle zaopatrzone są w małe koła i kierownicę. Wyścigi odbywają się na torach biegną­ cych wokół restauracyjnych stolików. Pomysłodawcą tej nowej formy współzawodnictw, rozgry­ wanych od 1999 roku, jest nowozelandzki restaurator, R. Kirkland (Lipoński, Encyklopedia spor­ tów świata, s. 562). Wydaje się, że pomysłowość organizatorów różnego typu współzawodnictw nie zna granic. Latem 2002 w Krasnoznamiensku pod Moskwą odbyły się pierwsze na świecie mistrzostwa w rzucaniu na odległość klawiaturą komputerową. „Dyscypliną uzupełniającą było kopanie myszki na odległość" (Sport biurowy 2002). W informacji czytamy, że „myszki oraz klawiatury zawodnicy musieli przywieźć ze sobą". W. Lipoński przypomniał, że w Polsce publicznie wykpiono pracę doktorską Zofii Dowgrird, poświęconą grze w palanta (Dowgird 1966), a Polski Komitet Olimpijski zrezygnował z promo­ wania tej gry na rzecz baseballa. Z inicjatywy Autora Encyklopedii, przy poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego powstała Pracownia Etnologii Sportu i Olimpizmu. Prowadzone w niej badania, mające m.in. na celu propagowanie polskich tradycji sportowych, zainteresują, jak sądzę, rodzimych i zagranicznych etnologów. 4 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA 271 i sztuce, jego rolę w kształtowaniu więzi społecznych. Interesują go związki sportu z religią, z tradycjami wojennymi, jak też np. ze sferą uczuć, z miłością, życiem seksualnym. Lektura wybranych haseł świadczy o tym, że cel, jaki postawił sobie Autor Encyklopedii został osiągnięty. Szkoda, że niewiele osób potrafi spojrzeć na sport w sposób głęboko humanistyczny i z tak wielką znajomością problemu. Można mieć jednak nadzieję, że Encyklopedia sportów świata przy­ czyni się do choćby częściowej zmiany tej sytuacji, jak również do większego zainteresowa­ nia genezą poszczególnych dyscyplin, ich różnorodnością i szerokim kontekstem kulturowym, w jakim można mówić o sporcie. Encyklopedia sportów świata W. Lipońskiego jest dziełem unikalnym w skali światowej. Dostrzegli to pracownicy UNESCO, którzy zaproponowali Autorowi przygotowanie angielsko­ języcznej wersji dzieła . Planowana jest też wersja francuska i hiszpańska, a być może także grecka. O trudnościach z opracowaniem obcojęzycznych wersji Encyklopedii wie najlepiej sam Autor (jeden z podstawowych problemów stanowi brak wzorców leksykograficznych, translatorskich). Rzadko się zdarza, by książki polskich naukowców były tłumaczone na języki obce, w dodatku z inicjatywy zagranicznych instytucji. Encyklopedia sportów świata z pewnością zasługuje na takie wyróżnienie. Mam też nadzieję, że zostanie przyjęta z ogromnym zaintereso­ waniem i wejdzie na stałe do światowego obiegu. Życzę tego Autorowi z całego serca. 5 LITERATURA B u j a k J. 1988, Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. D o w g i r d Z. 1966, Formy palanta na obszarze Polski, praca doktorska, napisana pod kierun­ kiem prof. dr. hab. Józefa Gajka, mpis w Archiwum Katedry Etnologii Uniwersytetu Wro­ cławskiego. K a b z i ń s k a I . 1999, Próba wykorzystania zachowań ludycznych w procesie odrodzenia naro­ dowego. Współczesna Białoruś, Zabawy i zabawki. Materiały z konferencji nt. Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych, 21-22 października 1999, Cieszyn, Kielce, wyd. Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie, Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, s. 153-174. L i p o ń s k i W. 1996, Still an Unknown European Tradition: Polish Sport in the European Cul­ tural Heritage, [w:] The International Journal of the History of Sport, vol. 13, nr 2, s. 1-41. - 2000, Rola sportów tradycyjnych i ludowych w procesie integracji europejskiej, [w:] Kultura fizyczna i sport w procesie integracji europejskiej, Gniezno, s. 25-33. - 2001, Zignorowane dziedzictwo. Rzecz o wartościach polskich gier ludowych na tle pro­ cesu odradzania się sportów tradycyjnych w świecie, [w:] Aksjologia sportu, Z. Dziubiński (red.), Warszawa, Salezjańska Organizacja Sportowa Rzeczypospolitej Polskiej, s. 286-307. Sport biurowy, Gala, nr 35, 26.08.2002. Iwona Kabzińska Powinna się ona ukazać na przełomie 2002 i 2003 roku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a23002c12cc60d13a73d1e7183bfcd3f.pdf f7c60028ca2c73bb61eb1f7ed06b96cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1739 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1610 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.325-346 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI MAŁŻEŃSTWA RADŻPUCKIE JAKO ŹRÓDŁO D O B A D A Ń S I E C I R E L A C J I S P O Ł E C Z N Y C H W R A D Ż A S T A N I E W X V - X V I I w. The M e r t i y o Rathors o f M e r t o , Rajasthan. Select Translations Bearing on the H i s t o r y o f a Rajput Family, 1462-1660, Richard D . Saran, N o r m a n P. Ziegler (red.), A n n A r b o r 2 0 0 1 , t. 1-2 Jest to j e d n a z n i e w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h k s i ą ż e k p o ś w i ę c o n y c h tradycji r a d ż p u c k i e j p ó ł n o c ­ nych I n d i i , (Rudolph 1963; D.Sharma 1966; G.Sharma 1968, 1970; Fox 1971; K o l f f 1992; Singhji 1994; H a r l a n 1992), t y m cenniejsza, że k r ą g tej tradycji stanowi w a ż n y segment k u l t u r y h i n d u i ­ stycznej, o d z n a c z a j ą c y s i ę w i e l o m a o d r ę b n y m i , t y p o w y m i dla tej w a r s t w y l u d n o ś c i cechami. P o m i m o w z m o ż o n e g o w ostatnich latach zainteresowania i n n y m i ź r ó d ł a m i h i s t o r i i i k u l t u r y R a d ż p u t ó w , do tej pory s i ę g a l i ś m y p r z e w a ż n i e do klasycznej literatury rodem z okresu k o l o n i i bry­ tyjskiej (Tod 1899). B y ć m o ż e ta praca b ę d z i e p o c z ą t k i e m nowej fali s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h t e m a t o w i r a d ż p u c k i e j wersji k u l t u r y indyjskiej. N a p r z e ł o m i e X V - X V I w. f u n k c j o n o w a ł y j u ż silne p a ń s t w a r a d ż p u c k i e w t y m rejonie p ó ł ­ n o c n y c h I n d i i . D o najsilniejszych z n i c h n a l e ż a ł y k r ó l e s t w a r z ą d z o n e przez k i l k a w y b i t n y c h r o d ó w : M e w a r ze s t o l i c ą w U d a i p u r i Chitor (pod panowaniem Sisodiyo Gahlot), M a r w a r z g ł ó w ­ n y m i o ś r o d k a m i w Jodhpur i Bikaner, oraz m n i e j s z y m i , np. w M e r t a ( w r ę k a c h rodu Rathor) oraz Jaisalmer (pod panowaniem r o d u B h a t t i ) , Amber/Dhundhar, c z y l i dzisiejszy Jaipur (pod k o n t r o l ą rodu K a c h v a h o ) oraz B u n d i (pod w o d z ą rodu Hado C a u h a n ó w ) . Mniejsze p a ń s t w a b y ł y opa­ nowane przez inne rody: Sirohi, Pali, Sanchor ( D e v r o , Sonagaro i Sanchoro Cauhan), Barmer, Pungal (Rathor), Dungarpur, Vamsvalo (Aharo Gahlot), Amarsar, Sikargadh (Sekhavat Kachvaho) i Bandhavgadh (Vaghelo Solanki). Poza granicami w s p ó ł c z e s n e g o R a d ż a s t a n u z n a l a z ł y się silne p a ń s t w a : G w a l i o r (Kachvaho) w dzisiejszym stanie Madhja Pradesz i U m a r k o t (Sodho Panwar) w p a k i s t a ń s k i m Sindzie. K s i ą ż k a ta jest t ł u m a c z e n i e m na j ę z y k angielski starych k r o n i k k s i ą ż ę c e g o r o d u Rathor z M e r t a , m ł o d s z e j l i n i i k r ó l e w s k i e g o rodu z Jodhpur w R a d ż a s t a n i e . A u t o r z y pracy p r z e t ł u m a ­ c z y l i w c a ł o ś c i k r o n i k ę (vigat) oraz fragmenty k r o n i k (khyat i Aitihasik Batam), obejmujące X V - X V T I w. D u ż a w a r t o ś ć przedstawionej p u b l i k a c j i w y n i k a z a r ó w n o z bogactwa m a t e r i a ł u , j a k i sposobu j e g o prezentacji. D z i ę k i temu poszerza się r ó w n i e ż k r ą g jej c z y t e l n i k ó w - i n d o l o g ó w , h i s t o r y k ó w , h i s t o r y k ó w ś r e d n i o w i e c z a , badaczy m i l i t a r i ó w , a n t r o p o l o g ó w , czy g e n e a l o g ó w . M a t e r i a ł z o s t a ł u p o r z ą d k o w a n y w taki s p o s ó b , by o d d z i e l i ć od siebie fragmenty odmienne pod w z g l ę d e m t r e ś c i i formy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e i godne u w a g i s ą - u ł o ż o n e w k o l e j n o ś c i prezentowania - organizacja s p o ł e c z n a R a d ż p u t ó w , lista s u k c e s o r ó w r o d u , chronologia w y d a ­ r z e ń , t ł u m a c z e n i a k r o n i k r a d ż p u c k i c h ( I tom). R ó w n i e interesujące i n i e z b ę d n e o k a z a ł y się dodatki r o z j a ś n i a j ą c e kontekst d z i e j ó w rodu w postaci a n e k s ó w , np. s ł o w n i k p o j ę ć charakterystycznych dla tego ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o i czasu. Poza t y m listy w o j o w n i k ó w p o l e g ł y c h w b i t w i e , tak istotne dla r a d ż p u c k i e g o widzenia ś w i a t a , g d y ż tego rodzaju „ l i s t y p o l e g ł y c h na polu b i t w y " , w y r y t e na kamieniach s t o j ą c y c h w p o b l i ż u k a ż d e j r a d ż p u c k i e j w s i , spotykamy jeszcze dzisiaj. W d r u g i m tomie autorzy p r e z e n t u j ą listy m a ł ż e ń s t w i c z ł o n k ó w rodu k r ó l e w s k i e g o z Jodhpur i M e r t a , n a s t ę p n i e d o ś ć s z c z e g ó ł o w e noty biograficzne przedstawicieli k i l k u g ł ó w n y c h r o d ó w r a d ż p u c k i c h ( B h a t t i , Cauhan, Gahlot, Kachvaho, Panwar i Rathor), a t a k ż e skoligaconych z n i m i rodzin m u z u ł m a ń s k i c h (Khanzada K h a n ) i kast z w i ą z a n y c h z a d m i n i s t r o w a n i e m r o d ó w R a d ż p u ­ t ó w Rathor (Bhandari, M u m h a t o , Pancholi). S ą one bogatym ź r ó d ł e m do rekonstrukcji i analizy �326 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A istoty, i m e c h a n i z m ó w budowania a l i a n s ó w m i ę d z y r o d a m i , a t a k ż e d z i e j ó w p o s z c z e g ó l n y c h d y ­ nastii. T o m I I u z u p e ł n i a fragment p o ś w i ę c o n y t e r m i n o l o g i i z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a w R a d ż a stanie. Z a ł ą c z o n e na z a k o ń c z e n i e indeksy nazwisk postaci oraz nazw m i e j s c o w o ś c i ułatwiają poruszanie s i ę po tej obszernej p u b l i k a c j i . Razem praca l i c z y ponad 800 stron r ó ż n o r o d n e g o materiału dotyczącego kultury radżpuckiej. K i m s ą R a d ż p u c i ? Formalnie zaliczani s ą do jednej z w a r s t w ( w a r n ) h i n d u i z m u - k s z a t r i j ó w - w a r s t w y w o j o w n i k ó w i w ł a d c ó w . Z w y k l e p o m i j a s i ę fakt, ż e hinduistyczny m o d e l w a r n o w y - b r a m i n i , kszatrijowie, k u p c y i siudrowie lub p i ą t a warna „ n i e d o t y k a l n i " - o b o w i ą z y w a ł w r ó ż ­ nych c z ę ś c i a c h I n d i i , n a k ł a d a j ą c się na regionalne tradycje. W w y n i k u tego procesu o g ó l n o i n d y j s k i wzorzec u l e g a ł m o d y f i k a c j o m p o d w p ł y w e m adaptacji do regionalnych w a r u n k ó w . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Indie, gdzie p o d z i a ł na cztery w a r s t w y s p o ł e c z n e n a ł o ­ ż y ł s i ę na d ł u g ą t r a d y c j ę l u d ó w k o c z o w n i c z y c h i pasterskich, f u n k c j o n u j ą c y c h na t y m terenie. L u d n o ś ć o b s z a r ó w , w k t ó r y c h p r z e w a ż a ł y stepy, n i e u ż y t k i i pastwiska, ż y ł a z w y k l e w p ł y n n y c h grupach z a j m u j ą c y c h s i ę pasterstwem lub ł u p i e n i e m innych. L u d y te b y ł y r u c h l i w e , zbrojne, dosko­ nale a d a p t u j ą c e s i ę do n o w y c h w a r u n k ó w , d z i e l ą c s i ę na mniejsze jednostki s p o ł e c z n e , kiedy i c h r u c h l i w o ś ć słabła. C h a r a k t e r y z o w a ł a j e e l a s t y c z n o ś ć , z m i e n n o ś ć , kult wodza, w z g l ę d n a r ó w n o ś ć m i ę d z y c z ł o n k a m i , otwarty status, a przede w s z y s t k i m z d o l n o ś ć do zawierania sojuszy, potwierdza­ nych kontraktami m a ł ż e ń s k i m i . T y p o w ą s t r u k t u r ą takiej „ h o r d y " b y ł o biradari, c z y l i braterstwo, w s p ó l n o t a ł ą c z ą c a m ę s k i c h p o t o m k ó w braci p o c h o d z ą c y c h od jednego przodka, t a k ż e braci ojca. Funkcjonowanie w k r ę g u grup k r e w n i a c z y c h i s o j u s z n i k ó w , w y k s z t a ł c i ł o postrzeganie ś w i a t a z perspektywy p ł y n n e g o p o d z i a ł u na grupy o r ó w n y m statusie. I c h granice w y z n a c z a ł y w i ę z y sojuszy m i ę d z y t y m i grupami lub w r o g o ś ć wobec i n n y c h , z k t ó r y m i nie z a m k n i ę t o jeszcze sta­ r y c h s p o r ó w (vair). Ś w i a t w i d z i a n y w tych kategoriach r ó ż n i ł s i ę od klasycznej koncepcji czte­ rech s t a n ó w ( w a r n ) h i n d u i s t y c z n y c h , k t ó r y c h granic nie m o ż n a p r z e k r o c z y ć , charakterystyczny dla m y ś l i b r a m i ń s k i e j . S t ą d w i e l e t y p o w o hinduistycznych instytucji j a k kasty, system j a d ź m a n a , zasady ż y w i e n i a , z n a l a z ł y s w ó j w y r a z nieco odmienny od b r a m i ń s k i e g o m o d e l u . A u t o r z y k s i ą ż k i p o d e j m u j ą w ą t e k p o s t ę p u j ą c e j e w o l u c j i R a d ż p u t ó w od stanu koczowniczej hordy, a d a p t u j ą c e j s i ę do z m i e n i a j ą ­ cego s i ę otoczenia - do etapu grupy p a n u j ą c e j na s w o i m t e r y t o r i u m . P r z y j ę t e przez n i c h r a m y czasowe s ą w ł a ś c i w e - p o c z ą t e k istnienia R a d ż p u t ó w i formowanie s i ę tej w a r s t w y na zachod­ n i c h o b r z e ż a c h I n d i i to V I I I - X I I w. n.e. D r u g i okres, ś r o d k o w y , przypada na X V I I - pocz. X V I I I w . , c z y l i do m o m e n t u upadku dynastii m o g o l s k i e j . Ostatni okres i c h ś w i e t n o ś c i n a s t ą p i ł k i e d y indyjskie k s i ę s t w a feudalne z n a l a z ł y s i ę pod panowaniem b r y t y j s k i m oraz obejmuje czasy po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Indie. S k ą d w y w o d z ą s i ę R a d ż p u c i ? Istnieje k i l k a teorii na temat i c h pochodzenia. P r z e w a ż a p o g l ą d o i c h c u d z o z i e m s k i c h korzeniach, ł ą c z ą c y c h i c h z l u d n o ś c i ą S a k ó w ( S c y t o w i e ) , K u s z a n ó w , G u r d ż a r ó w , a nawet S o g d y j c z y k ó w p r z y b y ł y c h z A z j i Centralnej. Wskazuje s i ę r ó w n i e ż na po­ chodzenie miejscowe, plemienne R a d ż p u t ó w . W p u b l i k a c j i autorzy p r e z e n t u j ą j e d n ą z g a ł ę z i w i e l k i e g o r o d u r a d ż p u c k i e g o - Mertiyo R a t h o r ó w z R a d ż a s t a n u . M e r t i y o s t a n o w i ą b o c z n ą l i n i ę k r ó l e w s k i e j l i n i i z Jodhpur, o d d z i e l o n ą w s z ó s t y m p o k o l e n i u R a t h o r ó w , od s y n ó w w ł a d c y Jodha - z a ł o ż y c i e l a miasta Jodhpur. B r a c i a D u d a i Varsingh nie n a l e ż e l i do l i n i i s u k c e s o r ó w w ł a d z y i c h ojca, p o n i e w a ż b y l i synami czwartej ż o n y w ł a d c y . W zamian za z o b o w i ą z a n i e wsparcia a r m i i w ł a d c y na w y p a d e k wojny, otrzymali n o w e tereny do zasiedlenia. W ten s p o s ó b M e r t i y o Rathor u f o r m o w a l i o d r ę b n e bractwo (birada­ r i ) , p o w i ą z a n e w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a z l i n i ą k r ó l e w s k ą z Jodhpur oraz z i n n y m i b r a c t w a m i n a l e ż ą c y m i do r o d u Rathor w R a d ż a s t a n i e . Prezentowana w pracy l i n i a w ł a d c ó w z Jodhpur o b j ę ł a 13 p o k o l e ń , w y w o d z ą c y c h s i ę od w s p ó l n e g o przodka Rav Salkho, k t ó r y o t r z y m a ł numer 1 - 1 . N a j w i ę k s z y w ł a d c a Jodha ( 5 - 1 ) - z a ł o ż y c i e l miasta Jodhpur p r z y p a d ł na 5 pokolenie i r z ą d z i ł w I I p o ł o w i e X V w. Ostatni w ł a d c a ( 1 3 - 1 ) n a l e ż a ł do 13 pokolenia i u m a r ł w I I p o ł o w i e X V I I w. Specyficzny s p o s ó b prezentacji tej pracy pokazuje, j a k cennym ź r ó d ł e m dla b a d a ń k u l t u r y s ą k r o n i k i rodowe. C a ł y I t o m pracy jest bardzo i n t e r e s u j ą c y m i n i o s ą c y m d u ż ą w i e d z ę o m ó w i e n i e m �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 327 RECENZJE I O M Ó W I E N I A w a ż k i c h dla tego k r ę g u tradycji cech k u l t u r o w y c h . To jedna z najlepszych prac na temat k u l t u r y r a d ż p u c k i e j p o w s t a ł a w ostatnich latach. Obejmuje o m ó w i e n i e struktury s p o ł e c z n e j , e l e m e n t ó w obyczaju r a d ż p u c k i e g o , k t ó r y jest s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y , g d y ż dotyczy d w o r u , zasad po­ k r e w i e ń s t w a , poza t y m w y m i e n i a l i s t y z w i ą z a n y c h z d w o r e m u r z ę d n i k ó w itp. P r z e m y ś l e n i a te w y n i k a j ą z analizy t ł u m a c z e ń n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h k r o n i k tego r o d u , z lat 1462-1660. S ą to n i e z b ę d n e elementy do rekonstrukcji ś w i a t a R a d ż p u t ó w z tego okresu. Sama publikacja k r o n i k m o ż e stać się ź r ó d ł e m dla analiz tego s p o ł e c z e ń s t w a i j e g o kultury. M a m t u na m y ś l i t e r m i n o l o g i ę p o k r e w i e ń s t w a , sieć relacji s p o ł e c z n y c h R a d ż p u t ó w , w i d o c z n y c h na podstawie zawieranych przez w ł a d c ó w m a ł ż e ń s t w , oraz odzwierciedlenie t y c h relacji w prze­ strzeni. C h c ę p r z e d s t a w i ć te trzy elementy - sieci relacji, p o l i t y k ę a l i a n s ó w i m a ł ż e ń s t w - oraz ziemie lub terytoria, w y k o r z y s t u j ą c m a t e r i a ł y zawarte w opublikowanej kronice. W s p o ł e c z e ń s t w i e z ł o ż o n y m , j a k i m jest cywilizacja indyjska, jednostka i grupa u w i k ł a n e s ą w w i e l e poprzeplatanych ze s o b ą k r ę g ó w szerszego z a s i ę g u i sieci relacji, t w o r z ą c y c h p o ł ą c z e n i a m i ę d z y r ó ż n y m i sferami ż y c i a , gospodarki, k u l t u r y i t d . Sprowadzenie r z e c z y w i s t o ś c i w y z n a w ­ c ó w h i n d u i z m u do kasty jest d u ż y m uproszczeniem, s z c z e g ó l n i e w p r z y p a d k u R a d ż p u t ó w . Jed­ nostka funkcjonuje w grupach r o d o w y c h i terytorialnych, k t ó r y c h granice s ą jasno zdefiniowane. W p r z e c i w i e ń s t w i e do grup, sieci relacji c h a r a k t e r y z u j ą s i ę przekraczaniem s z t y w n y c h granic: t e r y t o r i a l n y c h , p o k r e w i e ń s t w a , czy klas s p o ł e c z n y c h . W ś w i e c i e k u l t u r y r a d ż p u c k i e j istotne znaczenie ma co najmniej k i l k a r o d z a j ó w sieci relacji: p o k r e w i e ń s t w a i p o w i n o w a c t w a , polityczna, ekonomiczna, handlowa, rytualna. Pierwsza z n i c h ( s i e ć relacji p o k r e w i e ń s t w a ) wyznaczana b y ł a przez zawieranie m a ł ż e ń s t w oraz t o w a r z y s z ą c e temu strategie, m a j ą c e na uwadze istotne dla rodu alianse polityczne. D z i ę k i temu p o w s t a ł y z ł o ­ ż o n e wzajemne p o w i ą z a n i a , w y n i k a j ą c e z p o w s t a ł y c h u k ł a d ó w w p o k o l e n i u ojca w ł a d c y , j e g o w ł a s n y c h z w i ą z k ó w oraz z relacji n a s t ę p c y tronu i r o d z e ń s t w a . S i e ć relacji p o l i t y c z n y c h , p o w i ą z a n a z d ł u g o f a l o w ą p o l i t y k ą d y n a s t y c z n ą r o d u , b y ł a r ó w n o ­ c z e ś n i e obrazem r o z ł o ż e n i a siły i w ł a d z y w danym regionie, w i ę k s z y m n i ż k s i ę s t w o . Relacje tego rodzaju c z ę s t o p r z e k r a c z a ł y t a k ż e granice s p o ł e c z n o ś c i , kast i w y z n a ń . S i e ć relacji e k o n o m i c z n y c h z w i ą z a n a b y ł a z p r z e p ł y w e m t o w a r ó w i u s ł u g oraz r e g u l u j ą c y c h j e decyzji. W p r z y p a d k u k s i ę s t w r a d ż p u c k i c h m i a ł y one bardziej lokalny, w e w n ę t r z n y charakter w z w i ą z k u z feudalnym systemem w y m i a n y k o n c e n t r u j ą c y m się w o k ó ł dworu. Pewien w p ł y w na te relacje m i a ł y szlaki handlowe p r z e c h o d z ą c e przez terytorium danego k s i ę s t w a . W z a l e ż n o ś c i od dogodnego p o ł o ż e n i a na g ł ó w n y c h szlakach handlowych, znaczenie tego rodzaju sieci w z r a s t a ł o . O s o b n ą s i e c i ą relacji s ą p o w i ą z a n i a rytualno-religijne. N a t y m p o z i o m i e w y r a ź n a staje s i ę p r z y n a l e ż n o ś ć p a ń s t w r a d ż p u c k i c h do c y w i l i z a c j i indyjskiej i h i n d u i z m u . P o w i ą z a n i a rytualne p o l e g a j ą na z w i ą z k a c h z p e w n y m i sektami h i n d u i s t y c z n y m i (Nath, Gosain), t a k ż e na podejmo­ w a n i u w y p r a w w ramach indyjskiego systemu o ś r o d k ó w p i e l g r z y m k o w y c h . D l a Radżputów s z c z e g ó l n i e istotne b y ł y m i e j s c o w o ś c i p i e l g r z y m k o w e H a r d w a r nad Gangesem i D w a r k a u za­ chodnich w y b r z e ż y G u d ż a r a t u . C z y m jest p o k r e w i e ń s t w o ? J e ś l i jest to zasada o r g a n i z u j ą c a w s p ó ł ż y c i e s p o ł e c z n e (Szynkiew i c z 1992), to w kulturze r a d ż p u c k i e j przybiera ona n a s t ę p u j ą c ą f o r m ę - pochodzenie od w s p ó l ­ nego przodka, o b o w i ą z u j e t e ż w s p ó l n o t a gospodarcza oraz z w i ą z k i z c z ł o n k a m i grupy, z k t ó r e j p o c h o d z i ł a matka lub inne kobiety. R e g u ł y te u w i d a c z n i a j ą p r z e s t r z e ń m o ż l i w y c h związków i relacji, co m o ż e m y n a z w a ć polem p o k r e w i e ń s t w a . M o ż n a j e o p i s a ć przez takie parametry j a k z a s i ę g , o b o w i ą z u j ą c e r e g u ł y oraz mechanizmy powstawania i p r z e k s z t a ł c a n i a tego pola. N a u w a g ę z a s ł u g u j e s z c z e g ó l n i e staranne przytoczenie przez a u t o r ó w w y s t ę p u j ą c e j w prze­ kazach r a d ż p u c k i c h ś r e d n i o w i e c z n e j t e r m i n o l o g i i p o k r e w i e ń s t w a . W i e m y , j a k i e p r o b l e m y stwa­ rza rekonstrukcja takich danych w terenie, gdzie stosowanie p o j ę ć wydaje s i ę b y ć d o w o l n e , a c z ę s t o z m i e n i a j ą s i ę one pod w p ł y w e m r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . N i e t y l k o z r ó ż n i ­ cowanie t e r m i n o l o g i i jest istotne, ale t a k ż e odmienne pole semantyczne tych p o j ę ć . R ó d r a d ż p u c k i s t a n o w i ł w s p ó l n o t ę e g z o g a m i c z n ą . Ten rodzaj w s p ó l n o t y pochodzeniowej m i a ł dla R a d ż p u t ó w istotne znaczenie. W y r a ż a ł s i ę w symbolice, np. j e d n a nazwa r o d u , w ł a d z a nad o k r e ś l o n y m t e r y t o r i u m lub posiadanie n a d z i a ł u z i e m i , posiadanie fortu-stolicy, k u l t b o g i n i �328 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A o p i e k u ń c z e j ( k u l a devi) oraz ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o przodka i m i t u pochodzeniowego. Z g o d n i e z z a s a d ą i m odleglejszy przodek, t y m liczniejsza grupa ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 135), r a d ż p u c k i r ó d l i c z y ł kilkaset lub k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y o s ó b . R ó d s t a n o w i ł n a d r z ę d n ą k a t e g o r i ą ł ą c z ą c ą R a d ż p u t ó w o nazwisku Rathor. N i e wszyscy z n i c h b y l i ze s o b ą spokrewnieni. W relacje m i ę d z y s o b ą w c h o d z i l i c i , k t ó r z y m i e s z k a l i w t y m sa­ m y m regionie. R a d ż p u c i żyli w bractwach (biradari), s t a n o w i ą c y c h w s p ó l n o t ę pochodzenia od jednego przodka. W podanym okresie autorzy w y l i c z a j ą 20 g ł ó w n y c h bractw (biradari) w k r ę g u samego rodu R a t h o r ó w . W i ę k s z o ś ć z nich n o s i ł a nazwy od imienia przodka, k t ó r e g o u w a ż a l i za z a ł o ż y c i e l a brac­ twa. Jeśli oddzielenie n a s t ą p i ł o na skutek zasiedlenia nowej ziemi, nazwa p o c h o d z i ł a od nazwy geograficznej, np. M e r t i y o . W y n i k a z tego, ż e s p o ś r ó d 20 biradari p r z e w a ż a j ą te, o d w o ł u j ą c e s i ę do p r z o d k ó w braci z s z ó s t e g o pokolenia l i n i i k r ó l e w s k i e j z Jodhpur, s ą linie m ł o d s z e (7 i 8 pokolenie) i starsze (2, 3 lub 5 pokolenie). W sojuszach z n a l a z ł y s i ę stare rody R a t h o r ó w , nie m a j ą c e w s p ó l ­ nych p r z o d k ó w z w ł a d c a m i Jodhpur. Te dane ś w i a d c z ą o dynamice p o d z i a ł ó w rodu. Z u p ł y w e m czasu dziedziczenie n a s t ę p u j e w l i n i i k r ó l e w s k i e j , t y l k o n a s t ę p c a tronu o t r z y m y w a ł tytuł, fort i w i ę k s z o ś ć ziem. Jego m ł o d s i bracia o t r z y m y w a l i n a d z i a ł y ziemi. L i n i a k r ó l e w s k a p o z o s t a w a ł a jedna, rosła natomiast liczba l i n i i m ł o d s z y c h i biradari, u t r z y m u j ą c y c h s i ę na swojej ziemi. R o d y r a d ż p u c k i e , s z c z e g ó l n i e linie senioralne b y ł y czasem ograniczone potencjalnymi m o ż ­ l i w o ś c i a m i sojuszy m a ł ż e ń s k i c h . S t ą d rola r e g u ł y hipergamii w takich strategiach. Bez m o ż l i w o ­ ści dziedziczenia f u n k c j o n o w a ł o potomstwo z nieprawego ł o ż a . Jednak znamy w y j ą t k i w historii K a c z h u , k i e d y to dziecko z takiego m a ł ż e ń s t w a - Godji - z o s t a w a ł o n a s t ę p c ą tronu. Genealogia o d g r y w a w a ż n ą r o l ę p o r z ą d k u j ą c wszystkie o d ł a m y r o d ó w , dostarcza t e ż informacji o kierunkach p o k r e w i e ń s t w a i sposobach jego zorganizowania ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 68). Genealogia stanowi w z ó r do n a ś l a d o w a n i a . Rody m a j ą s z c z e g ó l n e znaczenie dla R a d ż p u t ó w , k a ż d y z nich podtrzymuje t r a d y c y j n ą n a z w ę . O d p o w i a d a j ą one g r u p o m endogamicznym u p o z o s t a ł y c h kast. O d w o ł u j ą s i ę do w i ę z i s p o ł e c z n e j t y p u genealogicznego, gdzie w a r t o ś c i ą b y ł a o d l e g ł o ś ć senioralnej l i n i i p o s i a d a j ą c e j w ł a d z ę lub z i e m i ę . W t y m typie w i ę z i istotne b y ł y liczba i z a s i ę g tych w i ę z i . W polityce a l i a n s ó w m a ł ż e ń ­ skich r o d ó w r a d ż p u c k i c h l i c z y ł o s i ę p o k r e w i e ń s t w o przez m ę ż c z y z n ę , j a k i filiacje przez kobiety, w t y m r ó w n i e ż przez m a ł ż o n k ę . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą dla p o j ę ć rodu i l i n e a ż u jest ich z m i e n n o ś ć i pewna u m o w n o ś ć . Z w i ą z a n e jest to ze z j a w i s k i e m dzielenia s i ę grup na mniejsze, n i e z a l e ż n e , po k i l k u pokoleniach. W ten s p o s ó b dawne w i ę z i z p o t o m k a m i k r e w n y c h sprzed k i l k u p o k o l e ń , t r a c ą swe znaczenie i w k r a c z a j ą w bardziej o g ó l n ą k a t e g o r i ę r o d u (sakh). Natomiast l i n e a ż , j a k o grupa s k ł a d a j ą c a s i ę z c z ł o n k ó w o w s p ó l n y m znanym przodku, nie przekracza z w y k l e trzech p o k o l e ń . W i ę ź p o m i ę d z y n i m i podtrzymuje p a m i ę ć ż y w y c h i aktualna w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w . O f u n k c j o n o w a n i u danego bractwa d e c y d o w a ł a j e g o z d o l n o ś ć do zbrojnej obrony swojej z i e m i . Z i e m i a leży u podstaw wszystkich strategii sojuszy m i ę d z y r ó ż n y m i rodami. W w y o b r a ż e n i a c h r a d ż p u c k i c h ma ona n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć . Z i e m i a n a l e ż ą c a do w ł a d c y dzieliła s i ę na wsie o r ó ż n y m charakterze - wsie s ł u ż e b n e wobec w ł a d c y , w o l n e wsie, z a m i e s z k a ł e przez i n n y c h zbrojnych, k o r z y s t a j ą c y c h z d o c h o d ó w w zamian za s ł u ż b ę z b r o j n ą na rzecz w ł a d c y . Przypomina to zasady w y o d r ę b n i a n i a s i ę kategorii szlachty zagrodowej w Polsce, z a m i e s z k u j ą c e j z a ś c i a n k i i kolonie. Krajobraz krainy r a d ż p u c k i e j u z u p e ł n i a ł y wsie nadane braminom i i n n y m kastom, p o w i ą z a n y m ze ś w i ę t o ś c i ą - Czaranowie oraz wsie plemienne, nie zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a d c y . Z z i e m i ą w i ą ż ą s i ę inne koncepcje t y p o w e dla tej k u l t u r y - ochrona granic, u t r z y m a n i e i o b o w i ą z e k karmienia swoich ludzi przez patrona. Znane s ą powszechnie zasady p o ż y w i e n i a i w s p ó ł - b i e s i a d o w a n i a , f o r m u ł o w a n e przez b r a m i n ó w , np. p o d z i a ł na kacza/pakka, r e g u ł y m ó w i ą ­ ce, z k t ó r y c h r ą k m o ż n a p r z y j ą ć p o ż y w i e n i e i j a k i e p o ż y w i e n i e , a z k t ó r y c h r ą k nie w o l n o j e ś ć w żadnym wypadku. W h i n d u i s t y c z n y m ś w i e c i e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z u j ą inne zasady z w i ą z a n e z p o ż y w i e n i e m . T u nie m a r e g u ł n a k a z u j ą c y c h lub z a k a z u j ą c y c h , kto z k i m m o ż e z a s i ą ś ć do stołu. W n i o s e k z tego jest t a k i , ż e R a d ż p u t j e p o ż y w i e n i e z r ą k k a ż d e g o , z w y j ą t k i e m n i e d o t y k a l n y c h . Problem d o t y c z y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 329 RECENZJE I O M Ó W I E N I A / BIKANER IV JAISALMER ^ODH^UR • • • \ MgRTA "••» SIND A RADZASTAN. ^ AMBER/JAIPUR • ' ^ - - ^ / 1 5 W A L IIOR BA^MER ^ - - 'gul BUNDI V^^CHITdR"-|R0H| l VSANCHOR - - " ^ VI V . - " " UDAIPUR UMAR^0JW|]^^^; 0 VIII B t MORZE ARABSKIE l U J \ GUDŻARAT &AWANAGAR • stolice p o t ę ż n y c h p a ń s t w O stolice p a ń s t w o mniejszym znaczeniu • •DUNGARHURC wsie nadane przedstawicielom m ł o d s z y c h l i n i i k r ó l e w s k i c h lub wsie, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y ż o n y c z ł o n k ó w rodu R a t h o r ó w I II III IV V VI VII VIII Rathor Kachvaho Gahlot Bhatti Cauhan Sodho Panwar Sankhlo Panwar Jadeja Przestrzenny z a s i ę g sieci relacji R a d ż p u t ó w Rathor z Jodhpur w X V - X V I I w. rys. A . i D . Demscy nie tego, z k i m m o ż n a b i e s i a d o w a ć lub nie, ale j e ś l i „jesz m ó j p o k a r m " znaczy, ż e oddajesz s i ę pod m o j ą o p i e k ę i jestem za ciebie odpowiedzialny. I I t o m p u b l i k a c j i z o s t a ł przedstawiony w bardzo i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b . A u t o r z y z a m i e ś c i l i w y ­ b ó r t ł u m a c z e ń tych f r a g m e n t ó w k r o n i k , k t ó r e d o t y c z ą z a p i s k ó w k o l i g a c j i r o d z i n n y c h - w t y m genealogii, i m i o n , rodzin i miejsca pochodzenia ż o n , i m i o n braci, sióstr, dzieci, w t y m s y n ó w , czy c ó r e k . Przytaczane dane w s k a z u j ą na z n a c z ą c e dla R a d ż p u t ó w informacje, na z a w i ł o ś c i w z a j e m ­ nych koligacji z innymi rodami radżpuckimi. N a podstawie tej w y j ą t k o w e j prezentacji m o ż e m y u s t a l i ć n i e k t ó r e dane, ś w i a d c z ą c e o ramach ś w i a t a w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , j a k ż e odmiennego od h i n d u i z m u w w y d a n i u M a n u s m r y t i czy b r a m i ń s k i e g o ś w i a t a hierarchii i granic. I d ą c tropem wzajemnych relacji i z a l e ż n o ś c i , j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć m a p ę o d z w i e r c i e d l a j ą c ą sieć wzajemnych relacji p o m i ę d z y g ł ó w n y m i i mniej w a ż n y m i r o d a m i R a d ż p u t ó w , i n n y m i ich sojusznikami oraz z a l e ż n ą od nich s ł u ż b ą . M o ż e m y po­ t r a k t o w a ć t ę c z ę ś ć k r o n i k j a k o ź r ó d ł o , z k t ó r e g o uzyskamy dane p o z w a l a j ą c e nam w y j ś ć poza stereotyp w y z n a w c y h i n d u i z m u , stworzonego przez idee Gandhiego, czy nawet poza stereotyp Radżputa jako w ł a d c y i wojownika. �330 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Spisy m a ł ż e ń s t w , przedstawione w pracy, p o t r a k t o w a ł e m j a k o ź r ó d ł o do analiz r o d z a j ó w i t y p ó w relacji oraz ich z a s i ę g u na obszarze dzisiejszego R a d ż a s t a n u z X V - X V I I w. i s ą s i e d n i c h s t a n ó w . N a tej podstawie m o ż n a u s t a l i ć : - relacje R a t h o r ó w , kto ( n a s t ę p c a tronu, bracia) i z k i m w c h o d z i ł w relacje? - hierarchie tych m a ł ż e ń s t w i relacji - j a k i e t y p y m a ł ż e ń s t w d o m i n o w a ł y i k t ó r e z nich m i a ł y szanse na dziedziczenie? Czego nie m o ż n a b y ł o w y c z y t a ć z list m a ł ż e ń s t w ? B r a k tam p e ł n e j listy m ł o d s z y c h braci i ich m a ł ż e ń s t w , k t ó r a u m o ż l i w i ł a b y opis z a l e ż n o ś c i ich z w i ą z k ó w od ś l u b ó w starszego brata. Z k r o n i k w y ł a n i a s i ę obraz w y z n a w c y h i n d u i z m u daleki od przestrzegania m o n o g a m i i m a ł ­ ż e ń s k i e j . W ł a d c y w Jodhpur w t y m okresie posiadali, j a k s i ę okazuje od 6 do 25 ż o n . L i c z b a braci s i ę g a ł a 25, z p o d z i a ł e m na tych, co uzyskali c z ę ś ć z dziedzictwa po ojcu, oraz tych, k t ó r z y nie z n a l e ź l i s i ę w t y m podziale, np. c ó r e k , k t ó r e z o s t a ł y wydane za m ą ż . Rekonstrukcja w z a j e m n y c h relacji i „ w y m i a n y " kobiet ( m a t k i , siostry, c ó r k i ) , t y p y tej „ w y m i a n y " , r z u c a j ą ś w i a t ł o na obo­ w i ą z u j ą c e zasady gry a l i a n s ó w czy w r o g o ś c i m i ę d z y r o d a m i . K w e s t i a m a ł ż e ń s t w w h i n d u i z m i e , z p u n k t u w i d z e n i a kodeksu M a n u , przedstawiana jest w postaci 8 t y p ó w , z czego cztery uznane s ą za zgodnie z p r a w e m dharmy, a p o z o s t a ł e za niegod­ ne bramina i i n n y c h c z ł o n k ó w w y ż s z y c h w a r s t w h i n d u i z m u . M o ż n a j e p o d s u m o w a ć j a k o relacje t y p u h i p e r g a m i i , i z o g a m i i i h y p o g a m i i . Jeśli w y k o r z y s t a m y k r o n i k i M e r t i y o Rathor do z w e r y f i ­ k o w a n i a t y p ó w k o n t r a k t ó w m a ł ż e ń s k i c h , o k a ż e s i ę , iż spotykamy tu k i l k a t y p ó w - w y m i a n a k o b i e t z k r ę g u „ r ó w n o r z ę d n y c h " r o d ó w , hipergamia ( d o l o ) , konkubinaty, w y d a w a n i e kobiet za w y z n a w c ó w islamu oraz m a ł ż e ń s t w a pozakastowe. L i s t a ś l u b ó w i dzieci R a t h o r ó w z l i n i i w Jodhpur obejmuje 6 p o k o l e ń w ł a d c ó w M e r t o od c h w i l i o d ł ą c z e n i a s i ę tej bocznej c z ę ś c i r o d u od dynastii z Jodhpur i z a ł o ż e n i a k s i ę s t w a M e r t o . P o z w o l i ł e m sobie na dokonanie k i l k u analiz m a t e r i a ł u zamieszczonego w kronikach. W y n i k a z nich p o d z i a ł na rody, w k t ó r y c h w y m i a n a kobiet zachodzi w s p o s ó b nieograniczony ( B h a t t i , Czauhan, Kaczvaho, Sisodiyo Gahlot). Grupa kilkunastu r o d ó w p r z e w y ż s z a pod t y m w z g l ę d e m w y r a ź n i e pozostałe, które mają kilka p r z y p a d k ó w wymiany małżeńskiej w przeciągu opisywa­ n y c h tu 200 lat ( d o k ł a d n i e 198). K r o n i k i w y m i e n i a j ą p e w n ą l i c z b ę r o d ó w , z k t ó r y m i toczy się, albo z o s t a ł z a k o ń c z o n y , d ł u g o l e t n i spór. R o z w i ą z a n i e p r o b l e m u p i e c z ę t u j e ś l u b . Poza t y m k r ę g i e m w y m i a n y z n a l a z ł y s i ę inne, w o g ó l e nie w y m i e n i a n e rody, co m o ż n a r o z u m i e ć , ż e pozo­ s t a j ą one poza k r ę g i e m tej w y m i a n y . Osobno przedstawiam r ó d R a t h o r ó w , j a k o s t r o n ę „ b i o r ą c ą k o b i e t y " i „ d a j ą c ą kobiety", co w tradycyjnym h i n d u i z m i e posiada istotne znaczenie, p o n i e w a ż tej pierwszej przypisuje s i ę w y ż s z y status. K r ó l e w s k a linia rodu Rathor j a k o strona „ b i o r ą c a k o b i e t y " w c h o d z i ł a n a j c z ę ś c i e j w sojusze m a ł ż e ń s k i e z n a s t ę p u j ą c y m i rodami r a d ż p u c k i m i : Bhatti 11, K a c l w a h o 10, K e l h a n Bhatti 9, Sisodiyo Gahlot (Chitor) 9, Bhatti (Jaisalmer) 8, D e v r o Cauhan (Sirohi) 7, Sancoro Cauhan 6, Sonagaro Cauhan (Pali) 6, H a d o Cauhan ( B u n d i ) 5, Cauhan 5, Sekhavat K a c l w a h o (Amarsar, Sikargadh) 4, Jhala 4, Sodho Pamvar ( U m a r k o t ) 4, A h a r o Gahlot (Dungarpur, Vamsvalo) 3, N a r u k o K a c l w a h o 3 Razem (Bhatti 28, Cauhan 28, K a c l w a h o 17, Sisodiyo Gahlot 12, Panwar 6, Jhala 4, Sodho Panwar 4, Vaghela Solanki 4, Yadam/Yadav 2, Jadeja 2, Caura, Tank, Gaur 1) R a d ż p u c i Rathor z Jodhpur j a k o strona „ d a j ą c a kobiety", n a j c z ę ś c i e j n a w i ą z y w a l i relacje z n i ż e j wymienionymi rodami: K a c l w a h o ( A m b e r ) 7, B h a t t i (Jaisalmer) 5, Sisodiyo Gahlot (Citor) 4, D e v r o Cauhan (Sirohi) 3, K a c l w a h o ( G w a l i o r ) 3, A h a r o Gahlot 2, Vaghelo Solanki (Bandhavgadh) 2. Razem ( K a c l w a h o 10, Gahlot 6, Vaghela Solanki 2, Sodho Panwar, Jhala, Jadeja 1, m u z u ł m a ­ nie 2, d w ó r m o g o l s k i ) . N a tej podstawie m o ż n a r e k o n s t r u o w a ć w z o r y hierarchii m i ę d z y r o d a m i . Jeśli u z n a ć , ż e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z y w a ł y te same zasady, co innych w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , to prawdopodobnie w y ­ żej od R a t h o r ó w z Jodhpur stały rody K a c l w a h o i Sisodiyo Gahlot, s z c z e g ó l n i e i c h k r ó l e w s k i e linie z A m b e r i Udaipur. Tam w y d a w a n o za m ą ż n a j w i ę c e j kobiet. N i ż e j z n a j d o w a ł y s i ę rody, od k t ó r y c h brano k o b i e t y - B h a t t i i Cauhan. D o ś ć d u ż a liczba kobiet p r z y j m o w a n y c h ze strony �331 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A K a c h v a h o i Gahlot m o ż e w s k a z y w a ć na p r a k t y k ę w y m i a n y kobiet m i ę d z y t y m i r o d a m i . P o z o s t a ł e r o d y - Pamvar i Jhala - m a j ą mniejsze znaczenie, s t o p i e ń w y m i a n y kobiet m i ę d z y n i m i jest w y r a ź n i e n i ż s z y od poprzednich, co m o ż e ś w i a d c z y ć o d r u g o r z ę d n y m znaczeniu lub o pozosta­ w a n i u w m n i e j s z y m lub w i ę k s z y m stanie w r o g o ś c i . Takie w n i o s k i p ł y n ą przy powierzchownej analizie b i o r ą c e j pod u w a g ę n a z w y r o d ó w , nie u w z g l ę d n i a j ą c e j z r ó ż n i c o w a n i a w e w n ę t r z n e g o l i n i i tych r o d ó w . W k a ż d y m przypadku n a l e ż a ł o b y dodatkowo w z i ą ć pod u w a g ę , z jakiej l i n i i - k r ó l e w s k i e j czy bocznej - pochodzi ż o n a w ł a d c y oraz z której ż o n y w ł a d c y pochodzi n a s t ę p c a . N i e w ą t p l i w i e do k r ó l e w s k i c h l i n i i n a l e ż e l i Kaczvaho z A m b e r , t a k ż e Kachvaho z G w a l i o r , Sisodiyo Gahlot z Citor, czy B h a t t i z Jaisalmer. K t o zostaje n a s t ę p c ą tronu? Z danych p o c h o d z ą c y c h z k r o n i k i w y n i k a , ż e w i ę k s z o ś ć n a s t ę p ­ c ó w tronu p o c h o d z i ł a z jednej z trzech pierwszych ż o n , poza t y m z p i ą t e j , a nawet z d z i e s i ą t e j żony władcy. To s ą relacje s p o ł e c z n i e uznane. M a m y p e w n o ś ć , ż e d u ż o w i ę k s z a w y m i a n a kobiet z a c h o d z i ł a poza o f i c j a l n y m o b i e g i e m , g e n e r o w a n y m przez p o l i t y k ę sojuszy m i l i t a r n y c h . W i d o c z n a jest korelacja m i ę d z y s p o ł e c z n i e u z n a n y m i relacjami m a ł ż e ń s k i m i , a w i ę k s z y m dystansem przestrzen­ n y m m i ę d z y r o d a m i w c h o d z ą c y m i w sojusz. P o z o s t a ł e m i a ł y miejsce, j a k s i ę m o ż e m y s p o d z i e w a ć , w w ę ż s z y m k r ę g u k s i ę s t w a , m a j ą t k u , o k o l i c y czy d w o r u . W y j ą t k i e m b y ł y m a ł ż e ń s t w a b r a m i n ó w i innych administratorów związanych z dworem radżpuckim. Jest to zaledwie j e d e n z a s p e k t ó w ś w i a t a , w j a k i m ż y l i R a d ż p u c i . O t r z y m u j e m y obraz całej sieci relacji, p o k a z u j ą c y r o d y w ł a d c ó w , z k t ó r y m i warto m i e ć sojusze, r o d y o n i ż s z y m statusie, o d d a j ą c e swoje c ó r k i w e d ł u g zasad hipergamii, c z y l i w y ż e j oraz r o d y n a j e m n i k ó w w o j s k o w y c h b ę d ą c y c h na s ł u ż b i e . Hipergamia u m o ż l i w i a sojusze regionalne, ł ą c z ą c w rezultacie r ó ż n e grupy w o k ó ł w s p ó l n e g o systemu statusu (Fox 1971, s. 41). N a k o ń c u s t o j ą z w i ą z k i t y p u konkubinaty. P o w i ą z a n i a te m o ż n a p r z e ł o ż y ć na obraz przestrzenny, p o k a z u j ą c y wzajemne relacje m i ę d z y „ z i e m i ą " , gdzie kobiety s y m b o l i z u j ą z w i ą z k i nie t y l k o z ich rodem i j e g o s i ł ą m i l i t a r n ą , ale t a k ż e relacje m i ę d z y t e r y t o r i a m i . N a tej podstawie m o ż n a b u d o w a ć w y o b r a ż e n i a na temat l o g i k i stra­ tegii m a ł ż e ń s k i c h R a d ż p u t ó w tego okresu. N a z w i s k a r o d ó w , z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y k o b i e t y oraz miejsca ich pochodzenia (pihar), umoż­ l i w i ł y stworzenie mapy. W y n i k a z niej, ż e obszar dzisiejszego R a d ż a s t a n u m o ż n a p o d z i e l i ć nie t y l k o na k s i ę s t w a , ale r ó w n i e ż na granice o d d z i e l a j ą c e ziemie n a l e ż ą c e do poszczególnych r o d ó w . N a tak w y o d r ę b n i o n y c h obszarach, stolice i g ł ó w n e f o r t y - m i a s t a z a j m o w a ł y l i n i e senioralne. M ł o d s z e l i n i e osadzane b y ł y w mniejszych fortach lub we wsiach. P o w s t a ł a d z i ę k i temu mapa wskazuje na ziemie zdominowane przez siłę p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . N a z a k o ń c z e n i e p r a g n ę z a s u g e r o w a ć , ż e taki obraz ś w i a t a o d z w i e r c i e d l a ł d y n a m i k ę z m i a n w grupach tego t y p u , tzn. o p ł y n n y m , c z ę ś c i o w o k o c z o w n i c z y m charakterze. P o d l e g a j ą c a k o l e j ­ n y m p o d z i a ł o m r o z r a s t a j ą c a s i ę grupa, zachowuje: l i n i ę k r ó l e w s k ą ( s e n i o r a l n ą , b i e g n ą c ą w z d ł u ż n a s t ę p c ó w t r o n u ) ; k r ą g arystokracji krewniaczej w o k ó ł w ł a d c y ; ś r e d n i e l i n i e zachowujące status w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h ; m ł o d s z e i o d l e g ł e l i n i e , zdegradowane n i e m a l do r o l i c h ł o p ó w ; n a j m ł o d s z e i najbardziej o d l e g ł e od w i e r z c h o ł k a drabiny rodowej grupy, k t ó r e praktycznie w y ­ p a d ł y poza r ó d , k a s t ę . O b o w i ą z y w a ł a zasada, ż e i m bliżej patrona i d w o r u , t y m w i ę k s z a szansa na zachowanie dawnej r a d ż p u c k i e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem taka dynamika zmian macierzystej grupy pokazuje proces k s z t a ł t o w a n i a s i ę kast s ł u ż e b n y c h wobec l i n i i k r ó l e w s k i e j , zaliczanej do kategorii s i u d r ó w . LITERATURA Fox R . G . 1971, Kin, Berkeley. Clan, Raja and Rule. State-Hinterland Relations in Preindustrial India, H a r l a n L . 1992, Religion and Rajput Women. The Ethic of Protection in Contemporary Narra­ tives, Berkeley. K o 1 f f D . 1992, Naukar, Rajput, Sepoy - The Ethnohistory of the Military Labour Market in Hindustan, 1450-1850, Leiden. �332 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rudolph S. 1963, The Princely States o f Rajputana: Ethic, A u t h o r i t y and Structure, Journal S harm a of Political D . 1966, Rajasthan Rajasthan Earliest S h arm a Prepared Life of Mughal 1970, Rajasthan the Ages: the Orders Szynkiewicz in Medieval Influence, Studies, S i n g h j i V. 1994, The Rajputs Tod Through under Indian t. 24, s. 14-32. a Comprehensive of the Government and Authentic of Rajasthan, Histoiy t. 1: From of the Times to 1316 AD, Bikaner. G. 1968, Social to the Impact - Science, Rajasthan and Antiquities U r s z u l a Kaczmarek, Spod znaku AD) With Special Reference Agra. of Saurashtra, S. 1992, Pokrewieństwo. J. 1899, Annals (1500-1800 Agra. London. Studium of Rajasthan, Warneńczyka, etnologiczne, L o n d o n , t. Warszawa. 1-2. P o z n a ń 2002, w y d a w n i c t w o A R S N O V A , ss. 404 H i s t o r i a B u ł g a r i i jest d o s y ć s ł a b o znana w Polsce, c h o c i a ż zainteresowania badawcze w tej dziedzinie m a j ą d ł u g ą t r a d y c j ę . Wystarczy w s p o m n i e ć Jana Grzegorzewskiego, k t ó r y dla ich roz­ w i j a n i a z a ł o ż y ł w 1903 r. s t a c j ę n a u k o w ą „ H y a c i n t a e u m " . Jej sofijska ekspozytura (druga b y ł a w K o n s t a n t y n o p o l u ) z a p o c z ą t k o w a ł a nie t y l k o okres o ż y w i o n y c h k o n t a k t ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w X X w., ale w n i o s ł a w i e l k i w k ł a d w r o z w ó j polskiej orientalistyki. M i m o to do dzisiaj z w i ę k ­ s z y m zainteresowaniem n i ż czasy najnowsze cieszy s i ę dawna historia B u ł g a r ó w , gdy na i c h z i e m i a c h i s t n i a ł a s t a r o ż y t n a Tracja i ś r e d n i o w i e c z n e p a ń s t w o b u ł g a r s k i e ze s t o l i c ą w Plisce. N i c w t y m dziwnego - w t e d y n a j w y ż s z y p o z i o m o s i ą g n ę ł a kultura s t a r o b u ł g a r s k a . T y m cenniej­ sze s ą j e d n a k te opracowania, k t ó r e s t a r a j ą s i ę ł ą c z y ć r e f l e k s j ę h i s t o r y c z n ą ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . D o tej grupy n a l e ż y omawiana k s i ą ż k a . P o d b ó j z i e m b u ł g a r s k i c h najpierw przez w ł a d c ó w bizantyjskich w X I w , a d w i e ś c i e lat p ó ź ­ niej przez T u r k ó w , z a h a m o w a ł r o z w ó j p a ń s t w o w o ś c i b u ł g a r s k i e j . K l ę s k a w b i t w i e na K o s o w y m Polu nie t y l k o s p o w o d o w a ł a u t r a t ę politycznej n i e z a l e ż n o ś c i , ale p r z y n i o s ł a t a k ż e d ł u g o t r w a ł e panowanie m u z u ł m a ń s k i c h s ą s i a d ó w , k t ó r e z a g r o z i ł o B u ł g a r o m w y n a r o d o w i e n i e m . D o p i e r o w X V I I I w. Paisij Chilendarski s t w o r z y ł i d e o l o g i ę n a r o d o w ą s t a w i a j ą c ą j a k o naczelne zadanie w y z w o l e n i e narodowe. N i e z w y k l e istotne znaczenie m i a ł y p o d j ę t e w ó w c z a s d z i a ł a n i a m a j ą c e na celu stworzenie b u ł g a r s k i e g o szkolnictwa i usamodzielnienie C e r k w i p r a w o s ł a w n e j . Z a p o c z ą t k o ­ w a ł o to w X I X w k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowoczesnego narodu b u ł g a r s k i e g o . Zapatrzeni w dzieje w ł a s n y c h z r y w ó w n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h , Polacy c z ę s t o z a p o m i n a j ą , ż e w X I X w. d r o g ą zbrojnej w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć p o d ą ż a ł y t a k ż e inne narody s ł o w i a ń s k i e , w ś r ó d k t ó r y c h b y l i B u ł g a r z y . Jest to w j a k i m ś sensie z r o z u m i a ł e , p o n i e w a ż r e a l n ą pomoc w walce S ł o ­ w i a n o m p o ł u d n i o w y m o k a z y w a ł a Rosja - g ł ó w n y przeciwnik polskiej n i e p o d l e g ł o ś c i . N i e z a l e ż n i e od t y c h z ł o ż o n y c h u w a r u n k o w a ń losy obu naszych n a r o d ó w w X I X w. c z ę s t o s i ę p r z e p l a t a ł y . P r z y k ł a d e m jest pomoc okazana N e o f i t o w i B o z w e l e m u przez p o l s k ą e m i g r a c j ę w T u r c j i podczas j e g o z a b i e g ó w o u n i e z a l e ż n i e n i e się C e r k w i bułgarskiej od patriarchatu k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k i e g o . Z g ł o s z o n e przez B o z w e l e g o postulaty z a s t ą p i e n i a greckiego w ł a d y k i przez duchownego b u ł g a r ­ skiego i w p r o w a d z e n i a m o d l i t w w j ę z y k u n a r o d o w y m s p o w o d o w a ł y internowanie duchownego na ś w i ę t e j G ó r z e A t h o s . Dopiero w 1870 r. W y s o k a Porta w y d a ł a firman z e z w a l a j ą c y na p o w o ł a ­ nie o d r ę b n e g o egzarchatu b u ł g a r s k i e g o . K i l k a lat p ó ź n i e j , w w y n i k u w o j n y rosyjsko-tureckiej kongres b e r l i ń s k i z d e c y d o w a ł o u t w o r z e n i u z a l e ż n e g o od T u r c j i K s i ę s t w a B u ł g a r s k i e g o . Informacje d o t y c z ą c e b u ł g a r s k i e j historii z a j m u j ą niewiele miejsca w omawianej k s i ą ż c e , po­ n i e w a ż A u t o r k a u z n a ł a , ż e s t a n o w i ą t y l k o o g ó l n e ramy, w k t ó r y c h k s z t a ł t o w a ł y s i ę stosunki p o l s k o - b u ł g a r s k i e . Takie rozumowanie jest z r o z u m i a ł e , c h o c i a ż na p o c z ą t k u pierwszego rozdzia­ łu m o ż n a b y ł o p o d a ć nieco w i ę c e j informacji o b u ł g a r s k i e j historii. Zamiast tego znajdujemy tam obszerny w y w ó d na temat z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h od ś r e d n i o w i e c z a po w i e k X X . Oficjalna w y k ł a d n i a w y p r a w y k r ó l a W ł a d y s ł a w a I I I pod W a r n ę z p e w n o ś c i ą nie zaspokoi d o c i e k l i w o ś c i h i s t o r y k a , ale stanowi w ł a ś c i w y p u n k t w y j ś c i a do o m ó w i e n i a z w i ą z k ó w polsko-bułgarskich �333 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w X I X i X X w. I c h i s t o t n ą c z ę ś c i ą b y ł o d t ą d u d z i a ł W ę g r ó w , k t ó r y c h k r ó l e m b y ł W a r n e ń c z y k . W w i e k u X I X w s p ó l n i e z Polakami w a l c z y l i o n i z o b c ą p r z e m o c ą . M a m na m y ś l i opisane szcze­ g ó ł o w o losy u c z e s t n i k ó w w ę g i e r s k i e j r e w o l u c j i 1848 r. Ten fragment dobrze ukazuje stosunek autorki do historii. Zamiast oceniania i ferowania w y r o k ó w , znajdujemy p r ó b ę w y j a ś n i e n i a i zro­ zumienia p r z y c z y n k o n w e r s j i na islam c z ę ś c i polskich o f i c e r ó w internowanych przez T u r k ó w na terenach dzisiejszej B u ł g a r i i . B e m , Stein i K m e t a nie posiadali p r z e c i e ż ś r o d k ó w finansowych hr. W ł a d y s ł a w a Zamoyskiego, u m o ż l i w i a j ą c y c h zachowanie n i e z a l e ż n o ś c i . Z b l i ż e n i e p o l s k o - b u ł g a r s k i e z a p o c z ą t k o w a ł y w X I X w. kontakty osobiste l i t e r a t ó w i uczo­ n y c h , a potem t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć pierwszych organizacji, k t ó r e p o d j ę ł y trud w y d a w a n i a w ł a s n y c h czasopism i organizowania r ó ż n e g o rodzaju imprez o k o l i c z n o ś c i o w y c h . Opis tych w y s i ł k ó w za­ m y k a j ą c pierwszy r o z d z i a ł , stanowi d o s k o n a ł e w y j a ś n i e n i e dla zaprezentowanego dalej nasilenia tej d z i a ł a l n o ś c i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . B u ł g a r i ę o d w i e d z i ł y w t e d y liczne polskie delegacje instytucji i ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h . K u l m i n a c j ą tych k o n t a k t ó w b y ł o otwarcie latem 1935 r. mauzoleum W ł a d y s ł a w a W a r n e ń c z y k a , z u d z i a ł e m polskiej delegacji oficjalnej i cara B u ł g a r i i - Borysa. R o z d z i a ł , podobnie j a k p o z o s t a ł e , z o s t a ł zaopatrzony w n i e z w y k l e bogaty m a t e r i a ł ikonograficzny. O b o k z d j ę ć , znajdujemy tu kopie d o k u m e n t ó w , plany, mapy, tabele. Szkoda, ż e nie zawsze w y t ł u m a c z o n o d o k ł a d n i e ich z w i ą z e k z tekstem, j a k w przypadku k o p i i karty t y t u ł o ­ wej Trzech bułgarskich pieśni Aleksandra C h o d ź k i (s. 39), oraz nie w y j a ś n i o n o d o k ł a d n i e j t r e ś c i , j a k w przypadku przytoczonego na s. 49 w y k a z u w y d a t k ó w na b u d o w ę pomnika k r ó l a W ł a d y s ł a w a pod W a r n ą , k t ó r y nie zawiera przypisu d o t y c z ą c e g o waluty. D r u g i r o z d z i a ł ( k s i ą ż k a ma u k ł a d rzeczowy) prezentuje d w i e w y b i t n e postacie n i e z w y k l e zasłużone dla r o z w i j a n i a s t o s u n k ó w polsko-bułgarskich: Jana Grzegorzewskiego Z e m b r z u s k ą - G u r z y ń s k ą . Trafnie z a t y t u ł o w a n o go Na pograniczu kultur, i Wandę b o w i e m d z i a ł a l n o ś ć bo­ h a t e r ó w o b e j m o w a ł a styk Europy i A z j i . S z c z e g ó l n i e dobrze w i d a ć to w pracy wspomnianego w c z e ś n i e j J. Grzegorzewskiego, k t ó r y ma w i e l k i e z a s ł u g i nie t y l k o dla r o z w o j u k o n t a k t ó w z B u ł ­ g a r i ą , ale t a k ż e dla powstania polskiej t u r k o l o g i i . Wanda Z e m b r z u s k a - G u r z y ń s k a z o s t a ł a o k r e ś ­ lona m i a n e m „ c z ł o w i e k a d w ó c h kultur". M n i e j znana w Polsce n i ż Grzegorzewski, jest wspania­ ł y m p r z y k ł a d e m zachowania polskości w trzecim pokoleniu. Urodzona w Sofii w 1889 r. u k o ń c z y ł a tam g i m n a z j u m i po studiach w e L w o w i e p o w r ó c i ł a do B u ł g a r i i by z a j ą ć s i ę tam dzia­ ł a l n o ś c i ą na rzecz k o l o n i i polskiej. Z powodzeniem ł ą c z y ł a d z i a ł a l n o ś ć d z i e n n i k a r s k ą z l i t e r a c k ą . D o w o d z ą tego reprodukowane w k s i ą ż c e autografy wierszy napisanych w dwóch językach - p o l s k i m i b u ł g a r s k i m . N i e z a p o m n i a ł a o B u ł g a r i i po powrocie do P o l s k i . Z Poznania, gdzie o s i a d ł a w r a z z m ę ż e m , k o n t y n u o w a ł a s w o j ą p r a c ę na rzecz z b l i ż e n i a polsko-bułgarskiego. W i e l k o p o l a n i e docenili j e j w k ł a d w rozwijanie d z i a ł a l n o ś c i organizacji s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l ­ n y c h - po ś m i e r c i j e j c i a ł o s p o c z ę ł o w krypcie z a s ł u ż o n y c h na cmentarzu s t a r o ł ę c k i m . Trzeci r o z d z i a ł - Polonia bułgarska, jest najobszerniejszy i zawiera r o z w a ż a n i a , k t ó r e , j a k s ą d z ę , z d e c y d o w a ł y o p o d j ę c i u w y s i ł k u napisania k s i ą ż k i . Zaprezentowano w n i m losy w s p ó ł ­ czesnej P o l o n i i w B u ł g a r i i , w oparciu o w ł a s n e badania. U w a ż a m , ż e podnosi to z n a c z ą c o war­ t o ś ć tej c z ę ś c i k s i ą ż k i . A u t o r k a u k a z a ł a s z e r o k ą p a n o r a m ę ż y c i a polonijnego, p o c z y n a j ą c od o g ó l ­ n y c h danych na temat l i c z e b n o ś c i i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o , przez w i a d o m o ś c i o ż y c i u r e l i g i j n y m i znaczeniu j ę z y k a polskiego, po o m ó w i e n i e instytucjonalnej strony f u n k c j o n o w a n i a Polonii - D o m Polski oraz inne organizacje. W rozdziale, obok obszernej informacji zebranej podczas l i c z n y c h w y j a z d ó w badawczych, p o d j ę t o t a k ż e p r ó b ę analizy relacji m i ę d z y p o l s k o ś c i ą a P o l o n i ą i prezentacji P o l a k ó w j a k o grupy narodowej. Te ciekawe fragmenty, o d w o ł u j ą c e s i ę do wydanej przez a u t o r k ę d z i e s i ę ć lat w c z e ś n i e j k s i ą ż k i Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993), i l u s t r u j ą nie t y l k o z d j ę c i a i cytaty z d o k u m e n t ó w , ale t a k ż e fragmenty r o z m ó w przeprowa­ dzonych z bohaterami r o z d z i a ł u oraz napisane przez nich wiersze. W y w o d y te u k a z u j ą wszech­ s t r o n n o ś ć z a i n t e r e s o w a ń badawczych k u l t u r o z n a w c y , opartych na osobistym zaangażowaniu. Podczas lektury w y c z u w a l n a jest empatia, z j a k ą A u t o r k a ukazuje p o s z c z e g ó l n e problemy. N a tle poprzedniego znacznie skromniej prezentuje s i ę ostatni, czwarty r o z d z i a ł , o m a w i a j ą c y g r u p ę B u ł g a r ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Polsce po I I wojnie ś w i a t o w e j . U . Kaczmarek p r z y p o m n i a ł a , ż e pierwsi B u ł g a r z y osiedlali s i ę w Polsce j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . D o tej tradycji n a w i ą z u j e �334 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s p ó ł c z e s n a , nieliczna b u ł g a r s k a emigracja, l i c z ą c a w e d ł u g danych ambasady b u ł g a r s k i e j w War­ szawie ok. 5 tys. o s ó b . M i m o znacznie mniejszej o b j ę t o ś c i tego r o z d z i a ł u , n a l e ż y u z n a ć c e l o w o ś ć j e g o napisania. Tak n i e w i e l e p r z e c i e ż w i e m y o a k t y w n o ś c i organizacji b u ł g a r s k i c h z a ł o ż o n y c h w Ł o d z i i W r o c ł a w i u w ostatniej dekadzie u b i e g ł e g o stulecia. I c h o b e c n o ś ć p o d k r e ś l a d ą ż e n i e do zachowania r ó w n o w a g i i d w u k i e r u n k o w o ś c i w y m i a n y p o l s k o - b u ł g a r s k i e j . Jednak niezbyt prze­ k o n u j ą c o realizuje cel ukazania „ z n a c z ą c e j o b e c n o ś c i B u ł g a r ó w w Polsce". O w a o b e c n o ś ć n i g d y a ż tak z n a c z ą c a nie b y ł a . Z p o w o d z e n i e m za to u d a ł o s i ę A u t o r c e z r e a l i z o w a ć p o z o s t a ł e cele postawione opracowaniu: ukazanie d z i e j ó w s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h , p r z y b l i ż e n i e najbar­ dziej z a s ł u ż o n y c h w tej dziedzinie postaci oraz zarysowanie obrazu polskiej k o l o n i i w B u ł g a r i i . Urszula Kaczmarek o p u b l i k o w a ł a k s i ą ż k ę , k t ó r a podsumowuje p o d j ę t y przez n i ą w i e l e lat temu trud dokumentowania historii z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Obszerny m a t e r i a ł i k o n o g r a ­ ficzny u z u p e ł n i a j ą c tekst potwierdza w i e l k i e z a a n g a ż o w a n i e A u t o r k i w o m a w i a n ą t e m a t y k ę (na k i l k u z d j ę c i a c h znajdziemy j e j p o s t a ć ) . N i e b ę d z i e przesady w stwierdzeniu, ż e stanowi j e g o i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . W i d a ć to nawet w formie p o d p i s ó w p o s z c z e g ó l n y c h r y c i n , k o n t y n u u j ą c e j m y ś l r o z p o c z ę t ą w t e k ś c i e . K s i ą ż k ę zaopatrzono w obszerna b i b l i o g r a f i ę , indeksy osobowy i nazw geograficznych oraz spis tabel. K o ń c z y j ą podsumowanie z a t y t u ł o w a n e Zamiast zakończenia, k t ó r e jest d o s y ć nietypowe. Zamiast analizy i o g ó l n y c h w n i o s k ó w , znajdujemy w n i m r e f l e k s j ę p o ś w i ę c o n ą w y b i t n y m Polakom b ę d ą c y m duchowymi p r z y w ó d c a m i bułgarskiej Polonii. Dzisiaj, gdy p i s z ę te s ł o w a , w i e m , ż e jest to ostatni r o z d z i a ł napisany przez U r s z u l ę Kaczmarek, k t ó r e j n a g ł a ś m i e r ć z a m k n ę ł a a k t y w n o ś ć n a u k o w ą . Dlatego f o r m ę z a k o ń c z e n i a o d c z y t u j ę j a k o zapro­ szenie do k o n t y n u o w a n i a b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Jestem prze­ konany, ż e n a s t ę p n i badacze b ę d ą p a m i ę t a l i o tej k s i ą ż c e i o d o r o b k u j e j A u t o r k i . Andrzej Piotr Ż u k , Społeczeństwo w działaniu. wych ruchów w Polsce, społecznych Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna Fur i er analiza no­ Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o N a u k o w e S C H O L A R , ss. 261 K i m s ą feministki i ekolodzy? W i ę k s z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w a polskiego posiada j u ż p e w n ą ( c z ę s t o nie p o z b a w i o n ą stereotypizacji) w i e d z ę na ten temat. K o j a r z y m y ich g ł ó w n i e z g ł o ś n y m i happenin­ gami i demonstracjami w obronie kobiet lub nadmiernie eksploatowanej przyrody. N a j c z ę ś c i e j d o c i e r a j ą do nas s k r a w k i i c h rzeczywistych p o g l ą d ó w i form a k t y w n o ś c i . Jednak k i m s ą skłotersi? Wszystkich zainteresowanych o d p o w i e d z i ą na to pytanie, a t a k ż e d o g ł ę b n y m zrozumieniem feno­ menu n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h kieruję do k s i ą ż k i Piotra Ż u k a : Społeczeństwo Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna analiza nowych ruchów społecznych w w działaniu. Polsce. Owe trzy nowe ruchy s ą tutaj p r z y c z y n k i e m do g ł ę b s z e j refleksji nad k o n d y c j ą ś w i a t a w s p ó ł ­ czesnego. O t r z y m u j e m y d u ż ą d a w k ę w i e d z y o s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich, k t ó r e w c z e ś n i e j n i ż Polska w e s z ł y w f a z ę p o n o w o c z e s n ą . Poznajemy podstawowe elementy postmodernistycznej k r y t y k i s p o ł e c z e ń s t w a konsumpcyjnego i k u l t u r y masowej. Jej n o ś n i k i e m s ą w ł a ś n i e nowe ruchy s p o ł e c z n e , k t ó r e na stałe w p i s a ł y s i ę w j u ż w krajobraz ś w i a t a zachodniego. Przy okazji rekonstruowania ruchu ekologicznego, ś r o d o w i s k a feministek oraz s k ł o t e r s ó w p o w s t a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y obraz s p o ł e c z e ń s t w a polskiego na p r o g u trzeciego t y s i ą c l e c i a . A u t o r dzieli s i ę z n a m i bardzo i n t e r e s u j ą c y m i u w a g a m i na temat istnienia klasy ś r e d n i e j , k o n d y c j i p o l ­ skiej inteligencji, sytuacji m ł o d z i e ż y oraz funkcjonowania s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego. Tak w i e l e w ą t k ó w z o s t a ł o r o z w i n i ę t y c h dla potrzeb lepszego osadzenia n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h w k o n t e k ś c i e p o l s k i m . Jak wskazuje Ż u k , s t a n o w i ą one na naszym gruncie zjawisko nowe. S ą m a ł y m i e n k l a w a m i w a r t o ś c i ponowoczesnych, n o ś n i k a m i innowacyjnego p o d e j ś c i a do status quo. Za t e o r e t y c z n ą p o d b u d o w ę dla opisania problemu badawczego s ł u ż ą przede w s z y s t k i m teorie n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h . P r z y w o ł a n a zostaje koncepcja A l a n a Touraina, w której za nowe ź r ó d ł o k o n f l i k t ó w s p o ł e c z n y c h uznano h i s t o r y c z n o ś ć . Walka na najbardziej o g ó l n y m poziomie t w o ­ rzenia r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , w której s t a w k ą jest kontrola orientacji kulturowych, jest w ł a ś n i e �335 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A ruchem s p o ł e c z n y m . P o d ł o ż e m na k t ó r y m r o d z ą s i ę nowe ruchy jest społeczeństwo postindustrial- ne. W t y m n o w y m typie s p o ł e c z e ń s t w a n a s t ę p u j e p r z e s u n i ę c i e w kierunku takich w a r t o ś c i s p o ł e c z ­ n y c h j a k : decentralizacja, s a m o r z ą d n o ś ć , nacisk na a u t o n o m i ę oraz zachowanie t o ż s a m o ś c i . N o w e ruchy nie s t a w i a j ą sobie j u ż za cel otwartej w a l k i z systemem (tak j a k m i a ł o to miejsce w przypadku tradycyjnego ruchu robotniczego), przede w s z y s t k i m s ą zainteresowane poszerzaniem społeczeń­ stwa obywatelskiego oraz zmianami j a k o ś c i o w y m i na poziomie ż y c i a jednostki. N a o b r z e ż a c h m a t e r i a l i z m u oraz w a r t o ś c i t r a d y c j o n a l i s t y c z n o - r e l i g i j n y c h , uznawanych za d o m i n u j ą c e w kulturze polskiej, nowe ruchy s p o ł e c z n e i n k o r p o r u j ą ten w ł a ś n i e m o d e l k u l t u r o w y . Jak d o w o d z i Ż u k , j e d y n i e inteligencja oraz m ł o d z i e ż alternatywna m o ż e b y ć b a z ą s p o ł e c z n ą dla tego t y p u d z i a ł a l n o ś c i . Polska klasa ś r e d n i a pozostaje raczej wierna w a r t o ś c i o m materialistyczn y m i nie stanowi (tak j a k ma to miejsce w s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich) zaplecza dla t y c h r u c h ó w . R o d z i m e r u c h y m a j ą r ó w n i e ż i n n ą g e n e z ę od swoich starszych o d p o w i e d n i k ó w na Zachodzie. N i e z r o d z i ł y s i ę z k o n t r k u l t u r y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , k t ó r a w Polsce nie m i a ł a tak w i e l k i e g o i m p e t u i w p ł y w u na o b o w i ą z u j ą c y m o d e l kultury. D l a e k o l o g ó w w a ż n y m i inspiracjami b y ł a j e d y n i e P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a , natomiast w i ę k s z o ś ć w a ż n y c h dla n i c h w z o r c ó w prze­ n i k n ę ł a w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h z Europy Zachodniej i S t a n ó w Zjednoczonych. R ó w n i e ż zdaniem feministek, trudno o d n a l e ź ć inspiracje t y p o w o polskie dla i c h ruchu. Ist­ n i e j ą c a w Polsce L i g a K o b i e t s t a n o w i ł a w ł a ś c i w i e zaprzeczenie i d e i f e m i n i s t y c z n y c h , k t ó r e r o z p r z e s t r z e n i ł y s i ę w ó w c z a s w ś w i e c i e zachodnim. Podobna sytuacja m a miejsce w p r z y p a d k u s k ł o t e r s ó w . Idea s k ł o t i n g u , p o l e g a j ą c a na zajmowaniu przez m ł o d y c h l u d z i p u s t o s t a n ó w i t w o r z e ­ n i u pewnego rodzaju k o m u n , p r z y w ę d r o w a ł a prosto z europejskich ś r o d o w i s k alternatywnych w r a z z p o c z ą t k i e m lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e fragmenty k s i ą ż k i p o ś w i ę c o n e s ą rekonstrukcji p o d s t a w o w y c h struk­ tur organizacyjnych, bazy s p o ł e c z n e j oraz w a r t o ś c i i c e l ó w , j a k i e t o w a r z y s z ą prezentowanym ś r o d o w i s k o m . A u t o r p o k u s i ł s i ę o stworzenie w s p ó l n e j p ł a s z c z y z n y dla p r z e k o n a ń i postaw k a ż ­ dego z r u c h ó w . N a podstawie przeprowadzonych b a d a ń ankietowych, za w a r t o ś c i k o n s t y t u u j ą c e dla u c z e s t n i k ó w n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h u z n a ł wartości postmateriałistyczne. ci t y c h ś r o d o w i s k s k ł a n i a j ą s i ę k u d y s k u r s o w i postmodernistycznemu, Reprezentan­ kwestionując istnienie w s z e l k i c h p r a w d absolutnych. M o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w ś r ó d nich zanik w i a r y w n i e o m y l n o ś ć n a u k i i z b a w c z ą moc w y t w o r ó w technologicznych. Respondenci p r e z e n t u j ą t a k ż e p o n o w o c z e s n ą p o s t a w ę wobec r e l i g i i , b u d u j ą w ł a s n e koncepcje tzw. „religii p r y w a t n e j " . Z jednej strony zieloni, feministki i słotersi o d r z u c a j ą w a r t o ś c i przedmaterialistyczne (zinstytu­ c j o n a l i z o w a n ą religię, patriotyzm, t r a d y c y j n ą r o d z i n ę , w a r t o ś c i propagowane przez k o ś c i ó ł kato­ l i c k i , itd.). Z drugiej, s p r z e c i w i a j ą s i ę przejawom kultury materialistycznej ( k o n s u m p c j o n i z m o w i , komercjalizacji, p r a k t y k o m m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, makdonaldyzacji s p o ł e c z e ń s t w a ) . I c h propozycje m o ż e m y zatem o k r e ś l i ć mianem trzeciej fali kulturowej, nie k o r e s p o n d u j ą c e j z d w o m a poprzednimi modelami. N o w e ruchy p r z y j m u j ą najczęściej s t r u k t u r ę l u ź n y c h sieci, celowo rezygnu­ j ą c z centralnego punktu decyzyjnego. Obok stałych c z ł o n k ó w p o s i a d a j ą d u ż ą l i c z b ę z w o l e n n i k ó w , k t ó r z y u j a w n i a j ą swa o b e c n o ś ć w momencie konfrontacji ze status quo. D o podstawowych f o r m ich a k t y w n o ś c i s p o ł e c z n e j n a l e ż ą : demonstracje, happeningi, sitingi, blokady i okupacje. Ponadto orga­ nizowane s ą zloty, spotkania, kluby dyskusyjne dla c z ł o n k ó w i s y m p a t y k ó w ruchu oraz d z i a ł a l n o ś ć pomocniczo-informacyjna (np. porady dla kobiet w klubach feministycznych). S k ł o t y p e ł n i ą t a k ż e c z ę s t o r o l ę regionalnych a n i m a t o r ó w k u l t u r o w y c h dla sceny alternatywnej. Ż u k t ł u m a c z y zjawisko n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h poprzez r e k o n s t r u k c j ę i c h c e l ó w , m o t y ­ w ó w , zasad organizacji, f o r m a k t y w n o ś c i . N i e s ą to jednak d o k ł a d n e monografie p o s z c z e g ó l n y c h r u c h ó w . D l a o s ó b s z c z e g ó l n i e zainteresowanych k t ó r y m ś z nich m o g ą to b y ć informacje nie­ w y s t a r c z a j ą c e , poutykane w g ą s z c z u teoretycznych r o z w a ż a ń . M i m o , iż nowe ruchy m o g ą s i ę w y d a w a ć j e d y n i e i l u s t r a c j ą dla w a ż n i e j s z y c h p r o c e s ó w spo­ ł e c z n y c h , i c h rola nie jest w tej k s i ą ż c e bagatelizowana. Warto na c h w i l ę z a t r z y m a ć s i ę nad p r o ­ p a g o w a n y m i przez nich p o g l ą d a m i , c h o ć p o z o s t a j ą one z j a w i s k i e m d o ś ć egzotycznym w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Okazuje s i ę b o w i e m , ż e poza demonstracjami i g ł o ś n y m i happeningami niosą ze s o b ą i n t e r e s u j ą c e , nowe w a r t o ś c i k u l t u r o w e . Ż u k nie n a w o ł u j e do i c h akceptowania, j e d y n i e �336 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A akcentuje i c h istnienie. Nade wszystko k s i ą ż k a ta jest s w o i s t y m p r z e w o d n i k i e m po ś w i e c i e posti n d u s t r i a l n y m oraz meandrach postmodernistycznych teorii, k t ó r e p r ó b u j ą go o b j a ś n i a ć . Pobudza do refleksji nad m o ż l i w y m i m o d e l a m i k u l t u r o w y m i , j a k i e j u ż w k r ó t c e m o g ą z a i s t n i e ć w s p o ł e ­ c z e ń s t w i e p o l s k i m . Dyskretnie w p r o w a d z a nas za k u l i s y p o n o w o c z e s n o ś c i . Joanna Roch Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o D i G , ss. W 2000 r o k u Roch Sulima o p u b l i k o w a ł Antropologię codzienności. Cukras 184 Głosy tradycji są - jak czytamy w „ P o s ł o w i u " - d o p e ł n i e n i e m tej k s i ą ż k i . U k a z u j ą zarazem nowe m o ż l i w o ś c i odczyta­ nia w s p ó ł c z e s n e j kultury, w k t ó r e j , m i m o szybko z a c h o d z ą c y c h zmian, w c i ą ż jeszcze obecne s ą elementy p r z e s z ł o ś c i , tradycji. Sulima o d k r y w a j e w „ ś w i a t o p o g l ą d a c h potocznych, w folklorze, m i t o l o g i a c h ś r o d o w i s k o w y c h , we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach c z e g o ś , co o k r e ś l a s i ę p o w s z e c h n ą p a m i ę c i ą k u l t u r o w ą czy e s t e t y c z n ą , u o b e c n i a j ą c ą s i ę w lekturze krajobrazu, p r z e j a w i a n i u s i ę sacrum, w m ó w i e n i u o swojej « n a j b l i z s z e j o j c z y z n i e » , w ś w i ę t o w a n i u , r y t u a ł a c h p o l i t y c z n y c h , w l o k a l n y c h « w z o r a c h u m i e r a n i a » , w spontanicznych ekspresjach, np. w t z w t w ó r c z o ś c i naiwnej i nieprofesjonalnej, w o b i e g o w y c h standardach k u l t u r y popularnej" (s. 182). Z a u w a ż a l n e jest w y c z u l e n i e A u t o r a na przemijanie i pragnienie ocalenia c h o ć b y c z ą s t k i tego, co odchodzi w n i e p a m i ę ć lub t r w a t y l k o w swej - n a j c z ę ś c i e j p r z e k s z t a ł c o n e j - formie z e w n ę t r z ­ nej, z m i e n i a j ą c p i e r w o t n y sens. Sulima wskazuje na naruszenie istoty w i e l u z a c h o w a ń , k t ó r e w r o s ł y w n a s z ą k u l t u r ę , a d z i ś - w t ł o c z o n e w t r y b y gospodarki r y n k o w e j , traktowane j a k t o w a r t r a c ą dawne znaczenie, s t a j ą s i ę n i e z r o z u m i a ł e dla l u d z i o m a m i o n y c h k o n s u m p c y j n y m stylem ż y c i a , nie p o j m u j ą c y c h istoty sacrum, nie u m i e j ą c y c h m y ś l e ć kategoriami s y m b o l i c z n y m i , nie z n a j ą c y c h h i s t o r i i w ł a s n e j grupy, j e j kultury, w ł a s n y c h korzeni. W i d z i m y c h o c i a ż b y j a k bardzo z m i e n i a s i ę s p o s ó b obchodzenia n a j p i ę k n i e j s z e g o ze ś w i a t dorocznych - B o ż e g o Narodzenia. Jak w y k o r z y s t u j e s i ę charakterystyczne d l a ń zachowania ( ś p i e w a n i e k o l ę d , o f i a r o w y w a n i e podar­ k ó w , strojenie c h o i n k i , dzielenie s i ę o p ł a t k i e m ) dla c e l ó w k o m e r c y j n y c h . W rozdziale z a t y t u ł o ­ w a n y m „ K o l ę d y p o l s k i e " A u t o r p r z y p o m i n a c z y m b y ł ( i b y ć p o w i n i e n ) czas B o ż e g o Narodzenia, j a k i e miejsce z a j m u j ą k o l ę d y w b o ż o n a r o d z e n i o w y m ś w i ę t o w a n i u , j a k ą w i n n y p e ł n i ć r o l ę . A n a l i ­ zuje teksty w i e l u nieznanych szerzej k o l ę d (od ś r e d n i o w i e c z n y c h po w s p ó ł c z e s n e ) , o d c z y t u j ą c ich znaczenie. Teksty te m ó w i ą o w i ę z i c z ł o w i e k a z B o g i e m , o u c z ł o w i e c z e n i u B ó s t w a , o d o k o ­ n u j ą c e j s i ę w czasie B o ż e g o Narodzenia przemianie, g l o r y f i k a c j i u b ó s t w a (rozumianego j a k o ż y c i e z B o g i e m , w B o g u ) , o darze i ofierze. J ę z y k k o l ę d , tych ś p i e w a n y c h w k o ś c i o ł a c h i t y c h „ d o m o w y c h " , jest „ s w o j s k i " , „ t u t e j s z y " , s ł u ż y ukazaniu ś w i a t a bliskiego, znanego t y m , k t ó r z y j e s t w o r z y l i . Jest w k o l ę d a c h r a d o ś ć , ś w i a d o m o ś ć uczestnictwa w n i e z w y k ł y c h wydarzeniach. N i o s ą one w s p o m n i e n i a rodzinnego d o m u , b l i s k i c h . P r z y w o ł u j ą n i e p o w t a r z a l n ą a t m o s f e r ę daw­ n y c h ś w i ą t , ale t e ż - j a k pisze Sulima - „ m o g ą b y ć « n a r z e d z i e m » zakorzenienia s i ę w Universum" (s. 14). Jest to s z c z e g ó l n i e w a ż n e d z i ś , „ g d y pasma tradycji s i ę p o r w a ł y , gdy coraz bardziej j e s t e ś ­ my «znikąd»" (tamże). W k o l e j n y m rozdziale ( „ P o l s k i s p o s ó b umierania") A u t o r przytacza teksty m ó w pogrzebo­ w y c h t w o r z o n y c h i w y g ł a s z a n y c h przez A d a m a Pacha ( 1 9 0 7 - 1 9 8 0 ) nad g r o b a m i o s ó b z w i ą z a ­ n y c h za ż y c i a z Zakopanem i Podhalem. W j a k ż e osobisty, niepowtarzalny s p o s ó b m ó w i ł on o z m a r ł y c h i ich z w i ą z k a c h z regionem, w k t ó r y m i dla k t ó r e g o ż y l i , o tych, k t ó r z y t w o r z y l i p o d h a l a ń s k ą w s p ó l n o t ę . Jak w i e l k ą m i ł o ś c i ą do c z ł o w i e k a i z i e m i , po której s t ą p a ł przepojone s ą jego mowy pożegnalne. M o w y pogrzebowe w y r a s t a j ą z tradycji staropolskiej. S z c z e g ó l n i e r o z k w i t a j ą w czasach baro­ k u , n a j b l i ż s z e jednak s ą - j a k p o d k r e ś l a Sulima - tradycji renesansowej, z charakterystycznym dla niej kreowaniem z a s ł u g i przydawaniem ich z m a r ł e m u . W mowach pogrzebowych A d a m a Pacha p o j a w i a j ą się przede w s z y s t k i m obrazy ż y w o t a , j a k i e z m a r ł y w i ó d ł na ziemi. S ą w nich t a k ż e obec­ ne wizje z a ś w i a t ó w i p o d r ó ż y m i ę d z y ś w i a t a m i , sama ś m i e r ć natomiast jest prawie niewidoczna. �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 337 RECENZJE I O M Ó W I E N I A S u l i m a p o d k r e ś l a , że refleksja nad l u d o w ą e s c h a t o l o g i ą jest uboga, s z c z ą t k o w a . Niezwykle rzadkie s ą t e ż refleksje nad l u d o w ą w y o b r a ź n i ą (s. 40). Zagadnienie to z o s t a ł o zasygnalizowane przez A u t o r a w rozdziale „ S ł o w o i sacrum". N a w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h p r ó b u j e on p r z e d s t a w i ć k o d sakralny w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i ludowej (pisanej), z charakterystycznymi dla niej uzasad­ n i e n i a m i t y p u magicznego i religijnego. Zarysowany z o s t a ł r ó w n i e ż p r o b l e m z w i ą z k u m i ę d z y m i t a m i n a r o d o w y m i i l u d o w y m i . A u t o r przypomina, ż e kultura l u d o w a d z i ś j u ż nie istnieje, ż y j e t y l k o jej m i t , ż y j ą marzenia o niej, nie jest natomiast obecna w dyskusjach, r o z w a ż a n i a c h . C i e r p i ­ m y na „ k o m p l e k s c h ł o p s k i " . M o ż e s i ę on j e d n a k „ o k a z a ć s w o i s t y m k a p i t a ł e m na p r z y s z ł o ś ć , rezerwuarem z n a c z e ń s y m b o l i c z n y c h , ale nie ekonomicznych, o d r ó ż n i a j ą c y c h nas w u n i f i k u j ą c e j s i ę g w a ł t o w n i e kulturze E u r o p y i ś w i a t a " (s. 103). Tytuł r o z d z i a ł u , w k t ó r y m o m a w i a n e s ą te kwestie ( „ M i t y polskie i m i t y l u d o w e " ) nie wydaje s i ę n a j s z c z ę ś l i w i e j dobrany. M i t y l u d o w e , o k t ó r y c h pisze A u t o r , s ą p r z e c i e ż t a k ż e polskie, podobnie j a k m i t y narodowe, c h o ć c z ę s t o trudno p r z e p r o w a d z i ć w y r a ź n e granice m i ę d z y n i m i . I n n y m t y p e m t e k s t ó w , do k t ó r y c h s i ę g n ą ł Sulima, jest poezja, zrodzona w czasie s t r a j k ó w (1970, 1980), o k r e ś l o n y c h przez A u t o r a omawianej k s i ą ż k i m i a n e m „ d r a m a t u społecznego". W wydarzeniach tych d o s t r z e g ł on p o d o b i e ń s t w o do turnerowskiej w s p ó l n o t y egzystencjalnej (communitas). Z o s t a ł y one przeanalizowane w e d ł u g schematu o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Z d a n i e m Sulimy, „ k o n c e p c j a Turnera podsuwa p o m y s ł y « e t n o g r a f i c z n e g o » badania zjawisk i r u c h ó w p o l i ­ t y c z n y c h , uzasadnia t e ż s e m i o t y c z n ą m e t o d ę badania d z i a ł a j ą c y c h i d e o l o g i i oraz i c h z n a k o w y c h n o ś n i k ó w w postaci t e k s t ó w poetyckich, wszelkiego t y p u p r z e k a z ó w j ę z y k o w y c h " (s. 75). B y ć m o ż e , A u t o r o w i uda s i ę z a c h ę c i ć e t n o l o g ó w do p ó j ś c i a t y m tropem. K o l e j n y rodzaj t e k s t ó w literackich, k t ó r e z a i n t e r e s o w a ł y S u l i m ę , p r z y n a l e ż y do tzw. literatury brukowej, p o w s t a j ą c e j m . i n . w ś r o d o w i s k a c h robotniczych. Jej p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c y k l p o w i e ś c i S t a n i s ł a w a Dobiasza ( 1 9 1 2 - 1 9 9 5 ) . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Sulima, wydanej w 1988 r o k u , p o w i e ś c i Gorhom, czyli goryl profesora Belmondo, u w y p u k l a j ą c cechy charakterystyczne dla „ k u l t u r y ferajny warszawskiego P o w i ś l a " (s. 94). W k o l e j n y m rozdziale znajdziemy w i e l e bardzo c i e p ł y c h s ł ó w o t w ó r c a c h „ n a i w n y c h " i ich d z i e ł a c h . Punktem w y j ś c i a do r o z w a ż a ń s ą d w i e k s i ą ż k i : Sztuka Jackowskiego ( w y d . w 1995) i Ostatni wiejscy muzykanci, zwana naiwną, Aleksandra Andrzeja B i e ń k o w s k i e g o ( w y d . w 2001). Jest to w ł a ś c i w i e obszerna recenzja o b y d w u d z i e ł i refleksja nad n i m i . Sulima k ł a d z i e nacisk na charakter biograficzny o d c z y t y w a n y c h przez niego bardzo o s o b i ś c i e prac. P o s ł u g u j ą c s i ę przy­ k ł a d a m i o p o w i e ś c i biograficznych „ n a i w n y c h " malarzy i r z e ź b i a r z y oraz w i e j s k i c h m u z y k a n t ó w , p o d k r e ś l a znaczenie tego t y p u ź r ó d e ł dla badania kultury i jej t w ó r c ó w . W i n n y m miejscu Sulima przenosi czytelnika w cudowny, tajemniczy, malarsko-naiwny ś w i a t f i l m ó w Jana Jakuba Kolskiego ( „ P o g r z e b kartofla", „ J a n c i o Wodnik", Pograbek", „ G r a j ą c y z tale­ rza", „ C u d o w n e miejsce"). Ś w i a t ten jest p e ł e n alegorii i s y m b o l i , d w u b i e g u n o w o ś c i . R z ą d z ą n i m w i e l k i e n a m i ę t n o ś c i , ż y w i o ł o w o ś ć . W niepowtarzalny, u r o k l i w y s p o s ó b K o l s k i o d w o ł u j e s i ę do m i t ó w i „ s n ó w l u d z k o ś c i , zaszyfrowanych w c i ą ż jeszcze w ś w i e c i e k u l t u r y ludowej, a m o ż e j u ż t y l k o w m i c i e tej k u l t u r y ? " (s. 126). Bezkresna w y o b r a ź n i a pozwala K o l s k i e m u na kreowanie ś w i a t a z pogranicza snu i j a w y , fantastycznego i realnego zarazem. M a l u j ą c s ł o w a m i wizerunek ludowego ś w i a t a z f i l m ó w Kolskiego, Sulima ukazuje m o ż l i w o ś c i analizy, jakie stwarza antropologia wizualna. W i n n y m miejscu (rozdział „ M a ł e ojczyzny") o d s ł a ­ nia natomiast przed czytelnikiem sposoby interpretacji t e k s t ó w charakterystyczne dla „ g e o g r a f i i k u l t u r o w e j " i takich j e j o b s z a r ó w j a k „ g e o g r a f i a emocjonalna", „ g e o g r a f i a p a m i ę c i " „ g e o g r a f i a w s p ó ł c z u c i a , n i e s z c z ę ś c i a , b e z r a d n o ś c i " (s. 129-130). „ W drugiej p o ł o w i e X X w i e k u - pisze Sulima - obserwujemy p o w r ó t s p o ł e c z n e g o znaczenia « g e o g r a f i i k u l t u r y » , p o w r ó t do l o k a l i z m u , k t ó r e g o zmierzch r o z p o c z ą ł s i ę w Europie w X I X w . " (s. 129). N i e w y o b r a ż a m sobie etnologicznych b a d a ń nad „ m a ł y m i ojczyznami" bez s i ę g n i ę c i a do tek­ s t ó w Sulimy, do j e g o r o z w a ż a ń nad „ m a ł ą o j c z y z n ą " j a k o f i g u r ą m y ś l e n i a antropologicznego, a t a k ż e m o t y w e m dialogu kultur, pluralizmu, multikulturalizmu (s. 141). A u t o r zastanawia s i ę t a k ż e nad obrazami „ m a ł y c h ojczyzn" w praktyce ż y c i a lokalnego, zadając pytanie, J a k m o g ł o b y w y ­ g l ą d a ć d o ś w i a d c z a n i e « m a ł e j o j c z y z n y » przez bezrobotnego, przez m i e s z k a ń c a popegeerowskich �338 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A osad, m i e s z k a ń c a w y l u d n i o n e j w s i , czy nawet peryferyjnej dzielnicy w i e l k o m i e j s k i c h aglomera­ c j i . M o ż e s i ę p o j a w i ć pytanie: j a k w y o b r a ż e n i e « m a ł e j o j c z y z n y » konfiguruje s i ę w przekona­ niach i strategiach m a r k e t i n g o w y c h lokalnego h u r t o w n i k a , a j a k w ś w i a d o m o ś c i s a m o r z ą d o w c a , nauczyciela w d r a ż a j ą c e g o ministerialny program edukacji regionalnej, dziennikarza lokalnej ga­ zety czy r o z g ł o ś n i radiowej, a wreszcie - j a k a jest t r e ś ć tego w y o b r a ż e n i a dla m i ł o ś n i k a p a m i ą t e k regionu, c z y l i - regionalisty [ . . . ] " (s. 143-144). Kolejne pytanie dotyczy globalizacji i nowej l o k a l n o ś c i . J u ż same t y t u ł y p o d r o z d z i a ł ó w : „ m e t a f o r a matecznika", „ m e t a f o r a m r o w i s k a " , „ m e t a ­ fora « r u c h o m y c h k r e g ó w » " , „ « m a ł e o j c z y z n y » j a k o « r u c h o m e stanowiska archeologii p a m i ę c i » " , p r z y c i ą g a j ą u w a g ę czytelnika, z a c i e k a w i a j ą , z a c h ę c a j ą do lektury, s y g n a l i z u j ą spotkanie z no­ w y m z j a w i s k i e m , o b i e c u j ą i n t e l e k t u a l n ą p r z y g o d ę . Bardzo w y r a ź n a staje s i ę r ó w n i e ż potrzeba refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m r o z u m i e n i e m takich p o j ę ć j a k : ' r o d o w ó d ' , 'genealogia', ' b i o g r a f i z m ' , ' r o d z i m o ś ć ' , ' s w o j s k o ś ć ' , ' o b c o ś ć ' , ' i n n o ś ć ' . Sulima z a c h ę c a do r o z w a ż a ń m . i n . nad koncepcją matecznika, rozpatrywanego nie t y l k o w k o n t e k ś c i e „ m a ł y c h o j c z y z n " , ale t e ż - szeroko rozu­ mianej k u l t u r y P o l a k ó w : „ K a ż d y ma j a k i ś s w ó j « m a t e c z n i k » , a z u z m y s ł o w i e n i a tego faktu m o ż e w y n i k a ć szansa nowej w s p ó l n o t y k u l t u r y polskiej, « r o z u m i e n i a się» i p r z e ż y w a n i a wzajemnego, r o z u m i e n i a się «u z r ó d e ł » i m o ż l i w o ś ć porozumienia się co do e l e m e n t a r i ó w . Zatem idea « m a t e c z n i k a » staje s i ę postulatem h u m a n i s t y c z n y m " (s. 153). Z p e w n o ś c i ą warto z a s t a n o w i ć się nad t ą „ n o w ą w s p ó l n o t ą polskiej k u l t u r y " . M a m j e d n a k w ą t p l i w o ś c i , czy tego typu w s p ó l n o t a k i e d y k o l w i e k istniała, czy istniała kultura, w której uczest­ n i c z y l i b y wszyscy Polacy. P a t r z ę też sceptycznie na m o ż l i w o ś ć realizacji tej w s p ó l n o t o w e j idei w dzisiejszym ś w i e c i e , w polskich realiach. Prac Rocha S u l i m y nie trzeba n i k o m u r e k o m e n d o w a ć . Głosy tradycji są m i jednak szczegól­ nie bliskie. To k s i ą ż k a do niespiesznego czytania, smakowania k a ż d e g o s ł o w a , delektowania s i ę p r z e m y ś l e n i a m i A u t o r a , k t ó r y obficie czerpie z dorobku rodzimej etnologii ( a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j ) , u k a z u j ą c rozliczne m o ż l i w o ś c i jej zastosowania do analizy t e k s t ó w literackich i f i l m o w y c h oraz w y b r a n y c h zjawisk k u l t u r y ( m . i n . „ m a ł y c h ojczyzn"). Głosy tradycji urzekają pięknem sło­ w a , g ł ę b i ą i bogactwem refleksji, j a s n o ś c i ą w y w o d ó w . To k s i ą ż k a , do k t ó r e j m o ż n a w r a c a ć po w i e l o k r o ć , nie c z u j ą c z n u ż e n i a , w p r o w a d z a j ą c a czytelnika w nieznane obszary, k s z t a ł t u j ą c a n o w e spojrzenie na o t a c z a j ą c y nas ś w i a t , w z b o g a c a j ą c a w i e d z ę o n i m i m o ż l i w o ś c i a c h j e g o poznania. A u t o r ma ś w i a d o m o ś ć przemijania ś w i a t a , coraz szybciej p r z e b i e g a j ą c e g o procesu zmian k u l t u r o w y c h , u l o t n o ś c i ludzkich d z i a ł a ń , w y t w o r ó w , szuka jednak w y t r w a l e ś l a d ó w p r z e s z ł o ś c i we w s p ó ł c z e s n e j r z e c z y w i s t o ś c i , „ z a k o t w i c z o n e j w t r a d y c j i " (s. 182). Ratuje j e d n o c z e ś n i e t ę prze­ s z ł o ś ć od zapomnienia, pozwala j ą z r o z u m i e ć , u s z a n o w a ć , dostrzec obecne w niej p i ę k n o . Iwona Mniejszości narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A n d r z e j Sadowski, Tadeusz Skoczek (red.), B i a ł y s t o k 2002, Instytut S o c j o l o g i i , w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., ss. Kabzińska oczekiwania, Uniwersytet 146 O m n i e j s z o ś c i a c h etnicznych i n a r o d o w y c h m ó w i s i ę d z i ś w i e l e , m . i n . w ś r o d o w i s k a c h nau­ k o w y c h . Coraz w i ę c e j miejsca p o ś w i ę c a j ą i m też r ó ż n e g o t y p u media. O k a z j ą do dyskusji nad o b e c n o ś c i ą m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h w mediach b y ł a druga j u ż konferencja, zorga­ nizowana w B i a ł y m s t o k u ( w grudniu 2001 roku) przez Instytut Socjologii tamtejszego U n i w e r s y ­ tetu oraz T e l e w i z j ę P o l s k ą S.A. Omawiana tu k s i ą ż k a jest p l o n e m owej konferencji. T o m o t w i e r a a r t y k u ł A l u n a Daviesa, z a t y t u ł o w a n y „ M o d e l e funkcjonowania audycji dla m n i e j s z o ś c i . Redagowanie audycji dla W a l i j c z y k ó w w W i e l k i e j B r y t a n i i " . Tekst rozpoczyna s i ę od s ł ó w : „ W s p a n i a ł ą r z e c z ą w Europie jest to, ż e s ą przede w s z y s t k i m m n i e j s z o ś c i , nie ma tu w i ę k s z o ś c i " (s. 13). To prawda, ż e nie istnieje europejska w i ę k s z o ś ć , c h o ć podejmowane s ą w y s i ł k i ( t a k ż e w Polsce) z m i e r z a j ą c e do u k s z t a ł t o w a n i a takiej ponadnarodowej i ponadlokalnej kategorii, w y r a ż a j ą c e j s i ę w o ś w i a d c z e n i u : „ J e s t e m E u r o p e j c z y k i e m " . Jeśli natomiast w e ź m i e m y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 339 pod u w a g ę p o s z c z e g ó l n e kraje, regiony, czy c h o ć b y metropolie trudno nie z a u w a ż y ć , ż e miesz­ k a j ą w nich z a r ó w n o w i ę k s z o ś c i , j a k i m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe, w r ó ż n y s p o s ó b d o ś w i a d ­ c z a j ą c e swojej o b e c n o ś c i . „ N a g ł a ś n i a n i e " p r o b l e m ó w m n i e j s z o ś c i , czy c h o ć b y samo i n f o r m o w a n i e o ich istnieniu w r ó ż n y c h krajach, sprzyja z m i a n o m w charakterze relacji m i ę d z y n i m i a grupami w i ę k s z o ś c i o w y ­ m i , zmusza t e ż do refleksji nad e t n i c z n ą m a p ą ś w i a t a i miejsca, w k t ó r y m ż y j e m y . W procesach t y c h w a ż n ą r o l ę o d g r y w a telewizja. W w i e l u krajach Europy przedstawiciele r ó ż n y c h mniejszo­ ści etnicznych i n a r o d o w y c h w y w a l c z y l i sobie d o s t ę p do niej. M o g ą p r e z e n t o w a ć audycje po­ ś w i ę c o n e a k t u a l n y m p r o b l e m o m w ł a s n e j grupy, jej kulturze, historii, tradycjom. W omawianej tu k s i ą ż c e s w o i m i d o ś w i a d c z e n i a m i d z i e l ą s i ę osoby z w i ą z a n e z: t e l e w i z j ą w a l i j s k ą w A n g l i i ( A . D a vies), s ł o w e ń s k ą w A u s t r i i ( M i r k o Bogataj), programami t e l e w i z y j n y m i i r a d i o w y m i przeznaczo­ n y m i dla m n i e j s z o ś c i m i e s z k a j ą c y c h w Polsce (Waldemar Janda, Jerzy M u s z y ń s k i , Piotr T y m a , Waldemar B r y ś , D i e t m a r Brehmer), na Ł o t w i e ( V l o d y m i r Strój), w Estonii (Evgenia Happonen), na K r y m i e (Walerij I . N y z o w y j ) i i n . Wszyscy p o d k r e ś l a j ą p i l n ą k o n i e c z n o ś ć k s z t a ł c e n i a profe­ sjonalnych dziennikarzy d y s p o n u j ą c y c h nie t y l k o o d p o w i e d n i m warsztatem i d o ś w i a d c z e n i e m , ale t e ż doskonale r o z u m i e j ą c y c h sprawy, j a k i m i ż y j ą m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe oraz spe­ c y f i k ę p o s z c z e g ó l n y c h grup. W Polsce podejmowane s ą p r ó b y k s z t a ł c e n i a takich o s ó b , m . i n . we w s p ó ł p r a c y z K r a j o w ą R a d ą Radiofonii i T e l e w i z j i , M i n i s t e r s t w e m Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d ­ ministracji, Stowarzyszeniem D z i e n n i k a r z y Polskich, A k a d e m i ą T e l e w i z y j n ą (na ten temat p i s z ą m . i n . : Izabella C h r u ś l i ń s k a , K r z y s z t o f K r z y ż a n o w s k i , Jerzy U s z y ń s k i i Andrzej Sadowski). Ist­ nieje poza t y m k o n i e c z n o ś ć „ k o n k u r o w a n i a z t y m « p o t w o r n y m z a l e w e m » t e l e w i z y j n y c h kana­ ł ó w " k o m e r c y j n y c h (Davies, s. 13). W i d z ó w trzeba z a i n t e r e s o w a ć , p r z y c i ą g n ą ć i p r z e k o n a ć , ż e oferowany i m program w j ę z y k u m n i e j s z o ś c i jest j e d y n y , niepowtarzalny ( t a m ż e ) . Bardzo w a ż n e jest t e ż dostrzeganie i u w z g l ę d n i a n i e o c z e k i w a ń r ó ż n y c h o s ó b i ś r o d o w i s k . W Maastricht, Amsterdamie i Durbanie, a t a k ż e w Radzie U n i i Europejskiej, p r z y j ę t o progra­ m y m a j ą c e p r z e c i w d z i a ł a ć r a s i z m o w i , ksenofobii, d y s k r y m i n a c j i rasowej, nietolerancji. C e l o m t y m s ł u ż ą m . i n . media, p o d e j m u j ą c e p r o b l e m y m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h . Z a s a d n i c z ą r o l ę ma tu do s p e ł n i e n i a telewizja. Jest ona - j a k pisze Tadeusz Skoczek - „ m e d i u m s t w o r z o n y m do wspierania i propagowania m n i e j s z o ś c i . To ona sankcjonuje uhonorowanie praw k a ż d e j dia­ spory w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e i daje i m realne tego poczucie. Telewizja jest t e ż najlepszym « a d w o k a t e m m n i e j s z o ś c i ) ) , bo t y l k o ona m o ż e p o k a z a ć c a ł ą ich s y t u a c j ę , z ł o ż o n o ś ć , b a r w n o ś ć , bogactwo. To jest j e d n y m z z a d a ń tak zwanej m i s j i telewizji publicznej i z o s t a ł o zapisane j a k o nakaz w ustawie o r a d i o f o n i i i t e l e w i z j i " (s. 20). Jak w y n i k a z „ A n e k s u " , opracowanego przez T. Skoczka, w latach 1999-2001 w polskiej t e l e w i z j i nadano w i e l e p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m . Tego t y p u programy s ą obecne przede w s z y s t k i m w t e l e w i z j i regionalnej, z w ł a s z c z a na wschodzie kraju. C z ę ś ć z n i c h ma cha­ rakter c y k l i c z n y ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć program „ S a m i o sobie" - „ m a g a z y n m n i e j s z o ś c i naro­ d o w y c h : b i a ł o r u s k i e j , u k r a i ń s k i e j , litewskiej, tatarskiej, romskiej; e m i t o w a n y raz w t y g o d n i u w j ę z y k a c h n a r o d o w y c h " (s. 117), w i ę k s z o ś ć s t a n o w i ą jednak audycje przygotowane w z w i ą z k u z w a ż n i e j s z y m i w y d a r z e n i a m i k u l t u r a l n y m i , ś w i ę t a m i r e l i g i j n y m i lub u k a z u j ą c e d z i a ł a l n o ś ć r ó ż n e ­ go t y p u s t o w a r z y s z e ń r e p r e z e n t u j ą c y c h interesy o k r e ś l o n e j m n i e j s z o ś c i etnicznej czy narodowej. N a tle d o r o b k u p o s z c z e g ó l n y c h telewizji regionalnych stosunkowo dobrze p r e z e n t u j ą s i ę - m o i m zdaniem - o b y d w a programy t e l e w i z j i publicznej. O d r ę b n y m zagadnieniem jest kwestia odbioru p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m przez t e l e w i d z ó w , z a r ó w n o n a l e ż ą c y c h do m n i e j s z o ś c i , j a k i tych, k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą g r u p ę d o m i n u j ą c ą . Badania przeprowadzone w drugiej p o ł o w i e 2000 r o k u przez p r a c o w n i k ó w Instytutu Socjologii U n i w e r s y t e t u w B i a ł y m s t o k u , d o t y c z ą c e funkcjonowania dziennika regionalnego w społecznej ś w i a d o m o ś c i (objęto n i m i 1200 o s ó b z w o j . podlaskiego), ś w i a d c z ą o t y m , że w i ę k s z o ś ć w i d z ó w (70%) reprezentuje postawy akomodacyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m n i e z a l e ż n i e od ich kulturowej specyfiki"), 2 1 % r e s p o n d e n t ó w przejawia postawy asymilacyjne ( „ D z i e n n i k powinien s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m kulturze polskiej, p o n i e w a ż ł ą c z y ona wszystkich m i e s z k a ń c ó w " ) , 17% - postawy integracyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć �340 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h specyfiki k u l t u r o w e j " ) , w 1 1 % p r z y p a d k ó w natomiast m o ż n a m ó w i ć o postawach tolerancyjnych ( „ K a ż d a z w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ n i o n y c h grup k u l t u r o w y c h p o w i n n a d y s p o n o w a ć w ł a s n y m d z i e n n i k i e m r e g i o n a l n y m " ) ; (s. 68). Z d a n i e m A . Sadowskiego, na podstawie w s p o m n i a n y c h b a d a ń m o ż n a w n i o s k o w a ć o t y m , ż e zdecydowana w i ę k s z o ś ć w i d z ó w oczekuje „ p o m i j a n i a p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j w mediach oraz przystosowania s i ę z r ó ż n i c o w a n y c h k u l t u r o w o r e s p o n d e n t ó w do ofert t r e ś c i m e d i a l n y c h skie­ r o w a n y c h do w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u " (s. 68). M a m w ą t p l i w o ś c i , czy m o ż n a w y c i ą g ­ n ą ć tak daleko i d ą c e w n i o s k i , d o t y c z ą c e prezentacji „ p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j " w mediach, na podstawie pytania u w z g l ę d n i a j ą c e g o j e d n ą a u d y c j ę , j a k ą jest „ D z i e n n i k regionalny". Cytowane w y p o w i e d z i nie ś w i a d c z ą - m o i m zdaniem - o generalnym braku akceptacji dla p r o g r a m ó w po­ święconych mniejszościom. C z ł o n k o w i e d z i a ł a j ą c e g o w Polsce Stowarzyszenia M n i e j s z o ś c i N a r o d o w y c h u w a ż a j ą , ż e pro­ gramy telewizyjne i radiowe dla grup m n i e j s z o ś c i o w y c h p o w i n n y b y ć nadawane c z ę ś c i e j n i ż dotychczas, najlepiej codziennie. Powinna r ó w n i e ż z o s t a ć opracowana „ k o n c e p c j a d o t y c z ą c a o g ó l ­ nie o b e c n o ś c i problematyki etnicznej w publicznych ś r o d k a c h masowego przekazu" ( M . Bogataj, s. 88). Z d a n i e m autora, „ c h o d z i o to, aby p r z e k r a c z a ć wszelkie granice, k t ó r e nas d z i e l ą . Potrze­ bujemy c z e g o ś , co b y m n a z w a ł radiem s ą s i e d z k i m , radiem bez granic [...] Jeden duch, ale k i l k a j ę z y k ó w [...] K o m u n i k o w a n i e ponad granicami b ę d z i e ł ą c z y ć ze s o b ą s ą s i a d ó w [ . . . ] , bo o n i na­ p r a w d ę nie c h c ą w p r z y s z ł o ś c i , k i e d y k o l w i e k z n a l e ź ć s i ę z n o w u naprzeciw siebie j a k o przedsta­ w i c i e l e gorszej kultury, s t ł u m i e n i przez k u l t u r ę w y ż s z ą , k t ó r a jest nacechowana w ł a ś n i e p o l i t y k ą siły ze strony d o m i n u j ą c e g o czynnika [...] M u s i m y s i ę n a p r a w d ę p o z n a ć , jeden drugiego, i w ten s p o s ó b da s i ę w y r a z swojej potrzebie porozumiewania s i ę , w s p ó ł p r a c y wzajemnej"(s. 89). Przy­ s z ł o ś ć p o k a ż e , w j a k i m stopniu koncepcje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł M . Bogataj uda s i ę w c i e l i ć w ż y c i e . B ę d z i e to z p e w n o ś c i ą w y m a g a ł o d u ż e g o z a a n g a ż o w a n i a nie t y l k o przedstawicieli po­ s z c z e g ó l n y c h m n i e j s z o ś c i , ale t e ż i n n y c h o s ó b w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z m e d i a m i . Z d u ż y m zainteresowaniem p r z e c z y t a ł a m a r t y k u ł K a z i m i e r z a K r z y s z t o f k a , pt. „ A u t o p r e ­ zentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych". A u t o r ukazuje o m a w i a n y p r o b l e m w szerokiej perspektywie, z w r a c a j ą c u w a g ę na p o s t ę p u j ą c e z r ó ż n i c o w a n i e w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a ­ ta, p r o w a d z ą c e do utraty w s p ó l n e g o k o d u komunikacyjnego, zjawisko etnodemokracji ( „ ż ą d a n i e decentralizacji w ł a d z y w e d ł u g k r y t e r i ó w etnicznych", s. 95), t r u d n o ś c i z r e a l i z a c j ą postulatu „ i n t e g r a c j i obywatelskiej z poszanowaniem prawa do r ó ż n i c y " ( „ i n t e g r o w a ć obywatelsko, lecz nie u n i f i k o w a ć k u l t u r o w o " , s. 94), f i k c y j n o ś ć z a ł o ż e n i a o r ó w n o ś c i kultur. P o d k r e ś l a j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , ż e i s t n i e j ą szanse dialogu m i ę d z y kulturami i poznania i n n y c h kultur. A u t o r wska­ zuje t a k ż e na k o n i e c z n o ś ć zmian m o d e l u p o l i t y k i kulturalnej, tak by u w z g l ę d n i a ł on znaczne z r ó ż n i c o w a n i e , w r ę c z z i n d y w i d u a l i z o w a n i e ludzkich potrzeb we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . D o t y ­ czy to t a k ż e t e l e w i z j i , „ n a d a j ą c y c h setki p r o g r a m ó w etnicznych, k t ó r e nie w y w o ł u j ą szerszego rezonansu s p o ł e c z n e g o . Po c z ę ś c i w y n i k a to z m a ł o atrakcyjnej f o r m u ł y p r o g r a m ó w , t w o r z o n y c h c z ę s t o przez samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i , ale t a k ż e z p r z y c z y n bardziej o b i e k t y w n y c h " (s. 97). A t r a k c y j n o ś ć p r o g r a m ó w etnicznych m o ż n a z p e w n o ś c i ą p o d n i e ś ć ( p r a c u j ą nad t y m spe­ c j a l i ś c i ) . Warto natomiast z a s t a n o w i ć s i ę nad o w y m i „ o b i e k t y w n y m i p r z y c z y n a m i " b r a k u szer­ szego zainteresowania w s p o m n i a n y m i audycjami, c z ę s t o t a k ż e w ś r ó d samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i etnicznych i narodowych. Z d a n i e m K . Krzysztofka, s p o ł e c z e ń s t w o masowe p o w o l i odchodzi w p r z e s z ł o ś ć . „ R o d z i s i ę pomasowe. Strategie konsumpcji s ą w stanie z a s p o k o i ć najbardziej z i n d y w i d u a l i z o w a n e potrze­ by. Produkcja gotowej w y o b r a ź n i sprawia, ż e ludzie p o s z u k u j ą coraz mocniejszych w r a ż e ń i prze­ ż y ć , k o l e k c j o n u j ą j e j a k przedmioty materialne" (s. 98). W i e l e miejsca A u t o r p o ś w i ę c i ł relacjom m i ę d z y g l o b a l i z a c j ą i l o k a l n o ś c i ą (zjawisko glokalizacji). Z w r ó c i ł t e ż u w a g ę na to, ż e k u l t u r a lokalna m a w y m i a r narodowy, etniczny lub regionalny, a eksponowanie r ó ż n i c w y n i k a nie t y l k o z o b o w i ą z k u przystosowania s i ę do s t a n d a r d ó w europejskich, lecz jest zwyczajnie o p ł a c a l n e . Tekst K . K r z y s z t o f k a zmusza do refleksji nad p r z y s z ł o ś c i ą i k i e r u n k i e m z a c h o d z ą c y c h obec­ nie z m i a n . Czy r z e c z y w i ś c i e , j a k pisze Autor, „ w y g r a j ą t y l k o te m i k r o k u l t u r y , t a k ż e pograniczne, k t ó r y m uda s i ę p r z e t ł u m a c z y ć swe w a l o r y na spektakl i dobrze s p r z e d a j ą c y s i ę p r o d u k t r y n k o w y , �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 341 RECENZJE I O M Ó W I E N I A z a ś te, k t ó r e nie b ę d ą do tego zdolne u l e g n ą muzeifikacji, u t r a c ą s w y c h Kulturtraegerów Najbardziej realne jest przetrwanie przez u r y n k o w i e n i e {survival through marketization)" [?]. (s. 100). W t y m miejscu c h c i a ł o b y s i ę z a p y t a ć , co stanie s i ę np. z religiami? Czy i one p r z e t r w a j ą t y l k o wtedy, gdy z n a j d ą odpowiednie f o r m y u r y n k o w i e n i a , j e ś l i b ę d ą u m i a ł y s i ę s p r z e d a w a ć ? C z y na­ p r a w d ę „ i d e n t y f i k o w a ć się z narodem b ę d ą c i , k t ó r z y tego z e c h c ą , k t ó r z y b ę d ą s i ę c z u ć Pola­ k a m i , L i t w i n a m i , U k r a i ń c a m i czy B i a ł o r u s i n a m i nie dlatego, czy nie t y l k o dlatego, ż e s i ę n i m i u r o d z i l i , ale dlatego, ż e taki b ę d z i e i c h w y b ó r . I nie t y l k o o n i , t a k ż e c i , k t ó r z y u r o d z i l i s i ę gdzie indziej, a w y b r a l i ż y c i e w polskiej w s p ó l n o c i e o b y w a t e l s k i e j " (s. 105)? Co j e d n a k b ę d z i e decy­ d o w a ć o takich wyborach? Czy istotnie ł a t w i e j b ę d z i e d z i e d z i c z y ć k u l t u r ę nie przez t r a d y c y j n ą s o c j a l i z a c j ę , ale przez j e j u r y n k o w i e n i e ? Czy w a l k a o dziedzictwo k u l t u r o w e , j a k a toczy s i ę np. m i ę d z y B r e t o ń c z y k a m i i N o r m a n d c z y k a m i , m o ż e b y ć rozpatrywana j e d y n i e pod k ą t e m o s i ą g n i ę ­ cia k o r z y ś c i z „ p r z e m y s ł u d z i e d z i c t w a " (s. 102)? M o i m zdaniem, zjawiska, o k t ó r y c h pisze K . Krzysztofek, w s k a z u j ą c k i e r u n k i z m i a n k u l t u r o ­ w y c h , j a k i e z a c h o d z ą obecnie, p o w i n n y z a i n t e r e s o w a ć e t n o l o g ó w . O t w i e r a s i ę przed n a m i n o w y obszar b a d a ń . N a l e ż a ł o b y t e ż z a s t a n o w i ć s i ę nad w i e l o m a k w e s t i a m i , np. nad przekazem dzie­ d z i c t w a k u l t u r o w e g o we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e , r o z u m i e n i e m tradycji, stosunkiem do w ł a s n e j kultury, nad „ s w o j s k o ś c i ą " i „ o b c o ś c i ą " , relacjami m i ę d z y centrum i peryferiami, t w o r z e n i e m się r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t i powstawaniem nowych w y z n a c z n i k ó w identyfikacji, a wreszcie - nad f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y w ś w i e c i e poddanym d y k t a t o w i e k o n o m i i , gospodarki r y n k o w e j i wszechobecnej komercji. K i l k a lat temu z a c h ł y s n ę l i ś m y s i ę w r ę c z m o ż l i w o ś c i a m i prowadzenia s t u d i ó w nad r ó ż n y m i z j a w i s k a m i z zakresu e t n i c z n o ś c i , e g z e m p l i f i k u j ą c j e m . i n . w y n i k a m i b a d a ń terenowych przepro­ w a d z o n y c h na w y b r a n y c h obszarach b y ł e g o Z w i ą z k u Radzieckiego. D z i ś , j a k s ą d z ę , stajemy wobec n o w y c h w y z w a ń i m o ż l i w o ś c i . Tempo z m i a n w y m u s z a na nas coraz szybsze reagowanie na nie, nie t y l k o przez rejestrowanie f a k t ó w i o b s e r w a c j ę transformacji k u l t u r o w y c h ( w t a k i m zakresie, w j a k i m jest nam to d o s t ę p n e ) , lecz t a k ż e przez poszukiwanie n o w y c h metod badaw­ czych i s p o s o b ó w opisu r z e c z y w i s t o ś c i , u l e g a j ą c e j z m i a n o m w b ł y s k a w i c z n y m tempie (zastana­ w i a m s i ę np. czy m o ż n a d z i ś jeszcze m ó w i ć o kategorii „ d ł u g i e g o trwania"). K i e d y przed paroma laty p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i , z e t k n ę ł a m s i ę z p o j ę c i e m 'pomieszanego ś w i a t a ' . O k r e ś l a n o n i m czasy wojenne i powojenne, k i e d y r o z p a d ł s i ę ś w i a t znany, b l i s k i m o i m r o z m ó w c o m , kiedy „ w s z y s t k o z o s t a ł o p o ł a m a n e , po­ k r ę c o n e " . Z m i e n i ł s i ę s k ł a d l u d n o ś c i w p o s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , z a n i k ł y dawne w a r t o ś c i , w i e l e o s ó b d o ś w i a d c z y ł o psychicznego rozdarcia, zawieszenia m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j ­ s z o ś c i ą . M a m w r a ż e n i e , ż e ś w i a t , w k t ó r y m ż y j e m y „ p o m i e s z a ł s i ę " jeszcze bardziej. Warto obser­ w o w a ć , co w y n i k n i e z owego „ p o m i e s z a n i a " . Czy r z e c z y w i ś c i e b ę d z i e tak j a k p r z e w i d y w a ł , cyto­ w a n y przez K . K r z y s z t o f k a , L e o p o l d Senghor, ż e „ c z ł o w i e k p r z y s z ł o ś c i b ę d z i e - multiple man, bo wszyscy j e s t e ś m y m i e s z a ń c a m i " (s. wielokulturowy 101)? Iwona Kabzińska Okolice. Kwartalnik etnologiczny, nr 1:2003, w y d . K o ł o N a u k o w e S t u d e n t ó w E t n o l o g i i U n i w e r ­ sytetu M i k o ł a j a K o p e r n i k a w Toruniu, redaktorzy: Sebastian D u b i e l , R a f a ł I w a ń s k i , Robert P i o t r o w s k i , opieka naukowa: dr Violetta W r ó b l e w s k a i dr Wojciech Olszewski, ss. 149 D a w n o nie c z y t a ł a m etnologicznej pracy z t a k ą p r z y j e m n o ś c i ą i zainteresowaniem. A u t o r z y p u b l i k u j ą c y na ł a m a c h Okolic sanie t y l k o dobrze z a p o w i a d a j ą c y m i się etnologami, ale m a j ą w y r a ź n e z a c i ę c i e literackie. S z c z e g ó l n i e ujął mnie a r t y k u ł K a m i l i Kotlarz, b ę d ą c y f i n e z y j n ą a n a l i z ą d w ó c h f i l m ó w niemieckiego r e ż y s e r a W i m a Wendersa: „ N i e b o nad B e r l i n e m " i „ L i s b o n story". A u t o r k a znakomicie p o ł ą c z y ł a . u m i e j ę t n o ś ć antropologicznego o g l ą d u i n t e r e s u j ą c e g o j ą w y c i n k a r z e c z y w i s t o ś c i z poetyckim sposobem pisania. Wraz z n i ą i W i m e m Wendersem w ę d r u ­ j e m y u l i c a m i Berlina i Lizbony, poznajemy ich m i e s z k a ń c ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n e ś r o d o w i s k a �342 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A i kultury, zanurzamy s i ę w p r z e s t r z e ń miast, s p o g l ą d a j ą c na nie z perspektywy baudelaire'owskiego spacerowicza (Jlaneura). Oddychamy i c h a t m o s f e r ą , s ł y s z y m y d ź w i ę k i , czujemy zapachy... A u t o r k a odczytuje p r z e s ł a n i e f i l m ó w i interpretuje k o d k u l t u r o w y , k t ó r y m p o s ł u ż y ł s i ę r e ż y s e r ( o d w o ł u j e s i ę t u do antropologicznych kategorii m i t ó w , s y m b o l i , r y t u a ł ó w , sytuacji granicznych, o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a , przenikania s i ę c z a s ó w , j a k i do postaci p e ł n i ą c y c h r o l ę m e d i a t o r ó w ) . Z w r a ­ ca t e ż u w a g ę na s p o s ó b , w j a k i Wenders ukazuje E u r o p ę - o t w a r t ą , bez granic administracyjnop o l i t y c z n y c h , w i e l o k u l t u r o w ą , w i e l o j ę z y c z n ą , a jednak p o ł ą c z o n ą w p e w n ą ( t r u d n ą do nazwania) c a ł o ś ć . Bohater „ L i s b o n story" na pytanie o n a r o d o w o ś ć bez wahania odpowiada: „ E u r o p e j c z y k ! " G ł ó w n y m i bohaterami f i l m u „ N i e b o nad B e r l i n e m " s ą anioły. Ż y j ą c e w ś r ó d l u d z i , o p i e k u j ą c e s i ę n i m i , p r ó b u j ą c e z r o z u m i e ć i c h problemy. Jeden z nich zrzeka s i ę swej a n i e l s k o ś c i , by stać s i ę c z ł o w i e k i e m i m ó c - j a k on - s m a k o w a ć ż y c i e , w jego w i e l o ś c i d o z n a ń i w y d a r z e ń , r a d o ś c i i cierpieniu, j a k i e niesie. O t y m , ż e a n i o ł y s ą w ś r ó d nas p r z y p o m i n a w Okolicach Paulina A n t k o w i a k , a n a l i z u j ą c feno­ men w s p ó ł c z e s n e j p o p u l a r n o ś c i tych istot i ich miejsce w popkulturze. P r z y w o ł u j e ona t a k ż e f i l m Wendersa, p o d k r e ś l a j ą c ludzkie cechy a n i o ł ó w , ich s a m o t n o ś ć , w y o b c o w a n i e , rozdarcie m i ę d z y d w o m a r z e c z y w i s t o ś c i a m i . A u t o r k a p o d k r e ś l a , ż e istnieje d z i ś w y r a ź n e zapotrzebowanie na anio­ ły z dziecięcych modlitw, w y o b r a ż e ń , religijnych opowieści - opiekuńcze, pośredniczące w kon­ taktach z B o g i e m , w y p e ł n i a j ą c e d u c h o w ą p u s t k ę , ł a g o d z ą c e poczucie s a m o t n o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a ( m i m o ż e i one m o g ą b y ć samotne). Z d a n i e m autorki, obserwujemy d z i ś o d w r ó t od racjonalnego m y ś l e n i a . J e s t e ś m y ś w i a d k a m i odrodzenia religijnego, t ę s k n o t y za d u c h o w o ś c i ą , a zarazem - egzystencjalnego k r y z y s u c z ł o ­ w i e k a (s. 16). W t y m m . i n . m o ż n a s z u k a ć p r z y c z y n fenomenu p o p u l a r n o ś c i a n i o ł ó w i p r a w d z i ­ wej „ « e k s p l o a t a c j i » anielskich w ą t k ó w " (s. 9). P. A n t k o w i a k p r ó b u j e w y j a ś n i ć p r z y c z y n y p o p u ­ l a r n o ś c i a n i o ł ó w , o d w o ł u j ą c s i ę do prac E.E. Freeman i A . Grima. P i s z ą c o modzie na a n i o ł y i „ a n i e l s k i m biznesie" u ś w i a d a m i a nam, ż e - podobnie j a k wszelkie m o d y i zjawiska k u l t u r y masowej - o w a fascynacja postaciami a n i o ł ó w m a charakter p r z e j ś c i o w y . M o ż n a - j a k s ą d z ę - z a d a ć pytanie: Jak d ł u g o b ę d ą s i ę one jeszcze z n a j d o w a ć na scenie, w blasku r e f l e k t o r ó w ? Jak d ł u g o t r w a ć b ę d z i e medialny hałas w o k ó ł nich? K i e d y z o s t a n ą sprowadzone za kulisy i kto zajmie ich miejsce? R o d z i s i ę t e ż pytanie, czy tak w i e l k a potrzeba obcowania z a n i o ł a m i , otaczania s i ę ich f i g u r k a m i i obrazkami, poszukiwania informacji o przejawach i c h d z i a ł a l n o ś c i , o o b e c n o ś c i w ś r ó d l u d z i , w p ł y w a na z m i a n ę oblicza ś w i a t a i charakter l u d z k i c h z a c h o w a ń . Czy nasz ś w i a t staje s i ę lepszy? Niestety, nie dostrzegam z w i ą z k u m i ę d z y t y m i z j a w i s k a m i . M o d a , p o p k u l t u r o w a p o w i e r z c h o w n o ś ć , biznes, b e z r e f l e k s y j n o ś ć , w y b i ó r c z e traktowanie r e l i g i i , s y n k r e t y z m w i e r z e ­ n i o w y , nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z d u c h o w y m odrodzeniem, z r z e c z y w i s t ą , g ł ę b o k ą p r z e m i a n ą c z ł o w i e k a . N i e c z y n i ą go lepszym, ani mniej samotnym i z a g u b i o n y m . A n i o ł y s ą d z i ś j e d n y m i z w i e l u b o h a t e r ó w k u l t u r y masowej. F u n k c j ę t ę p e ł n i ą t e ż n i e k t ó r e postacie literackie (zjawisko potteromanii), f i l m o w e (Batman, Superman, Spiderman), l i c z n i ak­ torzy, m u z y c y , sportowcy. W Polsce t a k i m bohaterem jest A d a m M a ł y s z . C h o ć w swej s k r o m ­ n o ś c i stroni od k i b i c ó w , jest j e d n o c z e ś n i e ich u l u b i e ń c e m , b o ż y s z c z e m t ł u m ó w , z w ł a s z c z a k i e d y z w y c i ę ż a . . . Jest t e ż dla w i e l u o s ó b w z o r e m : sportowca, m ę ż a , ojca, c z ł o n k a lokalnej s p o ł e c z n o ­ ści. O fenomenie m a ł y s z o m a n i i , w której k r e o w a n i u z n a c z ą c ą r o l ę o d e g r a ł y media, pisze w Oko­ licach Tomasz Szopa. Wskazuje on m . i n . na s p o ł e c z n e skutki „ m a ł y s z o n a ł o g u " , „ m a ł y s z o o b s e s j i " - pojawienie s i ę p o z y t y w n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń , wzrost zainteresowania s k o k a m i n a r c i a r s k i m i i u p r a w i a n i e m tej d y s c y p l i n y sportu i i n . Wskazuje t e ż na w y k o r z y s t a n i e M a ł y s z a przez ś w i a t biznesu i reklamy. P o j a w i ł s i ę ponadto bohater narodowy, k t ó r y w y z w o l i ł w Polakach poczucie d u m y i r a d o ś c i , p o d n i ó s ł i c h na duchu, p o ł ą c z y ł (przynajmniej na j a k i ś czas). Podobnie j a k w p r z y p a d k u fenomenu, j a k i m jest moda na a n i o ł y , m o ż n a j e d n a k z a p y t a ć , czy fascynacja M a ł y s z e m s p o w o d o w a ł a g ł ę b o k i e przemiany w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e ? C z y nie i s t n i e j ą z b y t wielkie różnice m i ę d z y d e k l a r o w a n ą akceptacją wzoru, j a k i m niekwestionowanie m o ż e b y ć M a ł y s z , a r z e c z y w i s t y m i zachowaniami tych, k t ó r z y u w a ż a j ą go za swego i d o l a ? 1 1 Zainteresowanym z j a w i s k i e m „ m a ł y s z o m a n i i " polecam r ó w n i e ż a r t y k u ł Mariusza Czubaja (Czubaj 2 0 0 2 ) . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 343 RECENZJE I O M Ó W I E N I A M e d i a s ą nie t y l k o p o t ę ż n ą siłą, m a j ą c ą moc kreowania i d o l i ( w p r z y p a d k u M a ł y s z a kreacja ta jest u s p r a w i e d l i w i o n a ) . W p ł y w a j ą one t a k ż e na w i e l e ludzkich z a c h o w a ń , j a k t e ż np. na upo­ wszechnianie p e w n y c h w z o r c ó w p ł c i oraz ról s p o ł e c z n y c h p e ł n i o n y c h przez m ę ż c z y z n i kobiety. P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć d o w c i p y o kobietach, k r ą ż ą c e w internecie. Z a i n t e r e s o w a ł y one Joannę Cukras, k t ó r a p o d d a ł a j e konfrontacji z p a n u j ą c y m i obecnie stereotypami „ p ł c i p i ę k n e j " , sygnali­ z u j ą c niezmiernie c i e k a w y p r o b l e m badawczy. 2 Internet m o ż e t a k ż e s ł u ż y ć t w o r z e n i u r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t , r ó w n i e ż e t n i c z n y c h . U m a c n i a 3 poczucie w i ę z i , j a k t e ż w y d a t n i e wspomaga proces kreowania r o d z i m y c h b o h a t e r ó w . S ł o w a c k i e strony internetowe s ą np. p r a w d z i w ą k o p a l n i ą w i e d z y o A n d y Warholu ( p r a w d z i w e nazwisko: 4 A n d r i j W a r h o l a ) . Z zamieszczonego w Okolicach tekstu Sebastiana D u b i e l a w y n i k a , ż e A n d y 5 Warhol jest przede w s z y s t k i m p o s t a c i ą o t o c z o n ą k u l t e m przez s ł o w a c k i c h R u s i n ó w . L i d e r z y tej grupy na r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l a j ą r u s i ń s k i e korzenie artysty, p r ó b u j ą - o d w o ł u j ą c s i ę do j e g o postaci - o ż y w i ć s p o ł e c z n o ś ć r u s i ń s k ą n a S ł o w a c j i , o d b u d o w a ć i w z m o c n i ć jej t o ż s a m o ś ć etniczno- k u l t u r o w ą , by o g r a n i c z y ć proces s ł o w a c y z a c j i . S. D u b i e l , z d u ż ą z n a j o m o ś c i ą f a k t ó w , opisuje zabiegi l i d e r ó w s ł o w a c k i c h R u s i n ó w d ą ż ą c y c h do uczynienia z Warhola r u s i ń s k i e g o bohatera, s p a j a j ą c e g o g r u p ę , z której s i ę w y w o d z i ( n i e z a l e ż n i e od j e g o osobistej identyfikacji) poczuciem d u m y z posiadania tak w y b i t n e j postaci w ś r ó d swoich c z ł o n k ó w . J e d n o c z e ś n i e o d b y w a s i ę „ d e konstrukcja a m e r y k a ń s k i e g o m i t u Warhola" (s. 77), „ p r z e p i s y w a n i e go na w r a ż l i w o ś ć R u s i n ó w " (s. 78). K r e o w a n i u r u s i ń s k o ś c i Warhola i p o d t r z y m y w a n i u r u s i ń s k i e j t o ż s a m o ś c i grupy s ł u ż y m . i n . festiwal organizowany co r o k u w M e d z i l a b o r c a c h . Elementy sacrum ł ą c z ą s i ę tu z p o s p o l i t ą l u d y c z n o ś c i ą , naukowe odczyty z z a b a w ą . N a j w a ż n i e j s z e jednak jest to, ż e R u s i n i m a j ą „ s w e g o świętego", z którego m o g ą być dumni. D o p r z e s z ł o ś c i - w r ó ż n y c h celach - w r a c a j ą nie t y l k o liderzy grup etnicznych czy narodowi p r z y w ó d c y . Wiele o s ó b interesuje się np. dziejami w ł a s n e j rodziny, p o s z u k u j ą c korzeni, prawdy o przodkach, a w i ę c - w j a k i e j ś części - t a k ż e o sobie. S z c z e g ó l n i e ciekawe w y d a j ą się dzieje rodzin mieszanych pod w z g l ę d e m identyfikacji etnicznej (narodowej), z r ó ż n i c o w a n y c h w y z n a n i o w o , j ę z y k o w o , m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m , n a r o d o w y m , a t a k ż e tych, k t ó r y c h ż y c i e p r z y p a d ł o na p r z e ł o m o w e okresy dziejów. P r z y k ł a d e m takiej rodziny s ą bohaterowie a r t y k u ł u R a f a ł a I w a ń s k i e g o . Pisze on o swojej rodzinie, z w i ą z a n e j z Toruniem i dzielącej losy m i e s z k a ń c ó w miasta, najpierw w zaborze pruskim, potem - w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i po wojnie. Pytania o p r z e s z ł o ś ć r o d z i n n ą i postawy ludzi m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m i n a r o d o w y m , ludzi, k t ó r z y z n a l e ź l i się w sytuacjach granicznych, nie dają I w a ń s k i e m u spokoju. Zaczyna odtwa­ r z a ć „ w i e l k ą " i „ m a ł ą " historię, nie bojąc się trudnych p y t a ń , zdając sobie zarazem s p r a w ę z tego, ż e b ę d z i e m u s i a ł się z m i e r z y ć z odpowiedziami na nie. Chce jednak p o z n a ć p r a w d ę . W 1989 r o k u ojciec R a f a ł a w y j e c h a ł z ż o n ą i j e g o p r z y r o d n i m bratem do N i e m i e c . Ten m o m e n t stał s i ę dla niego p r z e ł o m o w y nie t y l k o z u w a g i na z m i a n ę osobistej sytuacji. P o j a w i ł o s i ę pytanie: „ C z y p ł y n i e we mnie niemiecka k r e w lub czy c z ę ś ć moje r o d z i n y nie w y k a z a ł a s i ę n i e g o d n y m P o l a k ó w zachowaniem podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j ? " I w a ń s k i chce d o w i e d z i e ć się, k i m b y l i c z ł o n k o w i e j e g o rodziny, chce p o z n a ć m o t y w y i c h w y b o r ó w , decyzji. N i e kryje przy t y m emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , p r ó b u j ą c z r o z u m i e ć niemiecko-polskie p o d z i a ł y przebiega­ j ą c e przez j e g o r o d z i n ę i o k r e ś l i ć w niej swoje miejsce. 2 P r z y k ł a d e m s ą Indianie z plemienia Oneida, „ k t ó r e j u ż w y m a r ł o j a k o kultura". P r z e t r w a ł a j e d n a k b i o l o g i c z n i e n i e w i e l k a grupa o s ó b , p r z y z n a j ą c y c h się do pochodzenia z tego plemienia. Z a c z ę ł y one o d t w a r z a ć k u l t u r ę grupy, jej dzieje, narzecze. „ R o z r z u c e n i po Stanach p o t o m k o w i e [Oneida] o d n a l e ź l i s i ę na t e r y t o r i u m i n t e r n e t o w y m , « z a a n e k t o w a l i » c z ę ś ć sieci, s t w o r z y l i w s p ó l ­ n o t ę w i r t u a l n ą . [...] P o w s t a ł a n o w a s p o ł e c z n o ś ć , k t ó r a z p e w n o ś c i ą nie z u b a ż a , a wzbogaca k u l t u r ę " (Krzysztofek 2002, s. 104). 3 O w y k o r z y s t a n i u internetu dla p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i i t o ż s a m o ś c i etnicznej pisze w t y m t o m i e Etnografii Polskiej Katarzyna K u l i k o w s k a , p r z y w o ł u j ą c p r z y k ł a d K a r a i m ó w . 4 5 Pisze o t y m K . Krzysztofek (2002, s. 105). Czy do nich n a l e ż ą strony internetowe, o k t ó r y c h w s p o m i n a K . Krzysztofek? �344 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Tekst napisany przez R. I w a ń s k i e g o jest d o b r y m p r z y k ł a d e m sposobu prezentacji r o d z i n ­ n y c h d z i e j ó w , w p l e c i o n y c h w „ w i e l k ą " h i s t o r i ę , a zarazem - z n a j o m o ś c i f a k t ó w oraz w i e l k i e j w r a ż l i w o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i patrzenia na r z e c z y w i s t o ś ć z r ó ż n y c h perspektyw. Jest t e ż w a ż n y m w polskiej literaturze etnologicznej p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a m a t e r i a ł ó w b i o g r a f i c z n y c h ( i s t n i e j ą c y c h i w y w o ł a n y c h przez badacza) dla ukazania s k o m p l i k o w a n y c h relacji p o l s k o - n i e m i e c k i c h , rozpatrywanych na poziomie narodu oraz c z ł o n k ó w jednej rodziny, m a j ą c y c h od­ m i e n n ą identyfikacją, różne poglądy. P r z e s z ł o ś ć - bolesna, nie do k o ń c a w y j a ś n i o n a , n i e z r o z u m i a ł a - wraca w artykule J a r o s ł a w a Maszczaka. I I w o j n a ś w i a t o w a , A k c j a „ W i s ł a " , losy m i e s z k a ń c ó w w s i T w o r y l n e (dzisiejsze w o j . podkarpackie), Polacy, U k r a i ń c y , N i e m c y , Rosjanie... Repatriacja l u d n o ś c i u k r a i ń s k i e j , ż o ł n i e r z e U P A i Wojsko Polskie... Ile kart, takich j a k te, k t ó r e o d s ł a n i a Maszczak, kryje jeszcze historia? Ile z n i c h jeszcze poznamy? Jak wiele jest w s i , takich j a k Tworylne, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y z a p ł a c i l i ż y c i e m , w y g n a n i e m , t r u d n y m i do w y o b r a ż e n i a cierpieniami za decyzje p o l i t y k ó w ? Z takich l o s ó w , j a k te, przedstawione - w w i e l k i m s k r ó c i e - przez autora, na podstawie relacji D y m i t r a K u z i o , dawnego m i e s z k a ń c a w s i , s k ł a d a s i ę historia. N a j c z ę ś c i e j smutna, tragiczna, b o l e ś n i e o ż y w a j ą c a w p o w r a c a j ą c y c h co j a k i ś czas wspomnieniach. A r t y k u ł J. Maszczaka został opatrzony przez r e d a k t o r ó w informacjami o historii w s i Tworylne, od lokacji na prawie w o ł o s k i m przed 1456 r o k i e m , w dobrach K m i t ó w , do c z a s ó w PRL. Szkoda, ż e nie wskazano ź r ó d e ł tych w z m i a n e k , przede w s z y s t k i m m ó w i ą c y c h o najdawniejszych dzie­ jach miejscowości. Pierwszy numer Okolic cechuje r ó ż n o r o d n o ś ć tematyki, podejmowanych p r o b l e m ó w i sposo­ b ó w ich przedstawiania. A u t o r z y d o t y k a j ą dramatycznych c z ę s t o d z i e j ó w jednostek, rodzin i grup l o k a l n y c h , a n a l i z u j ą wybrane zjawiska w s p ó ł c z e s n e j kultury. Znajdziemy t e ż w t o m i e niecodzien­ n ą r e l a c j ę z p o d r ó ż y . W t e k ś c i e A r k a Szulca, z a t y t u ł o w a n y m „ A m e r y k a , A m e r y k a . . . " , opisany z o s t a ł areszt dla nielegalnych i m i g r a n t ó w , b ę d ą c y c z ę ś c i ą w i ę z i e n i a w hrabstwie Y o r k (zachodnie w y b r z e ż e U S A ) . P r z e b y w a j ą c e tam osoby r e p r e z e n t u j ą r ó ż n e grupy etniczne, n a r o d o w o ś c i , po­ s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i j ę z y k a m i . Miejsce to jest m i k r o s k o p i j n y m o d b i c i e m mieszanki k u l t u r o w e j , j a k ą t w o r z ą m i g r a n c i p r z e b y w a j ą c y nielegalnie w U S A . Z tekstu nie w y n i k a , w j a k i s p o s ó b autor relacji z e t k n ą ł s i ę z o p i s y w a n ą przez siebie g r u p ą . C z y ż b y sam trafił do aresztu j a k o nielegalny imigrant? N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Szulc Pasztunom z Pakistanu i Afganistanu oraz osobom p o c h o d z ą c y m z P e n d ż a b u . Pisze jednak r ó w n i e ż o przedstawicielach w i e l u i n n y c h k r a j ó w i k u l ­ tur. Okazuje się, ż e areszt, w k t ó r y m p r z e b y w a j ą nielegalni i m i g r a n c i m o ż e b y ć z n a k o m i t y m miejscem b a d a ń , etnologicznych obserwacji. Przybysze z r ó ż n y c h k o n t y n e n t ó w , z t y s i ę c y „ m a ­ ł y c h o j c z y z n " , m ó w i ą r ó ż n y m i j ę z y k a m i , m a j ą odmienne tradycje, w y r o ś l i w r ó ż n y c h kulturach. Ł ą c z y i c h nadzieja na lepsze ż y c i e w w y ś n i o n e j , wymarzonej A m e r y c e . I n n y rodzaj „ n o t a t e k z p o d r ó ż y " , m a j ą c y c h miejscami charakter bardzo osobistych z w i e r z e ń , znajdziemy w artykule M a ł g o r z a t y S o k o ł o w s k i e j . A u t o r k a p r z e ż y w a i n t e l e k t u a l n ą w ę d r ó w k ę do ś w i a t a literatury, w p o s z u k i w a n i u t e m a t ó w badawczych. Wskazuje prace, k t ó r e j ą zafascyno­ w a ł y , z a c h w y c i ł y ( j e d n ą z nich s ą Szczeliny istnienia, Joanny Brach-Czaina, w y d . w 1992 r o k u ) . W k o ń c u zatrzymuje s i ę na postaci M i r c e a Eliade i i n d y j s k i m etapie j e g o ż y c i a . P o d r ó ż do I n d i i z a o w o c o w a ł a nie t y l k o l i c z n y m i pracami n a u k o w y m i , osobistym d o ś w i a d ­ czeniem konfrontacji „ e u r o p e j s k o ś c i " z „ h i n d u s k o ś c i ą " , ale t e ż p r z y n i o s ł a Eliademu spotkanie z f a s c y n u j ą c ą k o b i e t ą ( b y ł a n i ą M a j t r e i D e v i , c ó r k a profesora Dasgupty, u k t ó r e g o m i e s z k a ł ) . Spotkanie to stało s i ę i m p u l s e m do napisania p o w i e ś c i pt. Majtreji ( w y d . polskie, 1988). Odpo­ w i e d z i ą na t ę k s i ą ż k ę b y ł a Na hanyate, M a j t r e j i D e v i ( w y d . polskie pt. Mircea, 1993). D l a M . S o k o ł o w s k i e j o b y d w i e k s i ą ż k i b y ł y t y m , czego s z u k a ł a . O d c z y t a ł a j e w s p o s ó b g ł ę b o k i , sub­ telny, „ p o kobiecemu", p o s ł u g u j ą c s i ę j e d n o c z e ś n i e w i e d z ą a n t r o p o l o g i c z n ą . A r t y k u ł M . S o k o ł o w s k i e j z a c h ę c a do lektury ( b y ć m o ż e , ponownej) o b y d w u prac, j a k t e ż konfrontacji w ł a s n e g o sposobu ich odczytania z t y m , j a k i proponuje m ł o d a A u t o r k a , nie u k r y ­ w a j ą c a przy t y m t r u d n o ś c i , z j a k i m i z m a g a ł a s i ę , by z a m k n ą ć w s ł o w a c h swoje m y ś l i , odczucia, w r a ż e n i a , emocje, by p o k o n a ć o g a r n i a j ą c e j ą czasem poczucie b e z r a d n o ś c i , p u s t k i , n i e m o c y tworzenia, t o w a r z y s z ą c e p r z e m o ż n e m u pragnieniu pisania, p o s z u k i w a n i u swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j etnologii. �345 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W j e d n y m z d z i a ł ó w pisma, n o s z ą c y m n a z w ę „ O k o l i c e m a ł y c h ojczyzn", zamieszczony z o s t a ł zapis r o z m o w y przeprowadzonej przez A n n ę S t r z e l e c k ą z pisarzem, Augustynem Baranem. M o ż e ­ m y ponadto p r z e c z y t a ć dwa teksty tego autora. W „ J a n Sas - na p o c z ą t k u b y ł las" w i d z i m y p o l s k ą w i e ś ( w w o j . podkarpackim), w y l u d n i a j ą c ą się, p o z b a w i o n ą perspektyw, biernie p o d d a j ą c ą się l o ­ sowi. W i e ś , do której „jak do każdej w s i w Polsce, ale t y l k o w Polsce - w r a c a j ą przegrani" (s. 136). W i e ś , której m i e s z k a ń c y s z u k a j ą ucieczki od r z e c z y w i s t o ś c i w alkoholu i d y s k o t e k o w y m h a ł a s i e , w p a t r u j ą się w ekrany t e l e w i z o r ó w , o b s e r w u j ą c jednak r ó w n o l e g l e , z u w a g ą , życie s ą s i a d ó w . K o l e j n e opowiadania A . Barana, „ K r e w pobratymcza" zaczyna s i ę od s ł ó w : „ P o l a c y nie l u b i ą n i k o g o " (s. 142). Prawda to, czy literacka fikcja? Jeden z e l e m e n t ó w stereotypowego w i z e r u n k u naszego narodu? Czy r z e c z y w i ś c i e „ t e n d z i w n y stan" nielubienia jest „ p r a w i e nieznany u i n n y c h n a c j i " ( t a m ż e ) ? Z n ó w powraca m o t y w k o n f l i k t ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h , k r z y w d , o k t ó r y c h nie m o ż n a z a p o m n i e ć , c h o ć b y s i ę c h c i a ł o , k t ó r e tak trudno w y b a c z y ć , a p r z e c i e ż jest to konieczne, by m ó c z a c z ą ć wszystko od nowa. P a m i ę ć m o ż n a w y k o r z y s t y w a ć do r ó ż n y c h celów. M o ż e ona s ł u ż y ć odtwarzaniu r o d z i n n y c h d z i e j ó w , historii grupy lokalnej, narodu, m o ż e t a k ż e z n i s z c z y ć w s p ó l n o t ę , p o d z i e l i ć j ą , s k ł ó c i ć . M o ż e b y ć ź r ó d ł e m informacji o p r z e s z ł o ś c i - o kraju r o d z i n n y m , ukochanych miejscach i oso­ bach, m o ż e j e d n a k r ó w n i e ż u t r u d n i a ć porozumienie, wybaczenie, dialog. Pierwszy numer Okolic zamyka felieton R a f a ł a N a w r o c k i e g o , z a t y t u ł o w a n y „ Ł o w c ó w nie­ d ź w i e d z i - od zaraz!" Zabawny, ś w i e t n i e napisany tekst, k t ó r e g o bohaterem jest m i ś ( w r ó ż n y c h postaciach) dotyka - poruszanego t a k ż e przez i n n y c h a u t o r ó w - p r o b l e m u k o n f l i k t u . W l e k k i e j , ironicznej formie A u t o r p r z y p o m i n a o istnieniu opozycji m i ę d z y n a t u r ą i k u l t u r ą , a t a k ż e o t y m , w j a k i s p o s ó b m o ż e r e a g o w a ć na n i ą c z ł o w i e k . Redaktorzy pisma, w „ S ł o w i e od...", z a p r a s z a j ą c z y t e l n i k ó w w „ o k o l i c e znane z o p o w i a d a ń , miejsca magiczne, zatopione w s ł o w a c h p e j z a ż e c o d z i e n n o ś c i . . . Okolice strachu i ś m i e r c i , p o d r ó ż y do kresu i na kresy..." (s. 3). I n f o r m u j ą też, że w p i ś m i e „ u k a z y w a ć s i ę b ę d ą teksty z zakresu f o l k l o r y s t y k i , p r o b l e m a t y k i etnicznej i n a r o d o w o ś c i o w e j , j a k r ó w n i e ż z antropologii s y m b o l i c z ­ nej, a n t r o p o l o g i i c o d z i e n n o ś c i , a t a k ż e opisy p o d r ó ż y , eseje i felietony etnologiczne. W n a s t ę p ­ n y c h numerach [...] p o j a w i ą s i ę r ó w n i e ż d z i a ł y recenzji i korespondencji" ( t a m ż e ) . Okolice są ponadto „ c z a s o p i s m e m etnograficznych d o c i e k a ń i z a p i s ó w naszych s p o t k a ń z o d m i e n n o ś c i ą i c o d z i e n n o ś c i ą " ( t a m ż e ) . W y j a ś n i a s i ę w i ę c tajemnica t y t u ł u pisma. M a m y zarazem z a p o w i e d ź w i e l o ś c i t e m a t ó w (jest ona w i d o c z n a j u ż w p i e r w s z y m numerze) i w ę d r ó w e k po r ó ż n o r o d n y c h obszarach, w t y m r ó w n i e ż niebadanych jeszcze przez r o d z i m ą e t n o l o g i ę . N a w e t j e ś l i znajdziemy s i ę j e d y n i e na o b r z e ż a c h tych o b s z a r ó w (jak m ó g ł b y s u g e r o w a ć t y t u ł pisma), j e ś l i pewne pro­ b l e m y z o s t a n ą j e d y n i e zasygnalizowane, naszkicowane c i e n i u t k ą k r e s k ą , warto o d b y ć t ę p o d r ó ż w p o s z u k i w a n i u inspiracji, a t a k ż e - dla p r z y j e m n o ś c i , p ł y n ą c e j z lektury studenckich t e k s t ó w . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą czekam na kolejne tomy, ż y c z ą c autorom i redaktorom n i e s ł a b n ą c e g o z a p a ł u , niewyczerpanych p o m y s ł ó w , doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i , t a k ż e technicznych, by u n i k n ą ć w p r z y s z ł o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h , niestety, w p i ś m i e b ł ę d ó w . Ż y c z ę w i e l u c z y t e l n i k ó w oraz tego, by Okolice b y ł y czytane i ż y w o komentowane przez ś r o d o w i s k o etnologiczne w c a ł y m kraju. LITERATURA C z u b aj M . 2002, L e c i z nami M a ł y s z . M i ę d z y bohaterem k u l t u r o w y m a i d o l e m popkultury, Kultura popularna: Krzysztofek [ w : ] Mniejszości kiwania, Graffiti na ekr@nie, W. G o d z i ć (red.), K r a k ó w , w y d . R A B I D , s. 8 5 - 9 5 . K . 2002, Autoprezentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych, narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A . Sadowski, T. Skoczek (red.), B i a ł y s t o k , Instytut S o c j o l o g i i , ocze­ Uniwersytet w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., s. 9 4 - 1 0 7 . Kulikowska K . 2003, M i ę d z y a s y m i l a c j ą a u t r z y m a n i e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej. T o ż s a m o ś ć s p o ł e c z n a K a r a i m ó w w Polsce, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 6 7 - 2 8 4 . Iwona Kabzińska �N A J N O W S Z E WYDAWNICTWA I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN MONOGRAFIE: Archeologia w teorii B. B a l c e r . krzemienia. Z. A . B u k o , P. U r b a ń c z y k (red), Warszawa 2000, ss. 660, ryciny. - Krzemionki - Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami z epoki brązu epoki Warszawa 2002, ss. 191, ryciny. Bukowski, Znaleziska z dorzecza Civitas i w praktyce, Ćmielów bursztynu w zespołach i z wczesnej żelaza Odry oraz Wisły, Warszawa 2002, ss. 157, ryciny, mapy. et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, C. B u s k o , J. Klapszte, L . L e c i e j e w i c z , S. M o ź d z i o c h (red.), W r o c ł a w - P r a h a 2002, ss. 476, ryciny. M . D u 1 i n i c z, Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 323, ryciny. Europe around the year 1000, S. K a d r ó w , U progu w Europie Środkowej, Z. K o b y l i ń s k i , P. U r b a ń c z y k (red.). Warszawa 2 0 0 1 , ss. 488, ryciny. nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu K r a k ó w 2 0 0 1 , ss. 313, ryciny. Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 295, ryciny. J. K o p a c z , Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych, Kraków w państwie wczesno- 2 0 0 1 , ss. 207, tablice. S. M o ź d z i o c h , Castrum piastowskim, Od narodzin munitissimum Bytom. Lokalny ośrodek władzy Warszawa 2002, ss. 320, ryciny. do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, M . D ą b r o w s k a , A . Klonder, E. M a z u r (red.), cz. 1-2, Warszawa 2 0 0 2 - 2 0 0 3 . Słowianie i ich sąsiedzi M. R ę b k o w s k i , strzenne we wczesnym Piei*wsze i kulturowe. średniowieczu. lokacje M . D u l i n i c z (red.), L u b l i n 2002. miast w księstwie zachodniopomorskim. Przemiany prze­ K o ł o b r z e g 2 0 0 1 , ss. 2 6 1 , ryciny. B I B L I O T E K A ETNOGRAFII POLSKIEJ [pod r e d a k c j ą Jolanty K o w a l s k i e j ] Nr53,K. Hermanowicz-Nowak, -kułturowe. Nr 54,1. Kabzińska, (narodowej) N r 55, Podhale. Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno- tożsamości etnicznej Warszawa 1997, ss. 1 3 1 + 3 6 r y c i n . Wśród Polaków Tradycja „kościelnych na Białorusi. we współczesnej N r 56, Czas zmiany, czas trwania. Studia Polaków". Wyznaczniki Warszawa 1999, ss. 208. kulturze wsi [red. D . T y l k o w a ] . K r a k ó w 2000, ss. 458. etnologiczne, J. K o w a l s k a , R. T o m i c k i , S. S z y n k i e w i c z (red.), Warszawa 2003, ss. 390. STRONA INTERNETOWA INSTYTUTU (INFORMACJE O B A D A N I A C H , BIBLIOTEKA, KSIĘGARNIA): www.archaeology.pl KSIĄŻKI I CZASOPISMA MOŻNA TAKŻE ZAMAWIAĆ: broniek@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30295c207091eb989f78a042161c737.pdf adb011bc22965ac724209bb9cabfad4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1627 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.263-283 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI NARRACJE ŁOTEWSKIE, C Z Y L I PRZESZŁOŚĆ W ŚWIETLE RELACJI OSOBISTYCH History, Stories, Culture and Society Through Life Stories. A Selected HISTORII Collection of Latvian Life M a r a Z i r n i t e , M a i j a H i n k l e (compilers), Riga 2003 Jest to w y b ó r osobistych historii ż y c i a Ł o t y s z y zebranych przez autorki tej p u b l i k a c j i . Obej­ m u j ą one okres p o c z ą w s z y od uzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę w 1991 r. do dnia dzisiej­ 1 szego. M a t e r i a ł y te p o c h o d z ą z narodowego a r c h i w u m h i s t o r i i ustnej ( N O H ) . D o r o k u 2003 zebrano j u ż ponad 2000 tych o p o w i e ś c i , w formie n a g r a ń audio na kasetach. P o w s t a ł o t a k ż e Stowarzyszenie Ł o t e w s k i c h Badaczy Ustnej H i s t o r i i „ D z i v e s s t a t s " ( o p o w i e ś ć ustna). Prezentowane w y d a n i e s k ł a d a s i ę z d w ó c h c z ę ś c i . W pierwszej przedstawiono 6 h i s t o r i i ż y c i a spisanych w r ó ż n y c h regionach na terenie Ł o t w y . W drugiej c z ę ś c i o p u b l i k o w a n o 7 relacji Ł o t y ­ szy, p o c h o d z ą c y c h ze S t a n ó w Zjednoczonych (jeden z nich b y ł Ż y d e m , k t ó r y w y e m i g r o w a ł do S t a n ó w Zjednoczonych po I I wojnie ś w i a t o w e j ) . Informatorzy b y l i w w i e k u od 60 do 80 lat i pochodzili ze w s z y s t k i c h stron Ł o t w y . Tego t y p u ekspedycje z b i e r a j ą c e o p o w i e ś c i o d b y w a j ą s i ę co r o k u , w kolejnych regionach kraju (Semigalia, Ł a t g a l i a , Kurlandia, L i w l a n d i a ) . D r u g a c z ę ś ć historii w omawianej pracy z o s t a ł a zebrana przez M a i j a H i n k l e , k i e r u j ą c ą pro­ j e k t e m Stowarzyszenia Ł o t y s z y A m e r y k a ń s k i c h (Amerikas Latviesu Apvieniba). Wyboru relacji d o k o n a l i organizatorzy projektu. W 2003 r. w zbiorach Stowarzyszenia z n a j d o w a ł o s i ę ponad 150 kaset z nagraniami. W t y m samym czasie, podczas realizacji a m e r y k a ń s k i e g o o d p o w i e d n i k a tego p r z e d s i ę w z i ę c i a , zebrano dalsze 300 historii. N u r t zbierania tego t y p u m a t e r i a ł ó w r o z p o c z ę ł a A m e r y k a n k a ł o t e w s k i e g o pochodzenia Veda Skultans, p u b l i k u j ą c swoje prace (1998) poza Ł o t w ą . Po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez ten kraj w 1991 r. pojawienie się tego rodzaju t e m a t y k i stało się n a r z ę d z i e m poznawania p r z e s z ł o ś c i swo­ j e g o narodu. W Polsce zainteresowanie p a m i ę t n i k a m i i historiami ż y c i a z w y k ł y c h ludzi, w t y m c h ł o p ó w , m i a ł o swój r o z k w i t w okresie działalności Floriana Znanieckiego i Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o . A k c j a zbierania ustnych historii ż y c i a z w y k ł y c h ludzi na Ł o t w i e jest n i e z b ę d n y m o g n i w e m w odnajdywaniu swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j Europie w krajach postsowieckich. Jak p i s z ą autorzy tego zbioru, jest on p i e r w s z y m k r o k i e m w poszukiwaniu sposobu prezentacji tego mate­ r i a ł u szerszej p u b l i c z n o ś c i , a wybrane historie r e p r e z e n t u j ą d o ś w i a d c z e n i a c a ł e g o pokolenia. * * * Co m o ż e d o s t a r c z y ć lektura takich o p o w i e ś c i badaczowi kultury, zainteresowanemu kwestia­ m i postrzegania p r z e s z ł o ś c i , t o ż s a m o ś c i , e t n i c z n o ś c i , relacjami s w ó j - o b c y , l o k a l n y m i w a r t o ś c i a m i , czy stereotypami? A b y o d p o w i e d z i e ć na to pytanie, n a l e ż y z a s t a n o w i ć się, c z y m s ą ustne nar­ racje o p r z e s z ł o ś c i i w j a k i s p o s ó b m o ż n a j e a n a l i z o w a ć . Historie osobiste, k t ó r e o p o w i a d a j ą ludzie o s w o i m ż y c i u i d o ś w i a d c z e n i a c h , o p i e r a j ą się na p a m i ę c i , albo raczej na p e w n y m doborze w y b r a n y c h jej f r a g m e n t ó w . Te opisy p r z e s z ł o ś c i w y d a j ą się nie b y ć przypadkowe, z o s t a j ą one u p o r z ą d k o w a n e i konceptualizowane przez o p o w i a d a j ą c y c h , t w o r z ą c w ten s p o s ó b o g ó l n e r a m y przekazu. S ą one p o w i ą z a n e znaczeniem, k t ó r e spaja r ó ż n e P o w s t a ł j a k o projekt Instytutu F i l o z o f i i i Socjologii U n i w e r s y t e t u w Rydze. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A elementy i c h d o ś w i a d c z e ń , ale t a k ż e ł ą c z y j e z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W ten s p o s ó b powstaje obraz r z e c z y w i s t o ś c i przekazywany z pewnego p u n k t u widzenia, a t r e ś ć tych d o ś w i a d c z e ń w p o w i ą z a ­ n i u z p e r s p e k t y w ą opisu m o ż n a u z n a ć za n a r r a c j ę . Narracja wydaje s i ę b y ć komentarzem do p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i , ma w sobie c o ś z m i t u p o d t r z y m u j ą c e g o obraz r z e c z y w i s t o ś c i postrzegany przez d a n ą o s o b ę . Przy t a k i m p o d e j ś c i u to narracja staje s i ę przed­ m i o t e m b a d a ń i analizy, a nie t r e ś ć , czy w i a r y g o d n o ś ć tych o p o w i e ś c i . Istnieje j u ż obszerny z b i ó r literatury p o d e j m u j ą c e j p r o b l e m analizy narracji osobistej prze­ s z ł o ś c i ludzi (Greimas 1989; Tonkin 1992). D o k o n a n i a tych a u t o r ó w w n i o s ł y w i e l e do u k s z t a ł t o ­ w a n i a s i ę pewnego kanonu naukowego badania ustnych narracji. Generalnie analiza s i ę g a szero­ ko, w y k r a c z a j ą c poza treść i formalne struktury w y p o w i e d z i , p r z e c h o d z ą c w s t r o n ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń przekazywanych historii. P o w o ł u j ą c s i ę na ten rodzaj analizy, n a l e ż y w y m i e n i ć n a j w a ż n i e j s z e j e j elementy - tematy, elementy powtarzalne, styl w y p o w i e d z i , m o d e l k o m u n i k a ­ c j i , przekazywane w a r t o ś c i , i t p . I tak, zgodnie z t y m p o d e j ś c i e m , konieczne staje s i ę w y o d r ę b n i e n i e najbardziej charaktery­ stycznych w y r a ż e ń p a d a j ą c y c h z ust i n f o r m a t o r ó w , elementy powtarzalne, t w o r z ą c e schemat struktury tekstu. W bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach, kiedy panujemy nad j ę z y k i e m , istotne s ą u k ł a d y s ł ó w i w y r a ż e ń w zdaniu. Z tych w y p o w i e d z i w y r ó ż n i ć m o ż n a g ł ó w n e tematy, p r z e ś l e d z i ć ich z a l e ż n o ś ć o d miejsca i czasu, w j a k i m s ą opowiadane. M o ż n a także ustalić styl w y p o w i e d z i , rodzaj n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , takich j a k metafora, hiper­ bola, ironia oraz r e t o r y k ę oraz w y ł o w i ć z a s t o s o w a n ą s t r a t e g i ę , za p o m o c ą której t w o r z ą s p e c y f i c z n ą dla nich n a r r a c j ę . N a l e ż y t e ż o k r e ś l i ć m o d e l k o m u n i k a c j i opowiadający (wielogłosowy, binarny) i z jakiej perspektywy jest ona przekazywana. Co p o d k r e ś l a j ą te o p o w i e ś c i . Jaki m o ż e b y ć cel tych narracji? Jakie znaczenie t w o r z ą ? O p o w i a d a j ą c y i s ł u c h a c z e r e p r e z e n t u j ą g r u p ę ludzi p o s i a d a j ą c y c h specyficzne kompetencje u m o ż l i w i a j ą c e r o z m a w i a j ą c y m ich wzajemne porozumienie, co jest n i e z b ę d n e w takich sytuacjach. D o tego t y p u w i e d z y n a l e ż ą symbole, znaki, p o j ę c i a , fakty historyczne, postacie, organizacje historyczne, ale r ó w n i e ż podzielane interpretacje i specyficzne rozumienie. D z i ę k i temu ich prze­ kaz staje s i ę m o ż l i w y do odczytania. Razem t w o r z ą z b i o r o w o ś ć m ó w i ą c y c h o w s p ó l n y c h sprawach, p o r u s z a j ą c y c h podobne tematy, co jednoczy ich i czyni z nich s p o ł e c z n o ś ć . To rodzaj w s p ó l n o t y dyskursu. Grupa taka wytwarza s p e c y f i c z n ą dla niej n a r r a c j ę o r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j . Charakterystyczne cechy dyskursu to: r e g u l a r n o ś ć , k o n w e n c j o n a l n o ś ć , s e n s o w n o ś ć , c e l o w o ś ć , r ó ż n o r o d n o ś ć i k o n t e k s t o w o ś ć . Dyskurs s p o ł e c z n o ś c i dostarcza grupie p e w n y c h r a m oraz specy­ ficznego w y r a z u , ale to j e d n o s t k i w y p e ł n i a j ą j e treścią. Elizabeth T o n k i n p i s a ł a , ż e dla historyka p r z e s z ł o ś ć jest „ i n n y m krajem, k t ó r y rekonstruuje on z resztek p o z o s t a ł y c h , j e ś l i w o g ó l e takie p o z o s t a ł y " . A n a l i z u j ą c p r z e s z ł o ś ć p r z e k a z ó w ust­ nych autorka stawia inne pytania: w j a k i s p o s ó b p r z e s z ł o ś ć jest moja, a w j a k i s p o s ó b m o g ł a ona w p ł y n ą ć na moje dyspozycje? Dlaczego ludzie p a m i ę t a j ą r ó ż n e aspekty p r z e s z ł o ś c i ? Jasne jest, ż e p a m i ę ć ludzka, poznanie i historia p o m a g a j ą k s z t a ł t o w a ć nasze aktualne w y o b r a ż e n i a . Stąd postulat nie badania h i s t o r i i , ale u ś w i a d o m i e n i a sobie, ż e analizujemy „ r e p r e z e n t a c j e p r z e s z ł o ś c i " , kiedy zajmujemy s i ę u s t n y m i opisami. Teza T o n k i n b r z m i , ż e opisy p r z e s z ł o ś c i s ą konstruowane s p o ł e c z n i e poprzez s t o p i e ń o b o w i ą ­ z y w a n i a lub siłę stylu, tzn. stosowanych n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , s p e c y f i c z n ą r e t o r y k ę i strategie narracji. Dlatego t e ż r ó ż n y c h w y p o w i e d z i nie n a l e ż y p o r ó w n y w a ć taksonomicznie, gdzie styl jest i d e n t y f i k o w a n y zgodnie ze stopniem dopasowania do wzorca, ani poprzez f o r m ę w i ę k s z e j uniwersalnej k l a s y f i k a c j i , ale przez p o r ó w n a n i e w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h p r o d u k c j i i praktyki estetyczne. W ó w c z a s przekonamy s i ę , ż e r ó ż n i c e stylu i praktyk c h a r a k t e r y z u j ą pokolenia. Zebrane w tej p u b l i k a c j i historie ż y c i a Ł o t y s z y s ą bogate, nasycone t r e ś c i ą i znaczeniem. Po ich przeczytaniu nasuwa s i ę pierwszy wniosek. O t ó ż , z b i e r a j ą c podobne historie w Polsce lub na B i a ł o r u s i , czy L i t w i e , m o ż e m y szybko z o r i e n t o w a ć s i ę , ż e ż y c i e w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w dzieli �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 265 RECENZJE I O M Ó W I E N I A s i ę na podobne fragmenty. Informatorzy w y m i e n i a j ą z w y k l e te same p r z e d z i a ł y czasowe, w a ż n e m o m e n t y p r z e ł o m o w e ich ż y c i a , charakterystyczne dla z b i o r o w o ś c i , w której żyją. Wydaje s i ę , ż e ż y c i e k a ż d e j j e d n o s t k i przebiega w tych samych ramach i skupia się w o k ó ł najbardziej istot­ n y c h w y d a r z e ń ich indywidualnej historii, takich j a k narodziny, ś l u b i pogrzeb. Poza t y m w ich p a m i ę c i istotne miejsce z a j m u j ą wydarzenia o charakterze historyczno-politycznym. Subiektywne ż y c i e jednostki zostaje w t ł o c z o n e w o k r e ś l o n e dla danej z i e m i ramy historyczno-polityczno-ekonomiczne, o d c i s k a j ą c e s w ó j w p ł y w na c a ł ą z b i o r o w o ś ć . Takie badania w y m a g a j ą poznania h i s t o r i i regionu, aby ł a t w i e j u c h w y c i ć , o c z y m m ó w i ą informatorzy i co ostatecznie ma dla nich znaczenie. Z moich d o ś w i a d c z e ń w y n i k a , że w centralnej Polsce podobne wspomnienia „ z w y k ł y c h " ludzi, w z a l e ż n o ś c i od miejsca i p a m i ę c i , p o r u s z a ł y w ą t k i I w o j n y ś w i a t o w e j , w o j n y polsko-bolsze­ w i c k i e j , 20-lecia m i ę d z y w o j e n n e g o , okupacji n i e m i e c k i e j , w y z w o l e n i a przez a r m i ę r a d z i e c k ą oraz r z e c z y w i s t o ś c i powojennej. N a terenach wschodniej Polski, ale r ó w n i e ż zachodniej B i a ł o r u s i ( t a k ż e U k r a i n y ) , relacje takie d o t y c z ą okupacji niemieckiej, j a k i okresu, kiedy ziemie te z o s t a ł y zajęte przez Z w i ą z e k Radziecki. O p o w i e ś c i r e l a c j o n u j ą c e n a j w a ż n i e j s z e wydarzenia w ż y c i u l u d z i , w ten czy i n n y s p o s ó b p o d e j m u j ą te w ą t k i , c h o c i a ż m o g ą one m i e ć inne znaczenie dla k a ż d e g o z o p o w i a d a j ą c y c h . Relacje z ż y c i a m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y r ó w n i e ż p o w t a r z a j ą się w pewien s p o s ó b , co oznacza w t ł o c z e n i e ich w odpowiednie ramy historyczne. Tu jednak, j a k się przekonamy, p o j a w i a j ą się r ó ż n i c e w stosunku do Polski lub B i a ł o r u s i , o d z w i e r c i e d l a j ą c e s p e c y f i k ę h i s t o r y c z n ą , przemiany polityczne i ekonomiczne na tych ziemiach. Jakie tematy p o j a w i a j ą s i ę w relacjach Ł o t y s z y ? Okres carskiej Rosji, I w o j n a ś w i a t o w a , 2 w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć Ł o t w y , o d d z i a ł y Bermontsa , c z y l i tej c z ę ś c i a r m i i niemieckiej, k t ó r a w a l ­ c z y ł a nie g o d z ą c się na n i e p o d l e g ł o ś ć , k r ó t k o t r w a ł y r z ą d sowiecki w Rydze (1919). Dalej, okres 3 n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o , tzn. reforma rolna i „ n o w i farmerzy" (jaunsairnmieki) dojś­ cie do w ł a d z y i r z ą d y U l m a n i s a (1935). W s p o m i n a j ą c z ę s t o w y b u c h I I w o j n y ś w i a t o w e j , z a j ę c i e Ł o t w y przez wojska sowieckie (1941) i deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę , a t a k ż e o d e j ś c i e Rosjan i przybycie N i e m c ó w (1941). Kolejne wydarzenia to z a k o ń c z e n i e wojny, ucieczka Ł o t y s z y na z a c h ó d z N i e m c a m i , z a j ę c i e Ł o t w y przez Rosjan (1944), masowe deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę i do Rosji (1947), k o l e k t y w i z a c j a i kolejne deportacje ( 1 9 5 0 - 1 9 5 7 ) . Okres p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a radzieckiego oraz uzyskanie n i e p o d l e g ł o ś c i (1991) - to najnowsza opowiadana historia. Takie ramy historyczne w y w a r ł y w p ł y w na m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . W rezultacie w s w o i m ż y c i u b y l i oni zmuszeni do konkretnych w y b o r ó w , k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ich relacje w y p e ł n i a j ą w s p o m ­ nienia, kiedy stawali s i ę u c h o d ź c a m i , w y w i e z i o n y m i na Sybir, c z ł o n k a m i ł o t e w s k i c h formacji 4 zbrojnych (SS Waffen), Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u , lub innych organizacji strzeleckich l u d n o ś c i cy­ w i l n e j , j a k o d d z i a ł y obrony (Aizsargi, 2 Bermonts - Aizsardzes) od nazwiska d o w ó d c y 5 lub organizacje s t r z e l c ó w w a l c z ą c y c h w a r m i i kontrrewolucyjnego ruchu w krajach bałtyckich ( 1 9 1 8 - 1 9 1 9 ) . Pavels B e r m o n t s - A v a l o v s ( 1 8 8 4 - 1 9 7 3 ) . Jego w o j s k a p r ó b o w a ł y przy p o m o c y N i e m c ó w o d b i ć R y g ę . Jednak wojska ł o t e w s k i e p o k o n a ł y Bermontsa i u s u n ę ł y z kraju. 11 listo­ pada Ł o t y s z e o b c h o d z ą d z i e ń P a m i ę c i B o h a t e r ó w z tego okresu. Zamieszczone informacje histo­ ryczne p r z e d s t a w i ł e m d z i ę k i konsultacjom Ilze Boldane z R y g i . 3 Jaunsammieki 4 Ł o t e w s k i Legion (Latviesu Legion) został uformowany przez niemieckie w ł a d z e okupacyjne - ludzie, k t ó r z y otrzymali z i e m i ę w ramach reformy rolnej z 1920 r o k u . w 1943 r. W celu u k r y c i a Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u utworzono go w ramach SS. N o w y L e g i o n na­ zwano „ L e t t i s c h e SS F r e i w i l l i g e n L e g i o n " , a liczył on o k o ł o 52 000 l u d z i . C z ę ś ć tych o d d z i a ł ó w stanowili ochotnicy, ale nie wszyscy. K i e d y losy w o j n y z a c z ę ł y s i ę o d w r a c a ć na n i e k o r z y ś ć N i e ­ miec, w p r o w a d z o n o p o b ó r . P r z y w ó d c ą i z a ł o ż y c i e l e m L e g i o n u b y ł Rudolfs Bangerskis. 5 Aizsargi to rodzaj organizacji paramilitarnej. U t w o r z o n a z o s t a ł a przez T y m c z a s o w y R z ą d Ł o t w y w 1919 roku. P o w s t a ł a w celu umocnienia i obrony Ł o t w y , zapewnienia b e z p i e c z e ń s t w a wobec z a g r o ż e n i a ze strony obcych sił. W i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć z d o b y ł a ta organizacja w okresie panowania K . U l m a n i s a w latach 30-tych. W 1940 r o k u w jej s k ł a d w c h o d z i ł o 68 000 c z ł o n k ó w , �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, 6 radzieckiej (strelnieku) RECENZJE I O M Ó W I E N I A podczas I w o j n y ś w i a t o w e j ( 1 9 1 5 - 1 9 1 8 ) , ż o ł n i e r z a m i narodowej a r m i i ł o t e w s k i e j pod rozkazami płk. Oskara Kalpaksa (kalpakiesi) czy o d d z i a ł a m i p a r t y z a n c k i m i (kureliesif , (meza kakif 1 podczas tej samej w o j n y (1919), z I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ł o n k a m i organi­ ]0 zacji w e t e r a n ó w w o j e n n y c h Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u (Daugavas Vanagi) . W y n i k a z tego, ż e Ł o t w a b y ł a miejscem s z c z e g ó l n i e trudnych i b e z k o m p r o m i s o w y c h w y ­ b o r ó w , p r o w a d z ą c y c h w efekcie do wyniszczenia r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prezentowany tu z b i ó r obejmuje relacje Ł o t y s z y . A l e losy k a ż d e j z n a r o d o w o ś c i m i e s z k a j ą c e j na Ł o t w i e k s z t a ł t o w a ł y s i ę inaczej, dlatego ten z b i ó r przedstawia t y l k o p e r s p e k t y w ę ł o t e w s k ą . U c z e s t n i c t w o w jednej z organizacji m i l i t a r n y c h r ó w n o z n a c z n e b y ł o z c z y n n y m o p o w i e ­ dzeniem s i ę po jednej ze stron k o n f l i k t u podczas wojny, a w ó w c z a s w y m i e n i a n e w w i ę k s z o ś c i narracji tego rodzaju wydarzenia prezentowane b y ł y j a k o te, k t ó r e w konsekwencji o d w r a c a ł y c a ł k o w i c i e dotychczasowe pozycje s p o ł e c z n e o p o w i a d a j ą c y c h , raz s t a w i a ł y ich po stronie z w y ­ c i ę z c y , a p ó ź n i e j w r o l i pokonanych. Osobiste historie w y p e ł n i o n e s ą opisami p e ł n y m i cierpienia, n a j c z ę ś c i e j t r a g i c z n y m i dla rodzin. Zebrane tu po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę o p o w i e ś c i s ą w y r a z e m ś w i a d o m o ś c i i n f o r m a t o r ó w , j a k i z b i e r a j ą c y c h oraz d o k o n u j ą c y c h w y b o r u . R e p r o d u k u j ą b ą d ź k o n t e s t u j ą w s p ó ł ­ czesny n a r o d o w y dyskurs p a ń s t w o w y . W i ę k s z o ś ć tych h i s t o r i i , z w y j ą t k i e m m i e s z k a ń c a Ł o t w y n a r o d o w o ś c i ż y d o w s k i e j (historia nr 11), m i e ś c i się w dyskursie n a r o d o w y m . Ten w y b ó r narracji w y r a ź n i e akcentuje narracje ł o t e w s k i e . To b y ł o celem c a ł e g o projektu. Po latach p r z y n a l e ż n o ś c i Ł o t w y do Z w i ą z k u Radzieckiego, gdzie nie b y ł o miejsca dla w y r a ż a n i a k r z y w d y narodowej, te o p o w i e ś c i m i e s z c z ą s i ę w t y m nurcie. M o j e w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i a z prowadzenia r o z m ó w z m i e s z k a ń c a m i Ł o t w y , n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Polacy, B i a ł o r u s i n i , Rosjanie, w t y m s t a r o o b r z ę d o w c y , Ł o t y s z e ) potwier­ d z a j ą fakt, ż e niemal wszyscy m ę ż c z y ź n i b y l i w ten czy inny s p o s ó b p o w i ą z a n i z organizacjami 1 1 wojskowymi lub p a r a m i l i t a r n y m i Ł o t w y , albo w y w i e z i e n i na roboty do N i e m i e c (Polacy, w t y m m ę ż c z y ź n i od 18 do 60 r o k u ż y c i a . W i e l u z nich b y ł o potem represjonowanych przez Rosjan. W jej s k ł a d w c h o d z i ł y t a k ż e organizacje kobiece (aizsardzes) 6 Strelnieku i młodzieżowe (jaunsargi). - to c z ę ś ć narodowych sił ł o t e w s k i c h . U t w o r z o n e z o s t a ł y w 1915 r. j a k o c z ę ś ć rosyjskiej a r m i i carskiej. P o c z ą t k o w o u f o r m o w a n i zostali z samych o c h o t n i k ó w , p ó ź n i e j d o ł ą ­ czono do nich Ł o t y s z y z innych o d d z i a ł ó w rosyjskich. B y l i d z i e l n y m i ż o ł n i e r z a m i i w a l c z y l i p r z e c i w k o N i e m c o m podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . Po r e w o l u c j i zdecydowali o n i p o p r z e ć bolsze­ w i k ó w , d z i ę k i temu r z ą d radziecki u r a t o w a ł się. Dzisiaj Ł o t y s z e nie s ą d u m n i z tego faktu. 7 Kalpakiesi - to bataliony Oskarsa Kalpaksa, utworzone j a k o c z ę ś ć B a ł t y c k i e j A r m i i N i e ­ mieckiej w 1919 r. W a l c z y l i przeciwko a r m i i czerwonej, a p ó ź n i e j t a k ż e przeciwko niemieckiej a r m i i . Dlatego t e ż w z i ę l i u d z i a ł w w a l k a c h o w y z w o l e n i e Ł o t w y . 8 Kureliesi - to c z ł o n k o w i e grupy pod d o w ó d z t w e m g e n e r a ł a Janisa Kurelis ( 1 8 8 2 - 1 9 5 4 ) . P o w s t a ł a ona w drugiej p o ł o w i e lipca 1944 r. W ł a ś c i w y m d o w ó d c ą b y ł Kristaps Upenieks ( 1 8 9 1 - 1 9 4 4 ) . Obaj b y l i c z ł o n k a m i Ł o t e w s k i e j Centralnej Rady ustanowionej 13 sierpnia 1943 r. w celu w a l k p r z e c i w k o okupacji N i e m i e c k i e j . Grupa b y ł a blisko tej Rady, tak by w razie potrzeby z o s t a ć z a l ą ż k i e m a r m i i w y z w o l e ń c z e j Ł o t w y . Ludzie spodziewali się, ż e scenariusz I w o j n y ś w i a ­ towej p o w t ó r z y się, a gdy N i e m c y i Rosja o s ł a b n ą , to Ł o t w a przy p o m o c y p a ń s t w zachodnich uzyska n i e p o d l e g ł o ś ć . Grupa z o s t a ł a rozbita w listopadzie 1944 r. przez N i e m c ó w . 9 Meza kaki - to nazwa grupy partyzanckiej utworzonej przez N i e m c ó w w celu w a l k i z sowietami i c z e r w o n ą p a r t y z a n t k ą , podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j i po jej z a k o ń c z e n i u . 1 0 Daugavas Vanagi to s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a organizacja u t w o r z o n a w B e l g i i w 1945 r. w celu wspierania Ł o t y s z y , k t ó r z y ucierpieli w w y n i k u I I w o j n y ś w i a t o w e j . Ł ą c z y ona g ł ó w n i e Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h za g r a n i c ą , ale od 1990 r. d z i a ł a r ó w n i e ż na terenie p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o . 11 P o n i e w a ż j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w tych relacji s ą wspomnienia d o t y c z ą c e organizacji paramilitarnych, dlatego p o ś w i ę c a m tu i m w i ę c e j miejsca. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h (np. szaulisi - Lietuvos sauliu sajunga na L i t w i e , kajtselit w Estonii) z r z e s z a ł y d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n , k t ó r z y nie służyli w wojsku, p r z y s p o s a b i a ł y ich do s ł u ż b y wojskowej (wychowanie �267 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rosjanie). Z tych relacji w y n i k a , ż e niemal wszyscy trafiali n a s t ę p n i e do o b o z ó w przeznaczo­ n y c h dla j e ń c ó w w o j e n n y c h , albo za p r z e s t ę p s t w a p o p e ł n i o n e p r z e c i w k o p a ń s t w u r a d z i e c k i e m u oraz deportowani na S y b e r i ę lub p o ł u d n i e Rosji. Wojna i jej konsekwencje s t a n o w i ą kontekst historyczny w s z y s t k i c h o p o w i e ś c i , n i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i narratora. R ó w n i e i n t e r e s u j ą c e s ą dane na temat liczby i s k ł a d u narodowego l u d n o ś c i Ł o t w y z r ó ż n y c h o k r e s ó w (tu zobaczymy jeszcze szerszy kontekst s p o ł e c z n o - h i s t o r y c z n y ) . I tak, w e d ł u g p i e r w ­ szego spisu l u d n o ś c i na t y m obszarze z 1897 r., Ł o t y s z e stanowili 68,3% całej populacji, liczącej 1,93 m i l i o n a m i e s z k a ń c ó w . Rosjanie stanowili w ó w c z a s ok. 12%, Ż y d z i 7,4%, N i e m c y 6,2%, Polacy 3,4%. P o z o s t a ł e m n i e j s z o ś c i stanowili L i t w i n i , E s t o ń c z y c y i Cyganie. W e d ł u g spisu z 1935 r. liczba l u d n o ś c i Ł o t w y w y n o s i ł a 1,9 m i l i o n a . W e d ł u g tych danych procent Ł o t y s z y w z r ó s ł do 77% c a ł o ś c i , a proporcje l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h m n i e j s z o ś c i z m n i e j s z y ł y się. P o m i m o c i ę ż k i c h ofiar poniesionych w okresie I w o j n y ś w i a t o w e j i w y j a z d ó w do Rosji, 12 liczba l u d n o ś c i ł o t e w s k i e j w z r o s ł a m i ę d z y 1897 a 1935 r o k i e m o 155 0 0 0 . W t y m okresie w y ­ emigrowali głównie Niemcy i Żydzi. W 1959 r. Ł o t y s z e stanowili 62%) s p o ł e c z e ń s t w a , podczas gdy liczba l u d n o ś c i rosyjskiej sko­ 13 c z y ł a z 8,8%) do 26,6%). B i a ł o r u s i , U k r a i ń c y i Polacy ł ą c z n i e stanowili 7,2%), a Ż y d z i - l,7%o . Emigracja t y s i ę c y Rosjan na ziemie ł o t e w s k i e s p o w o d o w a ł a , ż e l u d n o ś ć ł o t e w s k a zmalała i w 1970 r. s t a n o w i ł a 56,8%, w 1979 - 54%, a w 1989 - 52%. W 2000 r. l u d n o ś ć Ł o t w y w y n o s i ł a 2,4 m i n , w t y m Ł o t y s z e stanowili 51,8%, Rosjanie 33,8%o, 14 B i a ł o r u s i n i 4,3%, U k r a i ń c y 3,5%, Polacy 2,3%, L i t w i n i 1,3% . Z tych danych w y n i k a , że proporcje liczby l u d n o ś c i m n i e j s z o ś c i etnicznych na Ł o t w i e s ą s t a ł e . W y j ą t e k stanowi l u d n o ś ć rosyjska, k t ó r e j , j a k to w y n i k a z danych, p r z y b y ł o ponad d w u ­ krotnie w okresie X X w. fizyczne, strzelectwo) oraz r o z w i j a ł y w nich postawy obywatelskie. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h d y s p o n o w a ł y też w ł a s n y m c i ę ż k i m s p r z ę t e m - armaty, c z o ł g i , samoloty, a struktura organizacyjna b y ł a dostosowana do struktury administracyjnej p a ń s t w a . D o c e l ó w bojo­ w y c h grupy te b y ł y zorganizowane w d r u ż y n y i p o d l e g a ł y p o w i a t o w y m komendantom w o j s k o ­ w y m . W skali kraju ich szkoleniem i d z i a ł a n i a m i k i e r o w a ł w ł a s n y sztab. W przypadku w o j n y dru­ ż y n y organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h u b e z p i e c z a ł y zaplecze w a l c z ą c e j armii w ł a s n e j i b y ł y u ż y w a n e do prowadzenia partyzantki na tyłach nieprzyjaciela. W czasach pokoju b r a ł y u d z i a ł w walce z k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i i p o ż a r a m i , w razie r o z r u c h ó w w s p ó ł d z i a ł a ł y z p o l i ­ cją. Jako s k ł a d o w a c z ę ś ć sił zbrojnych p a ń s t w a c z ł o n k o w i e organizacji obrony przewyższali liczebnie skoszarowane wojsko ( w latach 30. nawet kilkakrotnie), sieć ich d r u ż y n o b e j m o w a ł a c a ł y kraj. C z ł o n k a m i organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h b y ł o w i e l u przedstawicieli inte­ ligencji (nauczyciele, wolne zawody, d u c h o w i e ń s t w o ) , ich trzon s t a n o w i ł a jednak przede wszyst­ k i m l u d n o ś ć w s i . D o z a d a ń organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h n a l e ż a ł o też krzewie­ nie postaw obywatelskich i o d d z i a ł y w a n i e na rzecz poziomu kultury ogólnej w kraju. W Estonii, na L i t w i e i Ł o t w i e organizacje te z o s t a ł y r o z w i ą z a n e po w c i e l e n i u tych krajów w s k ł a d Z S R R ( w 1940 roku). C z ł o n k ó w i k a d r ę w w i ę k s z o ś c i osadzono w w i ę z i e n i a c h b ą d ź deportowano. M i m o to z ich k r ę g u w y w o d z i l i s i ę przede w s z y s t k i m spiskowcy, k t ó r z y w m o m e n ­ cie z b l i ż a n i a się Wehrmachtu, w lecie 1941 r o k u , w y s t ą p i l i zbrojnie p r z e c i w k o a r m i i czerwonej, m i ę d z y i n n y m i w K o w n i e . W okresie okupacji niemieckiej, w latach 1941-44, zasilali tolerowa­ ne przez N i e m c ó w organizacje narodowe oraz pomocnicze formacje policyjne i wojskowe w s p ó ł d z i a ł a j ą c e z okupantem. Po zajęciu r e p u b l i k b a ł t y c k i c h przez a r m i ę c z e r w o n ą d z i a ł a l i m i ę ­ dzy i n n y m i w antysowieckiej partyzantce na L i t w i e . 1 2 M o g ł o to b y ć w y n i k i e m p o l i t y k i asymilacji m n i e j s z o ś c i etnicznych w Republice Ł o t e w s k i e j . 1 3 W okresie w o j e n n y m m i ę d z y 1941 a 1944 r. z g i n ę ł o 80 000 Ż y d ó w na Ł o t w i e . 14 w 1993 r n a Ł o t w i e i s t n i a ł o 290 kongregacji l u t e r a ń s k i c h , 191 parafii k a t o l i c k i c h , a t a k ż e 56 w s p ó l n o t (obszczina) s t a r o o b r z ę d o w c ó w . W 2000 r. ze w z g l ę d u na w y z n a n i e religijne lute­ ranie stanowili 55% s p o ł e c z e ń s t w a , katolicy - 24%, p r a w o s ł a w n i - 9%. W samej Ł a t g a l i i miesz­ k a ł o 60 000 P o l a k ó w . �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Jakie tematy w y ł a n i a j ą s i ę z o p o w i e ś c i w y s e l e k c j o n o w a n y c h w t y m zbiorze? N a j c z ę ś c i e j wspominane s ą czasy d z i e c i ń s t w a , c z ę s t o ż y c i e na p r o w i n c j i , na farmach (seta, laukumaies), ko­ n i e c z n o ś ć opowiadania się po stronie rosyjskiej lub niemieckiej. D l a o p o w i a d a j ą c y c h w a ż n e s ą relacje m i ę d z y Ł o t y s z a m i a Rosjanami lub m i ę d z y Ł o t y s z a m i a i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i . Z pre­ zentowanych relacji w y n i k a pewien obraz Ł o t y s z a , p a ń s t w a Ł o t e w s k i e g o , czy nawet „ ł o t e w s k o ś c i " . W s k a z u j ą na to r ó ż n e w y p o w i e d z i . Powszechne b y ł o nazywanie Ł o t y s z y faszystami, depor­ tacje, z e s ł a n i a , w y r o k i ś m i e r c i za d z i a ł a l n o ś ć przeciw p a ń s t w u radzieckiemu. Dezercje z armii radzieckiej, zmuszanie k u ł a k ó w do w y s o k i c h p o d a t k ó w , n i e m o ż n o ś ć s p ł a c e n i a p o d a t k ó w i odda­ wanie ziemi do k o ł c h o z ó w . To ich b o l ą c z k i . P r a c o w i t o ś ć i d b a ł o ś ć o c z y s t o ś ć na deportacji czy w k o ł c h o z a c h , w y s o k a produkcja ł o t e w s k i c h k o ł c h o z ó w w y r ó ż n i a ł a ten n a r ó d . Z a j m o w a n i e d o m ó w i m i e s z k a ń deportowanych przez r o d z i n y rosyjskie jest powszechnie źle oceniane. M o ż n a t e ż u s ł y s z e ć w z m i a n k i o procesie asymilacji Rosjan w okresie przedwojennym, kiedy to nie chcieli by nazywano ich Rosjanami, lecz Ł o t y s z a m i , m i m o ż e niezbyt dobrze znali j ę z y k łotewski. Jak p i s a ł jeden z i n f o r m a t o r ó w , m i a ł on absolutne przekonanie, co do tego, ż e w a l c z y o nie­ dopuszczenie Rosjan na z i e m i ę ł o t e w s k ą . D l a nich nie b y ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , co do s ł u s z ­ n o ś c i w a l k i z Rosjanami. Ż a d e n Ł o t y s z nie c h c i a ł d o p u ś c i ć do p o w r o t u tego, co d z i a ł o s i ę w okresie 1 9 4 0 - 1 9 4 1 . N a L i t w i e tego typu narodowy L e g i o n nie p o w s t a ł , w p r z e c i w i e ń s t w i e do Ł o t w y i Estonii. W e d ł u g informatora m i a ł y one charakter w o j s k frontowych. L i t w a w y b r a ł a inny wariant, g d y ż potencjalni c z ł o n k o w i e tych formacji u c i e k l i i s k r y l i s i e w lasach. L i t w i n i pozostali j e d n a k w s ł u ż b i e zbrojnej p o l i c j i (szaulisi) (s. 160). Pomijany jest w ą t e k eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j na Ł o t w i e . Jeden z i n f o r m a t o r ó w , sam pochodzenia ż y d o w s k i e g o p r z e ż y ł , t y l k o dlatego, że z o s t a ł ewakuowany do Rosji. Ale z m o i c h b a d a ń w y n i k a , ż e w ą t e k ten pojawia się w relacjach w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . U d z i a ł o d d z i a ł ó w ł o t e w s k i c h w eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j jest w jednej relacji w s p o m ­ niany, ale raczej jest pomijany. L u d z i e p a m i ę t a j ą osoby, k t ó r e z a b i j a ł y podczas wojny, a nie zo­ s t a ł y jeszcze rozliczone za z a b ó j s t w a . Z relacji zebranych w ś r ó d Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h w A m e r y c e w y n i k a , ż e w i e l u c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u u c i e k ł o na z a c h ó d . T y m samym u n i k n ę l i oni n i e w o l i radzieckiej, gdzie b y l i b y traktowani bardzo surowo. D u ż a c z ę ś ć z nich w y e m i g r o w a ł a do U S A , Kanady, A u s t r a l i i , c z ę ś ć z o s t a ł a z N i e m c z e c h . Wraz z nastaniem ery M c C a r t h y z m u w Stanach Z j e d n o c z o n y c h , zostali oni uznani za w e t e r a n ó w w o j n y z k o m u n i z m e m (ustawa prezydenta). Kongres w y d a ł r e z o l u c j ę , w e d ł u g której b y ł y c h c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u nie traktowano j u ż j a k o w r o g ó w S t a n ó w Zjednoczonych (s. 165). M i m o wszystko, j a k podaje jeden z i n f o r m a t o r ó w , „ w i ę k s z o ś ć ludzi w Smiltene m ó w i ł o , że j e ś l i m i e l i by w y b i e r a ć m i ę d z y dwoma z ł a m i - N i e m c y czy Rosjanie - to raczej w y b r a l i b y Rosjan. W i ę c kiedy Rosjanie p r z y b y l i , k a ż d y p o w i a d a ł „dzięki B o g u " , ale nastały c i ę ż k i e m i e s i ą c e " (s. 158). W zbiorze spotkamy r ó w n i e ż w ą t k i polskie. I n t e r e s u j ą c e s ą w z m i a n k i Ł o t y s z y d o t y c z ą c e P o l a k ó w . N i e k t ó r z y z n i c h w y m i e n i a j ą p r z o d k ó w pochodzenia polskiego. U c i e k a j ą c przed Rosjanami w i e l u Ł o t y s z y , n a l e ż ą c y c h do l u d n o ś c i c y w i l n e j , z n a l a z ł o s i ę na obecnym Pomorzu s z c z e c i ń s k i m . Pracowali u N i e m c ó w i podobnie j a k oni wyjechali ostatecznie na z a c h ó d . Oba­ w i a l i s i ę P o l a k ó w p r z y b y ł y c h z t e r e n ó w Rosji, o s i e d l a j ą c y c h się na ziemiach zachodnich, zajmu­ j ą c y c h d o m y poniemieckie. W jednej z relacji w s p o m i n a j ą fakt p r z y b y c i a P o l a k ó w i zawieszania swoich flag na domach, a e w a k u a c j ę N i e m c ó w o p i s u j ą j a k o t r a g i c z n ą . O p i s u j ą c p r z y b y ł y c h P o l a k ó w n a z y w a j ą ich „ d o ś ć p r y m i t y w n y m i " , a „ich dzieci nie m i a ł y bielizny, a kobiety b y ł y okutane w c i ę ż k i e szale". W s p o ­ m i n a r ó w n i e ż , ż e patrzyli na wszystko z n i e n a w i ś c i ą (s. 120). Po ich p r z y b y c i u wyrzucano Ł o t y ­ szy z lepszych d o m ó w . W e d ł u g tej relacji Rosjanie d ł u g o nie w y j e ż d ż a l i , by m i e ć oko na Pola­ k ó w (s. 121). Ten sam informator pisze, ż e „ c z a s e m w y d a w a ł o m u się, ż e Polacy b y l i c a ł k o w i c i e „ p i j a n i " i d e ą , ż e b ę d ą m o g l i r z ą d z i ć s i ę sami i ż e b ę d ą w o l n i " . „ P o l a c y p r ó b o w a l i d a ć m ł o d ­ szej generacji s z a n s ę r z ą d z e n i a , np. starszego w y k s z t a ł c o n e g o m ę ż c z y z n ę z w o l n i o n o i na j e g o miejsce w s t a w i o n o m ł o d e g o studenta, k t ó r y n o s i ł literę „ P " na ubraniu (s. 122). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 269 N a z a k o ń c z e n i e p a d ł y u w a g i na temat sytuacji Ł o t y s z y w U S A . Informator stwierdza, ż e n i g d y w ż y c i u nie z e t k n ą ł s i ę z problemem d y s k r y m i n a c j i z tego p o w o d u , ż e b y ł Ł o t y s z e m . W e d ł u g niego, c z ę ś c i o w y m w y t ł u m a c z e n i e m tego zjawiska jest fakt, ż e Ł o t y s z e s ą m a ł y m naro­ dem, n i k o m u nie znanym, j a k Polacy, czy W ł o s i . Ł o t y s z y o k r e ś l a j ą j a k o ludzi, k t ó r z y j a k o ś r a d z ą sobie w k a ż d e j sytuacji. „ N i e w a ż n e j a k w y r z u c i ć kota, on zawsze w y l ą d u j e na cztery łapy. N a emigracji Ł o t y s z e p o t r a f i ą p r z e o r i e n t o w a ć siebie, w y k o r z y s t a ć k a ż d ą s y t u a c j ę dla w ł a s n y c h k o r z y ś c i i c e l ó w , z m i e n i ć z a w ó d . Sukcesy Ł o t y s z y l e ż ą w t y m , ż e s ą oni w y t r w a l i i n i e u s t ę p l i w i , zdolni do adaptacji w k a ż d e j sytuacji. To samo dotyczy Ł o t y s z y , k t ó r z y pozostali w Z w i ą z k u Radzieckim. M a j ą z d o l n o ś c i adaptacji, dostosowania s i ę do k a ż d y c h w a r u n k ó w , p o n i e w a ż nie m a j ą innego w y b o r u , albo ż y ć tak j a k m o g ą , albo p r z e s t a ć ż y ć w o g ó l e . We w s z y s t k i c h sytuacjach Ł o t y s z e w y b i e r a j ą dostosowanie by p r z e ż y ć i o c h r o n i ć swoje rodziny. N e g a t y w n y m zjawiskiem j a k i dostrzec m o ż n a u Ł o t y s z y , jest kompleks m n i e j s z o ś c i , który, j a k mam w r a ż e n i e , p r ó b u j ą oni u k r y ć pod m a s k ą b r a w u r y " (s. 182). „ I n n y m z j a w i s k i e m , k t ó r e ł a m i e m i serce w Ł o t w i e jest fakt, że kiedy Ł o t y s z e i Rosjanie ż y j ą obok siebie i r o z m a w i a j ą , kiedy s ą oni razem, to wszyscy Ł o t y s z e r o z m a w i a j ą po r o s y j s k u " (s. 183). Dzisiaj Ł o t y s z e z U S A m a j ą prawo do obywatelstwa ł o t e w s k i e g o oraz prawa w y b o r c z e . Chyba jednak n i e w i e l u z nich korzysta z tego prawa. * * * W y b ó r tych w s p o m n i e ń nie jest, m o i m zdaniem, charakterystyczny dla w s z y s t k i c h m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y , ale b y ć m o ż e dla Ł o t y s z y . Ł o t w a jest krajem w i e l o e t n i c z n y m . W t y m zestawieniu j a w i s i ę j a k o laurka, o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i a j ą c a w s p ó ł c z e ś n i e ten n a r ó d . M o ż n a p o d z i e l i ć narracje ze w z g l ę d u na specyficzne r ó ż n i c e , tzn. narracje r z ą d z ą c y c h i te o p o w i e ś c i osadzone w d o ś w i a d c z e n i a c h ż y c i o w y c h r z ą d z o n y c h . D o tych pierwszych zaliczam o p o w i e ś c i Ł o t y s z y u t o ż s a m i a j ą c y c h się z r e p u b l i k ą Ł o t e w s k ą , co niejednokrotnie o z n a c z a ł o w a l k ę po stronie nie­ mieckiej, c h o c i a ż j a k p o d k r e ś l a j ą , c z ę s t o w b r e w w ł a s n e j w o l i oraz restrykcje ze strony Z w i ą z k u Radzieckiego. I s t n i e j ą j e d n a k r ó ż n i c e w interpretacjach o p o w i e ś c i d o k o n y w a n y c h przez z w y ­ k ł y c h m i e s z k a ń c ó w , zebranych przeze mnie w Ł a t g a l i i . 15 Jak w y n i k a z m o i c h d o ś w i a d c z e ń na Ł o t w i e , i s t n i e j ą o p o w i e ś c i , w k t ó r y c h u d z i a ł m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y w formacjach paramilitarnych, np. aizsergi, b y ł ź l e wspominany, a przede w s z y s t k i m s t a n o w i ł ź r ó d ł o p ó ź n i e j s z y c h n i e s z c z ę ś ć . W e d ł u g jednej z takich relacji, m ą ż i n f o r m a t o r k i zapi­ sał s i ę do tej formacji, p o n i e w a ż o t r z y m a ł od nich b r o ń p a l n ą , d z i ę k i czemu m ó g ł p o l o w a ć na z w i e r z y n ę w lesie. A w i ę c p o w o d y zapisania nie zawsze b y ł y tak patriotyczne, j a k nam to przed­ stawiano w t y m zbiorze. K a ż d y g ł o s zaprezentowany w zbiorze jest i n t e r e s u j ą c y i wart u w a ż n e g o przestudiowania, by lepiej p o z n a ć h i s t o r i ę Ł o t w y , d o ś w i a d c z e n i a jej m i e s z k a ń c ó w oraz s p o s ó b m y ś l e n i a dzisiejszych Ł o t y s z y j a k i o b y w a t e l i tego kraju, innych n a r o d o w o ś c i . Jednak to t y l k o fragment w s p ó ł c z e s n y c h narracji m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . Z p e w n o ś c i ą warto p o r ó w n a ć odmienne historie. W Ł a t g a l i i spotykamy w i e l o ś ć d y s k u r s ó w . R ó w n o c z e s n a r o z m o w a z przedstawicielami r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i na temat p r z e s z ł o ś c i w y w o ł u j e skrajne w y p o w i e d z i , a nawet o s k a r ż e n i a . M o ż n a w i ę c raczej m ó w i ć o w i e l u narracjach, nie t y l k o ł o t e w s k i c h , ale r ó w ­ n i e ż p o l s k i c h , rosyjskich, starowierskich, b i a ł o r u s k i c h , litewskich, ż y d o w s k i c h i t d . , a tego zabra­ k ł o w t y m zbiorze. C h o c i a ż , j a k z a p e w n i a j ą jego autorzy, jest to pierwszy k r o k do p e ł n i e j s z e j prezentacji szerszego m a t e r i a ł u . N i e wszystkie z tych historii m a j ą charakter bohaterski. Z b i ó r ten nie posiada tej cechy. Ra­ czej prezentuje historie widziane z pozycji ofiary. M ó w i ą c metaforycznie, to krajobraz, w k t ó r y m nie ma z w y c i ę z c ó w , setki t y s i ę c y Ł o t y s z ó w p o l e g ł o , i n n i w y j e c h a l i . To p r ó b a z i n w e n t a r y z o w a n i a tego, co p o z o s t a ł o w p a m i ę c i w nowej sytuacji, po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i i gospodarzenia na swojej ziemi. Bohaterami s ą c i , co p r z e ż y l i i m o g ą c o ś o p o w i e d z i e ć . 1 5 M o j e badania d o t y c z ą c e pogranicza i sytuacji w i e l o n a r o d o w e j r o z p o c z ą ł e m w 2003 r. i o b e j m u j ą one w y w i a d y z przedstawicielami w s z y s t k i c h grup etnicznych Ł a t g a l i i . �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A LITERATURA D e m s k i D . 2003, Pogranicze j a k o patchwork, Etnografia Jekabsons E. b r w , Stosunki między Łotwą i Białoruską Polska, t. 48, nr 1-2, s. 129-148. Republiką Ludową w latach 191911921 (internet). Skultans V. 1998, Testimony of Limes: Narratives and Memory in Post-Soviet Latvia, Lon- d o n - N e w York. To n k i n E. 1992, Narrating Our Pasts: The Social Construction Kościół katolicki na Syberii. Historia • Współczesność W y d a w n i c t w o D T S K Silesia, W r o c ł a w 2002, ss. 780 of Oral History, • Przyszłość, Cambridge. A n t o n i K u c z y ń s k i (red.), W ostatnich latach wiedza o polskich d o ś w i a d c z e n i a c h na Syberii u l e g ł a znacznemu wzboga­ ceniu, do czego w a l n i e p r z y c z y n i ł y się konferencje naukowe p o ś w i ę c o n e tej problematyce. Z i n i c j a t y w y O ś r o d k a B a d a ń W s c h o d n i c h we W r o c ł a w i u o d b y ł y się do tej pory trzy m i ę d z y n a ­ r o d o w e sesje z u d z i a ł e m przedstawicieli r ó ż n y c h dziedzin nauki, podczas k t ó r y c h zajmowano się losami P o l a k ó w w Kazachstanie, r o l ą Syberii w historii i kulturze narodu polskiego oraz dzie­ j a m i i p r z y s z ł o ś c i ą K o ś c i o ł a Katolickiego d z i a ł a j ą c e g o w Rosji. Organizatorzy zadbali r ó w n i e ż , by z t r e ś c i ą w y g ł a s z a n y c h r e f e r a t ó w m o g ł o się z a p o z n a ć szerokie grono o s ó b , g d y ż m a t e r i a ł y ze w s z y s t k i c h konferencji z o s t a ł y opublikowane. K s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u na Wschodzie jest j e d y n ą p o z y c j ą w polskiej i zagranicznej historiografii tak obszernie o m a w i a j ą c ą ten temat. Chodzi tu z a r ó w n o o z r ó ż n i c o ­ w a n ą p r o b l e m a t y k ę a r t y k u ł ó w , j a k i o z a s i ę g terytorialny opracowania, k t ó r y wykracza poza r a m y z a k r e ś l o n e w tytule. Pod w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m obejmuje ono okres od X I I I do X X w i e k u . Historia z w i ą z k ó w P o l a k ó w z S y b e r i ą jest prawdopodobnie tak d ł u g a , j a k o b e c n o ś ć katolic­ kiego d u c h o w i e ń s t w a za U r a l e m . Zdaniem w i e l u badaczy jej p o c z ą t k i s i ę g a j ą r o k u 1246, gdyż w ł a ś n i e w ó w c z a s m i a ł a miejsce w y p r a w a Jana de Piano Carpiniego na d w ó r chana Gujuka, w której u c z e s t n i c z y ł polski franciszkanin Benedykt. Podobny p o g l ą d w y r a ż o n y jest w k s i ą ż c e Kościół katolicki na Syberii i - co s z c z e g ó l n i e w a ż n e - z o s t a ł on podbudowany r z e t e l n ą b a z ą ź r ó d ł o w ą . P o d k r e ś l a m ten fakt, g d y ż pochodzenie towarzysza legata papieskiego nie b y ł o j a k d o t ą d dostatecznie udokumentowane. W omawianej k s i ą ż c e Franciszek M . R o s i ń s k i , p o w o ł u j ą c się na m a ł o znane ź r ó d ł a , dostarcza n o w y c h d o w o d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h polski r o d o w ó d Benedykta oraz ukazuje jego z n a c z ą c ą r o l ę w w y p r a w i e . Przedstawiona argumentacja, j e ś l i nie do k o ń c a usuwa istniejące w ą t p l i w o ś c i , to przynajmniej znacznie uwierzytelnia przyjęte w artykule tezy. Z k o l e i Jan T r y n k o w s k i definitywnie w y k r e ś l a z panteonu w y b i t n y c h d u c h o w n y c h Syberii mitycznego kapucyna Elizeusza G ł ę b o c k i e g o , k t ó r e g o przez dziesiątki lat uznawano za w z ó r niez ł o m n o ś c i ducha i s z l a c h e t n o ś c i . W e d ł u g relacji k s i ę d z a S. Szantyra, opublikowanej w 1843 roku, m i a ł on p r z e m i e r z a ć na p i e c h o t ę ogromne obszary Syberii, c i ą g n ą c ze s o b ą na saneczkach s k ł a ­ dany o ł t a r z i n i o s ą c p o s ł u g ę r e l i g i j n ą k a t o l i k o m - z e s ł a ń c o m . K o l e j n i autorzy wzbogacali j e g o h i s t o r i ę o nowe szczegóły. O m a w i a j ą c teksty p o ś w i ę c o n e tej w y m y ś l o n e j postaci, Jan Trynkowski zwraca u w a g ę na p r o b l e m t r w a ł o ś c i m i t u i ukazuje j e g o funkcje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . W tomie z n a l e ź ć m o ż n a w i e l e r ó w n i e w a ż n y c h pod w z g l ę d e m p o z n a w c z y m s t w i e r d z e ń . D l a p o l s k i c h h i s t o r y k ó w d u ż ą w a r t o ś ć p o s i a d a j ą opracowania rosyjskich badaczy, g d y ż z a w i e r a j ą szereg n o w y c h faktów, k t ó r e u d a ł o się u s t a l i ć d z i ę k i kwerendom w archiwach na Wschodzie. W k s i ą ż c e zamieszczone s ą a r t y k u ł y Renaty O p ł a k a ń s k i e j , Wasyla Chaniewicza, Andrzeja M a s l e n n i k o w a i Siergiusza Fiela o w s p ó l n o t a c h r e l i g i j n y c h na Syberii, Tatiany N i e d z i e l u k o tam­ tejszych organizacjach k a t o l i c k i c h , I r i n y N i k u l i n y o z e s ł a n y c h k s i ę ż a c h oraz B o l e s ł a w a Szosta­ k o w i c z a , N i n y Jakowlewej, L a r y s y Juszczuk, Wasyla Chaniewicza i Sergiusza Jemielianowa o powstawaniu i r o z w o j u o ś r o d k ó w parafialnych. Trzeba d o d a ć , że p o d o b n ą p r o b l e m a t y k ą zajął s i ę W ł a d y s ł a w Masiarz, k t ó r y o m ó w i ł h i s t o r i ę duszpasterstwa na Syberii Wschodniej oraz r o l ę k o ś c i o ł a w ż y c i u parafian, b a z u j ą c r ó w n i e ż na rosyjskich m a t e r i a ł a c h archiwalnych. �271 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W dotychczasowej literaturze przedmiotu uwaga badaczy k o n c e n t r o w a ł a s i ę na losach p o l ­ skich d u c h o w n y c h i r ó ż n y c h formach ich d z i a ł a l n o ś c i , a w ostatnim okresie - na problemie odra­ dzania się f o r m ż y c i a religijnego we w s p ó ł c z e s n e j Rosji. W h i s t o r i ę k o ś c i o ł a na Syberii wplata s i ę j e d n a k szereg i n n y c h w a ż n y c h w ą t k ó w , takich j a k heroiczna w a l k a o zachowanie w i a r y , postawy ekumeniczne, w i e r n o ś ć p o l s k i m i d e a ł o m n a r o d o w y m , d z i a ł a l n o ś ć k s i ę ż y na rzecz ofiar w o j n y czy szerzenie przez k a t o l i k ó w o k r e ś l o n y c h w z o r c ó w c y w i l i z a c y j n y c h wśród różnych n a r o d ó w . A n a l i z ę w s z y s t k i c h tych z a g a d n i e ń z n a l e ź ć m o ż n a w omawianej k s i ą ż c e , c h o ć poszcze­ g ó l n e tematy przedstawione s ą mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w o . Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o tu problematyce martyrologicznej, ze wskazaniem p r z y c z y n prze­ ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h na obszarze Rosji. J u ż we „ W s t ę p i e " znajdujemy o d p o w i e d ź na pytanie, dlaczego K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u trudno b y ł o działać na Syberii. Wojciech W r z e s i ń s k i w y j a ś n i a , że z a g r a ż a ł on o d r ę b n o ś c i carskiej Rosji i g o d z i ł w uzurpowane przez n i ą prawo do dominacji na całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e . W czasach w ł a d z y radzieckiej natomiast wiara b y ł a dla k o m u n i s t ó w g r o ź ­ n y m elementem k o n t r r e w o l u c y j n y m , g d y ż nauka K o ś c i o ł a p o d w a ż a ł a ś w i a t o p o g l ą d i zasady ustrojowe g ł o s z o n e przez o f i c j a l n ą i d e o l o g i ę . Szerzej pisze na ten temat A r t u r Patek, r o z w i j a j ą c t e z ę , że w Rosji f u n k c j o n o w a ł a zasada cezaropapizmu, p o l e g a j ą c a na u z a l e ż n i e n i u K o ś c i o ł a od p a ń s t w a . A u t o r analizuje tu antyreligijne ustawodawstwo radzieckie i jego skutki, k t ó r y c h osta­ tecznym przejawem b y ł a niemal c a ł k o w i t a l i k w i d a c j a struktur k a t o l i c k i c h w Z S R R . Ograniczanie d z i a ł a l n o ś c i K o ś c i o ł a m i a ł o miejsce j u ż w czasach carskich. N a k s i ę ż y - z e s ł a ń ­ c ó w n a k ł a d a n o zazwyczaj takie same ciężary j a k na p o z o s t a ł y c h s k a z a ń c ó w , często u n i e m o ż l i w i a ­ no i m p e ł n i e n i e p o s ł u g duszpasterskich. O p r z e ś l a d o w a n i a c h m o ż n a jednak m ó w i ć przede wszyst­ k i m w odniesieniu do okresu w ł a d z y radzieckiej. Prowadzono w ó w c z a s a n t y r e l i g i j n ą a g i t a c j ę w ś r ó d k a t o l i k ó w , bezpodstawnie o s k a r ż a n o ich o tworzenie w r o g i c h p a ń s t w u u g r u p o w a ń , zmuszano k s i ę ż y do opuszczania parafii, zamykano i grabiono k o ś c i o ł y . D u c h o w n y c h i w i e r n y c h osadzano w obozach lub skazywano na ś m i e r ć . Wiele w a ż n y c h informacji na ten temat z n a l e ź ć m o ż n a w artykule I d y Zaikiny. A u t o r k a przytacza w n i m t r e ś ć l i s t ó w pisanych do Jekateriny Pieszkowej, delegatki Polskiego Towarzystwa Czerwonego K r z y ż a w Rosji, w k t ó r y c h zawarte s ą relacje d o t y c z ą c e p o ł o ż e n i a księży w i ę z i o n y c h w lagrach w latach 1920-1937. Szeroko o represjonowaniu d u c h o w i e ń s t w a i k a t o l i k ó w p i s z ą też inni rosyjscy badacze - Wasyl Chankiewicz i Sergiusz Fiel. P r z e ś l a d o w a n i e K o ś c i o ł a p r z y c z y n i a ł o się do wynaradawiania polskiej diaspory. Sergiusz Fiel u w a ż a , ż e „ c i o s zadany k a t o l i c k i m parafiom b y ł ciosem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o p o l s k i m osadnikom. P r z e s t a ł a d ź w i ę c z e ć polska m o w a , nie s ł y c h a ć b y ł o p o l s k i c h m o d l i t w . Przedsta­ w i c i e l e starszego pokolenia, b o j ą c s i ę w o l e l i m ó w i ć o sobie, ż e s ą « L i t w i n a m i » , « B i a ł o r u s i n a m i » lub « U k r a i ń c a m i » . Ich p o t o m k o w i e natomiast w y c h o w y w a l i się j u ż bez n a r o d o w y c h i k u l t u ­ ralnych t r a d y c j i " (s. 287). W w i e l u opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h zagadnieniom represji spotyka się stwierdzenie, ż e z e s ł a ń c z a lub obozowa r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a probierzem l u d z k i c h postaw. S ł a b s z e j e d n o s t k i nie w y t r z y m y w a ł y p r ó b y i o d c h o d z i ł y od w i a r y lub u l e g a ł y demoralizacji. Przypadki o d s t ę p s t w zda­ r z a ł y s i ę nawet w ś r ó d o s ó b duchownych, jednak w omawianej k s i ą ż c e zawarto m a ł o informacji na ten temat. W i ę c e j miejsca z a j m u j ą opisy u k a z u j ą c e o d w r o t n ą sytuację, gdy trudne d o ś w i a d c z e ­ nia w e w n ę t r z n i e w z m a c n i a ł y c z ł o w i e k a , k r y s t a l i z o w a ł y jego poglądy. Najbardziej znanym przy­ k ł a d e m u w z n i o ś l a j ą c e j r o l i cierpienia jest przemiana duchowa patrona Syberii, św. Rafała, k t ó r y w latach katorgi i z e s ł a n i a o d k r y ł w sobie p o w o ł a n i e do k a p ł a ń s t w a . Szerzej pisze na ten temat Z b i g n i e w W ó j c i k w c i e k a w y m artykule p o ś w i ę c o n y m syberyjskiej drodze Józefa K a l i n o w s k i e g o . Wydaje się, ż e sytuacja d u c h o w n y c h na Wschodzie b y ł a s z c z e g ó l n i e trudna, g d y ż w w a r u n ­ kach, w k t ó r y c h niejednokrotnie p r z e s t a w a ł y o b o w i ą z y w a ć wszelkie prawa moralne, starali się d o c h o w a ć w i e r n o ś c i s w o i m przekonaniom. Bardzo c z ę s t o k s i ę ż a czuli s i ę o d p o w i e d z i a l n i za kato­ l i c k ą s p o ł e c z n o ś ć , c h o ć m o ż l i w o ś c i d z i a ł a n i a m i e l i niewielkie. P o z o s t a w a ł o to z r e s z t ą w zgodzie z o c z e k i w a n i a m i w i e r z ą c y c h , k t ó r z y w osobie duchownego p r a g n ę l i w i d z i e ć opiekuna, pocieszy­ ciela czy wzorzec moralny. N a kartach k s i ą ż k i przedstawiono k i l k a postaci w y r ó ż n i a j ą c y c h s i ę w y b i t n y m i p r z y m i o t a m i ducha. Wasyl Chaniewicz kreśli s y l w e t k ę k s i ę d z a Waleriana Gromadzkiego, A d r i a n a K u r o w s k a �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A pisze o Maurusie K l u g e , a Franciszek R o s i ń s k i o misjonarzach na Sachalinie. R ó ż n i autorzy oma­ w i a j ą t e ż d z i a ł a l n o ś ć z a s ł u ż o n e g o irkuckiego proboszcza Krzysztofa Szwernickiego (Szwermickiego) i w s p o m i n a j ą o w i e l u k a p ł a n a c h , k t ó r z y dobrze zapisali s i ę w p a m i ę c i swoich parafian. Sporo informacji o n i e z ł o m n e j postawie d u c h o w i e ń s t w a z n a l e ź ć m o ż n a w opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h k s i ę ż o m k a t o l i c k i m osadzonym w radzieckich obozach lub p r o w a d z ą c y c h dzia­ ł a l n o ś ć d u s z p a s t e r s k ą w ś r o d o w i s k a c h z e s ł a ń c ó w w latach 40-tych i 50-ych X X w. W k s i ą ż c e n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a s i ę Waltera Ciszka, a m e r y k a ń s k i e g o j e z u i t ę polskiego pochodzenia, oraz k s i ę ż y : Józefa K u c z y ń s k i e g o , B r o n i s ł a w a Drzepeckiego i W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o . D u c h o w n i tacy j a k oni b y l i b u d o w n i c z y m i p o d w a l i n dzisiejszego K o ś c i o ł a na Syberii, k t ó r y - w e d ł u g w i z j i Waltera Ciszka - z o s t a ł „ u t w o r z o n y z p r z e ś l a d o w a ń i r o z c z a r o w a ń , w y p r ó b o w a n y j a k z ł o t o w p i e c u " (s. 514). R o m a n D z w o n k o w s k i i Jerzy Supady o m a w i a j ą bardzo w a ż n y , lecz m a ł o znany aspekt r e l i ­ gijnego p o j m o w a n i a d o ś w i a d c z e ń . Przedmiotem ich r o z w a ż a ń s ą postawy osadzonych w obo­ zach k a p ł a n ó w . R o m a n D z w o n k o w s k i stwierdza, że „ k s i ę ż a k a t o l i c c y r ó ż n e j narodowości, k t ó r y c h kilkuset z n a l a z ł o się w latach 40. i 50. w ł a g r a c h [...] o d k r y l i tam, zaakceptowali i ofiar­ nie s p e ł n i a l i , u k r y w a n ą n i e z w y k ł ą m i s j ę d u s z p a s t e r s k ą . Jej p e ł n i e n i e b y ł o dla nich, j a k ś w i a d c z ą ich wspomnienia, ź r ó d ł e m g ł ę b o k i e j satysfakcji i r a d o ś c i " (s.512, 513). Jerzy Supady natomiast p o w o ł u j e się m . i n . na r o z w a ż a n i a k s i ę d z a Waltera Ciszka d o t y c z ą c e m i s j i k a p ł a ń s k i e j w obozach oraz nadawania p o z y t y w n e j w a r t o ś c i pracy u w a ż a n e j powszechnie za u w ł a c z a j ą c ą i c i ę ż k ą . M a ł g o r z a t a R u c h n i e w i c z , Ewa K o w a l s k a , S t a n i s ł a w Ciesielski, P r z e m y s ł a w Nagel p i s z ą o funk­ c j o n o w a n i u w z o r c ó w r e l i g i j n y c h w specyficznych o b o z o w y c h lub z e s ł a ń c z y c h warunkach oraz ich r o l i w walce o przetrwanie. W k s i ą ż c e poruszono t e ż problem stosunku k a t o l i k ó w do i n n y c h w y z n a ń , c h o ć p o ś w i ę c o n o m u chyba zbyt m a ł o u w a g i . Syberia b y ł a i jest obszarem w i e l o k u l t u r o w y m , na k t ó r y m w s p ó ł ­ i s t n i a ł y r ó ż n e religie i lokalne wierzenia. N i e k t ó r z y katolicy ulegali w p ł y w o m otoczenia, kiedy indziej sami p r ó b o w a l i n a w r a c a ć i n n o w i e r c ó w , szanowali lub n e g o w a l i o d m i e n n o ś ć w y z n a ń . Problemy te zasygnalizowane s ą w d w ó c h opracowaniach. A n t o n i K u c z y ń s k i , charakteryzując p o g l ą d y k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o , przytacza j e g o negatywny stosunek do w i e r z e ń B u r i a t ó w oraz k r y t y c z n ą o c e n ę metod nawracania t u b y l c ó w na p r a w o s ł a w i e , Roman D z w o n k o w s k i porusza natomiast k w e s t i ę ł a g i e r n i c z e g o ekumenizmu. C h a r a k t e r y z u j ą c działalność księdza W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o w obozie D ż e s k a z g a n pisze m . i n . , ż e „ w dni w o l n e od pracy groma­ d z i ł w o k ó ł siebie nie t y l k o P o l a k ó w , ale t e ż N i e m c ó w , Rosjan, U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i i n ­ nych, w t y m l u d z i r ó ż n y c h w y z n a ń , na konferencje religijne i w s p ó l n e m o d l i t w y . Z j e g o inicjaty­ w y w 1954 roku podczas W i e l k a n o c y m u z u ł m a n i e z a s t ą p i l i w pracy k a t o l i k ó w " (s. 510). Roman D z w o n k o w s k i dodaje, że po u w o l n i e n i u z ł a g r ó w k s i ę ż a wszystkich n a r o d o w o ś c i objęli o p i e k ą również ludność prawosławną. Z k o l e i a r t y k u ł Bogdana Roka dotyczy zagadnienia przemian ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . A u t o r oma­ w i a w n i m k o n w e r s j ę L u d w i k a Sienickiego z protestantyzmu na k a t o l i c y z m , k t ó r a m i a ł a miejsce w czasie j e g o p o b y t u na Syberii. Z opracowania w y n i k a , ż e o duchowej przemianie Sienickiego z a d e c y d o w a ł a obserwacja „ p r y m i t y w n y c h " w i e r z e ń t u b y l c ó w , n i e c h ę ć do p r a w o s ł a w i a , informa­ cje o heroicznych postawach misjonarzy oraz w n i k l i w a lektura k a t o l i c k i c h k s i ą ż e k . W c i e k a w y m artykule Andrzej Maslennikow pisze m.in. o K o ś c i e l e na Syberii j a k o centrum ż y c i a religijnego, s k u p i a j ą c y m przedstawicieli r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Jednym z poruszanych proble­ m ó w jest kwestia k o n f l i k t ó w i konkurencji m i ę d z y Polakami oraz i n n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i wyzna­ j ą c y m i tę s a m ą w i a r ę . Ich n a j w a ż n i e j s z ą p r z y c z y n ą było d ą ż e n i e p o s z c z e g ó l n y c h grup k a t o l i k ó w do zachowania w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i narodowej. U podstaw k o n f l i k t ó w leżał stereotyp, ż e „od War­ szawy do W ł a d y w o s t o k u k a ż d y Polak jest katolikiem i k a ż d y katolik jest Polakiem, k a ż d y Rosjanin jest p r a w o s ł a w n y m i k a ż d y p r a w o s ł a w n y Rosjaninem" (s. 179). W t y m schemacie z a b r a k ł o miejsca na s a m o o k r e ś l e n i e dla B i a ł o r u s i n ó w , U k r a i ń c ó w , L i t w i n ó w i wiernych innych n a r o d o w o ś c i . C h o ć w omawianej k s i ą ż c e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o d z i a ł a l n o ś c i d u c h o w n y c h na rzecz w s p ó l n o t r e l i g i j n y c h , podano w niej r ó w n i e ż nieco w i a d o m o ś c i na temat r e a l i ó w ich ż y c i a , zain­ t e r e s o w a ń czy p o g l ą d ó w na o t a c z a j ą c ą r z e c z y w i s t o ś ć . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 273 RECENZJE I O M Ó W I E N I A K w e s t i e te p o r u s z a j ą w swoich a r t y k u ł a c h A n n a Stogowska i Eugeniusz N i e b e l s k i , Antoni K u c z y ń s k i natomiast „ n a n o w o odczytuje" w s p o m n i e n i a k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o z T u n k i . Jego syberyjskie zapiski z a w i e r a j ą w i e l e c i e k a w y c h informacji o osadzie, jej m i e s z k a ń c a c h , o m a w i a j ą w a r u n k i b y t o w e d u c h o w n y c h , w y k o n y w a n e przez nich z a j ę c i a , u k a z u j ą relacje z tunk i n s k i m i c h ł o p a m i . K u l a s z y ń s k i i n t e r e s o w a ł się r ó w n i e ż k u l t u r ą B u r i a t ó w , m i e j s c o w y m i wierze­ n i a m i oraz rosyjskim o d d z i a ł y w a n i e m na t u b y l c z ą l u d n o ś ć . A n t o n i K u c z y ń s k i p r z e d s t a w i ł j e g o spojrzenie na wszystkie te problemy, a zacytowane opisy z a o p a t r z y ł w naukowe komentarze. Tom z a m y k a j ą a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e odradzaniu się K o ś c i o ł a K a t o l i c k i e g o w czasach demo­ kratyzowania się Rosji. O dynamice tego procesu ś w i a d c z y , ż e od 1991 r o k u p o w s t a ł y trzy A d m i ­ nistratury Apostolskie, zarejestrowano wiele parafii, odzyskano lub w y b u d o w a n o szereg ś w i ą t y ń k a t o l i c k i c h , z a w i ą z a n o c h a r y t a t y w n ą o r g a n i z a c j ę „ C h a r i t a s " , na S y b e r i ę p o w r ó c i l i zakonnicy. Bezsprzecznie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o odrodzeniu katolicyzmu, jednak ma on j u ż inne oblicze n i ż dawniej. W p r z e s z ł o ś c i K o ś c i ó ł na Syberii nazywano p o l s k i m , p o n i e w a ż w i ę k s z o ś ć j e g o w y ­ z n a w c ó w w y w o d z i ł a s i ę z naszych ziem. D z i ś w s p ó l n o t ę t w o r z ą Sybiracy o r ó ż n y c h korzeniach, w t y m coraz w i ę k s z a liczba Rosjan. P o s ł u g ę d u s z p a s t e r s k ą p e ł n i ą k a p ł a n i z Europy, A m e r y k i i A z j i , p r z e n o s z ą c na S y b e r i ę w ł a s n e tradycje. Msze sprawowane s ą w j ę z y k u rosyjskim, zrozu­ m i a ł y m dla w s z y s t k i c h parafian, z a ś c z ę ś ć k s i ę ż y jest przeciwna t w o r z e n i u n a r o d o w y c h duszpasterstw, o c z y m pisze Marek A . K o p r o w s k i . Trudno w i ę c jednoznacznie o k r e ś l i ć , w j a k i m stopniu K o ś c i ó ł K a t o l i c k i b ę d z i e p r z y c z y n i a ł się do k s z t a ł t o w a n i a lub odradzania t o ż s a m o ś c i przebywa­ j ą c y c h tam P o l a k ó w . Inna sprawa, czy musi on jeszcze p e ł n i ć t a k ą m i s j ę , g d y ż na Syberii d z i a ł a j ą obecnie r ó ż n e organizacje polonijne i istnieje wiele f o r m kontaktu z macierzystym krajem. C h o ć w podtytule k s i ą ż k i znajduje się informacja, ż e dotyczy ona r ó w n i e ż perspektyw K o ś ­ c i o ł a K a t o l i c k i e g o , prognoz jest w niej niewiele. N i e ł a t w o jednak p i s a ć o t r w a ł y c h tendencjach, z w a ż y w s z y , ż e K o ś c i ó ł ten o d r o d z i ł s i ę zaledwie k i l k a n a ś c i e lat temu, a Rosja nadal pozostaje krajem n i e p r z e w i d y w a l n y m . Anna Tadeusz K r u c z k o w s k i , Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Milewska-Młynik S ł o n i m 2003, ss. 272, tabele, mapy Problematyka m n i e j s z o ś c i polskiej na terenie w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i do d z i ś budzi w k r ę ­ gach n a u k o w y c h w i e l e kontrowersji. Spojrzenie w i ę k s z o ś c i n a u k o w c ó w b i a ł o r u s k i c h na h i s t o r i ę współczesnych Ziem Białoruskich 1 ma np. j a k o ś c i o w o i n n y w y d ź w i ę k od prezentowanego w Polsce. Jest tak, p o n i e w a ż znaczna c z ę ś ć b i a ł o r u s k i c h ś r o d o w i s k n a u k o w y c h nie potrafi z m i e ­ nić stereotypowego m y ś l e n i a na temat P o l a k ó w i p o l s k o ś c i na tych ziemiach, u p a t r u j ą c w nich „ w r o g a klasowego", polonizatora i g n ę b i c i e l a . Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o r u s i s ą c z ę s t o po­ strzegani j a k o „ s p o l o n i z o w a n i B i a ł o r u s i n i " . Takie stwierdzenie jest k r z y w d z ą c e dla ś w i a d o m y c h P o l a k ó w , k t ó r z y od p o k o l e ń z a m i e s z k u j ą Z i e m i e B i a ł o r u s k i e . D o t y c z y to w s z c z e g ó l n o ś c i star­ szej generacji, o s ó b u r o d z o n y c h przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , mocno z w i ą z a n y c h z p o l s k o ś c i ą , pamiętających niepodległą Polskę. N a w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i , w e d ł u g oficjalnych danych, mieszka prawie 400 t y s i ę c y o s ó b , d e k l a r u j ą c y c h n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i , w e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , liczba ta, w ł ą ­ c z a j ą c osoby polskiego pochodzenia, jest co najmniej d w u k r o t n i e w y ż s z a . A k t y w n i i zaintereso­ wani odrodzeniem n a r o d o w y m Polacy, j a k o m n i e j s z o ś ć narodowa na B i a ł o r u s i , na fali pierestrojki i demokratyzacji ó w c z e s n e g o Z S R R u t w o r z y l i w 1988 Polskie Towarzystwo S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e i m . A . M i c k i e w i c z a , p r z e k s z t a ł c o n e w 1990 r. w Z w i ą z e k P o l a k ó w na B i a ł o r u s i - Z P B . G ł ó w n y m 2 1 S f o r m u ł o w a n i e „ Z i e m i e B i a ł o r u s k i e " p r z y j m u j ę za P. Eberhardtem, k t ó r y stosuje j e w od­ niesieniu do w s p ó ł c z e s n e g o obszaru R e p u b l i k i B i a ł o r u ś . 2 W e d ł u g ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i z 1999 r o k u , na B i a ł o r u s i mieszka 395 712 P o l a k ó w (Itogi perepisi... 2001). �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A celem d z i a ł a l n o ś c i Z P B jest odrodzenie szkolnictwa polskiego, tradycji n a r o d o w y c h i k u l t u r o ­ w y c h , a t y m samym odrodzenie polskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej m . i n . w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e zna h i s t o r i ę Z i e m B i a ł o r u s k i c h z k s i ą ż e k i p o d r ę c z n i k ó w , przede w s z y s t k i m b i a ł o ­ ruskich, nie m a j ą c alternatywy poznawczej (o ile nie uczestniczy w ż y c i u p o l s k i c h p l a c ó w e k k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , nie chodzi do s z k o ł y polskiej lub na zajęcia fakultatywne nauki j ę z y k a polskiego i historii Polski). Wobec masowo u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i r ó ż n e g o rodzaju p u b l i k a c j i , k t ó r e l a n s u j ą po­ g l ą d n i e s p r z y j a j ą c y p o z y t y w n e m u postrzeganiu Polski i P o l a k ó w , brakuje prac, u k a z u j ą c y c h inny punkt w i d z e n i a d z i e j ó w Z i e m B i a ł o r u s k i c h i d z i e j ó w polskiej l u d n o ś c i . W a ż n ą r o l ę e d u k a c y j n ą w t y m zakresie spełniają: tygodnik polski „ G ł o s znad N i e m n a " oraz kwartalnik „ M a g a z y n P o l s k i " (pisma te m a j ą z a s i ę g o g ó l n o p a ń s t w o w y ) j a k też lokalnie wydawane gazety, np. „ Z i e m i a L i d z k a " . I s t o t n ą r o l ę s p e ł n i ł y k s i ą ż k i Tadeusza Gawina, wieloletniego prezesa Z P B , pt. Ojcowizna oraz Zwycięstwa i porażki (1993) (2003). Ź r ó d ł e m w i e d z y o Polakach na B i a ł o r u s i s ą r ó w n i e ż m a t e r i a ł y pokonferencyjne; poruszana jest w n i c h m . i n . problematyka t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . Za p r z y k ł a d m o ż e s ł u ż y ć wydane w 2003 roku w Grodnie opracowanie, b ę d ą c e efektem konferencji m i ę d z y n a r o d o w e j , k t ó r a o d b y ł a się j e s i e n i ą 2001 r o k u (Problemy... 2003). O m a w i a n a tu k s i ą ż k a T. K r u c z k o w s k i e g o zawiera z a r ó w n o prace dotychczas niedrukowane, j a k r ó w n i e ż publikowane w c z e ś n i e j w czasopismach u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i i w Polsce. Z n a j d u j ą się tu r ó w n i e ż teksty w y g ł o s z o n e podczas konferencji n a u k o w y c h , s p o t k a ń , k t ó r e m o ż ­ na z n a l e ź ć w m a t e r i a ł a c h pokonferencyjnych. W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest p r ó b a logicznego, opartego na ź r ó d ł a c h historycznych, uzasadnienia „racji b y t u " P o l a k ó w na terytorium dzisiejszej B i a ł o r u s i , ukazanie p o l i t y k i w ł a d z carskich i radzieckich, d ą ż ą c y c h do zniszczenia wszystkiego co polskie. K s i ą ż k a jest t e ż ś w i a d e c t w e m przetrwania p o l s k o ś c i , p o m i m o w s z y s t k i c h t r u d n o ś c i , a ż do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . W pierwszej c z ę ś c i k s i ą ż k i T. K r u c z k o w s k i przedstawia - w ujęciu p o l e m i c z n y m - punkt widzenia historiografii rosyjskiej i radzieckiej (od X I X w. do pocz. w i e k u X X ) na temat s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u s k i c h i historii B i a ł o r u s i j a k o istotnego czynnika w p ł y w a j ą c e g o na w s p ó ł c z e s n y s p o s ó b w i d z e n i a tych ziem. Konfrontuje tezy rosyjskiej historiografii z p o g l ą d a m i polskich histo­ r y k ó w , j a k r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h , k t ó r z y w dużej mierze k o r z y s t a j ą z dorobku historiografii rosyjskiej i radzieckiej. A u t o r zaznacza, że historycy b i a ł o r u s c y o d c h o d z ą w p e w n y m stopniu od „ s c h e m a t u historiografii sowieckiej, k t ó r a w w i ę k s z o ś c i u j m o w a ł a czasy W K L i Rzeczypospolitej w kategoriach polonizacji i ekspansji katolickiej na ziemiach b i a ł o r u ­ s k i c h " (s.10). Takich h i s t o r y k ó w jest jednak n i e w i e l u . K r u c z k o w s k i przytacza tezy rosyjskich h i s t o r y k ó w , w e d ł u g k t ó r y c h B i a ł o r u s i n i p r z y n a l e ż ą do tego samego „ t y p u etnograficznego, narodu" co i Rosjanie - czego d o w o d z ą takie kryteria j a k religia oraz j ę z y k . Wieloletnie w p ł y w y rosyjskie i radzieckie s p o w o d o w a ł y , ż e d u ż a c z ę ś ć B i a ł o r u s i n ó w identyfikuje się obecnie z k u l t u r ą i tradycjami rosyjskimi, jest „ m e n t a l n o ś c i o w o " bizantyjska, c z y l i c i ą ż ą c a ku Rosji i jej w a r t o ś c i o m . W drugiej c z ę ś c i opracowania autor stara się n a ś w i e t l i ć p r z y c z y n y w z r o s t u lub spadku ( w r ó ż n y c h okresach) zainteresowania w Rosji t w ó r c z o ś c i ą A d a m a M i c k i e w i c z a , a t a k ż e j e g o p o g l ą d a m i na kwestie s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i historyczne. Przeanalizowana z o s t a ł a w t y m celu rosyjska prasa s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a , literaturoznawcza i historyczna, w y d a w a n a na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u . Jak u d o w a d n i a T. K r u c z k o w s k i , przed powstaniem l i s t o p a d o w y m p o s t a ć A . M i c k i e w i c z a i j e g o t w ó r c z o ś ć b y ł y znane w ó w c z e s n e j Rosji. M i c k i e w i c z b y ł p o z y t y w n i e odbierany w rosyjskich k r ę g a c h literackich. Takie p o z y t y w n e nastawienie do Wieszcza w y n i k a ł o z „ p a n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e rosyjskim w okresie p r z e d p o w s t a n i o w y m p e w n y c h i l u z j i s ł o w i a n o f i l s k i c h [ . . . ] " (s. 63). A u t o r w y r ó ż n i a trzy etapy zainteresowania A . M i c k i e w i c z e m : p i e r w ­ szy, od 1824 do 1834, c z y l i od m o m e n t u jego „ p o e t y c k i e g o r o z g ł o s u " (s. 64) do zakazu w y d a w a ­ nia j e g o d z i e ł i w z m i a n k o w a n i a o n i m w prasie rosyjskiej. W d r u g i m okresie, w latach 1834-1857, n a s t ą p i ł o „oficjalne objęcie zakazem upowszechniania prac polskiego poety, patrioty i m y ś l i c i e l a " (s. 64). I trzeci okres - k i e d y to za z g o d ą cara Aleksandra I I p o z w o l o n o na publikacje d z i e ł poety. Jego t w ó r c z o ś ć staje się obiektem b a d a ń k r y t y k ó w i h i s t o r y k ó w rosyjskich (1857-1917). Autor, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 275 RECENZJE I O M Ó W I E N I A p o s ł u g u j ą c s i ę p r z y k ł a d e m A . M i c k i e w i c z a , n a ś w i e t l i ł mechanizm zmian s p o ł e c z e ń s t w a rosyj­ skiego w stosunku do p o l s k o ś c i i P o l a k ó w i ich z w i ą z e k z s y t u a c j ą s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n ą Rosji. W kolejnym rozdziale k s i ą ż k i autor ukazuje p o c z ą t k i I I w o j n y ś w i a t o w e j i s y t u a c j ę Polski w rozgrywkach politycznych Niemiec hitlerowskich i stalinowskiej Rosji. A u t o r s ł u s z n i e zaznacza, ż e odpowiedzi na pytania: czy I I wojna ś w i a t o w a b y ł a nieunikniona i - kto p r z y c z y n i ł się do jej w y b u c h u s p r o w a d z a j ą się do w y j a ś n i e n i a kwestii „kto był zainteresowany w zmianie i s t n i e j ą c e g o m i ę d z y n a r o d o w e g o status quo". T. K r u c z k o w s k i jednoznacznie wskazuje na tragiczny, nie t y l k o dla narodu polskiego, pakt R i b b e n t r o p - M o ł o t o w . Przypomina też, że wkroczenie A r m i i Czerwonej 17 w r z e ś n i a 1939 r. jest postrzegane przez w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h j a k o „ w y z w o l e ń c z y p o c h ó d " wojsk, podczas gdy dla narodu polskiego jest to jednoznaczny akt agresji, „ c i o s w plecy". Dopiero w okresie pierestrojki z a c z ę t o u j a w n i a ć p r a w d ę o zbrodniach dokonanych na l u d n o ś c i polskiej „ w y z w o l o n y c h " t e r e n ó w . R o z p o c z ę t o p u b l i k a c j ę m a t e r i a ł ó w archiwalnych d o t y c z ą c y c h represji. Historycy podjęli się zadania „ o d k ł a m y w a n i a " historii lat 1939-1941 na „ o k u p o w a n y c h ziemiach wschodniej Polski" (s. 80). A u t o r stwierdza, że „ w s p ó ł c z e ś n i e okres ten jest j u ż w i d z i a n y w historiografii nie t y l k o polskiej, ale i w p e w n y m stopniu rosyjskiej, w prawdziwym litewskiej i u k r a i ń s k i e j ś w i e t l e tych tragicznych w y d a r z e ń " ( t a m ż e ) . N a B i a ł o r u s i natomiast oficjalnie obchodzono 60 r o c z n i c ę zjednoczenia Zachodniej B i a ł o r u s i z B i a ł o r u s k ą S o c j a l i s t y c z n ą R e p u b l i k ą R a d z i e c k ą , a w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h pozytywnie ustosunkowuje się do oceny „ z j e d n o ­ czenia B i a ł o r u s i " dokonanego przez w ł a d z e radzieckie. U j a w n i e n i e i powszechny d o s t ę p do d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , w s k a z u j ą c y c h na p r a w d z i w e oblicze prowadzonej p o l i t y k i Z S R R w z g l ę d e m Polski i P o l a k ó w , nic w t y m zakresie s i ę nie z m i e n i ł o . Kolejna c z ę ś ć omawianej pracy dotyczy historycznego spojrzenia na miejsce i r o l ę P o l a k ó w w dziejach t e r e n ó w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I i I I Rzeczypospolitej, o b e j m u j ą c y c h obszar obecne­ go p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o . T. K r u c z k o w s k i analizuje p r o b l e m a t y k ę s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u ­ skich, w s k a z u j ą c na istotny czynnik w p ł y w a j ą c y na owe stosunki - cywilizacyjno-kulturowy, k t ó r y z jednej strony wskazuje na p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y o b y d w o m a s p o ł e c z n o ś c i a m i (polską i b i a ł o r u s k ą ) , a z drugiej m ó w i o „ b a r d z o p o w a ż n y c h ich r ó ż n i c a c h " (s. 87). A u t o r jest zdania, iż t a k ą „ r ó ż n i c ą " stała się chrystianizacja. „ P o l a c y przyjęli chrzest w o b r z ą d k u ł a c i ń s k i m , podczas gdy p r z o d k o w i e B i a ł o r u s i n ó w - w bizantyjskim [ . . . ] W y b ó r d w ó c h r ó ż n y c h odmian c h r z e ś c i j a ń ­ stwa z d e c y d o w a ł o p r z y n a l e ż n o ś c i do d w ó c h k r ę g ó w c y w i l i z a c y j n y c h , r ó ż n i ą c y c h s i ę nie t y l k o p o w i e r z c h o w n y m i zjawiskami k u l t u r o w y m i , ale r ó w n i e ż sposobem k s z t a ł t o w a n i a ż y c i a zbioro­ w e g o " (s. 87). T. K r u c z k o w s k i wskazuje na w a ż n y fakt historyczny, k t ó r y w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h neguje, lub interpretuje na s w ó j s p o s ó b , a m i a n o w i c i e to, ż e l u d n o ś ć polska na terenach w s p ó ł c z e s n e g o p a ń s t w a B i a ł o r u ś jest l u d n o ś c i ą a u t o c h t o n i c z n ą , r d z e n n ą . Początki zasiedlenia tych ziem przez S ł o w i a n s i ę g a j ą V - V I w. „ B y l i to, j a k obecnie ś w i a d c z ą historycy, p r z e w a ż n i e S ł o w i a n i e w s c h o d n i , ale t a k ż e i zachodni. B y ł a to l u d n o ś ć p r z e w a ż n i e z Mazowsza, [ale też] z okolic obecnych miast Grodna, W o ł k o w y s k a , L a c h o w i c z " (s. 88). W c h o d z ą c a w s k ł a d W K L dzisiejsza B i a ł o r u ś k s z t a ł t o w a ł a s i ę k u l t u r o w o w duchu c y w i l i z a c j i ł a c i ń s k i e j , j a k o ż e L i t w a p r z y j ę ł a chrzest ł a c i ń s k i . K o ś c i ó ł k a t o l i c k i nie p o l o n i z o w a ł w o w y c h czasach l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j , j a k t w i e r d z ą historycy b i a ł o r u s c y ( w c z e ś n i e j m ó w i ł a o t y m historiografia rosyjska i radziecka), p o n i e w a ż „ n i e m i a ł w ó w c z a s charakteru polskiego. Przez k o ś c i ó ł w d r a ż a n a b y ł a idea c h r z e ś c i j a ń s k i e g o u n i w e r s a l i z m u i k u l t u r y zachodniej" (s. 93). P r z y k ł a d a j ą c do tez T. Kruczkowskiego siatkę p o j ę c i o w ą u ż y w a n ą m.in. przez S.P. Huntingtona (Huntington 2001) m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż B i a ł o r u ś jest krajem „ r o z s z c z e p i o n y m " , c z y l i t a k i m , w k t ó r y m n a s t ę p u j e zderzenie d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h r e l i g i i , d w ó c h c y w i l i z a c j i i bizantyjskiej. W m y ś l tej teorii T. K r u c z k o w s k i łacińskiej twierdzi, ż e B i a ł o r u s i n i „ p a t r z ą na zachód w d u ż y m stopniu poprzez pryzmat kultury rosyjskiej" (s. 152). P r z y c z y n ę tego upatruje w w y c h o ­ waniu od n a j m ł o d s z y c h lat w kulturze, tradycjach oraz na p i ś m i e n n i c t w i e rosyjskim. P o d k r e ś l a t y m samym fakt, iż B i a ł o r u s i n i obecnie s ą „ w znacznym stopniu t a k ż e nosicielami rosyjskiej men­ t a l n o ś c i " (s. 152). M o ż n a też m ó w i ć o „ r o z s z c z e p i e n i u " ś w i a d o m o ś c i w w y n i k u funkcjonowania w „ r o z s z c z e p i o n y m " s p o ł e c z e ń s t w i e , czego p r z y k ł a d e m s ą m . i n . d z i a ł a c z e B i a ł o r u s k i e g o F r o n t u Narodowego, k t ó r z y z jednej strony d ą ż ą do w z o r c ó w i k u l t u r y Zachodu, z drugiej z a ś strony �276 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k a ś siła hamuje ich d ą ż e n i a , by p ó j ś ć w i n n y m k i e r u n k u n i ż prorosyjski. Ł ą c z y s i ę to z n e g a t y w n y m stosunkiem do P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i . W k o l e j n y m rozdziale, d o t y c z ą c y m historii P o l a k ó w na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , T. K r u c z ­ k o w s k i polemizuje z t r e ś c i a m i z a w a r t y m i w w i e l u b i a ł o r u s k i c h publikacjach n a u k o w y c h na ten temat. S z c z e g ó l n ą u w a g ę zwraca m . i n . na u d z i a ł polskich o s a d n i k ó w p o c h o d z ą c y c h z M a z o w s z a w kolonizacji t e r e n ó w n a d n i e m e ń s k i c h i n a d b u ż a ń s k i c h . Wskazuje r ó w n i e ż na p ł y n n o ś ć granic etnicznych w p r z e s z ł o ś c i . A n a l i z u j ą c s k ł a d etniczny Z i e m B i a ł o r u s k i c h wskazuje na r ó ż n o r o d ­ n o ś ć w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h ze s o b ą grup etnicznych, k t ó r e w granicach W K L p o k o j o w o ze s o b ą egzy­ s t o w a ł y . W X I X w i e k u , podczas p r ó b rusyfikacji b y ł y c h t e r e n ó w Rzeczypospolitej, p o k o j o w e , tolerancyjne w s p ó ł i s t n i e n i e d o b i e g ł o k o ń c a . Dalsza c z ę ś ć r o z d z i a ł u s k ł a d a s i ę z analizy s p i s ó w l u d n o ś c i przeprowadzonych przez w ł a d z e carskie, niemieckie, radzieckie oraz w s p ó ł c z e ś n i e ( w 1999 roku). A n a l i z u j ą c wspomniane spisy, T. K r u c z k o w s k i o m a w i a p o l i t y k ę p o s z c z e g ó l n y c h w ł a d z , k t ó r e ś w i a d o m i e d ą ż y ł y do ukaza­ nia n i e p r a w d z i w e g o obrazu s k ł a d u n a r o d o w o ś c i o w e g o , z m n i e j s z a j ą c np. l i c z e b n o ś ć P o l a k ó w . K r y t y c z n i e ustosunkowuje się r ó w n i e ż do danych z ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i na B i a ł o r u s i , w s k a z u j ą c na brak r z e t e l n o ś c i . A u t o r m ó w i o spadku l i c z e b n o ś c i P o l a k ó w praktycznie we w s z y s t k i c h obwodach. „ S p a d e k ten ś w i a d c z y o p o l i t y c e p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o o d n o ś n i e P o l a k ó w : m o ż n a b y wszystko w y j a ś n i ć t y l k o « p r z e p i s y w a n i e m » , bo j u ż po 1959 r. nie b y ł o ż a d n y c h w i ę k s z y c h w y j a z d ó w P o l a k ó w poza granice B i a ł o r u s i " (s. 215). N i e n a l e ż y j e d n a k z a p o m i n a ć o d ł u g o t r w a ł y m okresie sowietyzacji i - w j e j efekcie - asymilacji znacznej c z ę ś c i P o l a k ó w m . i n . pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , o c z y m ś w i a d c z y ostatni spis l u d n o ś c i . W ł a ś n i e dla­ tego, zaznacza T. K r u c z k o w s k i , zadaniem polskiej m n i e j s z o ś c i jest p r z e c i w d z i a ł a n i e asymilacji i zachowanie k u l t u r y narodowej poprzez r o z w ó j o ś w i a t y i szkolnictwa. 3 T. K r u c z k o w s k i nie z a p o m n i a ł n a ś w i e t l i ć w swojej pracy t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j sytuacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . O m ó w i ł m.in. d z i a ł a l n o ś ć Z w i ą z k u P o l a k ó w na B i a ł o r u s i i u k a z a ł stosunek w ł a d z b i a ł o r u s k i c h do polskiej m n i e j s z o ś c i . „ S t o s u n e k [ten] niestety, nigdy nie spełniał w y m o g ó w euro­ pejskich, d o t y c z ą c y c h m n i e j s z o ś c i narodowych" (s. 227). Zdaniem autora, p a ń s t w o b i a ł o r u s k i e ła­ mie podstawowe prawa P o l a k ó w do nauki w j ę z y k u ojczystym poprzez utrudnianie i brak wsparcia w dziedzinie oświaty. T. K r u c z k o w s k i p o d k r e ś l a fakt, iż Polacy nie u m i e j ą w pełni w y k o r z y s t a ć praw, k t ó r e i m p r z y s ł u g u j ą w e d ł u g s t a n d a r d ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i prawa b i a ł o r u s k i e g o . Czasami nie potrafią w a l c z y ć o swoje prawa. C h o c i a ż m i n ę ł y czasy „ z a s t r a s z a n i a " ludzi, to jednak rodzice r e z y g n u j ą z nauczania dziecka w j ę z y k u ojczystym po rozmowie z dyrektorem, k t ó r y celowo ich z n i e c h ę c a . W takiej sytuacji trzeba s p r a w ę n a g ł o ś n i ć , n a p i s a ć kolejne podanie i , co istotne, s z u k a ć wsparcia, z j e d n o c z y ć się i w a l c z y ć w w i ę k s z y m gronie. U ł a t w i to o s i ą g n i ę c i e celu. A u t o r pisze t a k ż e o K o ś c i e l e k a t o l i c k i m na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , który, j a k w i a d o m o , ode­ g r a ł k l u c z o w ą r o l ę w zachowaniu j ę z y k a i t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w , b y ł azylem p o l s k o ś c i w czasach represji i p r z e ś l a d o w a ń . D z i ś sytuacja j ę z y k o w a w K o ś c i e l e w y g l ą d a nieco inaczej - w m y ś l „ u n i w e r s a l i z a c j i " K o ś c i ó ł przechodzi na j ę z y k b i a ł o r u s k i . O w a b i a ł o r u t e n i z a c j a K o ś c i o ł a katolickiego, zdaniem T. K r u c z k o w s k i e g o , u ł a t w i z u p ł y w e m czasu a s y m i l a c j ę P o l a k ó w (jak też B i a ł o r u s i n ó w ) , a K o ś c i ó ł straci „ s w o j ą t r a d y c y j n ą b a z ę " , j a k ą s t a n o w i ą w i e r n i P o l a c y A u t o r pod­ k r e ś l a , iż praktycznie j ę z y k rosyjski, a nie b i a ł o r u s k i dominuje w katechizacji dzieci i m ł o d z i e ż y , a l b o w i e m jest dla n i c h z r o z u m i a ł y . K o ś c i ó ł przyczynia się w i ę c do rusyfikacji w i e r n y c h . W o b l i c z u z a c h o d z ą c y c h zmian w K o ś c i e l e , istotnym ź r ó d ł e m zachowania j ę z y k a i t o ż ­ s a m o ś c i , naszym zdaniem, b ę d z i e rodzina i o c z y w i ś c i e d z i a ł a l n o ś ć Z P B , z m i e r z a j ą c a w kierunku odrodzenia j ę z y k a , k u l t u r y i tradycji polskich. T. K r u c z k o w s k i nie pomija relacji z M a c i e r z ą . U w a ż a , ż e Polska p o w i n n a bardziej zaanga­ ż o w a ć s i ę w s p r a w ę popierania d ą ż e ń polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej na B i a ł o r u s i c h o ć b y przez 3 N a o g ó l n ą l i c z b ę P o l a k ó w 395 712 - 65 455 o s ó b o b j ę t y c h spisem u z n a ł o j ę z y k polski za s w ó j ojczysty (16,5%), 18 720 o s ó b rozmawia w t y m j ę z y k u w domu (4,7%). W ś r ó d P o l a k ó w 67,1% u z n a ł o j ę z y k b i a ł o r u s k i za s w ó j ojczysty, a 16,2% - j ę z y k rosyjski. 57,6% P o l a k ó w roz­ mawia w domu w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , a 37,7% - w j ę z y k u rosyjskim. 8,4% P o l a k ó w swobodnie p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m b i a ł o r u s k i m , a j ę z y k i e m rosyjskim - 25,3% (Itogi perepisi... 2001, s. 211). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 277 RECENZJE I O M Ó W I E N I A prowadzenie r o z m ó w z r z ą d e m b i a ł o r u s k i m w sprawie otwarcia szkół polskich tam, gdzie p r z e w a ż a l u d n o ś ć polska (np. w rejonie w e r e n o w s k i m ) . Potrzebna jest, zdaniem autora, zmiana prawnej sytuacji P o l a k ó w , a l b o w i e m Polacy z B i a ł o r u s i s ą w Polsce t r a k t o w a n i j a k o obcokrajowcy „jest to nie t y l k o n i e s p r a w i e d l i w o ś ć prawna, ale i w i e l k a k r z y w d a m o r a l n a " (s. 231). Z a d o ś ć u c z y n i e ­ niem dla P o l a k ó w w tej sytuacji byłoby, zdaniem T. Kruczkowskiego, wprowadzenie K a r t y Polaka i p o d w ó j n e g o obywatelstwa, co korzystnie w p ł y n ę ł o b y na odrodzenie p o l s k o ś c i , „ c o f n ę ł y b y s i ę nawet skutki asymilacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i " (s. 231) oraz z w i ę k s z y ł y „ w p ł y w y sił o r i e n t u j ą ­ cych s i ę na zachodnie w a r t o ś c i c y w i l i z a c y j n e poprzez m o c n ą p o z y c j ę polskiej m n i e j s z o ś c i " (s. 262). A u t o r u w a ż a , ż e droga B i a ł o r u s i do U n i i Europejskiej „ l e ż y poprzez P o l s k ę " (s. 262). R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż omawiana pozycja przynosi cenny m a t e r i a ł poznawczy, i n f o r m u j ą c o Polakach na B i a ł o r u s i w przekroju h i s t o r y c z n y m , u w z g l ę d n i a j ą c czasy najdawniej­ sze i w s p ó ł c z e s n e . W a g ę tego opracowania podnosi fakt, iż autor polemizuje z p o g l ą d a m i b i a ł o ­ ruskich i rosyjskich h i s t o r i o g r a f ó w w kwestii polskiej, ukazuje s w ó j punkt w i d z e n i a nie t y l k o j a k o historyk, ale r ó w n i e ż j a k o a k t y w n y d z i a ł a c z Z P B , Polak z B i a ł o r u s i , k t ó r y na co d z i e ń uczest­ n i c z y w ż y c i u organizacji i zna jej problemy. Opracowanie jest w a ż n e z a r ó w n o dla P o l a k ó w na B i a ł o r u s i , j a k i dla r o d a k ó w w Polsce. T y m ostatnim u ś w i a d o m i , iż Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o ­ rusi to nie s ą „ R u s c y " , „ o b c y " , t y l k o tej samej k r w i , „ s w o i " , k t ó r z y ze w z g l ę d u na takie a nie inne z a w i ł o ś c i historii pozostali „ z a B u g i e m " . D l a P o l a k ó w na B i a ł o r u s i s z c z e g ó l n i e i s t o t n y m , m o i m zdaniem, b ę d z i e „ z a p o z n a n i e s i ę " z ich r o d o w o d e m na ziemiach b i a ł o r u s k i c h . Jest to bardzo w a ż n e przede w s z y s t k i m dla m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e z p o d r ę c z n i k ó w historii B i a ł o ­ rusi w y n o s i negatywny obraz Polski i p o l s k o ś c i , w y c h o w y w a n e jest w duchu a n t y p o l s k i m . U w a g i krytyczne d o t y c z ą przede w s z y s t k i m n i e ś c i s ł o ś c i redakcyjno-technicznych i korektorskich. Praca zawiera b ł ę d y literowe i interpunkcyjne, s ą r ó w n i e ż niekonsekwencje j ę z y k o w e w przypisach - t y t u ł y rosyjskie i b i a ł o r u s k i e pisane s ą w j ę z y k u o r y g i n a ł u i po polsku (np. s. 5 4 - 5 7 , 85, 2 2 0 - 2 2 4 ) - n a l e ż a ł o b y j e ujednolicić. W y s t ę p u j e r ó ż n i c a w w i e l k o ś c i czcionki p r z y p i s ó w , r ó ż ­ ny t e ż jest s p o s ó b ich zapisywania (np. s. 54-61 i 221-224). Z d a r z a j ą się r ó w n i e ż b ł ę d y w pisowni nazwisk i w zdaniach b i a ł o r u s k o j ę z y c z n y c h : jest Michajłowskaja, powinno b y ć Michajłouskaja, jest eurapiejskich, poprawnie jeurapiejskich, paślia - paś la, szliacheckaja - szlachecka} a. U w a g i k r y t y c z n i e nie u m n i e j s z a j ą merytorycznej w a r t o ś c i k s i ą ż k i . Przedstawiona w tej pu­ b l i k a c j i z a w i ł a sytuacja autochtonicznej polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej jest ź r ó d ł e m w i e d z y o udziale P o l a k ó w w historii Z i e m B i a ł o r u s k i c h . Ze w z g l ę d u na s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a polskie­ go w ś r ó d P o l a k ó w na B i a ł o r u s i n a l e ż a ł o b y p r z e t ł u m a c z y ć o m a w i a n ą p r a c ę na j ę z y k rosyjski. U ł a t w i ł o b y to zapoznanie się z n i ą t y m osobom, k t ó r e nie p o t r a f i ą c z y t a ć w j ę z y k u p o l s k i m , a takich jest w i e l e w tej grupie. LITERATURA E b e r h a r d t P. 1998, Polska ludność kresowa, Warszawa. H u n t i n g t o n S.P. 2 0 0 1 , Zderzenie cywilizacji, Warszawa. Itogi perepisi...200 \, Itogi perepisi naselenija Respubliki Belarus' 1999g. naselenija Respubliki Belarus. Statistićeskij sbornik, t. 1, M i n s k . Problemy... 2003, Problemy świadomości narodowej Polaków na Białorusi, Grodno. Nacyonalnyi sostav E. Skrobocki (red.), Helena M i r o s ł a w M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w 2003, W y d . A T L A 2, ss. Giebień 168 „ A ż e b y z n a l e ź ć g r z y b y nie w y s t a r c z y w e j ś ć do lasu - ten trzeba dobrze z n a ć , w i e d z i e ć trzeba, w j a k i c h miejscach m o ż n a s z u k a ć o k r e ś l o n y c h g a t u n k ó w " - n a p i s a ł Z b i g n i e w Libera, jeden z r e c e n z e n t ó w k s i ą ż k i M i r o s ł a w a M a r c z y k a pt. Grzyby w kulturze ludowej . C z y t a j ą c tę 1 Z . Libera, r e c : M . M a r c z y k , 2003, o k ł a d k a . �278 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A m o n o g r a f i c z n ą p r a c ę z pogranicza etnologii i f o l k l o r y s t y k i , m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e j e j autor na grzybach zna s i ę w y ś m i e n i c i e , w i e , gdzie i c h s z u k a ć , j a k i m i w ł a ś c i w o ś c i a m i s i ę o d z n a c z a j ą , j a k i e n a z w y ł a c i ń s k i e i potoczne p o s i a d a j ą . Przekonuje nas o t y m proponowana przez niego w y p r a w a na g r z y b y w o d l e g ł e obszary k r a i n y k u l t u r y ludowej. W ę d r ó w k a po etnograficznych ź r ó d ł a c h , j a k i badania w ł a s n e autora p o k a z a ł y , ż e grzyb, c h o ć ze swej natury niepozorny, sta­ n o w i nie t y l k o l e ś n e bogactwo naturalne, ale t a k ż e m a t e r i a ł godny b a d a ń n a u k o w y c h , m o g ą c y c h n a m p r z y b l i ż y ć c i ą g l e m a ł o z n a n ą , a w pewien s p o s ó b z a m k n i ę t ą k u l t u r ę . L u d o z n a w c z e „ g r z y b o b r a n i e " s k ł a d a s i ę z trzech e t a p ó w . Pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ M i t y 0 grzybach", u ś w i a d a m i a nam n i e z w y k ł ą g e n e z ę g r z y b ó w w w y o b r a ź n i ludowej. W ś w i e t l e przy­ toczonych przez M a r c z y k a p r z y k ł a d ó w ( o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h , p r z y s ł ó w , w i e r z e ń ) okazuje się, ż e grzyb ma pochodzenie sakralne i p o w s t a ł z resztek chleba w y p l u w a n y c h przez ś w i ę t e g o Piotra, w w y n i k u cudownej d z i a ł a l n o ś c i Jezusa Chrystusa b ą d ź M a t k i Boskiej. W t y m k o n t e k ś c i e nie d z i w i fakt, ż e n a j c z ę ś c i e j o genezie g r z y b ó w opowiadano w f o r m i e legendowej. A u t o r r o z p r a w y p o ś w i ę c a temu g a t u n k o w i w i e l e miejsca. W rozdziale p i e r w s z y m o m ó w i e n i e legendy i j e j p o d s t a w o w y c h w y z n a c z n i k ó w n a l e ż y do najciekawszych c z ę ś c i , co nie jest bez znaczenia p r z y nikłej literaturze d o t y c z ą c e j tego tematu . M a r c z y k nie t y l k o dokonuje p r z e g l ą d u znanych i mniej znanych o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h o powstaniu g r z y b ó w ( w sumie 32 p r z y k ł a d y ) , s t a n o w i ą c y c h r ó ż n e realizacje w ą t k u T 2636 w klasyfikacji Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o (1963), ale t a k ż e p r ó b u j e w s k a z a ć ich istotne cechy formalne, p o z w a l a j ą c e na z a k w a l i f i k o w a n i e omawianej grupy t e k s t ó w do legend ajtiologicznych, zakorzenionych w d a w n y c h mitach kosmogonicznych. W e d ł u g M a r c z y k a , o mitycznej genezie w ą t k u d e c y d u j ą liczne analogie fabularne m i ę d z y opo­ w i e ś c i ą o grzybach, p o w s t a ł y c h z w y p l u t e g o chleba, a h i s t o r i ą o diable, k t ó r y s c h o w a ł w ustach g a r ś ć z i e m i , ale w y p l u ł , nie m o g ą c w y t r z y m a ć jej p ę c z n i e n i a , co p r z y c z y n i ł o s i ę do powstania na o t a c z a j ą c e j go przestrzeni t e r e n ó w g ó r z y s t y c h . Jak ł a t w o z a u w a ż y ć , r z e c z y w i ś c i e w j e d n y m 2 1 d r u g i m o p o w i a d a n i u akcentowany jest pierwiastek ajtiologiczny, a j e g o g ł ó w n y m s p r a w c ą jest B ó g , k t ó r y doskonale w i e d z i a ł o t y m , ż e Piotr potajemnie zjada chleb, a d i a b e ł - chowa w ustach piasek. „ W y n i k a z tego, ż e postacie D i a b ł a i św. Piotra p e ł n i ą w m i c i e i legendzie podobne funk­ cje, z a ś w y p l u w a n i e z i e m i czy chleba to akt kreacji, w k t ó r e g o w y n i k u p o w s t a j ą rzeczy nie­ d o s k o n a ł e i m a ł o w a r t o ś c i o w e , a jednak u ż y t e c z n e i d o r a ź n i e w y k o r z y s t y w a n e przez c z ł o w i e k a ( c h o c i a ż p o z o s t a j ą c e poza j e g o e k u m e n ą ) , np. g r z y b y " (s. 5 2 ) . 3 W rozprawie p o d j ę t o p r ó b ę scharakteryzowania podstawowych cech g a t u n k o w y c h legendy, do k t ó r y c h w ś w i e t l e badanego m a t e r i a ł u zaliczono b o h a t e r ó w o r o d o w o d z i e e w a n g e l i c z n y m ( g ł ó w n i e św. Piotr, Jezus), n i e o k r e ś l o n y czas akcji, osadzony jednak w o d l e g ł e j p r z e s z ł o ś c i , z b l i ­ ż o n y do k o n w e n c j i m i t u (tzw. czas p o c z ą t k u ; s. 38), p r z e s t r z e ń k r e o w a n ą na obraz rodzimej w s i i o k o l i c y g a w ę d z i a r z a , co o b r a z u j ą n i e k i e d y miejscowe nazwy w ł a s n e t y p u Sucha Woda (s. 39), a t a k ż e d r o g ę ( c z ę s t o przez las) i z w i ą z a n e z j e j p o k o n y w a n i e m p o j ę c i e ruchu, k t ó r e razem „ s ą kategoriami ł ą c z ą c y m i wszystkie istotne w y z n a c z n i k i legendy" (s. 40). F a b u ł a w t y m k o n t e k ś c i e j a w i s i ę j a k o pretekst w y j a ś n i e n i a pochodzenia o k r e ś l o n e g o o b i e k t u czy zjawiska, a r ó w n o ­ c z e ś n i e p e ł n i funkcję u m o r a l n i a j ą c ą i p s y c h o l o g i c z n ą , b o w i e m z a s p o k a j a ł a potrzeby duchowe o d b i o r c ó w d o s t a r c z a j ą c i m poetyckich o d p o w i e d z i na n u r t u j ą c e pytania. „ C h c i w o ś ć , z ł o ś ć , oszu­ stwo, d o b r o ć , w y r o z u m i a ł o ś ć w [...] o p o w i e ś c i a c h s ą « m o d e l o w e » , wprowadzone do ś w i a t a po raz pierwszy. Jako p o j ę c i a abstrakcyjne z o s t a j ą paradygmatycznie w y j a ś n i o n e , z w a l o r y z o w a n e i sklasyfikowane, u z u p e ł n i a j ą ś w i a t , d o p e ł n i a j ą go. I c h sens staje się z r o z u m i a ł y przez w y j a ś ­ nienie i c h pochodzenia, podobnie j a k pochodzenie g r z y b ó w w y j a ś n i a ich i s t o t ę i warunkuje w y k o r z y s t a n i e " (s. 38). O b o k p o w y ż e j w y m i e n i o n y c h cech f o r m a l n y c h M a r c z y k wskazuje na i s t o t n ą r o l ę m o t y w ó w l e g e n d o w y c h , k o n s t y t u u j ą c y c h ś w i a t przedstawiony, a b ę d ą c y c h w a ż n y m i s y m b o l a m i k u l t u r y ludowej. W ś r ó d nich w y m i e n i a chleb (znak ż y c i a , siły p ł o d n o ś c i ) , ś l i n ę (jako obraz r o z m n a ż a n i a , 2 W ś r ó d prac p o ś w i ę c o n y c h legendzie m o ż n a w y m i e n i ć : E. K o s o w s k a , Legenda. i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, W r o c ł a w 1985; A . E . W o ź n i a k , i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n 1988. W nawiasach umieszczam numery stron z k s i ą ż k i M . M a r c z y k a . 3 Kanon Podanie �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 279 4 t a k ż e p o g a r d y ) oraz m o t y w d e c y d u j ą c y o ich zmianie, czy raczej przemianie w g r z y b y - r e l i ­ g i j n y cud. Ten ostatni stanowi punkt k u l m i n a c y j n y legendy, po k t ó r y m n a s t ę p u j e r o z w i ą z a n i e akcji, c z y l i orzeczenie w i n y i rozgrzeszenie (s. 46). S p r a w c ą cudu jest osoba boska, co dodat­ k o w o p o d k r e ś l a w a g ę d z i a ł a n i a , ale droga do niego - j a k stwierdza autor - „ p r o w a d z i przez grzech" (s. 46) obrazowany przez p o s t ę p e k ś w i ę t e g o Piotra. Warto w t y m miejscu w p r o w a d z i ć dwa u z u p e ł n i e n i a , k t ó r e m o g ą u ś c i ś l i ć r o z w a ż a n i a o natu­ rze legendy. Po pierwsze, w ś r ó d m o t y w ó w wskazanych w k s i ą ż c e o grzybach m o ż n a z a s t o s o w a ć p o d z i a ł , f u n k c j o n u j ą c y w obszarze b a d a ń teoretycznoliterackich, na m o t y w y statyczne, d o o k r e ś l a j ą c e ś w i a t przedstawiony, i dynamiczne, w p ł y w a j ą c e na z m i a n ę kreowanej r z e c z y w i s t o ś c i (zob. S ł a w i ń s k i 1998, s. 325). W t y m k o n t e k ś c i e m o t y w e m d y n a m i c z n y m b y ł b y w s p o m n i a n y cud, boskie d z i a ł a n i e , d z i ę k i k t ó r e m u n a s t ę p u j e akt kreacyjny, a do m o t y w ó w statycznych z a l i c z y ć m o ż n a ś l i n ę i chleb oraz g r z y b y z nich p o w s t a ł e , a b ę d ą c e namacalnym d o w o d e m boskiej wszech­ w i e d z y i p o t ę g i . Takie r o z r ó ż n i e n i e wydaje s i ę o tyle istotne, ż e pozwala p r z e ś l e d z i ć nie t y l k o w legendach, ale b y ć m o ż e w i n n y c h gatunkach z e s p o ł y m o t y w ó w k o n s t y t u u j ą c y c h d a n ą f o r m ę przekazu. Problem teorii m o t y w u w literaturze ustnej p o d j ę ł a m . i n . f o l k l o r y s t y k a rosyj­ ska (Silantev 1999), a ż e jest to temat r o z l e g ł y , pokazuje i s t n i e j ą c a systematyka m o t y w ó w Stitha Thompsona Motif-Index of Folk-Literature, Copenhagen 1955-1958, t. 1-5 ( T h o m p s o n 1955-1958, t. 1-5), a t a k ż e systematyki o z a s i ę g u n a r o d o w y m , j a k Type and Motif-Index of the Folktales ofEngland and North America (Baughman 1960). W Polsce s w o i s t y m i o d p o w i e d n i k a ­ m i w t y m zakresie b y ł y b y , szkoda, ż e nie u w z g l ę d n i o n e przez M a r c z y k a w b i b l i o g r a f i i , Słownik stereotypów i symboli ludowych p o d r e d a k c j ą Jerzego B a r t m i ń s k i e g o (Słownik stereotypów i sym­ boli ludowych 1996, 1999), j a k r ó w n i e ż Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie Piotra K o w a l s k i e g o (1998), k t ó r e nie s ą jednak zestawieniami obecnych w folklorze p o l s k i m m o t y w ó w , lecz przede w s z y s t k i m p r ó b a m i i c h symbolicznej interpretacji. Po drugie, j a k w y k a z a ł y r o z w a ż a n i a E w y Ferfeckiej, w i ę k s z o ś ć legend daje s i ę s p r o w a d z i ć do pewnego schematu fabularnego, o p i e r a j ą c e g o s i ę n a j c z ę ś c i e j na k o n t r a ś c i e , a k t ó r y w o g ó l ­ n y m zarysie przedstawia s i ę n a s t ę p u j ą c o : z a s ł u g a bohatera p o z y t y w n e g o , nagroda za dobry uczy­ nek, w i n a bohatera negatywnego, kara za z ł y p o s t ę p e k (Ferfecka 1997) . W w y p a d k u o p o w i e ś c i o grzybach zdaje s i ę w y s t ę p o w a ć t y l k o jeden c z ł o n fabularny - w y s t ę p e k i kara, gdzie p o s t a ć ś w i ę t e g o przejmuje cechy bohatera negatywnego, co stanowi j e d e n z w a r i a n t ó w schematu zda­ r z e ń , opisanego przez F e r f e c k ą . Wydaje s i ę to o tyle istotne, ż e omawiane przez M a r c z y k a histo­ rie o grzybach, sytuowane we wspomnianej systematyce w ą t k ó w w dziale bajek a j t i o l o g i c z n y c h , w y j a ś n i a j ą c y c h pochodzenie r o ś l i n , z w i e r z ą t itp., nie s ą o k r e ś l o n e jednoznacznie p o d w z g l ę d e m g a t u n k o w y m . Badania M a r c z y k a w dużej mierze z b i e ż n e s ą z ustaleniami Ferfeckiej, o p a r t y m i na materiale l e g e n d o w y m ( d z i a ł T 7 5 0 - 8 4 9 ) , co potwierdza s ł u s z n o ś ć j e g o tezy o l e g e n d o w y m charakterze historii o g r z y b a c h . B y ć m o ż e analiza i n n y c h t e k s t ó w z grupy ajtiologii p o z w o l i ł a b y na d o k ł a d n i e j s z e w t y m w z g l ę d z i e r o z s t r z y g n i ę c i a . K o l e j n y etap „ g r z y b o b r a n i a " , nazwany „ L u d o w ą w i e d z ą o grzybach i ich p o z y s k i w a n i u " , u z m y s ł a w i a r ó ż n o r o d n o ś ć nazewnictwa, stosowanego na o k r e ś l e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o d m i a n grzy­ b ó w , n a k r e ś l a w y k o r z y s t y w a n ą w o b r ę b i e ludu k l a s y f i k a c j ę tych r o ś l i n ( g ł ó w n i e na podstawie w y g l ą d u i miejsca w y s t ę p o w a n i a ) , j a k i - co najciekawsze - charakteryzuje magiczne i pragma­ tyczne elementy zbieractwa g r z y b ó w . Przedstawiony m a t e r i a ł u w y p u k l a znaczenie, j a k i e p r z y ­ w i ą z y w a n o do czasu, miejsca i u c z e s t n i k ó w grzybobrania. R o z w a ż a n i a te u k a z u j ą t r w a ł o ś ć , c i ą g ł o ś ć istnienia p e w n y c h g r z y b i a r s k i c h p r z e s ą d ó w , f u n k c j o n u j ą c y c h t a k ż e w e w s p ó ł c z e s n e j 5 6 4 S y m b o l i k ę chleba, śliny, g r z y b ó w i i n n y c h e l e m e n t ó w kultur magicznych charakteryzuje d o k ł a d n i e j Piotr K o w a l s k i 1998. 5 Szerzej o legendzie Ferfecka p i s a ł a w swej pracy doktorskiej „ S t r u k t u r a ś w i a t a przed­ stawionego polskiej legendy l u d o w e j " (promotor - J . M . Kasjan) - praca w maszynopisie, d o s t ę p ­ na w I L P U M K T o r u ń . R ó w n i e ż Ferfecka w swej pracy wskazuje na o b e c n o ś ć legend w dziale a j t i o l o g i i (1997, s. 34). 6 �280 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A kulturze. W i e l u z c z y t e l n i k ó w tej k s i ą ż k i z d z i w i s i ę zapewne, r o z p o z n a j ą c j a k o w ł a s n e - l u d o w e zasady zbierania g r z y b ó w , a o d n o s z ą c e s i ę m . i n . do czasu ich z r y w a n i a (najlepiej o ś w i c i e , g d y ż przez noc w y r o s ł y ; s. 108) i do sposobu (np. grzyb n a l e ż y w y k r ę c a ć , bo w t y m miejscu n a s t ę p n y nie u r o ś n i e ; s. 117), a nawet do u b i o r u (znoszona o d z i e ż , g u m o w e buty; s. 155) itp. O b e c n o ś ć p r z e c i w n y c h s ą d ó w d o t y c z ą c y c h grzybobrania, np. w y c i n a n i e zamiast w y k r ę c a n i a g r z y b ó w , autor t ł u m a c z y w e w n ę t r z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m opisywanej k u l t u r y (s. 117). K o n k l u z j a jest jednak jednoznaczna: „ W s p ó ł c z e s n e grzybobranie nie z m i e n i ł o w s p o s ó b zasadniczy swego k u l ­ turowego znaczenia. W c i ą ż cechuje j e swoista semantyka, k o d , k t ó r y n a l e ż y p o z n a ć , i r e g u ł y , k t ó r y c h n a l e ż y p r z e s t r z e g a ć , aby o d r ó ż n i ć s i ę od rzeszy « a m a t o r ó w » " ( s . 154). Dzisiejsze w ę d r ó w k i do lasu nie rozpatruje s i ę w kategoriach magicznych, c h o c i a ż pewien lęk na pewno istnieje ( w y n i k a on raczej z obawy przed zagubieniem czy spotkaniem z d z i k i m z w i e r z ę ­ ciem). W tradycji ludowej, j a k wykazuje M a r c z y k , grzybobranie, przez nierozerwalny z w i ą z e k z lasem, miejscem o b c y m , t r a k t o w a n y m j a k teren graniczny m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a u m a r ł y c h , m i a ł o charakter rytualny, o d t w a r z a ł o „ m i t y c z n y schemat w y p r a w y w z a ś w i a t y w celu zdobycia c z e g o ś , co j e d y n i e tam m o ż n a z n a l e ź ć , osoby tam s i ę u d a j ą c e p o w i n n y b y ć moralnie i fizycznie czyste, a t a k ż e p o w i n n y u p o d o b n i ć się do istot s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h " (s. 115). S t ą d liczne nor­ m y o k r e ś l a j ą c e , kto m o ż e w ę d r o w a ć do lasu na grzyby (dzieci i kobiety, istoty, „ k t ó r y c h ludzka kondycja b y ł a w a r u n k o w a i tymczasowa, p o s i a d a ł y predyspozycje do pozostawania w kontak­ tach z t a m t y m ś w i a t e m " ; s. 110), j a k n a l e ż a ł o s i ę w lesie z a c h o w a ć (magiczne c z y n n o ś c i przed w e j ś c i e m do lasu, np. rzucanie n o ż a , p r z e ż e g n a n i e się, pozostawienie pierwszego z a u w a ż o n e g o przez siebie grzyba lub trzymanie go w r ę k u do k o ń c a grzybobrania; s. 116-117), co n a l e ż a ł o r o b i ć , b y z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć lasu w trakcie zbierania g r z y b ó w (zwracanie s i ę o pomoc do ś w i ę ­ tych, np. św. Piotra czy Jakuba; s. 120). Trzecia c z ę ś ć ludoznawczego grzybobrania - „ G r z y b y j a k o pokarm i l e k " - dotyczy codzien­ nego zastosowania g r z y b ó w . Potrawy z g r z y b ó w s t a n o w i ł y jedno z p o d s t a w o w y c h d a ń w trady­ cyjnej k u c h n i wiejskiej, s z c z e g ó l n i e cenne w regionach ubogich, k t ó r e ze w z g l ę d u na n i s k ą j a ­ k o ś ć gleb nie s p r z y j a ł y u p r a w o m . W czasach k r y z y s u c i e s z y ł y s i ę p o w s z e c h n y m uznaniem. M o ż l i w o ś ć przechowania g r z y b ó w s p r a w i a ł a , ż e b y ł to t a k ż e cenny p o k a r m z i m ą , gdy trudno b y ł o z d o b y ć innego rodzaju p o ż y w i e n i e . J e d n o c z e ś n i e g r z y b y stosowano j a k o lekarstwa na r ó ż ­ ne d o l e g l i w o ś c i , np. b ó l e g a r d ł a , kaszel, egzemy, w r z o d y , artretyzm, a nawet n o w o t w o r y . O c z y ­ w i ś c i e w p o s z c z e g ó l n y c h regionach kraju o b o w i ą z y w a ł y odmienne receptury, przeciwwskazania i zasady u ż y c i a , ale sam fakt pochodzenia g r z y b ó w z lasu, miejsca swoistej mediacji, powszech­ nie n a d a w a ł i m s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i lecznicze. „ P o s i a d a ł y w i e l k ą moc m a g i c z n ą , b o w i e m pocho­ d z i ł y z przestrzeni o d l e g ł e j od centrum, z w i ą z a n e j z z a ś w i a t a m i " (s. 152). C a ł o ś ć „ l u d o z n a w c z e g o grzybobrania" zaproponowanego przez M i r o s ł a w a M a r c z y k a w i e ń ­ czy b i b l i o g r a f i a u z m y s ł a w i a j ą c a o g r o m w y d a w a ł o b y s i ę nielicznego m a t e r i a ł u badawczego, d o t y c z ą c e g o g r z y b ó w , t a k ż e z prac o b c o j ę z y c z n y c h , m . i n . angielskich, francuskich i rosyjskich. W efekcie p o w s t a ł a ciekawa etnologiczno-folklorystyczna o p o w i e ś ć o grzybach w kulturze ludo­ w e j , k t ó r a m o ż e z a i n t e r e s o w a ć nie t y l k o l u d o z n a w c ó w . J e d n o c z e ś n i e omawiana k s i ą ż k a otwiera szerokie pole m o ż l i w o ś c i dla b a d a ń nad i n n y m i , niedostrzeganymi do tej p o r y zbyt w y r a ź n i e , a jednak i s t o t n y m i s z c z e g ó ł a m i , t r a d y c y j n y m i m o t y w a m i , k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i , o d p o w i e d n i o opra­ cowane, b y ć m o ż e p o z w o l ą na p e ł n i e j s z ą r e k o n s t r u k c j ę szeroko rozumianej k u l t u r y ludowej, skry­ w a j ą c e j jeszcze w i e l e badawczych tajemnic. Ponadto praca ta pokazuje, ż e brak m o n o g r a f i i pod­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w prozy ludowej (najlepiej na t y m tle w y g l ą d a kwestia bajki magicznej, opracowanej m . i n . przez J o l a n t ę Ł u g o w s k ą , 1981, i podania, scharakteryzowanego przez D o r o t ę Simonides, 1969) sprawia, ż e k a ż d y autor dla potrzeb badanego m a t e r i a ł u musi niejako na n o w o u s t a l a ć zakres znaczeniowy stosowanej n a z w y gatunkowej ( w t y m w y p a d k u legendy) i rozstrzy­ g a ć p r o b l e m y genologiczne, j a k i e s i ę przy okazji podejmowanego tematu u j a w n i a j ą , np. k w e s t i ę a j t i o l o g i z m u (kategoria ponadgatunkowa, w y z n a c z n i k g a t u n k o w y jednej z form podania czy t e ż s y g n a ł m i t y c z n o ś c i l u d o w y c h o p o w i a d a ń ) . M o ż e w ł a ś n i e takie s z c z e g ó ł o w e prace, r o z p a t r u j ą c e 7 7 Problem ten szerzej z o s t a ł o m ó w i o n y w pracach: Serafin 2002, s. 119-127; M i a n e c k i 2002 s. 129-138. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 281 RECENZJE I O M Ó W I E N I A dany element k u l t u r y ludowej w perspektywie tekstowej i pozatekstowej, p o z w o l ą z czasem na stworzenie rozpraw o szerszym z a s i ę g u , p r z y b l i ż a j ą c y c h s p e c y f i k ę tradycyjnej k u l t u r y czy f u n k c j o n u j ą c y c h w jej o b r ę b i e f o r m wiejskiej literackich. A co do g r z y b ó w . . . - j a k p o w i e d z i a ł p r z y w o ł a n y j u ż na w s t ę p i e Z b i g n i e w Libera - „ p o M a r c z y k u nic w a r t o ś c i o w e g o nie m o ż n a z n a l e ź ć w « t y m l e s i e » " (por. przyp. 1). Violetta Wróblewska LITERATURA B a u g h m a n E. W. 1960, Type and Motif-Index Indiana. Ferfecka ratura ofthe Folktales ofEngland and North America, E. 1997, P r ó b a analizy struktury fabularnej w y b r a n y c h w ą t k ó w legendowych, Ludowa, nr 3, s. 3 3 - 4 9 . Lite­ K o s o w s k a E. 1985, Legenda. Kanon i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, W r o c ł a w . L i b e r a Z. 2003, r e c : M . M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w , o k ł a d k a . Ł u g o w s k a J. 1981, Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, W r o c ł a w . M i a n e c k i A . 2002, O m i t y c z n o ś c i ludowych o p o w i e ś c i ajtiologicznych, [ w : ] Genologia literatuiy ludowej. Studia folklorystyczne, A . Mianecki, V. W r ó b l e w s k a (red.), Toruń, s. 129-138. S e r a f i n E. 2002, L u d o w e opowiadanie ajtiologiczne, [ w : ] Genologia literatury ludowej. Stu­ dia folkloiy styczne, A . M i a n e c k i , V. W r ó b l e w s k a (red.), T o r u ń , s. 119-127; S i 1 a n t e v L V . 1999, Teoria motiva v otecestvennom literaturovedenii i folklor istike: oćerk istoriografii, Nowosibirsk. S ł a w i ń s k i J. 1998, M o t y w [hasło w : ] Słownik terminów literackich, J. S ł a w i ń s k i (red.), W r o ­ c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w, s. 325. S i m o n i d e s D . 1969, Bajka i podanie j a k o podstawowe gatunki tradycyjnej prozy ludowej, Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia Literatuiy, t. V, Opole. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1996, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 1, L u b l i n . - 1999, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 2, L u b l i n . T h o m p s o n S. 1955-1958, Motif-Index of Folk-Literature, t. 1-5, Copenhagen. W o ź n i a k A . E . 1988, Podanie i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n . Wojciech Olszewski, Patriotyzm gicznej do drugiej wojny światowej i tolerancja. wobec procesów Nurt humanistyczny etnicznych w polskiej na Kresach, myśli etnolo- Toruń 2001, ss. 144. Opracowanie W. Olszewskiego u k a z a ł o się niemal d o k ł a d n i e po u p ł y n i ę c i u dekady od p o c z ą t ­ k u w i e l k i c h przemian, j a k i e z a p o c z ą t k o w a ł y proces w y o d r ę b n i e n i a s i ę z u p a d ł e g o Z S S R suwe­ rennych n a r o d o w y c h p a ń s t w . We w s z y s t k i c h tych strukturach politycznych n a s t ą p i ł o odrodzenie narodowe nie t y l k o grup d o m i n u j ą c y c h - n a r o d ó w p a ń s t w o w y c h , ale t a k ż e m n i e j s z o ś c i narodo­ w y c h , w t y m l i t e w s k i c h , b i a ł o r u s k i c h i u k r a i ń s k i c h P o l a k ó w . C i ostatni to w ł a ś n i e rdzenni miesz­ k a ń c y obszaru nazywanego w tradycji polskiej, r ó w n i e ż naukowej, Kresami W s c h o d n i m i . Praca Olszewskiego z o s t a ł a o g ł o s z o n a t a k ż e ( c h o ć na ten aspekt A u t o r zwraca u w a g ę t y l k o marginalnie) po z a k o ń c z e n i u procesu destrukcji Socjalistycznej Federacyjnej Republiki J u g o s ł a w i i . Wydarzenia w b y ł e j J u g o s ł a w i i , i szerzej - na B a ł k a n a c h , s t a w i a j ą przed n a u k ą , z w ł a s z c z a s o c j o l o g i ą narodu i e t n o l o g i ą , lecz t a k ż e p o l i t o l o g i ą , pytanie o sens zarzucenia b a d a ń , j a k i e pod­ j ę t o przed p ó ł w i e c z e m , gdy po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j p o w s t a w a ł y lub - j a k w p r z y p a d k u Polski i L i t w y - o d r a d z a ł y się p a ń s t w o w o ś c i , k t ó r e z e t k n ę ł y się z n i e z w y k l e ostrym p r o b l e m e m w s p ó ł i s t n i e n i a grup narodowych, n a r o d o w o ś c i o w y c h i etnicznych o r ó ż n y m stopniu s a m o ś w i a ­ d o m o ś c i grupowej, kulturowej i etno-narodowej w ł a ś n i e . S t ą d pierwsze pytanie metodologiczne, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k i e p o s t a w i ł w s w y m opracowaniu Olszewski: „ D l a c z e g o wracamy do historii?" A u t o r odpo­ wiada na nie we „ W s t ę p i e " , n a w i ą z u j e w narracji merytorycznej, gdy prezentuje i systematyzuje dorobek g ł ó w n y c h przedstawicieli „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" nurtu, j a k go o k r e ś l i ł , stycznego humani­ oraz w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . O d p o w i e d ź daje się s p r o w a d z i ć do stwierdzenia, ż e odra­ d z a j ą c a się i odideologizowana etnologia i socjologia polska generalnie, poza j e d n o s t k o w y m i w y j ą t k a m i , traktuje per non est te elementy d o r o b k u w ł a s n e j nauki z p o c z ą t k ó w X X w i e k u a nawet wykazuje ich daleko i d ą c ą n i e z n a j o m o ś ć albo - i to j u ż wniosek r e c e n z u j ą c e g o - w y k a ­ zuje wobec nich stosunek l e k c e w a ż e n i a . K o n k l u z j ą jest stwierdzenie Olszewskiego o t y m , ż e w s p ó ł c z e ś n i badacze daleko lepiej z n a j ą m e t o d o l o g i ę a m e r y k a ń s k ą n i ż w ł a s n ą , p o l s k ą . Olszewski prezentuje zatem i , co p o d k r e ś l a m y , systematyzuje dorobek i znaczenie polskiej m y ś l i etnologicznej (nie etnologii j a k o takiej) nurtu, k t ó r y n a z w a ł humanistycznym. Jak w y n i k a z c a ł o ś c i w y w o d u , ó w nurt reprezentowali g ł ó w n i e ci s p o ś r ó d badaczy, k t ó r z y ś w i a d o m i e , j a k o uczeni - Polacy, co w a ż n i e j s z e , nie k r y j ą c y z a a n g a ż o w a n i a w w y j a ś n i a n i e p r o b l e m a t y k i narodo­ w o ś c i o w e j w interesie o d r a d z a j ą c e j się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, stosowali ( w y n a j d y w a l i ) obiek­ tywne instrumenty badawcze, które, ich zdaniem, nie p o w i n n y s z k o d z i ć niepolskim lub narodowo n i e u k s z t a ł t o w a n y m s p o ł e c z n o ś c i o m w s p ó ł ż y j ą c y m w p o l s k i m obszarze p a ń s t w o w y m , w t y m w s z c z e g ó l n o ś c i na etnicznie, narodowo i kulturowo niejednolitym obszarze ó w c z e s n y c h K r e s ó w . To ostatnie, j a k w y n i k a z tez A u t o r a , z a ś w i a d c z a ł o o humanistyce taka koncepcja to r ó w n i e ż signum specificum owego nurtu. Wydaje się, iż ó w c z e s n e j nauki polskiej n a w i ą z u j ą c e j do drama­ tycznie przerwanej w k o ń c ó w c e X V I I I w i e k u sytuacji p o c z ą t k u k s z t a ł t o w a n i a s i ę r ó ż n e g o w etno­ genezie, lecz j e d n o c z ą c e g o się w „ p o l s k i e j n a r o d o w o ś c i politycznej", a zatem i ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a Rzeczypospolitej. U w a ż a m y t a k ż e , iż humaniści kulturowej, etnolodzy, posta­ w i e n i przed t y m s z c z e g ó l n y m zadaniem, tak badawczym, j a k i s p o ł e c z n y m , polskiego X X - l e c i a , p r o p o n o w a l i r o z w i ą z a n i a i uzasadnienia dla politycznej koncepcji c z e g o ś , co w s p ó ł c z e ś n i e na­ z y w a m y n o w o c z e s n ą f o r m u ł ą „ s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego", ale z s i l n y m pierwiastkiem p a t r i o t y z m u p a ń s t w o w e g o , a zatem tego, co w s p ó ł c z e s n a koncepcja zdaje się o d r z u c a ć . Badacze przedwojenni b o w i e m , j a k u w a ż a Olszewski, ł ą c z y l i w swych „ p o s t a w a c h badacza s t o s u n k ó w etnicznych poszanowanie dla cudzych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , j a k i w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i [podkr. Z . J . W ] - T O L E R A N C J I i P A T R I O T Y Z M U (co c z ę ś c i dzisiejszych polskich badaczy, j a k wska­ ż e m y dalej, wydaje się trudne do pogodzenia") (s. 117). Olszewski s ł u s z n i e p o d k r e ś l a , ż e c e z u r ą dla polskiej s z k o ł y m y ś l i etnologicznej - nurtu manistycznego hu­ - b y ł a druga wojna ś w i a t o w a . O konsekwencjach dla kontynuacji w s p o m i n a l i ś m y w y ż e j . K o n s e k w e n c j a m i innego rodzaju s ą istotne s p o s t r z e ż e n i a A u t o r a zamieszczone w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . To, ż e dorobek polskich e t n o l o g ó w humanistów jest w zasadzie nieznany na Zacho­ dzie da się stosunkowo ł a t w o u z a s a d n i ć . Gorzej, gdy przechodzi nad n i m mimo współczesna nauka polska. A u t o r p o d k r e ś l i ł to poprzez p r z y w o ł a n y w y ż e j cytat. J e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn jest, j a k się zdaje ta, że humaniści badali Kresy, a tych w Polsce w s p ó ł c z e s n e j nie ma. Jest natomiast stan nieznany w Polsce od c z a s ó w piastowskich - niemal z u p e ł n a h o m o g e n i c z n o ś ć etniczna (narodowa) s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e , j a k na to w i e l e wskazuje, staje s i ę bardziej społeczeństwem (kategoria socjologiczna) a coraz mniej pozostaje narodem (w sensie etno-politycznym). Wreszcie, co w y r a ź n i e p o d k r e ś l a Olszewski w z a k o ń c z e n i u , a co m o ż n a o k r e ś l i ć p o j ę c i e m „kompleksu 1 o d r z u c a j ą c e g o " , w s p ó ł c z e ś n i e dominuje w krajowych naukach s p o ł e c z n y c h nachalna popraw­ n o ś ć polityczna u k s z t a ł t o w a n a przez o p i n i o t w ó r c z e ś r o d o w i s k a w ostatniej dekadzie. M a ona swe g ł ó w n e ź r ó d ł a m . i n . w niewiedzy, w y n i k a j ą c e j z kompleksu o d r z u c a j ą c e g o i p o p r a w n o ś c i politycznej a zarazem n i e c h ę c i do p o l s k o ś c i w o g ó l e traktowanej j a k o swoista parafia ńszczyzna i nacjonalizm. To ostatnie, na co zwraca u w a g ę Autor, prowadzi do sytuacji paradoksalnych, gdy w odniesieniu do jednego z e l e m e n t ó w p o d m i o t u i przedmiotu zarazem b a d a ń 1 humanistów Pod p o j ę c i e m t y m rozumiemy s w o i s t ą w s p ó ł c z e s n ą m o d ę p r e z e n t o w a n ą przez w i e l u przed­ stawicieli nauk s p o ł e c z n y c h oraz p u b l i c y s t ó w politycznych p o l e g a j ą c ą na s z c z e g ó l n y m koncentro­ waniu się na tropieniu najmniejszych c h o ć b y p r z e j a w ó w polskich w i n i p r z e w i n i e ń wobec naszych s ą s i a d ó w albo w s p ó ł s ą s i a d ó w lub uznawaniu za takie z d a r z e ń charakteru owego nie m a j ą c y c h . �283 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A polskiej l u d n o ś c i kresowej na dzisiejszej L i t w i e , B i a ł o r u s i i U k r a i n i e znaczna c z ę ś ć badaczy i k r ę g ó w intelektualnych (też p o l i t y c z n y c h ) w Polsce, przyjmuje jednoznacznie oraz bezkrytycz­ nie nacjonalistyczny p o g l ą d prezentowany przez litewskie, b i a ł o r u s k i e i u k r a i ń s k i e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e , polityczne i o p i n i o t w ó r c z e . Olszewski nazywa to „ p r z y j m o w a n i e m i propagowaniem postaw f i l o e t n i c z n y c h " , k t ó r e nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z p r a w d z i w ą t o l e r a n c j ą i z p e w n o ś c i ą nie m o g ą s i ę p r z y c z y n i ć do j e j u k s z t a ł t o w a n i a " (s. 122) i dalej: „ s ą one z w y k l e r e a k c j ą na manifesto­ wanie przez inne formacje etniczne p o s ą d z e n i a p o d m i o t u o w r o g i e intencje. Zarzut taki uderza w c z u ł y punkt - sugeruje k o n f l i k t m i ę d z y d o t y c h c z a s o w ą p o s t a w ą p o d m i o t u a c e n i o n ą przez niego w a r t o ś c i ą - t o l e r a n c j ą . P o n i e w a ż podmiot jest za słaby, by a k c e p t o w a ć obok siebie innego «jaki j e s t » , a w i ę c na p r a w d z i w ą tolerancję, t w o r z y jego obraz w y i d e a l i z o w a n y zgodny z w ł a s n y m syste­ mem w a r t o ś c i " (ibidem). N a d o w ó d takich postaw w s k a ż m y s y t u a c j ę oraz stosunki l i t e w s k o polskie na dzisiejszej W i l e ń s z c z y ź n i e a przy t y m f i l o l i t e w s k i stosunek k r a j o w y c h (polskich) k r ę ­ 2 g ó w o p i n i o t w ó r c z y c h , w t y m c z ę ś c i n a u k o w y c h . Olszewski przytacza w tej konkretnej sprawie trafną, naszym zdaniem, u w a g ę K r y s t y n y Romaniszyn o t y m , ż e „ w e w s p ó ł c z e s n e j literaturze naukowej d o t y c z ą c e j k o n t a k t ó w m i ę d z y k u l t u r o w y c h panuje moda na pisanie o nietolerancji i uprze­ dzeniach P o l a k ó w wobec innych czy obcych, a g ł o s y m ó w i ą c e o wzajemnych inspiracjach kulturo­ w y c h , o k o r z y ś c i a c h z w i e l o k u l t u r o w o ś c i s ą odosobnione" (s. 120). M y dodajmy do tego nasze u j ę c i e kompleksu odrzucającego oraz z u p e ł n i e nie p o d e j m o w a n ą w t y m k o n t e k ś c i e k w e s t i ę ple- beizacji polskich powojennych elit, w t y m n a u k o w y c h , z w s z y s t k i m i tego konsekwencjami. J e d n ą z o d p o w i e d z i i p r o p o z y c j i naturalnej humanistycznej reakcji na zasygnalizowane zja­ w i s k o ( w s p ó ł c z e s n e !) jest wniosek, j a k i daje s i ę w y w i e ś ć z u s t a l e ń Olszewskiego - p o w r o t u lub przynajmniej u w z g l ę d n i e n i a dorobku p r z y w o ł y w a n y c h p r z e z e ń humanistów polskich, przecież w s w o i m czasie uznanych w k r ę g u uczonych Zachodu a u t o r y t e t ó w (por. c h o ć b y F. Z n a n i e c k i czy powojenna m i ę d z y n a r o d o w a s ł u ż b a publiczna O b r ę b s k i e g o ) . Olszewski z a l i c z y ł do nurtu humanistycznego „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" zaledwie p i ę c i u badaczy: Floriana Znanieckiego, J ó z e f a O b r ę b s k i e g o , S t a n i s ł a w a Orsini-Rosenberga, A l f o n s a K r y s i ń s k i e g o i Leona Wasilewskiego. W „ S ł o w i e k o ń c o w y m " eksponuje ponadto Tadeusza H o ł ó w k ę a w części w s t ę p n e j wzmiankuje o S t a n i s ł a w i e Bystroniu. Analizie z punktu widzenia prezentowanego nurtu poddaje jednak jedynie w y m i e n i o n y c h pięciu. Wydaje się, w pełni u z n a j ą c dokonanie Autora p o l e g a j ą c e g ł ó w n i e na wskazaniu istnienia i analizie d e s y g n a t ó w omawianego p r z e z e ń nurtu, ż e lista „ p i ę c i u " winna b y ć p o w i ę k s z o n a , co z p e w n o ś c i ą utrwali p o s t a w i o n ą i , na­ szym zdaniem, u d o w o d n i o n ą tezę, a zarazem poszerzy w i e d z ę o t y m specyficznie polskim nurcie. Ź r ó d ł a , na j a k i c h A u t o r o p a r ł swoje ustalenia i w y w i ó d ł t e z ę to przede w s z y s t k i m prace ana­ l i z o w a n y c h badaczy ( g ł ó w n i e monografie i studia) oraz literatura przedmiotu (ca 142 pozycje) tak m i ę d z y w o j e n n a , j a k w s p ó ł c z e s n a , praktycznie w c a ł o ś c i polska. N i e wykorzystano natomiast r ó w n i e w a ż n e j , naszym zdaniem, s p u ś c i z n y archiwalnej badaczy c z ę ś c i o w o zachowanej w zbio­ rach osobowych ( g ł ó w n i e r ę k o p i ś m i e n n y c h ) na p r z y k ł a d Ossolineum czy B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń ­ skiej. N i e u w a ż a m y , by nie u p r a w n i a ł o to do postawienia, j a k p o d k r e ś l i l i ś m y j u ż - udowodnionej tezy, nie mniej z u b o ż y ł o aparat d o w o d o w y . Warto b y b y ł o n a w i ą z a ć do p o m i n i ę t y c h źródeł w kontynuacji b a d a ń nad p o d j ę t ą p r o b l e m a t y k ą . N i e w i e m y t a k ż e czy podobny nurt z a r y s o w a ł s i ę w zagranicznej literaturze przedmiotu, ale to o d r ę b n a c h o ć , j a k s i ę zdaje, w a ż k a z punktu w i d z e n i a podjętej t e m a t y k i kwestia badawcza. Zasadniczym p o z y t y w e m omawianego opracowania jest przypomnienie ź r ó d ł a , j a k i m b y ł a wypracowana przez p r z y w o ł a n y c h badaczy polska m y ś l etnologiczna nurtu humanistycznego oraz wskazanie na j e j znaczenie praktyczne nie t y l k o w warunkach p a ń s t w a w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o ( I I RP) gdzie, j a k p o d k r e ś l a Autor, z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć w r ę c z laboratoryjna, ale t a k ż e w s p ó ł c z e ­ ś n i e , co p o d k r e ś l a l i ś m y w y ż e j . Z tego w z g l ę d u analiza i teza Olszewskiego jest i cenna, i w p e ł n i aktualna w s p ó ł c z e ś n i e . Zdzisław 2 Ostatnio najszerzej na takie zjawisko w s k a z a ł A . Srebrakowski, Polacy 1944-1989, T o r u ń 2000, ss. 397. J. Winnicki w Litewskie/ SSR �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz­ poczęcia prenumeraty Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. IV O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. I V O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre­ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a07d9154fa016abfb4cf643e7005f3f.pdf e9c80a61d2fc8d6f4f11bb00de1dcaed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:373 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:334 Title A name given to the resource Badania etnograficzne na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.240-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAŁOPOLSKA Prace pod kierunkiem K. Moszyńskiego i J. ANNA Klimaszewskiej KOWALSKA-LEWICKA B A D A N I A ETNOGRAFICZNE NA PODHALU Pomysł zespołowego opracowania kultury ludowej Podhala powstał w 1951 r. w grupie młodych etnografów krakowskich. Łączył się on z pla­ nowaną wówczas przez Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego monografią ziemi krakowskiej. Pierwotnie mowa była o opracowaniu monograficznym całokształtu kultury ludowej Podhala, z czasem jednak przedsięwzięcie to okazało się niewykonalne z powodu braku przede wszystkim odpowiednio licznego zespołu, czasu i pieniędzy. Postanowiliśmy więc ograniczyć się wyłącz­ nie do przebadania produkcji w rolnictwie, hodowli i rzemiosła, z pew­ nym tylko uwzględnieniem wymiany i konsumpcji — o tyle, o ile jest to niezbędne dla pełnego obrazu badanego zagadnienia. Zawężenie tematyki i rezygnacja z wielodziałowej monografii regionu miały również swe uzasadnienie teoretyczne. Doszliśmy bowiem do wniosku, że jeśli ze­ chcemy poszczególne działy traktować nie tylko w ich rozwoju histo­ rycznym, ale także w powiązaniu z innymi zjawiskami kulturowymi, wówczas opracowanie całości musi doprowadzić do szeregu powtórzeń. Niemniej dojście do takiej decyzji wymagało dłuższego czasu, doświad­ czeń terenowych i teoretycznych dyskusji, w ciągu których w badaniach uwzględniano jeszcze pełną problematykę. Dzięki temu archiwum nasze posiada dziś, poza danymi dotyczącymi produkcji, cały szereg materia­ łów dotyczących nawet tak odległych dziedzin, jak sztuka ludowa, folklor, demonologia, magia i in. Sporo tych materiałów znalazło zastosowanie w naszym opracowaniu, na przykład magia rolna i hodowlana, sztuka w połączeniu z rzemiosłem. Pozostałe natomiast bądź czekają dalszego opracowania, bądź zostały przekazane innym instytucjom (np. zbiór pie- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 241 śni oddano do dyspozycji Państwowego Instytutu Sztuki) lub też docze­ kały się opracowań w charakterze odrębnych artykułów *. Na wstępie zaznaczyć pragnę jeszcze jedno, co posłuży nam może aa usprawiedliwienie wielu niedociągnięć. Zespół zaczynający w 1952 r. pracę na Podhalu składał się wyłącznie z etnografów, wśród których nie było nikogo, kto by ukończył studia przed wojną, a k i l k a osób było wów­ czas jeszcze studentami. Brakowało również jakiejkolwiek tego typu pracy etnograficznej napisanej po wojnie i opartej na nowoczesnej me­ todologii, która mogłaby posłużyć za wzór. Wybór Podhala jako terenu badań miał za sobą cały szereg argumen­ tów. Chodziło mianowicie o region zwarty zarówno etnograficznie, jak i geograficznie, a równocześnie niezbyt rozległy, możliwy do przebadania przez niewielką grupę ludzi. Ponadto Podhale stosunkowo mało uległo urbanizacji, zachowując cały szereg cech swej tradycyjnej kultury, a rów­ nocześnie jest obszarem, na którym dzięki rozwiniętym centrom letnisko­ wym, rozbudowanej sieci komunikacyjnej i rozwijającemu się w ostat­ nich latach przemysłowi (przemysł drzewny, żwirownie, kamieniołomy, kombinat skórzany w Nowym Targu, przemysł chałupniczy organizo­ wany na wielką skalę przez CPLiA) śledzić możemy powstawanie nowych form życia ekonomicznego. Na Podhalu wreszcie do dwu podstawowych dla całej wsi polskiej dziedzin produkcji (rolnictwa i hodowli typu nizinnego) dołącza się je­ szcze trzecia, posiadająca własną organizację, własne powiązania spo­ łeczne itd. Jest to pasterstwo polaniarskie i wysokogórskie. 1 Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b , O zróżnico­ waniu wewnętrznym gwary podhalańskiej, „Język Polski", R. 34: 1954, nr 2, s. 85—111; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 3 (w druku); t e n ż e , Badania nad organizacją ivypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, [w:] Pasterstwo Podhala (w druku); t e n ż e . Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 291-298; A. K o w a 1 s k a - L e w i c k a, Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „Polska Sztuka Ludowa", R. 8: 1954, nr 3, s. 162—173; t e n ż e , omówienie pracy W. Jostowej: Tradycyjne pożywienie ludności PodhaŁa, „Kwart. H K M " , R. 4: 1956, nr 1, s. 152—155; t e n ż e , Kilka uwag o wędrówkach za­ robkowych górali podhalańskich. „Kwartalnik Historyczny", R. 64: 1957, nr 2; t e n ż e , Haft biały na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa" (w druku); tenże, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314, t e n ż e , O zbójnickich skarbach, „Zie­ mia", R. 2: 1957, nr 3, s. 17—19; A. Z a rn b r z y c k a, Stan badań nad rzemiosłem ludowym na Podhalu, „Slovensky Närodopis", Bratislava, R. 16: 1957, nr 2—3; A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła wiejskiego na Podhalu iv latach 1870—1950, „Kwart. HKM", R. 5: 1957, nr 2, s. 299—305; A. Z a m b r z y c k a i K . M a l k i e w i c z , Fajczarstwo na Podhalu, „Pol. Szt. Lud'.', R. 10: 1958, nr 4—5, s. 209—218. Etnografia Polska I 16 �ANNA 242 KOWALSKA-LEWICKA Ważny też dla nas był fakt, że Podhale jest regionem Polski o naj­ bogatszej chyba literaturze, której większość dotyczy jednak dziedzin życia nie związanych z gospodarką, wyłączywszy pasterstwo typu gór­ skiego. Z drugiej za to strony, za podstawę badań etnograficznych mieli­ śmy bogatą literaturę historyczną i doskonałe opracowanie geograficznogospodarcze Leszczyckiego , które wybitnie ułatwiały pracę. Do wzglę­ dów powyższych dołączyły się także praktyczne, przede wszystkim b l i ­ skość od Krakowa omawianego terenu i jego dostępność. Co do obszaru, jakim mieliśmy się zajmować, to na temat zasięgu Podhala toczy się od dłuższego czasu dyskusja. W wyznaczaniu jego gra­ nic brano za kryterium bądź granice administracyjne, czyli granice po­ wiatu, bądź zasięgi pewnych zjawisk językowych, bądź wreszcie zasięgi pewnych elementów kultury, najczęściej stroju. Utożsamienie Podhala z powiatem nowotarskim, jakkolwiek dogodne z punktu widzenia w y ­ korzystania archiwów i statystyk powiatowych, w t y m wypadku okazało się niewskazane, gdyż powiat obejmuje kilka różnych grup etnograficz­ nych, które trudno traktować łącznie. W wypadku kryterium języko­ wego stwierdzono, że tzw. archaizm podhalański i inne charakterystyczne dla Podhala cechy językowe sięgają aż po Myślenice i w żadnym w y ­ padku na ich zasięgu nie można budować granic regionu. Kryteria za­ czerpnięte z kultury ludowej okazały się płynne. Na przykład strój pod­ halański przeżywa obecnie okres ekspansji i szybko powiększa swój zasięg. Ostatecznie więc zamknęliśmy region w granicach dawnego przed­ rozbiorowego starostwa nowotarskiego z pewnymi jednak knrekturami. Polegają one na włączeniu do naszego obszaru wsi należących do cyster­ sów (Ludzimierz i in.) oraz dzierżawy dębniańskiej i prywatnych ma­ jątków, które jakkolwiek leżały w obrębie tego obszaru, administracyjnie od starostów były niezależne. Zasięg Podhala wygląda w takim układzie następująco: południową granicę stanowią Tatry, zachodnia biegnie mniej więcej wzdłuż rzeki Czarny Dunajec i jest jednoznaczna z granicami Orawy. Granica północna biegnie działem wodnym między Rabą a Du­ najcem i dalej ku wschodowi główną granią Gorców; wschodnia zaś wzdłuż rzeki Białki, prawobrzeżnego dopływu Dunajca, poza którą leży już Spisz. 2 Obszar, który ludność miejscowa nazywa Podhalem i którego mie­ szkańcy nadają ton całemu pozostałemu krajowi, nosi w literaturze nazwę Skalnego Podhala i sięga od podnóży Tatr po północne krańce wzgórz, ciągnących się nieprzerwanie od Tatr po dolinę nowotarską. Jest to obszar mało urodzajnych gleb, zasiedlony stosunkowo późno, o przewadze wsi z łanowym układem gruntów leżących w większości w dolinach stru- S. L e s z c z y c k i , Region Podhala, Kraków 1938. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 243 mieni. Zaledwie parę wsi położonych tuż pod Tatrami i powstałych szczególnie późno, bez dokumentu lokacyjnego, ma charakter polaniarski. Na nizinie nowotarskiej, na żyznych glebach aluwialnych, leżą wsie naj­ starsze na tym terenie, o układzie pól niwowym. Do trzeciej grupy należą wsi na stokach Gorców. W k i l k u wsiach leżących na wschodniej granicy regionu, zwłaszcza w Dębnie i Brzegach, obserwujemy odrębności kultu­ rowe wynikające z silnych wpływów spiskich. W powyższym podziale wyraźny charakter łącznika kulturowego mają góry (Tatry i Gorce). Związki kulturowe w obrębie poszczególnych grup tłumaczyć można między innymi unifikującym działaniem pasterstwa, które potem na terenie rodzinnej wsi nadaje w wielu dziedzinach ton życiu społeczności wiejskiej. Pod Skalnym Podhalem będziemy więc rozumieć grupę wsi związa­ nych letnim wypasem w Tatrach; wsi związane letnią gospodarką polaniarską w Gorcach stanowić będą drugą grupę; wreszcie w nizinie nowo­ tarskiej leżą wsie, które łączy ich charakter przede wszystkim rolniczy. Na odrębność etnograficzną Podhala niewątpliwie wpłynęły jego dzieje, poczynając od zasiedlenia tych terenów. Problemem tym zajmowało się wielu badaczy, od Morawskiego poczynając. Sporo uwagi poświęcili mu P o t k a ń s k i , po nim Raf acz i Dobrowolski . Zajmowali się nim Długo­ polski. Czubek, Baranowie i in. Szczególnie wiele na ten temat pisano w okresie międzywojennym. W świetle danych historycznych wydaje się być pewne, że już w X I I w. istniały na Podhalu jakieś osiedla ludzkie, skupiające się w do­ linie nowotarskiej wzdłuż brzegów Dunajca. Pierwsza ta fala osadnicza etnicznie polska napłynęła prawdopodobnie z północy, posuwając się w górę biegu Raby, a następnie przez przełęcze Obidowską , Siemia­ nowicką i Pieniążkowićką przedostała się na nizinę nowotarską. Udział doliny Raby w zasiedleniu Podhala potwierdza wybitna zgodność dia­ lektyczna między tymi dwoma obszarami'. Mniej ważną arterię komu­ nikacyjną stanowi Dunajec, trudno dostępny skutkiem wąskości doliny. Prawdopodobnie już wtedy omijano przełomy dunajcowe idąc doliną Ochotnicy i Przełęczą Knurowską, między masywem Lubania i Turbacza, szlakiem do ostatnich czasów uczęszczanym w drodze z Podhala do Sącza. 3 4 r> 6 ;l K. P o t k a ń s k i , Pisma, pośmiertne, t. 1, Kraków 1922, s. 284—388 i t. 2, Kraków 1924, s. 333—345. ' J . R a f a c z, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego, Warsizawa 1935. K . D o b r o w o l s k i , Najstarsze osadnictwo Podhala, Kraków 1935 i Inne prace. Na drogę tę pierwszy zwrócił u w a g ę K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 8. K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 9. 3 e ; �ANNA KOWALSKA-LEWICKA Od X I I I w. rozpoczyna się zorganizowane osadzanie wsi na terenie Podhala. Wiek X I V cechuje napływ Niemców spiskich, którzy nie two­ rzyli tu jednak zwartych kolonii, dzięki czemu stosunkowo szybko zasy­ milowali się i wrośli w większość polską. Pozostały po nich niektóre nazwy wsi i nazwiska zapisane w aktach lokacyjnych. Obok elementu polskiego i niemieckiego, niewielkiego zresztą liczeb­ nie, nieco później zjawiają się na Podhalu pasterze, tzw. wołoscy. Za­ gadnienie grup pasterskich, które pod nazwą Wołochów ekspandują wzdłuż Karpat na zachód, od dawna budziło żywe zainteresowanie nie tylko w Polsce. U nas zagadnieniem t y m zajęli się zarówno historycy (Potkański, Rafacz, Szczotka i in.), jak językoznawcy (Rozwadowski) oraz z punktu widzenia genezy pasterstwa górskiego geografowie i etnogra­ fowie (Hołub-Pacewiczowa, Kopczyńska-Jaworska); najwięcej zaś uwagi poświęcił sprawie wołoskiej K . Dobrowolski. Mimo wnikliwych badań wciąż jeszcze istnieją liczne problemy, które oczekują rozwiązania. Powracając do akcji kolonizacyjnej Podhala stwierdzić należy, że jakkolwiek wyglądało pierwotne osadnictwo, faktem jest, że systema­ tyczna akcja osiedleńcza prowadzona t u była dopiero przez wielką wła­ sność. Pierwszymi osadźcami byli cystersi, a po ich przeniesieniu do Szczyrzyca ( X I I I w.) obszary im nadane, z wyjątkiem Ludzimierza i wsi przyległych, przechodzą w posiadanie króla. Od tego czasu trud koloni­ zacji Podhala podjęli starostowie, szczególnie rodzina Pieniążków. Czer­ pią oni rezerwy ludzkie głównie z północnego zaplecza, z doliny Raby. Choć ucisk feudalny dawał się we znaki ludności wiejskiej również na Podhalu, posiadała ona bez porównania lepsze warunki niż chłopi po­ zostałych dzielnic Polski. Składało się na to wiele przyczyn. Przede wszystkim los chłopów w królewszczyznach był na ogół znacznie lżejszy niż w majątkach własności prywatnej; poza t y m w bliskości były niedo­ stępne góry, gdzie zawsze chronić mógł się zbieg; wreszcie licha górska ziemia i ostry klimat nie dawały warunków do zakładania folwarków, obliczonych wówczas prawie wyłącznie na produkcję zbożową, głównych narzędzi ucisku feudalnego. W wieku największego w Polsce rozwoju pańszczyzny na Podhalu dokonuje się przejście z gospodarki pańszczyź­ nianej na czynszową. Ma i to niewątpliwy wpływ na kształtowanie się całej późniejszej kultury regionu. Aneksja Podhala przez Austrię następuje w 1769 r., po czym po trak­ tacie rozbiorowym w 1773 r. całe starostwo nowotarskie zostaje wcie­ lone do dóbr kameralnych cesarskich. W 1818 r. zostaje przeprowadzony szacunek tych dóbr, podział ich na 4 sekcje i sprzedaż w ręce prywatne. Ten bardzo pobieżny szkic historii regionu ma na celu zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa czynniki: na element osadniczy, który sta­ nowi substrat dzisiejszej ludności, i na fakt, że od zarania dziejów �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 24.5 chłopi starostwa nowotarskiego cieszyli się większymi swobodami niż większość chłopów Rzeczypospolitej. Pod t y m względem szczególnie ważny jest wiek X V I I I i początek X I X , tak już bliskie okresowi, który etnograf może poznać drogą badań terenowych. Zainteresowaniami swoimi objęliśmy okres stulecia od uwłaszczenia chłopów po rok 1953, datę ukończenia przez nas badań terenowych. Okres ten, stosunkowo niedługi, pełen jest zasadniczych przemian k u l ­ turowych. Dla odpowiedniego ustawienia w czasie owych przemian ko­ nieczne więc było przeprowadzenie jego periodyzacji. Pierwsze 25—30 lat po uwłaszczeniu nie przynosi na Podhalu więk­ szych zmian. Sam akt uwolnienia chłopów z pańszczyzny wobec braku możliwości zarobkowych, a co za t y m idzie — gotówki i zupełnego za­ cofania gospodarczego, nie miał t u tak przełomowego znaczenia, jak na innych ziemiach polskich. Przełom następuje dopiero w okresie 1870—1880. Złożyło się n a ń wiele powodów, z których najważniejszym stała się zarobkowa emigracja do Ameryki. Początek jej przypada na lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku. Wedle pewnych wiadomości pierwsze wypadki wychodźstwa pojawiły się na terenach podgórskich Galicji w 1873 r., po czym w ciągu zaledwie paru lat objęły olbrzymie rzesze ludności. Działalność agitacyjną prasa ówczesna przypisuje kle­ rowi. Wychodźstwo to ma dwa zasadnicze aspekty. Z jednej strony l i k w i ­ duje przeludnienie kraju, które zwłaszcza na Podhalu było bardzo wiel­ kie, z drugiej wychodźcy zaczynają nadsyłać lub wracając przywozić do kraju gotówkę . Po raz pierwszy na wsi podhalańskiej zjawia się wów­ czas pieniądz w większych ilościach. Zapas gotówki pozwala na zakup nowego sprzętu w gospodarstwie, wprowadzenie nowych roślin upraw­ nych i przede wszystkim nawozów sztucznych. Tu i ówdzie zaczyna się przeprowadzać melioracje, powiększając w ten sposób powierzchnię uprawnej ziemi. Obok emigracji zarobkowej otwierają się dla Podhala dalsze możli­ wości uzyskania gotówki i nawiązania kontaktów z szerokim światem. Jest to coraz bardziej nasilający się ruch letniskowy, którego jednym z głównych inicjatorów stał się dr Chałubiński, propagator leczniczych właściwości górskiego klimatu. Co prawda ruch ten jeszcze w pierw8 9 8 Por. artykuły w „Dzienniku Polskim" 1876, nr 108 i 124, oraz w „Czasie" 1876, nr 131. Poza tym pobyt za granicą w wielu wypadkach kształcił fachowców. We wsi Ciche spotkaliśmy kowala, który rozwinął s w ą w i e d z ę techniczną na emigracji i powrócił przywożąc cały zestaw narzędzi oraz nowe metody pracy. Stał się on specjalistą od wyrobu nowego typu pługów na dużą część powiatu. Jego uczniami jest wielu kowali okolicznych. 9 �246 ANNA KOWALSKA-LE WICKA szych latach X X w..obejmuje zaledwie kilka wsi podtatrzańskich, nie­ mniej powstaje dzięki niemu z początku tylko sezonowy rynek we­ wnętrzny, zaczyna powstawać ruch budowlany, otwiera się możliwość zarobków przy przewozie letników i towarów dla nich. Wreszcie ostat­ nim, lecz nie najmniej ważnym czynnikiem otwierającym przed Pod­ halem możliwości rozwoju staje się zbudowanie l i n i i kolejowej najpierw do Chabówki, a następnie doprowadzenie jej do Zakopanego (otwarcie l i ­ nii (kolejowej do Zakopanego nastąpiło w 1899 r.). Wszystkie te względy wskazują wyraźnie, że impakt kapitalizmu roz­ poczyna się dla Podhala dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Będzie to więc okres drugi po pofeudalnej martwocie gospo­ darczej trzeciej ćwierci X I X w. Doprowadzamy go do 1918 r., do za­ kończenia pierwszej wojny światowej. W latach I wojny światowej w całej gospodarce widzimy gwałtowne cofnięcie się do poziomu niemal pańszczyźnianego. Jednakże zahamo­ wanie rozwoju jest tylko pozorne. Po zawarciu pokoju przychodzi ko­ niunktura gospodarcza dla wsi, nowy dopływ gotówki i , co równie ważne, przełamane zostają dawne autorytety wiejskie. Młodzi, którzy zwiedzili wiele krajów w swych wędrówkach wojennych, są teraz skłonni do przyjęcia każdej nowości. Obserwujemy wyraźne podniesienie się i unowocześnienie gospodarki. Równocześnie zaczyna się gwałtowny wzrost ruchu letniskowego. Nie tylko widzimy szybki rozrost Zako­ panego, ale napływ gości daje się zauważyć w całym szeregu wsi dotąd nie objętych ruchem kuracyjno-wypoczynkowym. Rozwija się przemysł pamiątkarski, rośnie rynek wewnętrzny na produkty hodowlane przy równoczesnym wyraźnym podniesieniu się hodowli. Zanim przejdziemy do następnego, trzeciego okresu, należy zazna­ czyć, że I wojna światowa przyniosła na Podhalu większe zmiany niż na innych ziemiach polskich. W poprzednim wieku, zwłaszcza w czasach poprzedzających budowę kolei do Chabówki i Zakopanego, Podhale było izolowane od północnych ziem polskich. Natomiast na południu, za Tatrami, rozciągały się doliny żyzne, potrzebujące rąk do pracy. Tutaj więc, głównie na Spisz i Liptów, a nawet na nizinę węgierską w okolice Koszyc, kierowały się zainteresowania mieszkańców Podhala. Tu, do Starej Wsi na Spiszu i Trzciany na Orawie udawali się oni na wielkie doroczne jarmarki, gdzie obok żywności można było nabyć wszelkie wyroby skórzane (uprząż, kożuchy, buty), wyroby metalowe (kosy, kotły, dzwonki dla owiec i bydła), ceramikę i wiele innych . Na po­ łudnie szli w poszukiwaniu żywności, zakupując tam przede wszystkim l0 1 0 łowie A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Handel wiejski na Podhalu w drugiej po­ XIX i w początku XX wieku. „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 247 zboże, a jesienią kapustę. Wreszcie na południe udawali się na prace sezonowe, sianokosy i żniwa; szli też do Budapesztu na pracę w cegielni, przy budowie domów i w fabryce obuwia . Wprowadzenie kolei łączącej Podhale z resztą Polski osłabiło nieco natężenie tych wędrówek, ale bynajmniej kontaktów nie przerwało. Kres położyło i m dopiero zamknięcie granicy polsko-czechosłowackiej w 1918 r. Dla Podhala był to prawdziwy cios. Istniały wprawdzie przepustki gra­ niczne dla właścicieli pól i możliwości dzierżawienia pastwisk i wypasu po południowej stronie Tatr, niemniej cały handel i wiążące się z nim rozliczne kontakty kulturowe musiały podupaść, a z biegiem czasu skierować się ku północy. Zwłaszcza dla kultury materialnej regionu, głównie Skalnego Podhala, miało to duże znaczenie. Wzrosło natomiast znaczenie Nowego Targu jako jedynego poważniejszego punktu jarmarcz­ nego, co z kolei wpłynęło na unifikację kultury podhalańskiej. Jarmarki nowotarskie zbliżyły Skalne Podhale do niziny nowotarskiej i wsi stoków Gorców, ułatwiając t y m samym rozprzestrzenienie się ,,stylu podhalań­ skiego" na te tereny. Druga wojna światowa przynosi terror i niedostatek, ale i w tym okresie nastąpiły istotne zmiany w zakresie gospodarki. Działalność instruktorów rolnych okresu okupacji, premiowanie rasowego bydła, które chronione było od rekwizycji, wprowadzanie nowych ras owiec, działalność związku pszczelarskiego itd. pozostawiły dodatnie skutki. Wywóz olbrzymich rzesz ludzi na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie w wielu wypadkach pracowali na wsi zapoznając się z nowymi maszy­ nami rolniczymi i nową techniką uprawy, nie pozostał bez wpływu na podniesienie się poziomu zainteresowań postępem techniki. Duże zna­ czenie dla podniesienia poziomu gospodarki regionu miały też wędrówki górali po żywność do Miechowskiego i Proszowskiego. Po zakończeniu wojny zaczął się dla Podhala czwarty z kolei okres przemian. Odpływ olbrzymich rzesz małorolnych na Ziemie Odzyskane i częściowo na tereny połemkowskie oraz mniejszy liczebnie odpływ do ośrodków przemysłowych zlikwidował narastające przeludnienie. Po­ stępujące uprzemysłowienie terenu, rozwój przemysłu chałupniczego i dalszy rozwój ruchu letniskowego dostarczyły wsi sporych zasobów gotówki. Młodzież masowo uczęszczająca do szkół zawodowych, ogólno­ kształcących i na wyższe uczelnie niejednokrotnie wracała potem na wieś rodzinną, podnosząc poziom kulturalny otoczenia. Reasumując, interesujące nas stulecie dzielimy na cztery zasadnicze okresy: a) okres pofeudalny, lata 1848—1870/1880; b) impakt kapitan 11 W. J o s t o w a , Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, R. 24: 1955, s. 141—153; A. K o w a l s k a - L e w i c k a , K i l k a uwag o zarobkowych górali podhalańskich, „Kwart. Hist.", R. 64: 1957, nr 2. „Wiarchy", wędrówkach �248 ANNA KGWALSKA-LEWICKA lizmu, lata 1870/1880—1918; c) okres międzywojenny dalszej kapitali­ zacji Wsi, lata 1918—1945; d) okres socjalizacji wsi, od 1945 r. Jak już wspomniano, problematyka naszych badań została w trakcie prac zwężona do głównych działów produkcji: rolnictwa, hodowli i rze­ miosła. Spożycie i wymiana potraktowane zostały jedynie jako rozdział uzupełniający i zamykający niejako cykl produkcyjny. Dalsze ograniczenie zakresu pracy polegało na tym, że zdecydowa­ liśmy się opracować zebrane dane tylko jako materiały do gospodarki Podhala. Nie wyklucza to oczywiście dalszych prac i zamiaru opubliko­ wania w przyszłości ogólnego, syntetycznego ujęcia całości czy też sze­ regu ujęć syntetycznych poszczególnych działów produkcji przez ucze­ stników badań. Kultura ludowa Podhala, jakkolwiek w pewnych swych działach (budownictwo, strój, organizacja pasterstwa) bardziej zachowawcza od innych, ulega obecnie, zwłaszcza w dziedzinie produkcji rolnej czy rze­ mieślniczej, bardzo szybkim przekształceniom. Góral podhalański dzięki szczególnie silnie rozwiniętemu uzdolnieniu technicznemu i poszukiwa­ niu nowości, które mogłyby ułatwić jego pracę, bez oporów przyjmuje każdą nadającą się do jego warunków bytowania nowość. Już w czasie naszych kilkuletnich badań zdołaliśmy zaobserwować duży postęp zwłaszcza w takiej dziedzinie, jak rolnictwo. Każde nowe narzędzie jest chętnie nabywane, pierwszymi próbami jego użycia interesuje się cała wieś i w razie pozytywnych skutków niezwłocznie stosuje u siebie. Co więcej, górale sami ulepszają i dostosowują do własnych warunków te­ renowych nowo zakupione narzędzia fabrycznej produkcji. To samo zjawisko, jak już wspomniałam, wadzimy w innych dziedzinach życia, np. elektryfikacja niektórych wsi umożliwiająca użycie nowych maszyn w bardzo krótkim czasie przekształciła wiele rzemiosł i zakładów prze­ mysłowych wiejskich. Objawy tej łatwej chłonności wszelkich zdobyczy technicznych, a co za t y m idzie bardzo szybkie przekształcanie stosunków produkcji, aczkol­ wiek ze wszech miar pozytywne z punktu widzenia postępu, są jednak sygnałem dla etnografów, że właśnie na tym terenie i w tej dziedzinie należy jak najszybciej i najenergiczniej prowadzić akcję' rejestrowania faktów m. i n . w zakresie już przemijającej kultury ludowej. Jednym więc z naczelnych celów naszej pracy było utrwalenie dla nauki ginącej tradycyjnej gospodarki. Materiały w naszym ujęciu nie ograniczają się jedynie do opisu, choć i na ten opis kładzie się duży nacisk. Naczelnym naszym dążeniem jest ściśle historyczne uszerego­ wanie faktów w obrębie czterech wydzielonych okresów i trzech stref kulturowych tak, aby samo ich ustawienie dawało obraz przeobrażeń, jakim podlegała wieś podhalańska na przestrzeni minionego stulecia. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 249 Chodzi nam ponadto o przedstawienie faktów na tle całokształtu sto­ sunków oraz o przedstawienie ich w powiązaniu z sobą. Dając opis na­ rzędzi i sposobów produkcji staramy się łączyć je w pewnym stopniu z odpowiadającymi im zjawiskami społecznymi, z wiedzą ludową na ich temat oraz częściowo, zwłaszcza w odniesieniu do okresów najdaw­ niejszych, z wierzeniami i praktykami magicznymi, które wokół nich narosły. W związku z produkowaniem narzędzi i posługiwaniem się nimi interesuje nas zagadnienie pracy i jej organizacji w obrębie naj­ mniejszej komórki produkcyjnej, jaką jest rodzina, oraz w społeczności wiejskiej. Właściwe prace terenowe poprzedzone studium literatury trwały dwa lata, 1952 i 1953 r. Rozpoczęliśmy je od badań stacjonarnych prowadzo­ nych przez dwa miesiące w jednej z najbardziej typowych wsi Skal­ nego Podhala — w Cichem. Badaniami objęto górną część tej rozległej wsi, tzw. Wierch Ciche, z przysiółkami Zoki i Ostrysz. Jest to wieś o ła­ nowym układzie pól, do niedawna zachowawcza, na której terenie jed­ nak można obserwować wybitny postęp na przestrzeni ostatnich k i l k u ­ nastu lat. Jest ona przy tym silnie związana z tradycyjną gospodarką pasterską. W samym Wierch Cichem żyje obecnie kilkunastu baców, a nie spotyka się niemal mężczyzny, który by w swym życiu nie spełniał obowiązków honielnika (pomocnika juhasa) lub juhasa. Drugim etapem terenowej pracy było przebadanie w ciągu dziewię­ ciodniowych wypadów trzech dalszych wsi typowych dla dalszych dwu partii Podhala, a więc leżącej na nizinie nowotarskiej wsi Krauszowa, o niwowym układzie pól i odmiennej organizacji rolnictwa oraz hodowli, zaś następnie Obidowej, typowej wsi gorczańskiej, leżącej w obrębie dawnego starostwa nowotarskiego. Przebadano również Brzegi, podobnie jak Ciche leżące w obrębie Skalnego Podhala, ale na jego drugim, wschodnim krańcu. Po badaniach w pewnej mierze stacjonarnych w wymienionych 4 wsiach dalszy etap naszej pracy polegał na przeprowadzeniu badań typu inwentaryzacyjnego, które trwały pełny miesiąc (lipiec 1953 r.) i objęły 9 wsi leżących na terenie całego Podhala. Ujawniły one pewne cechy kulturowe nie spotykane w poprzednio badanych Wsiach, pozwoliły w y ­ kreślić przybliżone zasięgi niektórych zjawisk i umożliwiły uchwycenie specyfiki terenu jako całości oraz jego poszczególnych partii. Nadmienić należy, że prócz wsi, w których przeprowadzono syste­ matyczne badania, poznano nadto w sposób orientacyjny szereg wsi okolicznych drogą wypadków z punktów badanych bardziej szczegółowo (mapka 5). W badaniach chodziło nie tylko o uzyskanie danych drogą wywia­ dów, ale też o naoczną obserwację życia wsi i zabiegów gospodarskich. �Badania • 1951-1952 fonograficzne badania zzspofoue O Etnograficzne badania indywidualne A Mapka 5. na Podhalu u latach Badania językoznawcze — Granica powiatu •--Granica regionu Badania na Podhalu w latach 1951—1953 nowotarskiego PoJhali �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU" 251 Dla poznania więc pełnego cyklu rocznego tego życia i zabiegów wska­ zane było takie rozłożenie badań, które by pozwoliło na przebywanie na wsi w różnych porach roku, co też mniej więcej doprowadziliśmy do skutku, jak widać z załączonego wykazu terminów badań. Luty — Obidowa, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; marzec — Ciche, miesięczny pobyt w r. 1952 i dziesięciodniowy w 1954 r.; maj — Dębno, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Ochotnica, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Krauszów, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; lipiec — wędrówka po całym Podhalu trwająca pełny miesiąc, 1953 r.; sierpień — Murzasichle, czterodniowe badania uzupełniające w 1955 r.; sierpień — Kościelisko, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Chochołów, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Ludzimierz, tygodniowy pobyt w 1951 r.; wrzesień — Ciche, miesięczny pobyt w 1952 r.; listopad — Brzegi, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r. W podanym powyżej wykazie uwzględniam zarówno badania ze­ społowe, jak i indywidualne z 1951 r. (materiały z tych badań oddano do dyspozycji zespołu) oraz uzupełniające z 1955 r. Następnym z kolei problemem, łączącym się przede wszystkim z eksploatacją wsi reprezentacyjnej, był sposób jej badania. I tu zasto­ sowano metodę podobną jak poprzednio. Rozpoczęto bowiem od prze­ pracowania całego zagadnienia w obrębie jednej rodziny typowej dla danego środowiska zarówno pod względem zamożności, jak i sposobu życia. Dało to jednolite poznanie całości problemu, tak jak on wygląda w obrębie najmniejszej grupy społecznej, a równocześnie najmniejszej jednostki produkcyjnej. Przy zastosowaniu tego systemu dzięki dłuż­ szemu kontaktowi z niewielką grupą ludzi związanych z sobą więzią pokrewieństwa i wspólnoty gospodarczej badacz zyskuje lepsze zrozu­ mienie miejscowego sposobu myślenia i odczuwania, zaczyna niejako solidaryzować się z rodziną informatora, patrzeć na wieś jej oczyma. Dzięki takiemu dopiero zżyciu ma się możność wyczucia i zrozumienia sensu nieuchwytnych dla zwykłego wywiadu procesów. Krótkotrwałe kontakty, choćby nawet z wieloma informatorami, mogą doprowadzić do dokładnego poznania instytucji kulturowych, nigdy jednak nie dadzą bezpośredniego wglądu w motywy tego, co dzieje się wokół nas. Jak od wsi reprezentatywnej badanej stacjonarnie przechodzimy do poznania całego obszaru objętego naszymi zainteresowaniami, tak od jednej rodziny, na której przykładzie poznaliśmy całokształt danego za- �ANNA KOWALSKA-LEWICKA gadnienia, przechodzimy do innych mieszkańców wsi, starając się do­ bierać informatorów w ten sposób, aby reprezentowali różne warstwy społeczne, by byli przedstawicielami różnych pokoleń. Wywiady na te­ mat poszczególnych działów kwestionariuszy przeprowadzano z fachow­ cami w tej dziedzinie. Bardzo interesujące rezultaty dała próba prze­ prowadzenia wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń w obrębie jednej rodziny. Nie chodziło tu, rzecz prosta, o opis samych faktów etnograficznych, które zwłaszcza we wsiach konserwatywnych wszystkie pokolenia znają niemal równie dokładnie, ale o różnicę podejścia trzech pokoleń do danego problemu, zwłaszcza różnicę w wartościowaniu zja­ wisk. Przed przystąpieniem do prac terenowych członkowie zespołu opra­ cowali własne kwestionariusze. Jedynie w badaniach nad rolnictwem posłużono się kwestionariuszem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, zmodyfikowanym i uzupełnionym. W trakcie badań wszystkie one ule­ gły licznym uzupełnieniom i przeróbkom, tak że dzisiejsza ich redakcja jest już wynikiem długich doświadczeń. Jednakowoż w czasie samego prowadzenia wywiadu staraliśmy się nie posługiwać bezpośrednio kwe­ stionariuszem. Służył on do przygotowania wywiadu, sprawdzenia po jego zakończeniu, czy wszystkie punkty zostały wyczerpane, wreszcie do po­ rządkowania zebranych materiałów. Najcenniejszy materiał uzyskiwano na drodze zupełnie swobodnej, choć czasem inspirowanej przez badacza rozmowy. Poruszone w niej tematy wywoływały nieraz u informatora cały łańcuch skojarzeń, które umiejętnie wykorzystane odsłaniają nie­ jednokrotnie zupełnie nowe aspekty. Poza systematycznym wywiadem i swobodną rozmową stosowano oczywiście również system w pewnym sensie biernego uczestniczenia w życiu i rozmowach chłopów, przy czym wysiłek badacza polegał jedynie na obserwacji tego, co działo się wo­ kół niego i niezależnie od niego. Rozmowa lub kilka kolejnych rozmów z jednym informatorem skła­ dały się na tzw. wywiad, czyli dokładnie spisany protokół, w którym za­ mieszczało się, poza charakterystyką informatora, jego wypowiedzi do­ tyczące zarówno badanego problemu, jak i różne inne, nieraz całkiem nie związane z właściwym tematem badań refleksje czy opowiadania. Tego rodzaju „wywiad" już sam w sobie stanowi wartościowy doku­ ment historyczny, który w przyszłości wielokrotnie i z różnych punktów widzenia może być wykorzystany. Wywiad przepisywano na maszynie w kilku egzemplarzach, z których jeden pozostaje w archiwum, reszta, w miarę potrzeby, może być pocięta i posegregowana. Prócz „wywiadów" zaczęto w drugim roku pracy spisywać dziennik badań, gdzie znalazły się wszelkie obserwacje, celowe lub robione przy­ padkowo, dotyczące całokształtu życia wsi i prowadzenia badań tere- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 253 nowych, gdzie wreszcie znalazły swe miejsce wszelkie refleksje bada­ cza i pierwsze próby uogólnień, jakie nasunął sam teren, W trakcie opracowywania materiału dziennik oddał duże usługi. Zebrany przez zespół materiał terenowy daje spory zasób wiadomo­ ści z dziedziny produkcji rolniczej, hodowlanej i rzemieślniczej oraz i n ­ nych działów kultury. Jakkolwiek te ostatnie nie zostały bezpośrednio wykorzystane w pracy, ułatwiły orientację w całokształcie zagadnień związanych z główną tematyką. Najsłabszą stronę materiałów terenowych stanowi niepewne dato­ wanie faktów dawniejszych. Stosunkowo małe zainteresowanie prze­ szłością łączy się u górali podhalańskich z zupełną nieumiejętnością umieszczania w czasie odległych faktów. Niekiedy jeszcze potrafią okre­ ślić, że dane zjawisko występowało przed ich urodzeniem albo za życia rodziców. Prawie nigdy jednak nie uzyskaliśmy dokładniejszej odpo­ wiedzi dotyczącej czasów dalszych. Mimo więc dużego nacisku, jaki kładliśmy na uchwycenie chronologii bezwzględnej zjawisk, teren dał niewystarczające rezultaty. Trzeha było uzupełnić braki i w miarę moż­ ności sprawdzać zdobyte wiadomości drogą studiów archiwalnych. * Patronat nad naszymi badaniami objęło Polskie Towarzystwo L u ­ doznawcze, ono też wzięło na siebie finansowanie prac terenowych wy­ dając na ten cel łącznie sumę 19 243,85 zł. Ogólnej opieki naukowej podjął się profesor UJ dr Kazimierz Moszyński, kierownictwo zaś sa­ mych badań powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Do współ­ udziału w badaniach zaproszono mgr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, wówczas starszego asystenta Zakładu Etnografii U. Ł., która już wcze­ śniej prowadziła badania terenowe na Podhalu i której zainteresowania skupiają się głównie wokół hodowli i pasterstwa. Wszelkie prace tere­ nowe, dyskusje i opracowanie materiałów prowadzone były więc wspól­ nie z ośrodkiem łódzkim, przy żywym udziale i pomocy prof. dr Kazi­ miery Zawistowicz-Adamskiej. Oprócz mgr Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr Kowalskiej-Lewickiej we­ szli do zespołu badawczego: dwie etnografki krakowskie, mgr Irena N i zińska i mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa, językoznawca mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz nich do­ rywczo brało udział w pracach terenowych kilkanaście osób spośród studentów i magistrów etnografii, a także architekci i rysownicy. Wewnątrz zespołu pracę podzielono w ten sposób, że każdy otrzymał do przebadania jedno lub kilka zagadnień. Szereg z nich, które uwzględ­ nia się w pracy marginesowo, włączono do kwestionariuszy poświęconych zagadnieniom naczelnym. Mimo podziału tematów w trakcie badań nie- �254 ANNA KOWALSKA-LEW1CKA jednokrotnie zespół pracował wspólnie nad jednym zagadnieniem, jak np. nad rolnictwem we wsi Ciche, nad statystykami hodowlanymi itd. Badania zaplanowano na dwa lata, 1952 i 1953 r., po czym dopiero zespół miał przystąpić do ostatecznego opracowania materiałów. Plan w całości wykonano i już w końcu lipca 1953 r. zakończone zostały ze­ społowe prace terenowe, co nie wykluczało w przyszłości, w miarę p i ­ sania, organizowania wypadów w teren, mających na celu uzupełnienie prac badawczych. W wyniku badań uzyskaliśmy materiały etnograficzne z 13 wsi Pod­ hala oraz sporą ilość danych z szeregu innych wsi, do których robiono wypady (uwzględniono je na ogólnej mapie badań). Do dyspozycji ze­ społu zostały również oddane materiały prywatne z badań KowalskiejLe wieki ej oraz materiały Zakładu Etnografii U. Ł. i własne Kopczyńskiej-Jaworskiej, co zagęściło jeszcze sieć badanych punktów. Równolegle z badaniami etnograficznymi mgr Gołąb prowadził badania językowe. Przez cały czas trwania prac terenowych codziennie wspólnie oma­ wiane były rezultaty uzyskane w danym dniu. Dyskutowano metodę pracy terenowej, sposób opracowania materiałów i wreszcie układ oraz sposób ujęcia samej publikacji. Ponadto w 1953 r. miały miejsce dwie konferencje. Pierwsza w Krakowie 14 marca, sprawozdawcza, z udziałem etnografów krakowskich, łódzkich i zakopiańskich; druga wewnętrzna zespołu w Łodzi (18—20 grudnia), na której został ostatecznie ustalony plan publikacji. Od strony ilościowej rezultaty dwuletnich badań przedstawiają się następująco: 374 wywiady (2785 s. maszynopisu), 5 opracowań gwary podhalańskiej (112 s. maszynopisu), 722 teksty pieśni zapisanych przez nas oraz 432 teksty pieśni zapisanych przez dzieci szkolne, 883 zdjęć fotograficznych, 112 rysunków przeważnie narzędzi pracy, 320 przebi­ tek haftów i przedmiotów zdobionych drewnianych i metalowych, wre­ szcie 28 zdjęć architektonicznych. W trakcie badań zebrano, głównie we wsi Ciche, kilkadziesiąt dokumentów, m. in. testamentów, z których naj­ starsze sięgają lat 1750—1752. Zebrano też szereg listów z przełomu X I X / X X w. pisanych przez górali podhalańskich przebywających na emigracji. Gromadzi się również korespondencję, jaką zespół prowadzi z informatorami, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów. Do dorobku zespołu można zaliczyć własne kwestionariusze do pa­ sterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji, niektórych zagadnień społecznych oraz uzupełnienia i przeróbki szeregu 12 Etnograficzne badania na Podhalu, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 225—226; B a ­ dania etnograficzne na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 218—222; Sprawozdanie z działalności Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ..Lud", t. 41: 1954, s. 1236—1245. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 255 istniejących już kwestionariuszy pbcych do pozostałych zagadnień związanych z gospodarką. Sprawozdania tymczasowe z badań były w czasie ich trwania publikowane . W styczniu 1954 r. został utworzony w Krakowie Zakład Etnogra­ fii Polski I H K M PAN. Znaleźli tu zatrudnienie trzej członkowie do­ tychczasowego zespołu PTL: mgr Iiena Nizińska, mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa i dr Anna Kowalska-Lewicka. Od 1954 r. prace nad Podhalem wykonywane przez wymienione osoby weszły w plan Za­ kładu i odtąd — obok prac związanych z Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym i innych — zajmowano się nimi j u ż w ramach obowiązków instytutowych. Członkowie zespołu zajęci w PA.N przystąpili w oparciu o archiwum Oddziału Krakowskiego P T L do przygotowania do druku opracowań dwu podstawowych dziedzin produkcji: rolnictwa (KowalskaLewicka) i rzemiosła (Zambrzycka-Kunachowiezowa, która zajmowała się omawianym zagadnieniem w latach 1954 i 1955, a w 1956 r. prze­ szła do prac nad monografią Śląska). Mgr Nizińska w pierwszym roku istnienia Zakładu pracowała nad rolnictwem; już w 1955 r poświęciła się monografii Śląska. 1 2 Przerobiono przede wszystkim literaturę przedmiotu oraz zebrano materiał archiwalny i muzealny. W czasie opracowywania wszystkich danych wyłoniła się potrzeba badań uzupełniających. Zorganizowano więc w 1955 r. krótkotrwałe wyjazdy terenowe do wsi Ciche, Murza­ sichle, Chochołów, Ratułów i Kościelisko oraz badania nad rzemiosłem ludowym w Nowym Targu. W chwili bieżącej zarówno prace o rolnictwie, jak i o rzemiośle ludowym na Podhalu są już na ukończeniu. : Ann n Kon n .i te K a -.. I (.' u u u K a i J T H O r P A O I I H E C K M E M C C I E J\ O Ii A H M H li P A t t O H B B B. HOtfrAJlbH 1952 r . ćibui c o p r a n H . i O B a n aoKJiaaiHKOM KOJIJIGKTHB (A. KoBa.7if.ci;a-JIeBHu;Ka, u A. 3aM6pH<HD,Ka) c n e a b i o c H C T e w a T i m e c K o r o H3yieHHH KoniHHCKa-flBopcKa sTHorpacfiHH Ilo3,rajibH. llepnue ;iBa r o a a (1952—1953) KOJIUGKTHB BCJI pa6oTH irpeHMymecTuemio noneBŁie B CBHSH C ^ejjTe.abHOCTbio JTo.ibCKoro 06m,ecTBa Hapo«oBO«eiiHH. B cjie^yioinHft n e p n o A (1954—1957) KonJieKTHB BKjnoiiiacn B aejrrejibHOCTb MHCTiiTyTa •la^aiaM HcropHH MaTepHantnofi iipo;;ojiH<a.Ti p a i i b m e na'iaTyro KyjibTypH paPoT.y. H napanjienbno HOBŁIM Hay^HUM TeppHTopiiajibHoft óaaofl aTHorpa- ncc.Te«0BannH Ilo,irajib>i HBJIHGTCH patton HoBOTapcKoro CTapocTBa B r p a n n i i a x X I I I Bena. Hccie^oBanHHMił oxBaieH H c r o p H i e c K H i ł n e p i i o a c MoiaeHTa OTMeubi K p e n o c T H O r o n p a u a (1848 r.), no Hacrorimee Bpewn (1953). LTo *!HCTO T 6 X H H (})H4eCKnx 'lecKHM i; (B. cooópa?«eniinM, p a 3 p a ó o T K a coó]iaimb)x MaTepnaJiOB orpammHJiacb TonbKO (A. K o B a o i b C K a - J I e B H U K a ) , C K O T O B O A C T B a K o n M i t i i C K i i - f T B o p c K a ) . K . Y n r a p n o f t n p o m w m . i n m o n n (A. 3aM<5pjKmu.-«). BonpocaM: KpecTbHHCKoro 3eMnea,ejrnn �ANNA B nan iiTore 3aBepuieinibix KOWALSKA-LEWICKA pafloT IIom'ajTbe HB.iaeTCH c reorpaiJimieCKoii, Tai; h oTHOrpatfiii'iecKoil t o m k i i cnvioieiiHMM paiiOHOM. a p e i i H H . Paiioii u t o t coxpamiji pnji xapaKiepHtix i i p H M e x TpaannnonHoii Ky.iLTypw. OAiioBpeiuemio is paflone I I 0 3 ranbH, is C B H 3 H c co:!naiiiiieftcji ceibw n a i i i u x MOCTHocieii, c o T i i o c i i T e j i b i i o xopoimtM cooflmenweM i;ait 11 na noc.ie^uee npeMH p a s n n n a w m e f t c n n p o M i . n i i J i e i i H O C T b J O HaSjiw,u,aeTCH p o c r i i o b i . i x (|)opM o i ; o n o M i i q e c j s o f t m i m u i i . Kpoiie T o r o , n a rio,;raJii>e, w a i c x a p a K repnan qepra o k o i i o m h k h p a i t o n a , B b i c i y n a e x n a p n ^ y c -jpyuK o c h o b i i m m i i OTpac.iHMii c e n b C K O r o x o a n t t C T i i a n n on b i n e — iteM.-ie^enneM 11 c k o t o b o ^ c t b o m liiimiemioro TjinaTan>KO ^ u j i i u i i i o e , nan 11 nucoKoropnoc n a c x y n i e c T B o . B i i x o r e upoBe^eiiiitix paCor HayHHbiii KO.J.1CKTHB Bbi^Biiny.1 T a i o K P pji;i npe^nocu.'ioK 1; iiepno^ibsaniiu i s y . w r y p H o r o npoijecca n p a i i o n e no^ra.ni.jr. Anna Kowalska-Lewicka E T H N O G R A P H I C R E S E A R C H ON T H E P O D H A L E REGION Summary Field studies carried out with the aid of a grant from the Polish Ethnological Society were conducted in 1952 and 1953 by a team of research workers under the leadership of the writer. The work was first started in the village of Ciche, where two months' were spent, and afterwards research was extended to other localities. The assembled data were then studied and supplemented within the Departments of Ethnology of the Institute of the History of Material Culture of the Polish A c a ­ demy of Sciences in Cracow and Łódź. For technical reasons the work was restric­ ted in its scope to the following problems: agricultural production (A. KowalskaLewicka), animal farming (B. Kopczyńska-Jaworska), handicraft (A. Zambrzycka), although the problems of exchange and consumption were also included in so far as it was necessary for gaining a more complete picture of the topics studied. It was found convenient to accept as a basis of the delimitation of the region under investigation the X V I I t h century district of Nowy Targ (starostwo nowo­ tarskie). The Podhale region, which is geographically and ethnographically a homo­ geneous, and compact area, retained a number of common traits within its tradi­ tional culture. At the same time it is an area where, owing to several well deve­ loped holiday resorts, extensive network of communication, and its newly created industries, new forms of economic activity and life are coming into being, thus affecting the cultural landscape of the region. Finally, in addition to the two main lines of agricultural economy, characteristic of the plains i. e. plant and animal far­ ming, the Podhale region has a third one: the alps, that is to say, the lower and higher mountain pastures. The investigations covered the period from the abolishment of serfdom (1948) up to 1953 when the field survey was terminated. On the evidence assembled it was found convenient to divide this period into following three stages: a) the postfeudal period from 1848 to 1870—1880, b) the impact of Capitalism and emigration to Ame­ rica from 1870—80 to 1918, c) the interwar period and that of the second world war 1919—1945 when further capitalisation took place, though under different eco­ nomic and political conditions of the country, and d) the period of Socialism, making its way into the villages, from 1946. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5706f31297e2e70077dfa50e546c66aa.pdf fa889a9605b529e40ef462f8c858ef46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1261 Title A name given to the resource Badania karpackie w Pracowni Etnografii ZE IHKM PAN w Krakowie. Kontynuacja kierunku zainicjowanego przez prof. Mieczysława Gładysza / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.151-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRYSTYNA HERMANOWICZ-NOWAK (Pracownia Etnografii I H K M P A N , Kraków) BADANIA KARPACKIE W PRACOWNI ETNOGRAFII ZE I H K M P A N W K R A K O W I E . KONTYNUACJA K I E R U N K U ZAINICJOWANEGO PRZEZ PROF. M I E C Z Y S Ł A W A G Ł A D Y S Z A Obecna Pracownia Etnografii Zakladu Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie od momentu swego powstania w 1954 r. — kiedy to stanowiła samodzielny Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N — do roku 1971 kierowana była przez prof. dr. Mieczysława Gładysza. Zainteresowania Profesora k u l t u r ą k a r p a c k ą , a następnie Jego z a a n g a ż o w a n i e w ogranizację oraz w działaność M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h i , nie pozostały bez wpływu na kierunek działalności naukowej podjętej przez kierowaną przez Niego p l a c ó w k ę . W związku z tym do p l a n ó w badawczych włączone zostały m . in. zadania wytyczone przez Komisję. Specjalną troską otoczono badania terenowe na temat szeroko pojętego pasterstwa wysokogórskiego (z uwzględnieniem nie tylko zagadnień związanych z wypasem, ale również architekturą, m a g i ą i innymi) oraz architektury ludowej. Badania te były realizowane w dwu etapach: 1) zebranie materiału ź r ó d ł o w e g o j a k o rejestrację określonych zjawisk lub w y t w o r ó w kulturowych. 2) opracowywanie pozyska­ nych m a t e r i a ł ó w pod k ą t e m planowanych monografii. Podjęte zagadnienia analizowano w kontekście kulturowym i historyczno-społecznym oraz ekono­ micznym, nie pomijając w a r u n k ó w ekologicznych badanych terenów. R ó w n o l e g l e pod kierunkiem Mieczysława G ł a d y s z a pracownicy omawianej 1 Komisja utworzona została w 1959 r. i nosiła p o c z ą t k o w o Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, a od nazwę 1976 r. stała się Międzynarodowej Międzynarodową Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. Członkami-założycielami Komisji była Polska i Czechosłowacja. W skład jej weszły następnie: Rumunia. Bulgaria, Węgry, Z S R R i Jugosławia. W 1976 r. Komitet Nauk Etnologicznych oficjalnie zalegalizował działalność Polskiej Komisji. Funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o powierzono prof. dr. M . Gładyszowi, który pełnił ją do 1984 r. �152 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK placówki podjęli pracę nad zestawieniem bibliografii kultury ludowej Karpat, k t ó r a u k a z a ł a się w 1960 r. pod redakcją Profesora. W s p ó ł a u t o r a m i opracowania b y l i : M . G ł a d y s z o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz, A . K o ­ walska-Lewicka, I . Nizińska, Z. Szromba, D . Tylkowa. W tym czasie — wspólnie z K a t e d r ą Etnografii Słowian U J — prowadzone były również badania terenowe w Beskidzie Śląskim (połączone z praktykami studenckimi). W wyniku szeroko zakrojonych b a d a ń powstały prace magister­ skie, nad k t ó r y m i pieczę roztaczali poszczególni pracownicy Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie. Pod naukowym kierunkiem prof. M . G ł a d y s z a prowadzone były także prace doktorskie, m . in. z t e r e n ó w karpackich (Zambrzycka-Kunachowicz 1974; Szromba-Rysowa 1978; Tylkowa 1978). Równocześnie trwały prace terenowe w innych regionach górskich (Beskid Sądecki, Podhale). N a podstawie zebranych m a t e r i a ł ó w powstały opracowania monograficzne i artykuły, k t ó r y c h r ó ż n ą t e m a t y k ę łączył wspólny teren karpacki (np. Tylkowa 1962; G ł a d y s z o w a 1972). W 1971 r. na skutek zmian organizacyjnych i odejścia z Z a k ł a d u Etnografii prof. Gładysza, k t ó r y pozostał nadal kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ, p l a c ó w k ę tę przemianowano na G r u p ę R o b o c z ą Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N (po włączeniu Zespołu do B a d a ń nad K u l t u r ą R o b o t n i c z ą kierowanego do tej pory przez prof. dr. K . D o b r o w o l ­ skiego), a następnie na P r a c o w n i ę Etnografii w Krakowie Z a k ł a d u Etno­ grafii I H K M P A N . Kierownictwo placówki obejmują kolejno: dr A . Kowalska-Lewicka, doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a , dr Z . Szromba-Rysowa, dr D . Tylkowa. Z p o c z ą t k i e m lat siedemdziesiątych „ k a r p a c k a " działalność Pracowni zostaje w pewnym sensie zawieszona na skutek włączenia pracow­ n i k ó w do prac związanych z przygotowaniem poszczególnych t e m a t ó w rea­ lizowanych w ramach problemu „ K u l t u r a ludowa źródłem świadomości narodu". W wyniku współpracy koordynowanej przez Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N w Warszawie u k a z a ł o się dwutomowe wydawnictwo pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981)-- W tym czasie nie ustają jednak kontakty z M i ę d z y n a r o d o w ą Komisją K a r p a c k ą . K o n t y n u a c j ą innej inicjatywy Mieczysława G ł a d y s z a był udział poszczegól­ nych p r a c o w n i k ó w omawianej placówki w opracowaniu zbiorowym Etno­ grafia n a r o d ó w słowiańskich, t. I I : Słowianie zachodni, rozdział „Polacy". Redaktorem tego opracowania byla M . G ł a d y s z o w a , k t ó r a również przygo­ t o w a ł a rozdział poświęcony budownictwu. D . Tylkowa o p r a c o w a ł a wnętrze mieszkalne, K . Hermanowicz-Nowak — regionalizację stroju ludowego, a U . Lehr g o s p o d a r k ę przyswajającą i jej rolę we współczesnej produkcji wsi. Opracowanie zostało p r z e t ł u m a c z o n e na język rosyjski i przedstawione przez głównego redaktora na Konferencji Komitetu Redakcyjnego wydawnictwa Etnografii N a r o d ó w Słowiańskich w Moskwie w 1977 r. 2 W pierwszym tomie pracownicy omawianej placówki przygotowali siedem artykułów, w drugim zaś — trzy. �BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI E T N O G R A F I I I H K M PAN, KRAKÓW 153 W ramach realizacji z a d a ń M K K i B M a r i a G ł a d y s z o w a i Danuta Tylkowa przygotowały monograficzne opracowanie dotyczące tradycyjnego budownictwa mieszkalnego z terenu Karpat Polskich, k t ó r e zamieszczono w syntetycznym opracowaniu Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach. Ukazała się j u ż opracowana przez wspomniane autorki bibliografia tego zagadnienia (jako część s k ł a d o w a problemowej bibliografii z terenu Karpat i B a ł k a n ó w ) . W planowanych dalszych opracowaniach syntetycznych z tego terenu uczest­ niczą: M . Kopacz — gospodarka c h ł o p s k a , K . Jagieła — transport i komuni­ kacja, a wraz z D . Tylkową — budownictwo gospodarcze. Z k o ń c e m lat siedemdziesiątych w ramach problemu „Tradycja i nowa­ torstwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackiej" podjęte zostały prace nad wybranymi zagadnieniami z kultury m i e s z k a ń c ó w wsi Karpat Polskich. W wyniku prac badawczych prowadzonych w Beskidzie Sądeckim i Śląskim powstały dwie pozycje zbiorowe, k t ó r e u k a z a ł y się drukiem {Tradycje... 1984; Studia... 1985). Opracowania oparte na badaniach terenowych s t a n o w i ą rodzaj monografii problemowych w kontekście tradycji i współczesności. N a podstawie analizy obiektywnych c z y n n i k ó w wywołujących określone p r z e o b r a ż e n i a starano się wskazać, w jakich dziedzinach i do jakiego stopnia lokalne dziedzictwo kulturowe oddziaływało na współczesne procesy zmian oraz j a k i m i drogami przebiegała selekcja e l e m e n t ó w tradycyj­ nych. Podjęte tematy o d p o w i a d a ł y o k r e ś l o n y m działom kultury ludowej. Większość t e m a t ó w jest kontynuowana w poszczególnych regionach K a r p a t : K . Hermanowicz-Nowak — strój ludowy, Z . Szromba-Rysowa — pożywienie, D . Tylkowa — medycyna ludowa, K . Kwaśniewicz — zwyczaje i obrzędy doroczne, U . Lehr — demonologia l u d o w a . Zamiarem badaczy jest prześledze­ nie p r o c e s ó w p r z e o b r a ż e ń na podstawie analizy zmian p o d ł o ż a i innych c z y n n i k ó w sprawczych. 3 W r o k u 1978 u k a z a ł o się drukiem monograficzne opracowanie M . G ł a dyszowej, Górnośląskie budownictwo ludowe, za k t ó r e w 1981 r. autorka o t r z y m a ł a n a g r o d ę Sekretarza Naukowego P A N . W latach osiemdziesiątych ukazały się inne opracowania związane z terenem K a r p a t : A . Kowalskiej-Lewickiej, Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim (1980), Z . Szromby-Rysowej. Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi kaprackiej (1988). U . Lehr w 1983 r. o b r o n i ł a pracę d o k t o r s k ą z a t y t u ł o w a n ą Wierzenia w istoty ponadzmyslowe a postawy i za­ chowania ludności w wybranych wsiach karpackich w Polsce. Z ł o ż o n a została do d r u k u praca D . Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i współczesność, a K . Hermanowicz-Nowak p r z y g o t o w a ł a r o z p r a w ę d o k t o r s k ą pt. Społeczno-kulturowe funkcje stroju ludowego w wy­ branych wsiach Beskidu Śląskiego od początku XX wieku do współczesności. 3 Poszczególne zagadnienia omawiane byly w obu tomach przez tych samych badaczy. W tomie p o ś w i ę c o n y m Beskidowi Sądeckiemu brak jest rozdziału d o t y c z ą c e g o budownictwa otaz form współpracy. W Beskidzie Śląskim nie ma opracowania d o t y c z ą c e g o wierzeń i zwy­ czajów związanych ze śmiercią. �154 K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK Pracownicy omawianej placówki brali udział w licznych krajowych i między­ narodowych konferencjach naukowych i popularnonaukowych, związanych z badaniami kultury karpackiej, na których wygłaszali referaty i komunikaty. Wiele z nich u k a z a ł o się drukiem (np. Kwaśniewicz 1979, 1983; Lehr 1982. 1984; G ł a d y s z o w a 1981; Tylkowa 1981, 1985) . Należy także w s p o m n i e ć 0 uczestnictwie K . Kwaśniewiczowej w pracach s ą d ó w konkursowych i pro­ wadzonych przez nią konsultacjach z zakresu obrzędowości o b s z a r ó w ziem górskich . Od czasu powstania M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach dwie osoby z Pracowni Etnografii są na stałe włączone w jej działalność. Doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a od 1985 r. pełni funkcję przewodniczącej Polskiej Sekcji tej K o m i s j i , a dr D . Tylkowa jest od 1976 r. jej sekretarzem. Jak z powyższego wynika, przyjęty przed laty przez prof. M . G ł a d y s z a profil naukowo-badawczy, zakładający teren j a k o punkt wyjścia w procesie poznawczym, jest przez P r a c o w n i ę Etnografii I H K M P A N w Krakowie nadal kontynuowany. Szeroko zaplanowane i systematycznie prowadzone badania terenowe wybranych e l e m e n t ó w kultury poszczególnych grup zamiesz­ kujących tereny górskie w Polsce w przyszłości powinny pozwolić na do­ konanie bardziej syntetycznego opracowania kultury karpackiej. Zaplanowane w ten s p o s ó b opracowanie m i a ł o b y na celu p o g ł ę b i o n ą interpretację przebie­ gających na tym terenie zjawisk kulturowych oraz ukazanie m e c h a n i z m ó w zachodzących tam procesów. Tak ukierunkowana działalność rozwijająca się od lat w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie sprawiła, iż w ś r o d o w i s k u etnograficznym przylgnęło do niej określenie — „ P r a c o w n i karpackiej" — zespołu traktującego badania terenowe j a k o najważniejsze etnograficzne ź r ó d ł o poznawcze. W 198 i r. podjęte zostały badania n a s t ę p n e g o regionu Karpat — Beskidu Żywieckiego. Opracowanie zbiorowe przewiduje, podobnie jak w poprzednich przypadkach, omówienie poszczególnych zagadnień tematycznych wybranych dziedzin kultury ludowej. W tomie t y m , poza o m ó w i e n i e m tych samych zagadnień, co poprzednio, a więc stroju, pożywienia, medycyny ludowej, o b r z ę d ó w i zwyczajów dorocznych oraz wierzeń, znajdą się dodatkowe tematy: M . Kopacz opracowuje „ n a b y w a n i e i przekazywanie wiedzy 1 umiejętności rolno-hodowlanych w rodzinie", K . Jagieła „tradycyjne budownictwo inwentarskie w Karpatach Polskich", a J. Sikoń — „wiedzę a s t r o n o m i c z n ą " . Praca przygotowana na podstawie m a t e r i a ł ó w z tego terenu 4 5 4 Z. Szromba-Rysowa wygłosiła na Węgrzech referat pt. „Biirgerliche Einflüsse auf polnische Volksnahrung und 5 Są to m. in.: M i ę d z y n a r o d o w y Żywieckie i Festiwal Górali die Ernáhrungsgewohnheiten". Festiwal Folkloru Polskich w Żywcu. Ziem Góralskie Górskich (Zakopane), Spotkania (Krynica). Góralski Karnawał i S a b a ł o w e Bajania (Bukowina Tatrzańska). pod Gody Jaworzyną �155 BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI ETNOGRAFII I H K M PAN, KRAKÓW zostanie z ł o ż o n a do druku w 1989 r. i u k a ż e się w ramach serii: Komisji Etnograficznej przy Oddziale P A N w Krakowie. Od 1989 r. j a k o kolejny teren b a d a ń planowane jest Podhale. Prace LITERATURA Bibliografia 1960 Bibliografia polskiej, Etnografia 1976-1981 historii kultury ludowej M . Gładysz (red.). Karpat, cz. 1. Materiały do bibliografii (red.), Wrocław, Warszawa. Polski Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M. Biernacka t. 1-2. G ł a d y s z o w a M. 1972 Przeobrażenia w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] Ludová w latach ¡946-1967 kultura v Karpaloch, Bratislava, s. 175-187. 1978 Górnośląskie 1981 Uwarunkowania budownictwo ludowe, budownictwa Wrocław. ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2. s. 159-172. Kowalska-Lewicka 1980 A. Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Komisja Etnograficzna, Sądeckim, P A N — Oddział w Krakowie, Wrocław. Kwaśniewicz K. 1979 Polské [w:] lidové masopustní Masopustní obyčeje tradice, seria: (se zvláštním Lidová zřetelem kultura ke karpatské a současnost, t. oblasti), 5, Brno, s. 11.1-127. 1983 Svatební obřady v polské stav a proměny, seria: vesnické Lidová společnosti, kultura [w:] Svatební a součsnost, obřad. t. 9, Brno, Současny s. 247-256. L e h r U. 1982 Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę, „Etnografia Polska", t. 26. z. 1, s. 277-283. 1984 Psychologie and the inhabitants socio-religious aspects of the Carpathian of villages, beliefs in supernatural „Ethnologia beings Polona", vol. of 10, s. 91-107. Studia 1985 Studia z kultury ludowej Beskidu Komisja Etnograficzna, Wrocław. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1978 1988 Tradycja 1985 Tylkowa 1962 1978 P A N — Oddział w Krakowie, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, Etnograficzna, Wrocław. P A N — Oddział w Krakowie, Przy współczesnej wspólnym stole. Z obyczajowości wsi karpackiej, Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, Polska", I. 28, z. 1. D. Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej Sądecczyźnie, Polska", t. 6, s. 338-374. Zdobywanie i użytkowanie w Krakowie, 1981 Sądeckiego, Traditionelle Traditionelie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Komisja Etnograficzna, Komisja Wrocław. „Etnografia „Etnografia P A N — Oddział Wrocław. Formen des Wassertransportes in den polnischen Transporlmethoden, Budapest, s. 37-41. Karpaten. [w:] �156 KRYSTYNA 1985 Die Volkspharmakologie vol. HERMANOWICZ-NOWAK der Dorfbewohner 5, z. 3, Beitrage und in den polnischen Karpaten, Wachtrage zur 5. „Currare", Fachkonferenz Ethnomedizin, s. 61-64. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1974- Rzemieślnik w społeczności rolników, Wroclaw. Krystyna Hermanowicz-Nowak KARPATENFORSCHUNGEN FUR ETHNOGRAPHIE DES INSTITUTS IN D E R FORSCHUNGSSTÁTTE IN D E R A B T E I L U N G ETHNOGRAPHIE DER GESCHICHTE DER MATERIELLEN DER POLNISCHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN FORTSETZUNG D E R VON PROFESSOR 1NITIERTEN KULTUR IN KRAKÓW. MIECZYSŁAW GŁADYSZ FORSCHUNGSRICHTUNG Zusammenfassung Die im Titel genannte Forschungsstátte entstand 1954 und wurde bis 1971 von Professor M i e c z y s ł a w Gładysz geleitet. Das Interesse des Professors für die Kultur der K a r ­ paten hat bedeutende Weise das wissenschaftliche und Forschungsprofil der Státte beeínfluĎt. in dem Terrainforschung ais Ausgangspunkt für den ErforschungsprozeB vorausgesetzt wurde. Die Forschungen umfaBten das Gebiet polnischer Karpaten, wobei der Reihe nach die Beskiden-Regione von Sącz und Śląsk (Schlesien) bearbeitet wurden; die Bearbeitung von Beskid Żywiecki kommt ihrem AbschluB nahe. E s wird geplant, ab 1989 die Bearbeitung von Pod­ hale aufzunehmen. Die Bearbeitungen einzelner Regione setzen sich ais Ziel, die auf ihrem Gebiet verlaufenden Kulturerscheinungen tiefer zu analysieren und die Mechanisme, der sich dort vollziehenden Prozesse, vorzustellen. Weit geplante und systematisch geführte Feld- forschungen gewáhlter Kulturelemente der einzelnen Bevolkerungsgruppen im Bergland, sollen es in der Zukunft móglich machen, eine synthetische Bearbeitung der Kultur des Karpatengebiets zustandezubringen. Seitdem paten 1959 die Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur der K a r ­ und des Balkans entstanden ist, haben sich die Mitarbeiter der hier besprochenen Forschungsstátte aktiv ihrer Tátigkeit angeschlossen. Sie nahmen an vielen wissenschaftlichen und populárwissenschaftlichen Konferenzen im Inn und Ausland teil, die sich mit Karpaten­ forschung bescháftigten. Eine so gerichtete Aktivitát der sich seit Jahren entwickelnden Forschungsstátte Ethnographie in K r a k ó w hat dazu geführt, daB sie in ethnographischen patenforschungsstátte" bezeichnet für Kreisen ais „Kar- wird, deren Kollektiv Feldforschungen für wichtigste E r - kenntnisquelle halt. Ühersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1319be77b5a7c7f7743b35d3ee13a108.pdf bccd0e18310fc32cb5b629df350be390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1114 Title A name given to the resource Badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ {Uniwersytet Warszawski) . B A D A N I A NAD C Y G A N A M I Badania nad Cyganami zostały podjęte w warszawskiej Katedrze Etnografii przed wieloma laty. Początkowo nie miały one charakteru prac szerzej zorganizowanych. Temat został zainicjowany pracami ma­ gisterskimi poświęconymi tej społeczności — moją, a niedługo później Marka Ignacego Kamińskiego. W roku 1975 w ramach programu studiów (zajęć laboratoryjno-ćwiczeniowych) utworzona została grupa, której celem pracy przez półtora roku byli Cyganie. Uczestniczyło w niej 15 studentów. Jako pierwsze podjęto zagadnienie dystansu etnicznego Polacy — Cyganie i ich wza­ jemnych sądów o sobie. W początkowym okresie nacisk położono na ba­ dania wśród Polaków, później — po oswojeniu się grupy z problematyką i społecznością cygańską — na pracę wśród Cyganów. N i m zakończone zostały prace grupy, jej część podjęła ten sam temat w ramach badań węzłowych. Była to kontynuacja problemu dystansu, ale z przesunię­ ciem nacisku na rolę Cyganów w polskiej kulturze ludowej i ich w niej obecność. Temat badań grupy realizowany był na Podlasiu, badań w ę ­ złowych •— na obszarach Polski południowo-wschodniej oraz centralnej. Materiał uzupełniano także na kolejnych Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W roku 1981 rozpoczęła działalność kolejna grupa ćwiczeniowo-laboratoryjna. Uczestniczący w niej studenci realizowali do­ datkowo także badania łączące się z tematyką prac węzłowych. Punkt wyjściowy stanowiły stosunki między Polakami a Cyganami — dystans etniczny oraz wzajemne wizerunki (stereotypy i autostereotypy). Na­ stępnie podjęto problem identyfikacji i tożsamości Cyganów, ich zróżni­ cowania i zasad określania grupy swojej wobec innych grup cygańskich oraz. wobec nie-Cyganów (na to ostatnie zagadnienie położono największy nacisk). Ostatnim tematem dwuletniej pracy były badania nad t y m , "jakie czynniki, jakie elementy są tymi w kulturze, które dla Cyganów stanowią identyfikatory romanipen (cygańskości). Z t y m wiązało się poz­ nawanie cygańskiej kultury w ogóle i jej złożoności. Badania prowadzo- �132 L E C H MROZ no zarówno wśród Cyganów osiadłych od dawna, jak i do niedawna wędrujących. Realizowane równolegle badania węzłowe dotyczyły tych samych te­ matów, a ponadto wozów cygańskich — niegdyś powszechnego, dziś już zupełnie zanikającego elementu ich kultury (są to więc działania ratun­ kowe i inwentaryzacyjne, chroniące od zupełnego zapomnienia zarów­ no same przedmioty, jak i wiedzę o nich). Aktualnie realizowane tematy stanowią kontynuację tych z lat wcześ­ niejszych, są to: a) stosunki interetniczne Polacy — Cyganie i wzajem­ ne sądy o sobie; b) miejsce i rola Cyganów w kulturze polskiej; c) ob­ raz kultury Cyganów w Polsce i jej zróżnicowanie; d) tożsamość i iden­ tyfikacja grup cygańskich; e) wozy cygańskie.. Poza ostatnim wszystkie pozostałe tematy mieszczą się w dość sze­ rokich, ale spójnych ramach, dających możliwość odpowiedzi na wiele pytań. Prace te oparte są na badaniach terenowych w środowisku cygań­ skim (głównie) i niecygańskim w kilkunastu punktach na terenie całej Polski, a także na przeprowadzonej w całym kraju ankiecie, której ce­ lem jest przygotowanie mapy rozprzestrzenienia Cyganów w Polsce — czego do tej pory brak, a co jest jedną z podstawowych kwestii dla ba­ dań i ich opracowywania — na poszukiwaniach archiwalnych i studio­ waniu literatury. Pełniejszemu poznaniu wizerunku Cyganów w świa­ domości Polaków, w literaturze (także jarmarcznej i ludowej) i w fol­ klorze służyć będą przygotowywane obecnie prace magisterskie studen­ tów polonistyki w białostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego pisa­ ne pod moim kierunkiem, pomyślane jako dopełnienie tematów realizo­ wanych bezpośrednio w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Badania nad Cyganami prowadzone są głównie przez studentów i ab­ solwentów Katedry warszawskiej, ale uczestniczą w niej bezpośrednio lub współpracują w różnych podtematach także pracownicy innych instytucji — Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum Okręgowego w Tarnowie oraz Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. W ten sposób zaczyna powstawać ogólnopolski zespół badaczy zajmujących się tą tematyką. Dotychczasowa polska literatura na temat Cyganów ma bardzo znacz­ ne luki. Egzotyczna barwność Cyganów powodowała zainteresowanie n i ­ m i szerokich kręgów ludzi, poetów, malarzy, dziennikarzy, ale w bar­ dzo małym stopniu (poza językiem) naukowców. Spowodowało to, że wprawdzie bardzo wiele napisano na ich temat, ale znaczna część to wiadomości zupełnie fałszywe. Zaciążyło to zasadniczo na stanie wiedzy. Ilość pozycji wartościowych dotyczących historii i kultury Cyganów jest znikoma. Sytuacja lepsza, choć nie zupełnie różna, jest w cygano­ logii na świecie — odpowiednio do tego przygotowani badacze także omi- �B A D A N I A NAD C Y G A N A M I jali Cyganów w swoich zainteresowaniach. Dopiero od kilku lat zaczyna się to zmieniać. Dlatego też obecnie podjęcie badań nad Cyganami wiąże się przede wszystkim z problemem źródeł, ze stworzeniem bazy, która pozwoli na analizowanie i rozumienie tej społeczności i jej kultury. Służą temu prace archiwalne, ankietowe i ba­ dania terenowe. Niedostatki źródeł i konieczność ich tworzenia powodu­ ją, że efekty badań są jeszcze mało spektakularne. Stosunkowo łatwiej uzupełnić stan wiedzy w przypadkach takich, jak np. stereotyp Cyga­ nów w oczach Polaków czy rola Cyganów w kulturze ludowej. Najpo­ ważniejszy problem stanowi jednak wzbogacenie źródeł do kultury Cy­ ganów, t y m bardziej że jest to społeczność trudna w badaniu, często nie­ ufna, hermetyczna. Jednakże już dotychczasowe osiągnięcia pozwalają w wielu przypad­ kach na weryfikację wiedzy zastanej i wyjaśnienie tych niejasności, jakie zdarzają się nawet w pracach wartościowych. Niektóre z podjętych tematów nie mają do tej pory wypracowanej zadowalającej metodologii postępowania badawczego {np. badania nad tożsamością i identyfikacją), stąd także potrzeba szukania właściwych metod i technik badań. W y n i k i dotychczasowych prac znalazły,odbicie w publikacjach w „Et­ nografii Polskiej", „Ethnologia Polona", „Polskiej Sztuce Ludowej" (wy­ danych lub aktualnie będących w druku) oraz specjalistycznych czasopis­ mach pozapolskich „Etudes Tsiganes" i innych *. • Aktualnie opracowywane są w y n i k i badań ankietowych oraz kon­ tynuowane badania we wszystkich z wymienionych tematów. W naj­ bliższym roku planuje się przygotowanie do publikacji wyników ankie­ t y oraz części materiałów na temat roli Cyganów w kulturze polskiej, a także opracowanie materiałów dotyczących wozów. Cyganie są grupą mniejszościową. Sytuacja, w jakiej się znajdują, jest sytuacją społeczności żyjącej w obcym etnicznie tle grupy dominu­ jącej, większościowej. Badania ukazują —• oprócz specyfiki cygańskie.] — wiele sytuacji i zjawisk, które — jak się wydaje — wychodzą poza w y ­ łącznie cygańską grupę mniejszościową i mają charakter bardziej uni­ wersalny, związany ze społecznościami w diasporze i zdominowanymi przez te, które stanowią większość, stojącymi wobec zagrożenia asymila­ cją i konieczność obrony własnej odrębności, własnej osobowości kultu­ rowej i egzystencji biologicznej. Pokazują m i n . mechanizmy obrony swojej tożsamości i ewolucję postaw w celu znalezienia wzorów zacho­ wań adekwatnych do sytuacji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 2 — zeszyt w c a ł o ś c i p o ś w i ę c o n y C y ­ g a n o m ; L . M r ó z , Les Chaladytka roma, Tsiganes de Pologne, „ E t u d e s Tsiganes", n r 1: 1979; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1-2: 1981 — zeszyt p o ś w i ę c o n y C y g a n o m ; . L . M r ó z , Sytuacja Cyganów w Polsce, „ P r o b l e m e s Politiquee et Sociaux", Nov.: 1983, i i n n e . 1 �134 LECH M R ' Z Skłania to do podjęcia prób poszukiwania tych wartości w kulturze Cyganów, tych treści i znaczeń, które mimo oddziaływań z zewnątrz stanowią jakby model utrzymujący ich cygańskość i pozwalający im zi­ dentyfikować się, mimo różnic wewnętrznych, jako Cyganie, jako Roma. Być może wiąże się to nie tylko z cygańską specyfiką, ale ma powszech­ niejszy charakter — zapewne wskazane byłoby podjęcie badań porów­ nawczych wśród innych mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce, a taka właśnie kontynuacja tematu „Cyganie" leży w zamierzeniach zarówno realizujących aktualne badania nad Cyganami, jak i Katedry. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6382d6cf1505d7f717c51be5373afe95.pdf 2591f31f9503cb16930bee69d4e8ad93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1101 Title A name given to the resource Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wyniki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska* t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ {Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH. ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no­ woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró­ cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l ­ t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro­ pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem­ nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y ­ razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada­ niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro­ pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż­ nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r. dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin: etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an­ tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno­ rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n ­ terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro­ wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *. 1 O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada w Moskwie na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posiedzenie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, „ L u d " , t. 61; 1977, s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Europejskie badania porów­ nawcze w ramach projektu „Kultura". Konferencja w Tallinnie, „ L u d " , t. 63; 1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e : J. B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Kultura rodziny a środowisko. Z badań rodzin wielkomiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich w województwie poznańskim, „ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i , Osvrt na istra¿ivanja transmisije kulturę u porodici, [w:] Promene u tradicionalnom porodicznom životu u Srbji i Polskoj, B e o g r a d 1982, s. 63-72. �4(> JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed­ miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz: kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy­ odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują­ cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo­ czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze­ szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami. W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba­ dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978), trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma­ lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes­ ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco­ wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu­ ropejskiej perspektywie porównawczej. Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych­ czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem „Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę: bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze­ społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze­ go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich. Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki. Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące problemy metodologiczne i organizacyjne. 2 3 8 Opublikowano je w k s i ą ż c e : in Seven East and West European B u d a p e s t 1984. The Family and its Culture, An Investiation Countries, ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i , * Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń - �B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN 17 Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki: odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie' możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as­ pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor­ dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy­ razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro­ boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy­ jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere­ nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie­ których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas­ nej inicjatywy. Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro­ dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek­ cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba­ dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów­ na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria doboru rodzin do badań: 1. K r y t e r i u m typu strukturalnego rodziny. Ze względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie­ pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie w procesie enkulturacji. 2. K r y t e r i u m miejsca zamieszkania. Wyodrębniono trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem­ nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba­ nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle­ gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami stwami zurbanizowanymi w celu o d r ó ż n i e n i a przedprzemysłowymi, dla których tural H. U d у, study. Por. S. próbuje Cross — ich się cultural „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973, międzynarodowe" wadzenie gubi rozróżnienia badanych społeczności. informację między o dwoma od kulturze studiów zerezerwować analysis: terminami społecznościami methods s. 251. T e r m i n jako nad t e r m i n cross „przekrojowe przedmiocie wymaga and ponadto badań. — cul­ scope, studia Wpro­ kategoryzacji, �•48 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna­ czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur­ banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz­ kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba­ dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza­ leżną. 3. K r y t e r i u m przynależności społeczno-zawodo­ w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno­ wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji. 4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś ­ c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż­ nych środowiskach i typach rodzin. Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte­ riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden­ tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona­ riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio­ nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro­ dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo­ wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za­ równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól­ nych jej członków. W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby — próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro­ wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia­ dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw­ szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico­ wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte­ rystyki. �B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N 49 Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta­ tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes­ połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko­ polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y ­ branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto­ rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre­ zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd­ ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra­ nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach, ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu­ siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie •zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a " może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak­ tywności kulturalnej i przekazu kultury. W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz­ nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze­ cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska­ nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu­ rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós­ tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro­ dziny. W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra­ dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól­ nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory­ ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ­ nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ­ niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania 4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1 �50 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me­ tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś­ ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa. Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto­ sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o ­ dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal­ nych. W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate­ riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,, jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków. Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,, przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu­ cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ­ niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi­ nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob­ jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek­ tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi. Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania, może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi­ kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych związanych z kulturą i życiem społecznym. Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war­ tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma­ teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również �B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN 51 w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe' przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia­ nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l ­ tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj­ nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być").. Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze­ mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta. Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon­ cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za­ znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar­ cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj­ ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys­ temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,, co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po­ zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon­ centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi­ ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin­ ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny punkt widzenia całości społeczno-kulturowych. Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in. metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za­ kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce­ lem programu „Kultura". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a76c2192ee99a47189f03e58da7783c8.pdf ad1846c7ae0ce719c2ef326d0981860b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1115 Title A name given to the resource Badania polsko-macedońskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 TOMASZ STRĄCZEK (Uniwersytet Warszawski) B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W 1972 r. podjęto w ówczesnej Katedrze Etnografii próbę przeglądu stanu badań i teorii w zakresie etnogenezy, a przede wszystkim etnoge­ nezy Słowian . Badania te, po śmierci K. Moszyńskiego i J. Czekanowskiego, zeszły z pola widzenia etnografów. Powodem, jak ocenia to A. K u ­ trzeba-Pojnarowa , było zawężenie pola badań etnografów do okresu ostatnich 100 lat (tzn. okresu, który obejmują bezpośrednio źródła etno­ graficzne). Nie wchodząc głębiej w przyczyny tego stanu rzeczy trzeba stwierdzić, że był to jednak okres, w którym rozwijały się elementy teorii innego rodzaju (strukturalizm, semiotyka) zapowiadające interesu­ jące wzbogacenie badań nad etnogenezą i zapewniające i m start w innym punkcie niż ten, w którym zakończył badania K. Moszyński. Jak wynika bowiem z dyskusji na konferencji poświęconej pamięci K. Moszyńskiego i J. Obrębskiego , kontynuacja badań zgodnie ze szczegółowymi wskaza­ niami Moszyńskiego mogłaby grozić powtarzaniem wyników przez niego już raz ustalonych. Wspomniane jednakże propozycje teoretyczne w po­ łączeniu z inspiracjami płynącymi z teorii Moszyńskiego mogłyby dać interesujące wyniki. 1 2 3 4 Zgodnie z tymi inspiracjami zdecydowano się na podjęcie prac po­ równawczych uwzględniających materiał dotyczący obszaru Słowiańszczy­ zny południowej oraz północno-wschodniej, w tym zarówno leśnego ob­ szaru północnego jak i południowo-wschodniej, nizinnej części Polski, która zachowała wiele śladów z okresu kontaktów Słowian z innymi 1 - P r a c e w s e k c j i etnogenezy K o m i t e t u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , n i e w 1977 г., por. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , O c e n a dorobku i perspektywy „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 2, s. 23-37. ! podsumowa­ etnografii, s K o n f e r e n c j a o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 25-27 X 1977 r. p r z e z K o m i t e t S ł o w i a ­ noznawstwa P A N i K a t e d r ę Etnografii U W — materiały publikowane w: „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. 4 cia Z . S o k o l e w i c z , Teoria do badań etnogenetycznych, kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjś­ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 83-110. �136 TOMASZ STRĄCZEK ludami na obszarze stepu euroazjatyckiego. Badania obszaru północnegomiały stanowić w stosunku do materiału pozostałego formę kontrolną w podwójnym sensie: 1) elementy najstarsze powinny reprezentować to, co było charakterystyczne dla kultury słowiańskiej leśnej, a nie stepowej (i prawdopodobnie młodszej), 2) można było się spodziewać, że te z naj­ starszych elementów, które występują na północnym wschodzie Polski oraz na Bałkanach, będzie można zaliczyć — zgodnie zresztą z przypu­ szczeniem Moszyńskiego — do zrębu kultury słowiańskiej. Podjęcie badań na terenie Macedonii było nawiązaniem do tradycji badań J. Obrębskiero prowadzonych tam w latach 1932-1933 i wykorzy­ staniem realnych możliwości . Należało z natury rzeczy uwzględnić fakt, że był to obszar, na którym nawarstwiło się szczególnie wiele fal k u l t u ­ rowych. Podjęte prace miały charakter stacjonarny. Prowadzono je w konwencji strukturalno-semiotycznej i t y m samym miały obejmować szeroki teren wykraczając poza jedną, badaną intensywnie wieś. Decyzja o podjęciu badań w jednej wsi i przedstawieniu ich rezultatów na szero­ k i m tle porównawczym, jakie tworzyły źródła publikowane i archiwalne zbierane przy innych okazjach, spowodowana była przekonaniem, że w sytuacji, w której posługujemy się materiałem zbieranym przez róż­ nych badaczy dla różnych celów i przedstawiających duży rozrzut cza­ sowy, a także przestrzenny, konieczne jest ustalenie pewnej ilości punk­ tów stacjonarnych, w których można by ludowe taksonomie sprawdzić w czasie badań pogłębionych, w sytuacjach, w których przedstawienie szerszego kontekstu jest możliwe. s Nie można było kontynuować badań Obrębskiego na Poreczu we wsi Wołcze, gdyż została ona wyludniona. Zdecydowano się na wykorzystanie jego doświadczeń i zaproponowanego przez niego pojęcia wsi jako wspól­ noty obrzędowej w innym terenie. Opracowując plan monografii wsi przyjęto, że wieś jest nie tyle wspólnotą w sensie społecznym, ale że j e j mieszkańcy prezentują syntetyczny system klasyfikacji zjawisk rzeczy­ wistości (taksonomie) i w konsekwencji dzielą podobny obraz świata w i ­ dzianego jako system relacji między jego znakowymi składowymi. Dla­ tego też podjęto tematy dotyczące sposobu organizowania przestrzeni symbolicznej i czasu, które mogły do całościowego ujęcia tego symbo­ licznego świata doprowadzić. Oto one: 1. Sposób zorganizowania przestrzeni wsi (topografia wsi i jej symbo­ lika, dom i zagroda, ich funkcje obrzędowe i ich symbolika, ornament). 2. Rytmika obrzędów przejścia w cyklu życiowym jednostek (uzględnia się tu strój, taniec, wierzenia, gesty etc). 3. Stare formy ustnej twórczości ludowej. 6 e J e d y n e p u b l i k o w a n e m a t e r i a ł y z tego o k r e s u to p o ś m i e r t n i e p r z e z T . O b r ę b s k ą i J . H a l p e r n a a r t y k u ł Obrzędowa struktura dońskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 1, s. 201-213. • O b r ę b s k i , op. cit. opracowany wsi mace­ �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W badaniach brali udział ze strony polskiej: doc. dr Krzysztof Wro­ cławski, doc. dr Anna Zadrożyńska, dr Anna Kuczyńska-Skrzypek i mgr Tomasz Strączek. W Polsce przedmiotem badań były wsie okolic Cie­ chanowca, w Macedonii — wieś Jablanica leżąca na terenie Debarskiego Drimkolu. Debarski Drimkol swą zachodnią częścią opiera się o wschodnie zbo­ cza pasma grzbietów górskich noszącego również nazwę Jablanica. Gra­ nica regionu biegnie wysokimi szczytami, częściowo pokrywając się z gra­ nicą jugosłowiańsko-albańską. Licznie spływające z gór strumienie wpa­ dają do rzeki Czarny Drim, będącej naturalną granicą Debarskiego D r i m ­ kolu. Czarny Drim jest główną rzeką Drimkolu — płynie głębokim w ą ­ wozem werżniętym w składy wapienne. Grzbiety łańcucha górskiego Ja­ blanica zdecydowanie dominują nad całym regionem. Poszczególne szczy­ ty osiągają wysokość ponad 2000 m n.p.m. Debarski Drimkol ma dobre warunki do hodowli. Hodowla też była głównym zajęciem jego mieszkańców. Przeważały w niej owce. Postę­ pujące z czasem ograniczenie rozmiarów pastwisk, związane z przesu­ nięciami granicznymi oraz rosnące konflikty z ludnością albańską spowo­ dowały zmniejszenie rozmiarów hodowli. I tak w .końcu X V I I I w. zro­ dziła się dotkliwa potrzeba zastąpienia czymś głównego źródła utrzyma­ nia na t y m obszarze. Nie mogło to być rolnictwo. Ziemia orna w Debarskin? Drimkolu to niewiele ponad 12% ogólnej powierzchni, ponad poiowa zaś to tereny jałowe. Kamieniste pola wymagały nieustannego i żmudnego oczyszczania. Jedynym wyjściem z sytuacji było szukanie zarobku poza granicami rodzinnej ziemi. Ten sposób utrzymania później nazwano peczalbą, człowieka zaś na długo opuszczającego swą wieś — peczalbarem. „Nie ma na świecie nic gorszego od peczalby i nikt nie chce być włóczęgą po obczyźnie" — powiedział w latach trzydziestych ma­ cedońskiemu etnografowi Milenkovi Filipovičowi jeden z peczalbarów* W początkowym okresie miejscem peczalby był Egipt, Azja Mniejsza, A l ­ bania, a także Wenecja. Później Serbia, Rumunia, dalej zaś Rosja, Niem­ cy, Austro-Węgry, różne regiony dawnej Turcji, a w ostatnim czasie USA. Dalekie i trwające wiele lat wyjazdy były udziałem zwykle Ma­ cedończyków prawosławnych. Uważano za niegodne, by prawosławny peczalbar wrócił wcześniej niż po kilku latach. Macedończycy wyznania muzułmańskiego jeździli na znacznie krótsze peczalby do krajów s ą ­ siednich. Pod nieobecność mężczyzn ciężar pracy w polu spadał na ko­ biety. W drogę ze wsi udawano się wspólnie, w grupach. Zwykle każda rodzina wysyłała peczalbara — w odprowadzaniu więc uczestniczyła cała wieś. Największe rozszerzenie opisywanej doliny to teren wsi Jablanica. 7 8 7 8 M . S . F i 1 i p o v i ć, Debarski F i 1 i p o v i č, op. cit, s. 37. Drimkol, S k o p j e 1939. �138 TOMASZ STRĄCZEK Wieś leży na zboczu złożonym z k i l k u tarasów, które przechodzą jeden w drugi. Najniższym punktem wsi jest płynący samym dnem lokalnej doliny strumień. Jablanica składa się z ośmiu części oddzielonych od sie­ bie drogami. O wyborze tej, tak usytuowanej wsi zadecydowało, że była to — podobnie jak w przypadku badanej przez Obrębskiego wsi Wołcze — wieś trudno dostępna, izolowana przez elementy krajobrazu od n i ­ zinnej części kraju. Taka izolacja wsi, jak sądzę, ułatwia badanie jej jako wspólnoty światopoglądowej. Do tego dochodzi moment drugi: peczalba. Stałe migracje mężczyzn za chlebem powodowały, że o całości i zwar­ tości wsi nie decydowała jej gospodarka (o czym będzie niżej), ale obrzę­ d y i wierzenia. Domy poszczególnych rodów skupione są w jednym miejscu. Wieś roz­ rzucona jest na znacznej przestrzeni gęsto poprzecinanej biegnącymi w dół głębokimi wąwozami, oddzielającymi od siebie poszczególne grupy do­ mów. Granica między Jablanica a sąsiednimi wsiami biegnie szczytami okalających ją wzniesień. Na obszarze wsi znajduje się siedem cerkwi oraz dwa cmentarze. Dwie cerkwie związane są z całorocznym obrząd­ kiem liturgicznym. W 1930 r. w Jablanicy było 181 domów, W których mieszkało 187 rodzin. Z tego w 27 domach mieszkali muzułmanie, w 1 Cyganie, w pozostałych zaś rodziny wyznania prawosławnego. We­ dług badań poczynionych w 1935 r. ludność autochtoniczna, której ciąg­ łość osadnicza wydaje się być potwierdzona od początków X V w. na t y m terenie, stanowiła około 40% ogólnej liczby mieszkańców wsi. Pozostali to przybysze z północno-zachodniej Hercegowiny, Czarnogóry i. Albanii. Głównym źródłem utrzymania oprócz peczalby jest hodowla. Rolnictwo oparte na prymitywnych systemach nawadniających, wybitnie eksten­ sywne, często nie zaspokaja podstawowych potrzeb mieszkańców wsi. Najczęściej uprawia się kukurydzę i żyto. t W Jablanicy za zezwoleniem władz tureckich powstał rodzaj systemu samorządowego, na czele którego stała rada wiejska zajmująca się orga­ nizowaniem obrony wioski, sądownictwem, a także opieką nad wdowami i sierotami. Interesująca jest świadomość pochodzenia występująca wśród mieszkańców wsi, Przedstawiciele poszczególnych rodów potrafią w y ­ mienić swych przodków do 7-9 pokolenia, zawieranie małżeństw zaś jest niemożliwe między krewnymi do 7 pokolenia. Okres ostatnich dziesiątków lat wiele zmienił w tradycyjnej strukturze wsi, wciąż jednak tradycja odgrywa t u ważną rolę w życiu. Z badań prowadzonych w Jablanicy przedstawię jedynie ich wycinek dotyczący symboliki organizacji przestrzeni wsi oraz otaczającej okolicy. Symbolikę tę odtwarzałem na podstawie opisów znanych jej mieszkań­ com wydarzeń demonologicznych i konsekwencji wynikających z tych wydarzeń. W analizie i interpretacji posługiwałem się pojęciami wypra­ cowanymi przez orientację strukturalno-semiotyczną, przyjmując za punkt wyjścia opozycję binarną „ten świat/„tamten świat", przekładalną w ra- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 139 mach języka symbolicznego na inne — takie jak np. swój/obcy czy góra/dół. Wcześniej tego typu badania prowadziłem wielokrotnie w Pol­ sce. Za każdym razem podstawą takich badań była realnie istniejąca przestrzeń fizyczna, w której należało ustalić: po pierwsze, rejestr pa­ miętanych wydarzeń (za Eliadem) typu kratofanicznego i hierofanicznego, po drugie zaś, kierując się t y m i ustaleniami, doprowadzić do uzyska­ nia mapy wsi z wykreślonym terytorium swojskiej ekumeny. Nie wdając się w szczegóły mogę stwierdzić, iż we wszystkich przypadkach wyniki badań polskich mogliśmy opisać posługując się układem horyzontalnym, w którym przestrzeń wsi była swoim, bezpiecznym terytorium. Dalej zaś rozciągał się obszar złowrogi i obcy, pełen wydarzeń budzących strach i niepewność. Tu jednak dwie uwagi. Po pierwsze — w obszarze swoj­ skiej ekumeny notowałem również, niemal każdorazowo, miejsca niebez­ pieczne — takie jak miedze, drogi, płoty, punkty związane z biegiem lokalnych wydarzeń, np. okolice naznaczone piętnem nagłych śmierci i inne. Nie wpływały one jednak na generalny kształt tego obszaru lub może inaczej — były do opanowania przez człowieka dzięki znajomości środków apotropaicznych. Po drugie przedstawiony na wspomnianej ma­ pie rozkład przestrzeni bezpiecznej to nie sytuacja ustalona raz na za­ wsze. Przeciwnie. Jest to stan, który może ulec zmianie w stosunkowo krótkim czasie i który jest wypracowany drogą skomplikowanej często działalności typu apotropaicznego, do czego wrócę niżej. Generalnie w Jablanicy zetknąłem się z sytuacją odmienną niż w Pol­ sce — szczególnie jeżeli chodzi o usytuowanie przestrzeni swojej wzglę­ dem obcej. Nałożenie na mapę wsi przypadków kratofanii i hierofanii dało niewiele. Trudno było dociec jakiejś logiki ich występowania. Po­ jawiały się w miejscach mało oczekiwanych, bez dającej się ustalić przy­ czyny. Dodatkowo ogromna przestrzeń samej Jablanicy bardzo utrudnia­ ła orientację w terenie. Dopiero nałożenie na precyzyjnie sporządzoną mapę wydarzeń kratofanicznych i hierofanicznych układu poziomic do­ prowadziło do poczynienia w moim pojęciu interesującego spostrzeżenia. Otóż w obrębie granic wsi zarysował się obszar swojskiej ekumeny poprzetykany sferami anekumeny. Tak więc, posługując się pojęciami i n ­ terpretacyjnymi, „zaświatowe" były również wąwozy, niezmiernie lianie występujące we wsi, jak i obszary wyżej położone — zdecydowanie jed­ nak mieszczące się w jej granicach. Potwierdziły to nie tylko notowane przypadki kratofamii i hierofanii, czy błądzenia, ale np. postępowanie po śmierci członka rodziny, kiedy — jeszcze do niedawna — wrzucano do najbliższego wąwozu lub zakopywano przy cerkwi łóżko, na którym zmarły leżał. Tereny położone poza granicami wsi posiadają słabe za­ barwienie demonologiczne w relacjach informatorów. Wyjątkiem są tu opowiadania o wychodzeniu na peczalbą czy jechaniu na targ. Pojawia się w nich silny element profilaktyki apotropaicznej. Nie chcę jeszcze tłumaczyć zaobserwowanych różnic występujących między badanymi �140 TOMASZ STRĄCZEK wsiami. Być może nie mają one znaczenia przy odtwarzaniu podstawo­ wych zasad konstruowania modelu przestrzeni symbolicznej. Zasługują jednakże na uwagę. Nie sposób mówić o organizacji przestrzeni symbolicznej bez poru­ szenia problemu działań apotropaicznych. Dowodnym tego przykładem jest mimowolne jakby pojawienie się ich już w tekście. Wspomniałem, iż każdorazowo opisywany kartograficznie lub w jakikolwiek inny spo­ sób stan nie jest czymś funkcjonującym raz na zawsze w niezmienio­ nym kształcie w świadomości informatorów badanych wsi. Swojska ekumena wymaga nieustannej działalności apotropaicznej przedsiębranej nie­ mal przez całą społeczność wsi, jak i praktykowanej indywidualnie, no­ szącej charakter profilaktyki, a w związku z t y m realizowanej w okre­ ślonych momentach roku w t y m samym czasie, jak i okazjonalnej o cha­ rakterze interwencyjnym, przedsiębranej nagle w wyniku niespodzie­ wanie zaistniałego zagrożenia. W czasie badań w Jablanicy szczególną uwagę poświęciłem w y s t ę p u ­ jącym tam działaniom apotropaicznym. Są to: a) działania mające na celu integrację z sacrum w ogóle, proponuję nazwać je t u mimikrą, jako że polegają one na uniknięciu niebezpiecz­ nych konsekwencji zetknięcia się ze sferą zaświatów poprzez częściowe/ przyjęcie atrybutów tej sfery; b) działania znakiem przeciwnym, tzn. sacrum-f7na sacrum—; c) działania elementami życia. Podkreślmy, że w przypadku działań a i b mamy do czynienia z sub­ stancjami porządku sakralnego (zaświatowego) w ogóle. Zobaczmy jak to wygląda na przykładach. Przyjrzyjmy się działaniom typu a ( m i m i ­ krą). Wybierając się na grzyby należy mieć skarpetę lub koszulę od­ wrócone na lewą stronę (lewa/prawa — ,,ten świat/,,tamten świat"). T y ­ pową mimikrą jest żałoba po zmarłym. Działania tego typu mają na celu integrację z atakującym lub niebezpiecznym obiektem w celu uniknięcia ujemnych konsekwencji tego ataku. Działania typu b (oddziaływanie sacrum-\-) tworzą chyba najliczniej­ szą grupę. Będzie to żegnanie się i wymawianie imion boskich, kropie­ nie święconą wodą, wieszanie ikon etc. Działania te zaświatowe w swoim, charakterze, muszą być wykonywane ostrożnie — głównie ze względu na sakralne akcesoria, bez których byłyby nieskuteczne. I tak poświęcone jajka można zobaczyć dopiero, gdy zje się coś rano — nie na czczo! Ł a ­ dunek święconego jajka (sacrum-^) mógłby okazać się zgubny w przy­ padku zetknięcia się z nim człowieka, który jeszcze tego dnia nie jadł. Pojawia się t u bowiem niebezpieczna kumulacja dwóch typowo zaświa­ towych, lewych członów opozycji binarnych: sacrum/projanum, jedze­ nie/post, na czczo. Woda przynoszona raz w roku spod cerkwi nie powin­ na się znajdować w sypialni młodych. Zetknięcie się seksu (życie!) z przed­ miotem sakralnym grozi niebezpieczństwem mieszkańcom domu. Podob- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 141 nie młodzi nigdy nie śpią w pomieszczeniu, w którym znajdują się ikony. Niewiele mniej liczne są działania typu с (posługiwanie się przed­ miotami symbolizującymi życie). Są to niemal wszystkie praktyki z uży­ ciem zielonych gałęzi, siekiery, pieniędzy oraz ognia. Bardzo- ciekawym apotropaionem tego typu jest zsiadłe mleko — dotąd mało znane i mniej badane — związane z życiem przez swą siłę fermentacyjną. Badania w Jablanicy wykazały, iż działania apotropaiczne występują w blokach, co znacznie słabiej widoczne jest w Polsce. Dalej, szczegól­ nie w zakresie profilaktyki apotropaicznej, niemal w każdym bloku poja­ wia się połączenie sacrum-)- i elementu życia w różnych zresztą posta­ ciach i różnej kolejności. Sacrum-)- w porę zastosowane skutecznie znosi działanie sacrum — , samo w sobie jest jednak również niebez­ pieczne. Całkowite bezpieczeństwo dopiero przynosi działanie elementem życia. I jeszcze jedna sprawa. Człowiek, udając się na peczalbę, przechodzi opuszczając dom staranne przygotowanie w zakresie profilaktyki apotropaicznej. Otrzymuje pieniądze, których mu nie wolno wydać, prze­ wraca lewą nową stągwie napełnione wodą zaraz po przekroczeniu progu etc. Gdy udając się przez wieś zobaczy kobietę z pustymi stągwiami (żeń­ skie/męskie, puste/pełne) lub kobietę idącą „na stronę", wraca. Dlaczego? Kobieta z pustymi stągwiami obniżyłaby, jak mi się wydaje, jego „po­ tencjał życia" — tak starannie dostosowany do panujących na peczalbie warunków anekumeny. Zobaczenie natomiast kobiety idącej „na stronę" jest sytuacją odwrotną. Podnosi ów potencjał poza dopuszczalną granicę zakreśloną wymogami mimikry — wszak wszelkie wydzieliny ludzkiego ciała noszą w sobie zintensyfikowany ładunek życia. Udaniu się więc peczalbara jakby w „tamten świat" musi towarzyszyć starannie przy­ swojony potencjał ogólny, zapewniający bezpieczeństwo w jego obrębie. W materiale polskim dotyczącym analogicznego problemu (np. wyprawa na targ) znajdujemy jedynie zalecenie powrotu w przypadku zobaczenia kobiety idącej z pustymi wiadrami czy innych znaków o podobnym cha­ rakterze. Natomiast cały kompleks apotropaiki indywidualnej typu pro­ filaktycznego jest u nas słabo widoczny. Przedstawienie powyższych wyników badań, z konieczności potrak­ towane skrótowo i fragmentarycznie, miało na celu jedynie zasygnalizo­ wanie czytelnikom zasługujących na baczniejszą uwagę informacji doty­ czących sposobu organizacji przestrzeni symbolicznej. Badania były pro­ wadzone w latach 1980-1981. Wykorzystanie tych materiałów dla dal­ szych studiów porównawczych kultury tradycyjnej wsi macedońskiej i wsi Polski północno-wschodniej oraz dla wynikających ze studiów roz­ ważań na tematy etnogenetyczne będzie miało miejsce po udostępnieniu rezultatów innych równolegle prowadzonych na tych terenach poszuki­ wań badawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baf51714df5e23949e525a34301fc743.pdf 96786dbe6a76bfdec11225b3b253c856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:860 Title A name given to the resource Badanie dystansu etnicznego: Cyganie - Polacy / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.11-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ WPROWADZENIE * Już 150 lat t r w a j ą w polskiej nauce próby badań nad Cyganami, m i ­ mo to ciągle jeszcze nie udaje się w y j ś ć poza p o c z ą t k o w e etapy pozna­ nia tej społeczności. Notatki i spostrzeżenia różnego rodzaju u k a z y w a ł y się już sporo w c z e ś n i e j — w y n i k a to z faktu, że od o k o ł o 500 lat Cyganie są s t a ł y m i g o ś ć m i w Polsce, tak przy tym odmiennymi sposobem życia i kulturą, że jest oczywiste, iż z w r ó c o n o na nich u w a g ę . Okres z a i n t e r e s o w a ń naukowych, zainicjowany publikacjami histo­ r y k ó w T. Czackiego, I . D a n i ł o w i c z a , T. Narbutta \ m i e w a ł swoje lepsze i gorsze lata, nigdy jednak nie z a o w o c o w a ł p o d j ę c i e m bardziej systema­ tycznych i na szerszą s k a l ę prowadzonych badań. Pewne o ż y w i e n i e daje się z a u w a ż y ć w drugiej p o ł o w i e X I X w. — w y r a ż a się ono kilkunastoma — drobnymi na o g ó ł — a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w r ó ż n y c h czaso­ pismach. Na C y g a n ó w zwracają także u w a g ę w swoich pracach K . W. Wójcicki i W. P o l . Nasilenie z a i n t e r e s o w a ń nimi n a s t ę p u j e na prze­ ł o m i e w i e k ó w , inicjatorem jest I . Kopernicki, r o z p o c z y n a j ą c y od b a d a ń antropologicznych, a n a s t ę p n i e p r o w a d z ą c y systematyczne prace nad j ę ­ zykiem C y g a n ó w Podkarpacia. Badania lingwistyczne Kopernićkiego k o n t y n u u j ą J . Rozwadowski i E . K l i c h « w latach 20-tych i 30-tych 2 * Zeszyt niniejszy, poświęcony w całości problematyce cyganologicznej, zawdzię­ czamy inicjatywie mgr. Lecha Mroza, od w elu lat prowadzącego badania nad tą bliską, a jednocześnie wciąż jeszcze mało znaną grupą etniczną, oraz dużym sta­ raniom, jakie włożył wespół z mgr. Adamem Bartoszem w przygotowanie i dobór materiału. — Redakcja. Т. С z а ск i, O Cyganach, [w:] Pomniki historii i literatury polskiej, Kraków 1835; I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; T. N a r ­ ta u 11, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830. K . W. W ó j c i c k i , Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840; W. P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851; t e n ż e , Północny wschód Europy, K r a k ó w 1870, t. 2. Informacje o pracach I . Kopernićkiego, J . Rozwadowskiego i E . Klicha za­ warte są we wstępie A. Bartosza do badań nad Cyganami spiskimi. ; 1 2 3 �12 L E C H MROZ X X w. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w. u k a z u j ą się także a r t y k u ł y na temat C y g a n ó w w periodykach ludoznawczych, „Wisła" i „ L u d " . L a t a bezpośrednio poprzedzające I I w o j n ę ś w i a t o w ą , jak i powo­ jenne, są okresem zastoju w zainteresowaniach Cyganami w Polsce. Po­ za ciekawostkowymi informacjami prasowymi nie publikuje się prawie nic. W y j ą t k i e m są dwa a r t y k u ł y Pobożniaka «, b ę d ą c e p o d j ę c i e m badań lingwistycznych. Dopiero lata 50-te p r z y n o s z ą wzbogacenie wiedzy o C y ­ ganach, przy czym aż do p o ł o w y lat 60-tych tylko dwaj autorzy, T . Po­ bożniak i J . Ficowski, działają na polu z a i n t e r e s o w a ń cyganologicznych, ich też n a l e ż y u z n a ć za odnowicieli z a i n t e r e s o w a ń i p r e k u r s o r ó w w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń naukowych. Pobożniak konsekwentnie kontynuuje bada­ nia lingwistyczne, efektami są a r t y k u ł y zamieszczane w czasopiśmie „Onomastica" i n a j p o w a ż n i e j s z e dzieło tego autora Gramatyka dialektu Lowarówe, s t a n o w i ą c a w a ż n e dopełnienie prac Kopernickiego i R o z w a ­ dowskiego. S z c z e g ó l n a i n i e ł a t w a do zaklasyfikowania rola w badaniach nad Cyganami przypada J . Ficowskiemu; jego n a j w a ż n i e j s z e prace, Cy­ ganie polscy i Cyganie na polskich drogach i (rozwinięcie i znaczne u z u ­ pełnienie pierwszej z wymienionych publikacji), s t a n o w i ą fundamentalne dzieła polskiej literatury cyganologicznej i trudno w y o b r a z i ć sobie bada­ cza, który zajmując się dzisiaj Cyganami edukacji swojej i pracy nie roz­ począłby od ich przestudiowania. Zwłaszcza druga z wymienionych sta­ nowi najpełniejsze, jak do tej pory, kompendium wiedzy o Cyganach i nie sądzę, by w n a j b l i ż s z y m czasie ukazało się jakieś inne dzieło tej miary co Cyganie na polskich drogach. Mimo iż od opublikowania go u p ł y n ę ł o kilkanaście lat i Cyganami zajmuje się coraz szerszy k r ą g badaczy — o czym zresztą ś w i a d c z y ten tom — najpełniejsze opracowanie historii, etnografii, folkloru C y g a n ó w polskich stanowi w ł a ś n i e praca Ficowskie­ go. Jemu też z a w d z i ę c z a m y tłumaczenie i u d o s t ę p n i e n i e do szerszego od­ bioru u t w o r ó w c y g a ń s k i e j poetki Papuszy. Ficowski jest r ó w n i e ż auto­ rem szeregu a r t y k u ł ó w popularnych w polskich periodykach s p o ł e c z n o kulturalnych i naukowych, r o z w a ż a ń zamieszczonych w specjalistycznym organie „Journal of the G y p s y Lore Society" w y d a w a n y m w Wielkiej Brytanii. T y m w i ę k s z a jest w a r t o ś ć prac Ficowskiego, że oparte są one nie tylko na wnikliwych badaniach historycznych — archiwalnych i l i 4 4 K . W. Z i e l i ń s k i , Pochodzenie i niektóre zwyczaje Cyganów polskich we­ dle ich własnej tradycji, „Wisła", t. I X : 1895; t e n ż e , Baśnie Cyganów polskich, „Wisła", t. X : 1896; S. Z d z i e r sк i, Cyganie w Galicji, „Lud", R. V I : 1900. T. P o b o ż n i a k , Spółgłoski płynne w dialektach cygańskich, „Sprawozdania PATJ", t. X L I X nr 7: 1948; t e n ż e , Liquid sounds in the Gypsy language, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. X V : 1949. T . P o b o ż n i a k , Imiona Cyganów polskich, „Onomastica", R. I I z. 2: 1956, R. I I I z. 1: 1957; t e n ż e , Grammar of the Lovari dialect, „Prace Komisji Orientalistycznej PAN", Warszawa 1964. J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1956. 5 e 7 �13 WPROWADZENIE terackich, ale przede wszystkim na obserwacji uczestniczącej — meto­ dzie dającej tak i n t e r e s u j ą c e wyniki w badaniach w ś r ó d wielu s p o ł e c z ­ ności, a tak trudnej zarazem do realizacji w ś r ó d C y g a n ó w . Poprzez dzia­ łalność n a u k o w ą i popularyzatorską nazwisko Ficowskiego na stałe zro­ sło się z Cyganami i słusznie u w a ż a n y jest on za n a j w i ę k s z e g o w s p ó ł ­ cześnie z n a w c ę C y g a n ó w i ich kultury w Polsce. Częstotliwość, z jaką cytowany jest Ficowski przez autorów obcych, zdanie p o w y ż s z e potwier­ dza. M y ś l ę , ż e nie będzie b ł ę d e m , jeśli powiem, że d w ó m ludziom przede wszystkim zawdzięcza s w ó j dotychczasowy rozwój polska cyganologia — inicjatorowi z a i n t e r e s o w a ń Cyganami T. Czackiemu i Ficowskiemu, roz­ p o c z y n a j ą c e m u rozdział b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h . Mniej w i ę c e j w p o ł o w i e lat 60-tych powiększa się grono osób intere­ s u j ą c y c h się Cyganami i ich' kulturą. Etnografowie i socjolodzy z u n i ­ wersyteckich o ś r o d k ó w Warszawy i K r a k o w a p o d e j m u j ą badania owocu­ jące pracami magisterskimi i a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w periodykach naukowych. Ostatnio dołączają do nich naukowcy z innych ośrodków. W efekcie ilość literatury cyganologicznej polskiej na przestrzeni ostat­ nich około 10 lat znacznie się p o w i ę k s z y ł a . P o w s t a ł o szereg i n t e r e s u j ą ­ cych publikacji opartych na badaniach archiwalnych i pracach tereno­ wych;, na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e wnikliwe i rzetelne opracowanie na temat przestępczości C y g a n ó w autorstwa A. P a w ł o w s k i e g o « . R o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń Cyganami obserwowany na przestrzeni ostatnich kilku lat powoduje, że chyba już m o ż n a dokonać przeglądu obecnych osiągnięć celem ewentualnego ukierunkowania dalszych prac — mimo bowiem wzrostu ilości b a d a ń brak jakiejś w s p ó l n e j m y ś l i i jednorodnej koncepcji. Działalność p o d p o r z ą d k o w a n a jest indywidualnym zainteresowaniom i m o ż l i w o ś c i o m , ale nadal istnieje sporo luk w próbach poznania Cyga­ n ó w i ich kultury; najbardziej podstawowa to jednak niedostatek ma­ teriałów terenowych, widoczny j u ż i dawniej, a dziś s z c z e g ó l n i e dotkli­ wie z a u w a ż a l n y (przy tak znacznym r ó w n o c z e ś n i e w z r o ś c i e wiedzy o i n ­ nych społecznościach). Po części wynika to z w c i ą ż jeszcze niezbyt d u ż e j liczby badaczy — na co zresztą wskazuje fakt powtarzania się n i e k t ó ­ r y c h nazwisk w t y m tomie. W dziale recenzji c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na s t u d e n t ó w I I roku etnografii z U W , u c z e s t n i k ó w grupy laboratoryjnoć w i c z e n i o w e j badającej problem dystansu etnicznego Cyganie — Pola­ cy: J . K . Fiszera, R. H r y ń , L . Melchior, M. Pawlik, R. Stefanowa, B. S z y m b o r s k ą i K . Zajko. Na z a w a r t o ś ć tomu składają się 3 działy. Pierwszy (artykuły, Część I i II) jest p r e z e n t a c j ą aktualnie prowadzonych b a d a ń i ich w y n i k ó w . Wydaje s i ę t e ż s ł u s z n e danie także — c h o ć b y najogólniejszej — informa­ cji o badaniach nad Cyganami w krajach Europy Wschodniej, przemawia za tym zresztą p o d o b i e ń s t w o u k ł a d ó w politycznych, a zatem i w a r u n k ó w 8 A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973. �г ! 14 L E C H MROZ ' i ; j j i I I a d m i n i s t r a c y j n o - w e w n ę t r z n y c h i ekonomicznych, co powoduje, że obserwacje poczynione w jednym kraju m o g ą b y ć u ż y t e c z n e dla działań (za¬ r ó w n o badawczych, jak i polityki społecznej) w innym. O opracowanie tej części tomu, Informacje o badaniach w innych krajach, poproszono osoby najbardziej kompetentne, tj. działających tam c y g a n o l o g ó w , jak: E . Davidova, W. Sanarowa, J . Vekerdiego. Z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w informacje na temat b a d a ń w Bułgarii oraz J u g o s ł a w i i z o s t a ł y przygotowane przez c y g a n o l o g ó w miejscowych. W dziale Informacji istnieje p o w a ż n a luka w postaci braku t e k s t ó w m ó w i ą c y c h o pracach cyganologicznych w N R D i Rumunii. Wiele jest przyczyn tego stanu rzeczy. W obu k r a ­ jach są Cyganie, a w Rumunii w dodatku bardzo liczni. Jednak — jak się wydaje — w ż a d n y m z tych krajów nie prowadzi się badań nad C y ­ ganami, brak jest zatem i publikacji. J e d y n ą pracą, jaka ukazała się w N R D (pomijając reprint dzieła Potta Die Zigeuner in Europa und Asien z r. 1845), jest książka historyka H . Mode, Zigeuner; dlatego — mimo iż wydano ją kilka lat temu — jest ona prezentowana w t y m to­ mie. Wydaje się, ż e w Rumunii po wojnie nie ukazała się żadna publi­ kacja na temat C y g a n ó w , nie udało s i ę także u z y s k a ć informacji o stanie badań, stąd luka, której niestety nie m o ż n a było w ł a s n y m i siłami z a p e ł ­ nić. W y d a w a ł o się t e ż słuszne, by odnieść dokonania cyganologiczne w krajach Europy Wschodniej do szerszego kontekstu, t y m bardziej że działalność n a u k o w c ó w , zwłaszcza z m a j ą c e j najsilniejsze tradycje Wiel­ kiej Brytanii i p o d e j m u j ą c e j ostatnio intensywne badania Szwecji, od­ d z i a ł y w a także na prace podejmowane w Polsce. L a t a ostatnie p r z y n i o s ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h pozycji wydawniczych p o ś w i ę c o n y c h Cyganom, wydaje się, że u ż y t e c z n e jest zapoznanie z nie­ którymi, tym bardziej że na ogół są one trudno osiągalne. Na koniec jeszcze kilka s ł ó w w y j a ś n i a j ą c y c h , w j a k i sposób stało się m o ż l i w e wydanie specjalnego numeru „Etnografii Polskiej" p o ś w i ę c o n e ­ go Cyganom. Przed mniej w i ę c e j półtora rokiem w czasie prywatnego spotkania z Adamem Bartoszem p o w s t a ł p o m y s ł zrealizowania zbioro­ wej pracy u k a z u j ą c e j stan badań nad Cyganami w Polsce. Dzięki po­ mocy Redakcji „Etnografii Polskiej" stało się to m o ż l i w e . Tak w i ę c A. Bartosz i ja rozpoczęliśmy od n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , a potem opracowywania n a d s y ł a n y c h materiałów. Ustalone zostało, ż e m a t e r i a ł y dotyczące badań na Spiszu przygotuje i zredaguje A . Bartosz, który także zaopatrzy je w s t ę p e m ; pozostałymi materiałami, jak i ostateczną k o m p o z y c j ą i zredagowaniem tomu z a j ą ł e m się ja. Dzięki pomocy za­ p r z y j a ź n i o n y c h o s ó b i Redakcji przygotowany został ten pierwszy w h i ­ storii polskiej etnografii i cyganologii tom. C h c i a ł b y m w i ę c w y r a z i ć w d z i ę c z n o ś ć wszystkim, k t ó r z y w pracy nad nim mają s w ó j udział, a u ­ torom oraz tym, k t ó r z y bezinteresownie pomagali w pracy redakcyjnej. �Część I „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO: CYGANIE — POLACY Przedstawiony tutaj tekst jest informacją o badaniach nad stosunka­ mi interetnicznymi: Cyganie — Polacy. B y t n o ś ć C y g a n ó w w Polsce, w y ­ nikające stąd kontakty m i ę d z y kulturą c y g a ń s k ą i k u l t u r ą p r e z e n t o w a n ą przez ludność m i e j s c o w ą mają długą tradycję i p o w o d u j ą istnienie sze­ regu postaw wobec drugiej grupy i w y o b r a ż e ń o niej. Zasadnicza od­ m i e n n o ś ć w z o r ó w kulturowych ludności polskiej i ludności c y g a ń s k i e j prowadziła t a k ż e do sytuacji konfliktowych i wytworzenia szeregu ste­ reotypowych, często negatywnych sądów. Wzajemna przy tym nieznajo­ m o ś ć życia i kultury prowadziła do sytuacji takiej, że obie społeczności żyjąc obok siebie i w c h o d z ą c często w różnego rodzaju kontakty — h a n ­ dlowe, zawodowe, nawet towarzyskie i rodzinne — p o z o s t a w a ł y faktycz­ nie z u p e ł n i e odrębne, tworząc dwie żyjące w ś c i s ł y m dość odizolowaniu grupy etniczne. Odmienny sposób życia, w y n i k a j ą c e stąd różnice w or­ ganizacji s p o ł e c z n e j , systemie ekonomicznym, zasadach moralnych i oby­ czajowości, w kategoriach w a r t o ś c i i prestiżu, w folklorze, w z e w n ę ­ trznych oznakach przynależności do grupy p r o w a d z i ł y do wytworzenia sądów, opinii i w y o b r a ż e ń , k t ó r e z a c z ę ł y z czasem f u n k c j o n o w a ć jako pewnego rodzaju n i e z a l e ż n e prawdy nie podlegające weryfikacji na dro­ dze doświadczenia, ale k s z t a ł t u j ą c e postawy w stosunku do drugiej spo­ łeczności. R u c h l i w o ś ć przestrzenna — charakterystyczna i stała cecha znacznej części ludności c y g a ń s k i e j — w y c h o d z ą c a często poza obszary zamieszkiwane przez jakąś jedną, określoną g r u p ę etniczną (narodowo-, ściową) i p o w o d u j ą c a stykanie się z r ó ż n y m i kulturami, z a w a ż y ł a na stosunku C y g a n ó w do n i e c y g a ń s k i c h społeczności. D o p r o w a d z i ł a do w y ­ tworzenia pewnej uniwersalnej postawy rezerwy — n i e z a l e ż n e j od tego, o jaką n i e c y g a ń s k ą g r u p ę chodzi — w y r a ż a j ą c e j się p o d s t a w o w ą opozy­ cją: my (Roma) — oni (gadźa). Termin pierwszy nie wymaga w y j a ś n i e ń bliższych. Roma to 1. mn. od nazwy w ł a s n e j Rom — Cygan; drugi ter­ min jest o k r e ś l e n i e m c y g a ń s k i m o b e j m u j ą c y m wszystkie n i e c y g a ń s k i e społeczności. Rozróżnienie m i ę d z y swoimi i tymi, k t ó r z y do swoich nie są zaliczani, istniejące w społeczności polskiej, także jest opozycją my — oni, jednak pojęcie „oni" nie ma tak uniwersalnego i o k r e ś l o n e g o �1 I j j i I I I I 16 L E C H MROZ jednoznacznie charakteru. Czynnikiem d e c y d u j ą c y m o różnicy jest od­ mienność, sposobu życia mającego charakter przestrzennie ustabilizowa­ nej (w zasadzie) egzystencji. Kontakty z nie swoimi dotyczą najczęściej społeczności podobnych (sposobem egzystencji, podstawami ekonomicznymi), a różniących się tylko pewnymi cechami — j ę z y k i e m , ubiorem, re¬ ligią itd. Na ich tle kontakty z Cyganami — r ó ż n i ą c y m i s i ę prócz w y ­ mienionych także cechami podstawowymi — p o w o d u j ą , że z punktu w i ­ dzenia Polaka czynione jest w y r a ź n e rozróżnienie w traktowaniu nie swoich na tych, k t ó r z y są mniej obcy (czy relatywnie bliżsi), i na tych, k t ó r z y są z u p e ł n i e obcy. B r a k przy t y m kontaktu zasadniczej w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w Polski z innymi grupami etnicznymi o z b l i ż o n y m charakterze lub chociażby sposobie życia co Cyganie s p o w o d o w a ł , że C y ganię nabrali w oczach P o l a k ó w pewnych cech wzorcowych. Stąd w ewentualnych kontaktach z innymi społecznościami p r o w a d z ą c y m i podobny sposób życia automatycznie niemal podciągają i c h pod o k r e ś l e n i e „Cygan". P o n i e w a ż zasadnicza o d m i e n n o ś ć s p o s o b ó w życia trwała nie­ przerwanie przez wiele dziesiątków lat, a nawet stuleci, wytworzone spo­ soby widzenia drugiej społeczności ( C y g a n ó w przez P o l a k ó w i P o l a k ó w przez C y g a n ó w ) n a b r a ł y charakteru s t a ł y c h prawd — p e w n i k ó w nie pod­ l e g a j ą c y c h falsyfikacji — lub w niewielkim tylko stopniu — mimo u p ł y ­ wu czasu. W a ż n e jest to zwłaszcza z uwagi na k s z t a ł t o w a n i e opinii do­ rastających c z ł o n k ó w obu społeczności, którzy otrzymali od razu gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej, poprzedzające ewentualny bezpośredni kontakt, a nawet — dokładniej — przygotowu­ jące do niego. Opisana w y ż e j różnica zaciera s w ó j charakter w przypad­ ku, gdy kontakt C y g a n ó w z inną, n i e c y g a ń s k ą społecznością dokonuje się w w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m czy wieloetnicznym k o n t e k ś c i e — zatem gdzie nie ma on charakteru prostego stosunku m i ę d z y zwartą, jednorodną grupą etniczną m i e j s c o w ą , niecygańską, a jednorodną społecznością cygańską, ale przybiera postać r o z c z ł o n k o w a n y c h relacji p o m i ę d z y wieloma r ó ż n y m i społecznościami (grupami etnicznymi), w ś r ó d k t ó r y c h są i C y ­ ganie jako jedna ze s k ł a d o w y c h . T a k mniej w i ę c e j przedstawia s i ę sto­ sunek, Cyganie — nie-Cyganie na P ł w . B a ł k a ń s k i m (w Jugosławii) i w A z j i Przedniej (w Turcji). Dla tych badań, które w s t ę p n i e tutaj prezentuję, istotną relacją jest: Cyganie — Polacy, Polacy — Cyganie. Sytuacja, jaka obecnie istnieje w ś w i e c i e , p o s t ę p u j ą c a mimo trudności w przekraczaniu granic p o m i ę d z y r ó ż n y m i krajami unifikacja w z o r ó w kulturowych i idąca za tym niwelacja różnic kulturowych i etnicznych, naciski asymilacyjne wywierane na C y g a n ó w ( w y n i k a j ą c e tak z n i e c h ę c i do ich sposobu życia i konieczności rozwiązania pewnych konfliktowych sytuacji, jak i prób poprawy egzystencji sporej części C y g a n ó w ) postaw i ł y ich w nowej pozycji wobec społeczności n i e c y g a ń s k i c h . Przeszkodą w tych asymilacyjnych czy c h o ć b y adaptacyjnych poczynaniach s ą postaw y obu stron warunkowane i s t n i e j ą c y m i od w i e k ó w uprzedzeniami, nie- ! i ; ¡ I j i i j I 1 i i 1 I �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 17 tí i . Jadący w ó z cygański. Fot. M. Pokropek ufnością i stereotypowymi s ą d a m i o sobie nawzajem. Zjawisko to, które m o ż n a by określić jako dystans etniczny, stanowi przedmiot moich ba­ d a ń i poniższej wypowiedzi. Pytaniem w y j ś c i o w y m jest: jak kształtują się stosunki m i ę d z y Polakami a Cyganami w y r a ż a j ą c e się nie p e w n ą , z e w n ę t r z n i e w i d o c z n ą k o e g z y s t e n c j ą , lecz w y n i k a j ą c e ze ś w i a d o m o ś c i i wzajemnych sądów. To najprostsze, opisowe w y j a ś n i e n i e powinno pro­ w a d z i ć do dalszych implikacji: dlaczego tak jest i jakie mechanizmy w a r u n k u j ą ten stan rzeczy? P r z y tym nie idzie o w y j a ś n i e n i a czysto historyczne, będące tylko p r a w d ą c z ą s t k o w ą , ale o w y n i k a j ą c e z pew­ n y c h zasadniczych strukturalnych różnic kulturowych. Skromna tradycja b a d a ń s t o s u n k ó w etnicznych w nauce polskiej — w y n i k a j ą c a z r ó ż n y c h przyczyn, nie zawsze ł a t w y c h do uchwycenia — powoduje, ż e badający omawiane tutaj zagadnienia zmuszeni byli w znacznym stopniu w y p r a c o w a ć dopiero m e t o d ę pracy i sposób inter­ pretacji. S p e c y f i c z n o ś ć kultury c y g a ń s k i e j stwarzała dodatkowe trud­ ności metodologiczne, nieufność wzajemna zaś narastająca przez d ł u g i okres historii i ostrożność C y g a n ó w w kontaktach z Polakami s t a n o w i ł y dodatkowe w a ż k i e trudności, jakie należało p r z e z w y c i ę ż y ć , by badania w ogóle m i a ł y szanse dania odpowiedzi na c h o ć b y najprostsze pytania. T a sama zresztą nieufność czy ostrożność widoczna i u P o l a k ó w stwa­ rzała analogiczne, choć nie tak p o w a ż n e problemy. W pracach, które s t a n o w i ą przedmiot tej informacji, t r w a j ą c y c h po­ nad rok (1976-77), uczestniczy wiele osób. Zasadnicza część b a d a ń zo2 Etnografia Polska t. X X I I �18 L E C H MROZ stanie ukończona prawdopodobnie za dalsze około p ó ł roku, wtedy to powinno stać s i ę widoczne opisowe w y j a ś n i e n i e zjawiska; p e ł n i e j s z e w y ­ jaśnienie i analiza w y m a g a j ą czasu i uwarunkowane są m o ż l i w o ś c i ą dal­ szych badań. Badania poprzedzone b y ł y k i l k u m i e s i ę c z n y m i przygotowaniami autora tej relacji do podjęcia tematu przez szerszy zespół, a w y n i k a ł y z wie­ loletnich z a i n t e r e s o w a ń Cyganami. Prace podzielone z o s t a ł y n a kilka e t a p ó w : 1 — przygotowanie z e s p o ł u badaczy do tematu, 2 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I ) , 3 — przeprowadzenie b a d a ń w ś r ó d P o l a k ó w na temat C y g a n ó w i stosunku do nich, 4 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I I ) , 5 — przeprowadzenie badań w ś r ó d C y g a n ó w na temat P o l a k ó w i stosunku do nich, 6 — analiza m a ­ teriałów i w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k ó w . Praca rozpoczęta została od s p o ł e c z ­ ności polskiej, g d y ż należało najpierw poznać s ą d y grupy w i ę k s z o ś c i o w e j . Technicznie b y ł o to prostsze i uzasadnione metodologicznie — badający oswoili s i ę z p r o b l e m a t y k ą i trudnościami z w i ą z a n y m i z p o d j ę t y m tema­ tem p r o w a d z ą c wpierw badania w ś r ó d ludności polskiej, od k t ó r e j nie d z i e l i ł y ich bariery, takie jak od społeczności c y g a ń s k i e j . Etapem w s t ę p n y m b y ł o przygotowanie kwestionariusza (próbnego) do b a d a ń i sprawdzenie go w terenie. W a ż n y m zagadnieniem b y ł w y b ó r te­ renu do badań. P r z y j ę t e zostało, że stereotyp C y g a n ó w i s t n i e j ą c y w ś w i a ­ domości P o l a k ó w nie jest jednorodny i że na jego jakość w p ł y w a wiele c z y n n i k ó w , jak w y k s z t a ł c e n i e , z a w ó d , miejsce zamieszkania i ś r o d o w i s k o s p o ł e c z n e oraz w ł a s n e doświadczenia — ich rodzaj i c z ę s t o t l i w o ś ć . Jasne było, że n a l e ż y dokonać wyboru określonego, niezbyt r o z l e g ł e g o terenu, nie z a ś p o d e j m o w a ć badania od razu w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i punk­ tach Polski. To m o ż e b y ć dopiero dalszym ewentualnym etapem prac, u m o ż l i w i a j ą c y m zorientowanie się, czy, i w j a k i m stopniu, wnioski w y ­ nikające z badań przeprowadzonych na niewielkim obszarze mają cha­ rakter szerszy. N a l e ż a ł o przy tym w y b r a ć taki teren, przez k t ó r y Cyga­ nie stosunkowo często w ę d r o w a l i w przeszłości, a n a s t ę p n i e zaczęli się osiedlać. D a w a ł o to m o ż l i w o ś ć pełniejszego zaobserwowania wzajemnego stosunku obu badanych społeczności. Obszar badań zlokalizowany został (ogólnie) na Podlasiu, co w a r u n k o w a ł y wymienione czynniki, a zwłaszcza historyczna rola Podlasia w kontaktach p o l s k o - c y g a ń s k i c h . (Cyganie czę­ sto w ę d r o w a l i przez Podlasie z centralnej Polski na L i t w ę i odwrotnie, a także od dawna przebywali tutaj i zatrzymywali się znajdując odpo­ wiednie w a r u n k i egzystencji — m o ż l i w o ś ć wykonywania u s ł u g kowal­ skich dla miejscowej ludności: w ł o ś c i a n i drobnej szlachty, handlu k o ń ­ mi, pokazywania tresowanych n i e d ź w i e d z i przygotowywanych w niezbyt o d l e g ł e j akademii n i e d ź w i e d z i e j — Szkole S m o r g o ń s k i e j , i innych sposo­ b ó w zarobkowania). Ponadto Podlasie stanowi, od szeregu już lat, ob­ szar s z c z e g ó l n y c h z a i n t e r e s o w a ń badawczych K a t e d r y Etnografii UW. Podlasie posiada dla badań dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w Polacy — �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 19 Cyganie jeszcze jeden niebagatelny walor. Zamieszkiwane jest przez lud­ ność zróżnicowaną społecznie i historycznie (znaczna ilość p o t o m k ó w drobnej szlachty, z a c h o w u j ą c e j często ś w i a d o m o ś ć swego pochodzenia, oraz włościan), zróżnicowaną j ę z y k o w o i etnicznie (przez Podlasie prze­ biega granica stref e t n i c z n o - j ę z y k o w y c h m i ę d z y ludnością polską a b i a ł o ­ ruską), religijnie (rzymskokatolicy, prawosławni). P o z w a l a ł o to na próbę uchwycenia badanego problemu w w i ę k s z e j rozmaitości odcieni i p e ł ­ niejszej różnorodnośoi postaw, środowisk i n a tle wzajemnych stosun­ k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i s k ł a d o w y m i ludności Podlasia. Zwłaszcza m o ż l i w o ś c i dania odpowiedzi na pytanie, czy takie czynniki, jak język, religia, p r z y n a l e ż n o ś ć etniczna, m a j ą znaczenie dla jakości stereotypu i stosunku do C y g a n ó w , zachęcała do wyboru Podlasia jako terenu ba­ dań. Badania w e d ł u g próbnej wersji kwestionariusza r o z p o c z ę ł y s i ę w lip­ cu 1976 n a ś r o d k o w y m Podlasiu. Wykorzystany został do tego celu M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny (МОЕ 76), jaki rokrocznie od wie­ lu lat organizowany jest przez K a t e d r ę Etnografii U W dla s t u d e n t ó w I r. etnografii. Rozmowy prowadzone b y ł y w szeregu wiosek w promie­ niu do 20 k m od m i e j s c o w o ś c i będącej bazą МОЕ 76. Grupa pracująca z kwestionariuszem p r ó b n y m liczyła 25 osób, uzyskano 133 wywiady z 20 w s i i miasteczek — różnej wartości, ale w sporej części intere­ sujących. W w y n i k u b a d a ń m o ż n a b y ł o dokonać w s t ę p n e g o wyboru obszaru zasadniczych prac. Uzyskane informacje p o z w o l i ł y na ustale­ nie tras p r z e m i e s z c z e ń s i ę C y g a n ó w w rejonie ś r o d k o w e g o Podlasia, miejscowości, gdzie zatrzymywali się na dłuższe postoje, zimowali oraz takich, w k t ó r y c h Cyganie nie zjawiali się w ogóle, a kontakt z nimi ograniczał się do s p o t k a ń na okolicznych targach lub w miasteczkach. Od października 1976 — od rozpoczęcia roku akademickiego — utwo­ rzona została w Katedrze Etnografii U W 17-osobowa grupa składająca się ze s t u d e n t ó w I I г., która przez półtora roku ma za zadanie prowa­ dzenie b a d a ń dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w m i ę d z y Polakami a Cyga­ nami. P o n i e w a ż grupa działa w ramach normalnego planu s t u d i ó w (jako tzw. grupa l a b o r a t o r y j n o - ć w i c z e n i o w a ; studenci mieli m o ż l i w o ś ć w y ­ boru tego lub innego tematu), przydzielony został budżet badawczy, k t ó ­ r y u m o ż l i w i ł wyjazdy terenowe. Po zapoznaniu się grupy z w y b r a n ą literaturą c y g a n o l o g i c z n ą , literaturą dotyczącą ogólnie s t o s u n k ó w etnicz­ nych i p r o b l e m ó w mniejszości oraz z materiałami z М О Е 76, p r z y s t ą p i o ­ no do dalszej pracy nad kwestionariuszem, w ten sposób p o w s t a ł a ko­ lejna robocza jego wersja, różniąca się od poprzedniej c z ę ś c i o w o kom­ pozycją, s f o r m u ł o w a n i e m p y t a ń i nieco w i ę k s z y m u s z c z e g ó ł o w i e n i e m (co w p ł y n ę ł o n a r o z b u d o w ę kwestionariusza). W grudniu 1976 r. odbył się pierwszy w y j a z d grupy do miasteczka położonego kilkanaście k m na p o ł u d n i o w y zachód od miejsca, gdzie była baza МОЕ 76. Badaniami o b j ę ­ to obszar o promieniu ok. 40 k m , aż po rejony graniczne Podlasia. �! 20 L E C H MRÓZ Celem b y ł o zebranie m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h określić stosunek Pola­ k ó w do C y g a n ó w , funkcjonujące stereotypy, a przy t y m uzyskanie b l i ż ­ szych informacji o skupiskach c y g a ń s k i c h w rejonie Podlasia, by m ó c dokonać wyboru m i e j s c o w o ś c i do dalszych badań. Prace prowadzone by­ ł y z a r ó w n o w miasteczkach i wioskach, gdzie bywali lub s ą Cyganie, jak i takich, gdzie i s t n i e j ą c y obraz Cygana — z braku b e z p o ś r e d n i c h osobi­ stych k o n t a k t ó w — jest odbiciem opinii, jakie k u r s u j ą po okolicy i mają charakter w y ł ą c z n i e stereotypu. Badania t r w a ł y t y d z i e ń , uzyskano 102 wywiady pochodzące z 20 wsi i miasteczek, przy c z y m w n i e k t ó r y c h ograniczono się do 2, 3 rozmów, jeśli b y ł a to osada niewielka lub taka, w pobliżu k t ó r e j istniał w i ę k s z y i dokładniej badany ośrodek, lub wresz­ cie, gdy z jakichś innych w z g l ę d ó w nie zachodziła potrzeba prowadzenia w i ę k s z e j ilości w y w i a d ó w . W trakcie badań w jednej z miejscowości, gdzie osiedleni są Cyganie, realizowano także część I - B kwestionariusza, uzupełniającą zasadniczy kwestionariusz (I-A). Część I - B u w z g l ę d n i a n a jest w m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie aktualnie m i e s z k a j ą Cyganie i istnieje konieczność p e ł n i e j s z e j orientacji, w jakim stopniu b e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo w p ł y w a na w i e d z ę o Cyganach i stosunek do nich. Także w trakcie tego w y j a z d u przeprowadzono kilka o g ó l n y c h l u ź n y c h r o z m ó w (bez kwestionariusza) z dwiema rodzinami — c y g a ń s k ą i m i e s z a n ą cyg a ń s k o - p o l s k ą — poprzedzających planowane dokładniejsze ich przeba­ danie. Wyniki prac w postaci zebranego m a t e r i a ł u — w y w i a d ó w i ob­ serwacji — p o z w o l i ł y s f o r m u ł o w a ć w s t ę p n e tezy określające problem dystansu etnicznego: Polacy — Cyganie. Dalszym efektem b y ł o wpro­ wadzenie korekt do (kwestionariusza i wypracowanie jego aktualnej w e r ­ sji (I-AB). Okres przed kolejnymi wyjazdami przeznaczony b y ł na w s t ę p ­ ne opracowanie m a t e r i a ł ó w oraz dopracowanie w e r s j i próbnej kwestio­ nariusza do b a d a ń w ś r ó d C y g a n ó w (cz. I I ) , przygotowanej uprzednio przeze mnie. Na podstawie zebranych dotychczas m a t e r i a ł ó w dokonany został w y b ó r miejsca do dalszych badań, k t ó r e s p e ł n i a ł o b y n a s t ę p u j ą c e warunki: 1) s t a n o w i ł o w a ż n y punkt w migracjach C y g a n ó w w latach przedwojennych i dawniej oraz po wojnie — dopóki w ę d r o w a l i ; 2) wie­ lokrotnie w r ó ż n y m czasie b y ł o miejscem d ł u ż s z e g o pobytu C y g a n ó w i czasowego osiedlania; 3) obecnie jest tam skupisko C y g a n ó w osiedlo­ nych samoistnie lub przez w ł a d z e p a ń s t w o w e , ale s t a n o w i ą c y c h nadal g r u p ę zwartą; 4) sposób życia z a m i e s z k u j ą c y c h tutaj C y g a n ó w i ich ukierunkowanie zawodowe powoduje, iż mimo osiedlenia kobiety i m ę ż ­ c z y ź n i p r o w a d z ą ruchliwe życie, o d w i e d z a j ą c w celach zarobkowych sąsiednie i dalej leżące wsie i miasteczka; 5) miejsce to jest na tyle w a ż n e w regionie, że odwiedza je często ludność z a m i e s z k u j ą c a w dalej p o ł o ż o n y c h osadach, a t y m samym daje szanse kontaktu lub c h o ć b y tylko obserwacji ludziom z m i e j s c o w o ś c i nie odwiedzanych przez C y g a ­ n ó w dawniej i obecnie. W y b ó r padł na m i e j s c o w o ś ć liczącą ok. 3 tys. m i e s z k a ń c ó w , a wraz z osiedlami satelitarnymi i p r z y s i ó ł k a m i ok. 5 tys. �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 21 M i e j s c o w o ś ć tę w dalszej części komunikatu b ę d ę określał jako M i a ­ steczko lub w skrócie M ; z wielu w z g l ę d ó w wydaje się w ł a ś c i w e n i e ujawnianie jej nazwy. Z racji formy tej wypowiedzi nie b ę d ę bliżej c h a r a k t e r y z o w a ł M ani m i e s z k a j ą c y c h tam C y g a n ó w , uczynione to zosta­ nie w momencie p e ł n i e j s z e j relacji z badań i o m ó w i e n i a w y n i k ó w prac. Żyjąca w M grupa C y g a n ó w liczy kilka rodzin, ale posiada dość roz­ b u d o w a n ą s i e ć k r e w n y c h w innych miastach Polski; część z tych k r e w ­ nych mieszka w pobliżu, w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h oddalonych od M o ok. 30 i 60 k m . Zawodowe ukierunkowanie C y g a n ó w z M — bielenie k o t ł ó w , handel k o ń m i , handel starociami, poszukiwanymi przez zbieraczy z wielkomiejskich o ś r o d k ó w , i wróżba — p o w o d o w a ł y częste kontakto­ wanie się z m i e s z k a ń c a m i M i okolicznych miejscowości. W marcu 1977 r. zrealizowany został kolejny w y j a z d grupy, tym r a ­ zem już do M . Pierwsze dni przeznaczono na badania w ś r ó d P o l a k ó w (kwestionariusz I - A B ) ; efektem b y ł o uzyskanie 120 w y w i a d ó w (ok. 100 z nich pochodzi z M , pozostałe z innych, n a ogół blisko l e ż ą c y c h m i e j ­ scowości, do k t ó r y c h z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w uzasadnione b y ł o w y s ł a n i e kogoś z grupy badaczy). Mieszkania C y g a n ó w znajdują się na pery­ feriach M; by u z y s k a ć w m i a r ę przekrojowy materiał i poznać stosunek do C y g a n ó w ludzi z r ó ż n y c h kategorii s p o ł e c z n y c h , M zostało podzielo­ ne na 3 strefy badawcze. I strefa o b e j m o w a ł a część M przylegającą do obozowiska c y g a ń s k i e g o (pas szerokości 1 do 1,5 km); m i e s z k a ń c y tej strefy z a j m u j ą s i ę u p r a w ą ziemi lub pracują w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o ­ w y c h (najczęściej jako pracownicy fizyczni), z a m i e s z k u j ą zazwyczaj osobne, parterowe domki z ogródkami, m a j ą c e czasami charakter w i e j ­ skich zagród. Strefa I I przebiegała przez rejony d o m ó w murowanych (typu b l o k ó w ) , s k l e p ó w (pas szerokości ok. 1 km); z a m i e s z k u j ą tutaj n a ogół robotnicy, nauczyciele, personel a d m i n i s t r a c y j n o - u r z ę d n i c z y M i a ­ steczka, sprzedawcy itp., t w o r z ą c y średnią p r e s t i ż o w ą kategorię miejsco­ wej społeczności. Strefa I I I o b e j m o w a ł a centrum M — rynek w r a z z ulicami p r z y l e g ł y m i ; tutaj grupują się na ogół u r z ę d y administracji miejscowej i w ł a d z politycznych, szpital, ośrodek zdrowia, spora c z ę ś ć s k l e p ó w , biblioteka, księgarnie, hotel, szkoła średnia i miejsca k u l t u religijnego, strefa szeroka jest na ok. 1 k m i oddalona od m i e s z k a ń C y g a n ó w o średnio 3 k m . M i e s z k a ń c y tej strefy ż y j ą po części w blo­ kach, a w w i ę k s z o ś c i w murowanych, p i ę t r o w y c h kamienicach p o c h o d z ą ­ cych p r z e w a ż n i e jeszcze sprzed wojny i raczej wygodnych. Zaliczyć ich m o ż n a do g ó r n e j kategorii miejscowej społeczności — s ą to pracownicy miejscowych w ł a d z , lekarze, miejscowa inteligencja r ó ż n y c h profesji — nauczyciele, artysta plastyk, a także r z e m i e ś l n i c y — w ł a ś c i c i e l e n i e k t ó ­ rych s k l e p ó w i w a r s z t a t ó w usytuowanych w rynku i okolicznych u l i ­ cach — szewcy, piekarze, w ł a ś c i c i e l e s k l e p ó w g a l a n t e r y j n o - p a m i ą t k a r skich. T y m s a m y m z r ó ż n i c o w a n i e społeczne nakłada s i ę w zasadzie n a u k ł a d przestrzenny (określony dla b a d a ń strefami I do I I I ) i jest jedno- �г 22 L E C H MHóz cześnie odbiciem m o ż l i w o ś c i uzyskania wiedzy o Cyganach opartej na do­ ś w i a d c z e n i u — n a j m n i e j s z e szanse mają m i e s z k a ń c y strefy I I I (centrum), n a j w i ę k s z e strefy I (peryferie). (Wprawdzie w ł a ś n i e w strefie I I I znajdują się w a ż n e i atrakcyjne punkty, lecz jest to jednocześnie miejsce w i ę k s z e j uwagi aparatu p o r z ą d k o w e g o , co w p ł y w a h a m u j ą c o na c i ą ż e n i e C y g a n ó w ku centrum.) Podział M na trzy strefy p o z w a l a ł na próbę odpowiedzi na w a ż n e pytania: czy stosunek do C y g a n ó w wynika z b e z p o ś r e d n i e g o d o ś ­ wiadczenia oraz czy jest on modyfikowany w zależności od sytuacji, statusu społecznego, wiedzy itd. K i l k a w y w i a d ó w przeprowadzono także w wiosce sąsiadującej przez las z Cyganami — osiedle c y g a ń s k i e , jak w s p o m n i a ł e m , l e ż y na peryferiach M , dalej rozciąga się około kilometro­ w y pas lasu i za nim pola znajdującej się opodal wioski. W y d a w a ł o się uzasadnione zorientowanie się, czy stosunek m i e s z k a ń c ó w tej wsi do nie­ daleko od nich ż y j ą c y c h C y g a n ó w różni s i ę w jakiś sposób od s ą d ó w m i e s z k a ń c ó w innych wiosek lub M. Po przeprowadzeniu w y w i a d ó w z lud­ nością n i e c y g a ń s k ą M (w zasadzie byli to sami Polacy, chociaż w M za­ mieszkuje także pewien — niewielki — procent osób i d e n t y f i k u j ą c y c h się z białoruską grupą narodowościową) jeden dzień przeznaczono na badania w szkole, do której chodzą dzieci c y g a ń s k i e — jest ona usy­ tuowana na granicy strefy I i I I . Przeprowadzono tam kilkadziesiąt roz­ m ó w w e d ł u g przygotowanego specjalnego zestawu p y t a ń ; rozmawiano z dziećmi c y g a ń s k i m i , a także z dziećmi polskimi — w k a ż d e j klasie, gdzie" b y ł o dziecko c y g a ń s k i e , prowadzono rozmowy z dziesięciorgiem dzieci polskich. Ponadto o d b y ł y się rozmowy w e d ł u g podobnego zesta­ wu p y t a ń z wychowawczyniami klas, do k t ó r y c h u c z ę s z c z a ł y dzieci cy­ gańskie, i nauczycielem języka polskiego. N i e z a l e ż n i e , w klasach V I i V I I I — gdzie nie b y ł o dzieci c y g a ń s k i c h (najstarsze z nich chodziło do klasy V ) — zrealizowane zostały wypracowania pisemne. W czasie, gdy w i ę k s z o ś ć grupy badaczy pracowała w szkole, kilka osób udało s i ę na luźne, w s t ę p n e rozmowy do c y g a ń s k i e g o osiedla. Miało to na celu unik­ nięcie sytuacji, w której rodzice d o w i a d u j ą się o zainteresowaniach ba­ daczy od dzieci, b y ć m o ż e w zniekształconej formie. W trakcie r o z m ó w z dziećmi i nauczycielami starano się s t w o r z y ć s y t u a c j ę u n i e m o ż l i w i a ­ jącą uzgadnianie opinii i przekazywanie informacji o treści r o z m ó w tym, z k t ó r y m i jeszcze nie rozmawiano. N a s t ę p n e g o dnia cała grupa od rana prowadziła rozmowy w e d ł u g kwestionariusza I I w obozowisku c y g a ń ­ skim. P o n i e w a ż kwestionariusz ten zawiera wiele p y t a ń , na jakie — jak m o ż n a się b y ł o s p o d z i e w a ć — nie uzyska się od razu odpowiedzi, jako że d o t y c z y ł y spraw n i e c h ę t n i e ujawnianych przed nie-Cyganami, podzie­ lono go na trzy z e s p o ł y p y t a ń różniących się stopniem drażliwości i in­ tymności. W trakcie wyjazdu realizowano tylko pytania z zespołu pierw­ szego (1-60) części I I kwestionariusza, m a j ą c e dość o b o j ę t n e zabarwienie. Pozostałe, bardziej intymne, realizowano programowo dopiero podczas �¡ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 23 f. i L F [ [ ~ I ; : I I późniejszego wyjazdu, z tym, ż e o d p o w i e d ź n a n i e k t ó r e pytania poza 60 uzyskiwano także już w trakcie tego wyjazdu, ale w l u ź n y c h rozmowach. Cyganie rozlokowani zostali w p o s z c z e g ó l n y c h pomieszczeniach, na z e w n ą t r z m i e s z k a ń i w lesie opodal obozowiska, by zapobiec uzgadnianiu wypowiedzi i w y e l i m i n o w a ć w z a j e m n ą kontrolę badanych. Uzyskano w ten sposób 19 w y w i a d ó w . Kolejne dwa dni przeznaczone b y ł y n a naw i ą z a n i e b l i ż s z y c h k o n t a k t ó w z grupą c y g a ń s k ą — w której planowano dalsze prace — dla zatarcia wrażenia, jakie m o g ł o się w y t w o r z y ć w z w i ą zku z badaniami z dnia poprzedniego, oraz uzyskanie dalszych informacji. W ciągu tych dni pracowano bez kwestionariusza (badający nauczyli się go n a p a m i ę ć ) i nie notując. Dlatego do obozowiska udawano się w r ó ż n y m czasie, kilkuosobowymi grupami, a po powrocie spisywano uzyskane informacje i obserwacje — t y m samym zmniejszona została m o ż l i w o ś ć z a f a ł s z o w a n i a treści wypowiedzi. W m i e s i ą c później (w kwietniu) zrealizowano n a s t ę p n y wyjazd ba­ dawczy. Praca o d b y w a ł a się w e d ł u g kwestionariusza I - A B oraz zmody­ fikowanego po poprzednim w y j e ź d z i e i nadal jeszcze dopracowywane­ go kwestionariusza I I . Część grupy n a c a ł y okres b a d a ń została skiero­ wana do prac w obozowisku c y g a ń s k i m w M , część zaś pracowała w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie zamieszkiwali k r e w n i m i e s z k a ń c ó w cy­ gańskiego obozowiska w M . Miejscowości te to: miasteczko podobnej w i e l k o ś c i co M — mieszka tam nieliczna grupa C y g a n ó w (dalej określał je b ę d ę symbolem M A ) i duża w i e ś , gdzie ż y j e kilka rodzin c y g a ń s k i c h (dalej MB). Badacze p r a c u j ą c y w M Á i M B rozpoczęli tak jak i w M od r o z m ó w z Polakami w e d ł u g kwestionariusza I - A B , przeprowadzając jednak znacznie mniej w y w i a d ó w n i ż w M — potrzebny b y ł bowiem tylko m a t e r i a ł w e r y f i k u j ą c y , a nie podstawowy (bazowy). N a s t ę p n i e — mając u ł a t w i o n y kontakt dzięki Cyganom z M — przeprowadzili roz­ mowy w e d ł u g kwestionariusza I I (pyt. 1-60). Uzyskano w ten sposób 24 w y w i a d y część I - A B i 12 część I I oraz kilka różnych, l u ź n y c h infor­ macji i obserwacji z M A i M B . W maju 1977 r. 3-osobowy zespół z grupy badaczy w y j e c h a ł na dalszą pracę, tym razem uczestnictwo w ż y c i u C y g a n ó w b y ł o j u ż p e ł n i e j s z e — badacze mieszkali z nimi, jedli, przeby­ w a j ą c przez c a ł y czas w obozowisku w M. Mieli t y m samym m o ż l i w o ś ć dokonania dalszych obserwacji i r o z m ó w . Aktualnie całość m a t e r i a ł ó w jest opracowywana dla ustalenia dalszego toku badań. W nowym roku akademickim (1977/78) badania zostaną p o d j ę t e z ukierunkowaniem na k o n t y n u a c j ę r o z m ó w w y ł ą c z n i e z Cyganami — w e d ł u g kwestionariusza I I — w M , M A i M B . Ponadto najprawdopodobniej wybrany zostanie jeszcze jeden punkt badawczy — miasto leżące na pograniczu Podlasia i sąsiedniego regionu, zamieszkiwane przez dość liczną (kilkudziesięcio­ o s o b o w ą ) zbiorowość C y g a n ó w z innej niż badana w M , M A i M B grupy rodowo-plemiennej. Planowane jest p o w t ó r z e n i e c a ł e g o cyklu prac prze- " �г I 24 i ! I prowadzonych w M w trakcie wyjazdu marcowego. Uzyskany zostanie — mam nadzieję — materiał p o z w a l a j ą c y rozszerzyć zakres wnioskowania i u c h w y c i ć pewne p r a w i d ł o w o ś c i w stosunkach m i ę d z y e t n i c z n y c h . Na przełomie czerwca i lipca 1977 o d b y ł s i ę kolejny obóz s t u d e n t ó w etnografii — М О Е 77. Kilkuosobowa grupa prowadziła badania ( u z u p e ł ­ niające p e n e t r a c j ę М О Е 76) w e d ł u g kwestionariusza I - A w 15 miejsco­ wościach, u z y s k u j ą c 45 w y w i a d ó w . T y m samym w trakcie całości do­ tychczasowych b a d a ń prowadzone b y ł y prace w 62 wsiach i miastecz­ kach; uzyskano 423 wywiady w e d ł u g kwestionariusza I - A lub I - A B , 31 w y w i a d ó w w e d ł u g kwestionariusza I I , kilkanaście obserwacji (ze s k u ­ pisk cygańskich) i w y w i a d ó w o g ó l n y c h (np. prowadzonych w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h zatrudniających w r ó ż n y m okresie C y g a n ó w z M) oraz ok. 100 w y w i a d ó w — r o z m ó w i w y p r a c o w a ń — ze s z k o ł y w M . Do tego I .! ! L E C H MROZ komunikatu d o ł ą c z o n y jest jedynie kwestionariusz I - A B ; kwestionariusz I I oraz zestaw p y t a ń do r o z m ó w z dziećmi m o g ą jeszcze u l e g a ć znacz­ niejszym nawet zmianom i dlatego i c h publikowanie wydaje s i ę przed­ wczesne. N a l e ż y jeszcze dodać w y j a ś n i e n i a do kwestionariusza. Kwestionariusz do b a d a ń dystansu etnicznego składa s i ę z d w ó c h części: I - A B s ł u ż y do badań w ś r ó d P o l a k ó w , część I I do badań w ś r ó d C y g a n ó w . W e d ł u g części I - A prowadzone s ą badania w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h a k t u ­ alnie nie mieszkają Cyganie. Jeżeli w miejscu b a d a ń jest osiedle c y g a ń ­ skie lub mieszka c h o ć b y kilka rodzin, w ó w c z a s kwestionariusz I - B s ł u ż y do u z u p e ł n i e n i a danych z I - A . Z dotychczasowych w y w i a d ó w mniej w i ę c e j p o ł o w ę przeprowadzono w e d ł u g I - A i p o ł o w ę w e d ł u g I - A B . P o ­ n i e w a ż temat m o ż e s p o w o d o w a ć pewne zahamowania r o z m ó w c ó w , posta­ nowiono, ż e badania prowadzone będą anonimowo — notowana jest j e ­ dynie p ł e ć i wiek informatora oraz m i e j s c o w o ś ć i w o j e w ó d z t w o , bez bliższego adresu. Sądzę, ż e jest bardziej etyczne zachowanie anonimo­ w o ś c i informatora — nawet j u ż przy zbieraniu m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza ż e wypowiedzi mają wielokroć prywatny charakter, a często u j a w n i a j ą dość intymne szczegóły. Podobnie p o s t ę p u j e się w trakcie b a d a ń prowadzo­ nych w ś r ó d C y g a n ó w , przy czym j e d y n ą d o d a t k o w ą informacją noto­ w a n ą jest p r z y n a l e ż n o ś ć rodowa r o z m ó w c y , m o ż e s i ę bowiem z czasem okazać, ż e stosunek do n i e - C y g a n ó w (w t y m przypadku P o l a k ó w ) z a l e ż y od przynależności rodowo-plemiennej. B a d a j ą c y mają zresztą jeszcze jeden cel na uwadze — próbę uchwycenia s t o s u n k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami C y g a n ó w , a do tego informacja m ó w i ą c a o przynależności jest konieczna. Kwestionariusz I - A dzieli się w e w n ę t r z n i e na kilka z e s p o ł ó w zagadnieniowych. Pytania 1-14 dotyczą bezpośrednio informatora; wydaje s i ę , że zawarte w nichinformacji mogą czego p y t,dane a ń zresztą (14-64) dotychczasowe dotyczy m am t eireićoa ł znaczenie ykontaktach nie p o t wdla i e rzdopinii zCyganami i ł y . Noa sCyganach t ę pw n y n izespół k a j— ą- �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 25 cych z ich b y t n o ś c i lub p r z e j a z d ó w przez m i e j s c o w o ś ć , rodzajów tych k o n t a k t ó w i obserwacji na temat przejeżdżających grup cygańskich; ten zespół odpowiedzi m o ż e w y j a ś n i ć po części stosunek r o z m ó w c y do C y ­ g a n ó w . Kolejne pytania (65-74) dotyczą wiedzy bliższej o Cyganach. Odpowiedzi na nie są najczęściej negatywne, badani — nawet jeśli wcho­ dzili w bezpośrednie i dłuższe kontakty z Cyganami — rzadko coś wie­ dzą na temat c y g a ń s k i c h z w y c z a j ó w i zasad, jakimi się kieruje ta grupa etniczna. Pytania te są uzasadnione — moim zdaniem — g d y ż bliższa wiedza n a temat C y g a n ó w m o ż e m i e ć w p ł y w na ich obraz i s t n i e j ą c y w ś w i a d o m o ś c i informatora, a tym samym i n a jego stosunek do C y ­ g a n ó w . Pytanie 75-83 dotyczą obecności i funkcjonowania C y g a n ó w w miejscowej kulturze i ustalenia kontekstu, w j a k i m w y s t ę p u j ą — to także ś w i a d c z y o jakości dystansu etnicznego i stosunku do C y g a n ó w sankcjonowanego i uzasadnionego w pewnym sensie historycznie (po­ przez zarejestrowanie w tradycji kulturalnej danego regionu). Kolejne pytania (84-124) s t a n o w i ą w zasadzie najistotniejszą część kwestionariu­ sza, choć rzecz jasna m o g ą m i e ć znaczenie tylko łącznie z poprzednimi s t a n o w i ą c y m i i c h p o d s t a w ę . T a część dotyczy b e z p o ś r e d n i o stosunku badanego do C y g a n ó w , w y r a ż a j ą c e g o się w ocenie, sądach na temat m o ż l i w o ś c i rozwiązania tzw. problemu c y g a ń s k i e g o i przyszłości C y g a ­ n ó w . P o n i e w a ż niejednokrotnie w przeszłości — zwłaszcza w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , k t ó r y dobrze p a m i ę t a spora część i n f o r m a t o r ó w — do­ chodziło do widocznego u z e w n ę t r z n i a n i a postaw n i e c h ę c i także w od­ niesieniu do innych grup etnicznych, np. Ż y d ó w , w ł ą c z o n e z o s t a ł y do kwestionariusza pytania m a j ą c e w y j a ś n i ć stosunek do C y g a n ó w na tle innej, niekiedy nieakceptowanej, a różniącej się zasadniczo grupy (py­ tania 125-126). T e m u celowi także s ł u ż y ł o dość prowokacyjne pytanie 127 m a j ą c e u w i d o c z n i ć , jak silna jest n i e c h ę ć do C y g a n ó w . Jest jeszcze jedno zagadnienie, k t ó r e b y ć m o ż e uda się w y j a ś n i ć p r z y pomocy p y t a ń 128-129. Tutaj n a l e ż y p r z y t o c z y ć jedną z tez badań. Przypuszczam, że wiele kultur i społeczności — a b y ć m o ż e każda — odczuwa potrzebę posiadania w pobliżu siebie k o g o ś gorszego, kto n a d a w a ł b y się na w z ó r negatywny i kogo m o ż n a b y ł o b y obarczyć niekorzystnymi cechami. T a k i zespół ludzi czy grupa poprzez negatywne cechy staje się często w a ż n y m czynnikiem lepszego samopoczucia i integracji tych, k t ó r z y — w swoim mniemaniu — owych cech nie posiadają. Cyganie — jak wskazuje w s t ę p ­ na ocena zebranych m a t e r i a ł ó w — nadawali s i ę do roli gorszego. Od pewnego jednak czasu, d o k ł a d n i e j od początku lat 60-tych, coraz rzadziej m o g ą w tej roli w y s t ę p o w a ć z racji osiedlenia. W w y n i k u tego wiele grup lokalnych — np. społeczności wioskowych — zostało pozbawionych m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w z Cyganami, a zatem i m o ż l i w o ś c i upewniania się w swoim punkcie widzenia. Zachodzi zatem pytanie, czy sam stereotyp wystarczy, by nadal mogli oni pełnić s w ą w a ż n ą f u n k c j ę k u l t u r o w ą (in­ tegrującą). Pewne dane — jeszcze nie w y s t a r c z a j ą c e do stwierdzenia — �26 LECH MROi zdają się jednak w s k a z y w a ć , że wprawdzie stereotyp trwa i stosunek do C y g a n ó w zmienia się niewiele, ale w braku m o ż l i w o ś c i obserwacji i kon­ taktu b e z p o ś r e d n i e g o nie m o ż e on pełnić takiej jak dawniej roli w k u l ­ turze. M o ż e to także zdarzać się wtedy, gdy pozycja i sytuacja ekono­ miczna C y g a n ó w jest w y r a ź n i e lepsza od ludności miejscowej, a zatem zachodzi zasadnicza rozbieżność lub nawet sprzeczność m i ę d z y stereoty­ powym s ą d e m a tym, jaki wynika z obserwacji. T y m samym tworzy s i ę pewnego rodzaju luka w kulturze, dysonans, k t ó r y wymaga rozwiązania. Można przypuszczać, że dochodzi wtedy do — nawet nie u ś w i a d a m i a n e g o sobie — poszukiwania kogoś (jakiejś społeczności), kto n a d a w a ł b y się na w y p e ł n i e n i e luki, kogo można b y ł o b y obarczyć cechami negatywnymi i kto z a s t ą p i ł b y C y g a n ó w w funkcji czynnika i n t e g r u j ą c e g o . Zarejestro­ wane przez badaczy w kilku przypadkach sytuacje zdają się potwierdzać tezę — jednakże dodać trzeba, że ilość odpowiedzi pozytywnych jest na razie niezbyt duża i b y ć m o ż e trzeba b ę d z i e tę t e z ę odrzucić. Na razie jednak n a l e ż y w z i ą ć pod u w a g ę m o ż l i w o ś c i takiej podmiany w roli „złego" i p r ó b o w a ć ustalić, kto i kiedy oraz w w y n i k u jakich sytuacji czy c z y n n i k ó w w s z e d ł na miejsce C y g a n ó w . Nie jest m o ż l i w e przedstawienie tutaj p e ł n i e j s z e g o o m ó w i e n i a mate­ riałów i w y n i k ó w badań. Wymaga to z a r ó w n o znacznie w i ę c e j miejsca, jak — przede wszystkim — w y j a ś n i e n i a i s t n i e j ą c y c h w ą t p l i w o ś c i drogą dalszych b a d a ń i skrupulatnego przeanalizowania tego, co już zostało ze­ brane. B y zrozumieć mechanizm funkcjonowania dystansu etnicznego, konieczne jest także pełniejsze wprowadzenie historyczno-etnograficzne do tematu, co r ó w n i e ż odłożyć n a l e ż y do czasu bardziej s z c z e g ó ł o w e j prezentacji w y n i k ó w badań. Niemniej sądzę, ż e warto — c h o ć b y w bar­ dzo s k r ó t o w e j formie — p r z e d s t a w i ć n i e k t ó r e w s t ę p n e uwagi. 1. Cyganie w ę d r o w a l i po Podlasiu do czasu przeprowadzenia akcji o s i e d l e ń c z e j , w c h o d z ą c z ludnością m i e j s c o w ą w różnorodne kontakty — handlowe (mężczyźni wykonywali prace kowalskie, handlowali k o ń m i itd., kobiety w r ó ż y ł y ) i stosunkowo rzadko towarzyskie (głównie zimą, w okresie czasowego zawieszania w ę d r ó w e k ) . N a j c z ę s t s z y m miejscem kontaktowania się b y ł y targi. Nie wszystkie m i e j s c o w o ś c i jednako często b y ł y odwiedzane przez C y g a n ó w ; w trakcie b a d a ń udało s i ę ustalić szlaki p r z e m i e s z c z e ń C y g a n ó w na ś r o d k o w y m Podlasiu. Okolice n a j c z ę ­ ściej odwiedzane przez nich w trakcie w ę d r o w a n i a i te, gdzie zimowali, s t a ł y s i ę miejscami t r w a ł e g o osiedlania (nawet jeśli nadal co pewien czas — 2, 3 lata — zmieniali miejsce zamieszkania). T y m samym w m i e j s c o w o ś c i a c h tych zmieniła się jakość k o n t a k t ó w z stosunkowo l u ź n y c h na bezpośrednie sąsiedztwo. 2. N i e z a l e ż n i e od tego nie z a u w a ż a się w y r a ź n i e j s z e j zmiany w fak­ tycznej wiedzy na temat C y g a n ó w , ich życia i o b y c z a j ó w . Informacje uzyskiwane od badanych są powielanymi sądami, ale najczęściej wiedza na ten temat jest znikoma. Rejestrowane jest to także w ó w c z a s , gdy �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 27 Polacy mieli m o ż l i w o ś ć dokonania obserwacji na p r z y k ł a d podczas z i ­ mowisk C y g a n ó w lub b e z p o ś r e d n i e g o sąsiedztwa. Ś w i a d c z y to, że obie grupy _ Cyganie i Polacy — s t a n o w i ą z a m k n i ę t e hermetyczne s p o ł e ­ czności, nie i n t e r e s u j ą c e się s w o j ą kulturą, a ich opinia o drugiej grupie oparta jest n a stereotypowych stwierdzeniach. 3. Cyganie w y r ó ż n i a n i s ą w oparciu o sposób życia i cechy antropolo­ giczne, a w mniejszym stopniu ubiór. Na podstawie tej identyfikacji przypisywany jest zespół cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h ich bliżej. Cyganie u w a ż a n i s ą za złodziei, próżniaków, Żyjących z niezbyt o k r e ś l o n y c h i uczciwych profesji, brudasów, choć podkreślane są także cechy pozy­ tywne, jak w i ę ź społeczna, odwaga itp. Informatorzy — nawet jeśli ich d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z Cyganami s ą pozytywne — stereotyp ten ' p o w i e l a j ą , choć zaznaczają, że ci, którzy na przykład zimowali u nich, byli z u p e ł n i e inni. Ten ambiwalentny stosunek jest dość powszechny, przy czym zdecydowana w i ę k s z o ś ć informatorów generalizuje p o d k r e ś l a ­ jąc przede wszystkim stereotyp negatywny. 4. Czynniki takie jak płeć, w y k s z t a ł c e n i e , p r z y n a l e ż n o ś ć wyznanio­ wa, miejsce zamieszkania (wieś lub miasto), status społeczny, uczest­ nictwo w konsumpcji informacji kolportowanych przez masowe środki przekazu nie w p ł y w a j ą w j a k i m ś znaczniejszym stopniu na stosunek do C y g n ó w i z m i a n ę stereotypu, co świadczy, że k s z t a ł t u j e się on na p ł a s z ­ c z y ź n i e rodziny i p r z e p ł y w u informacji — u t r z y m u j ą c e j stereotyp — m i ę d z y pokoleniami. Potwierdzeniem jest powszechna n i e c h ę ć do wcho­ dzenia w bliższe stosunki z Cyganami i do z w i ą z k ó w rodzinnych, nawet jeśli informatorzy dostrzegają pewne pozytywne pechy u C y g a n ó w i w i ­ dzą zmiany, jakie d o k o n a ł y s i ę w tej społeczności w w y n i k u osiedlenia, chodzenia m ł o d z i e ż y do szkół, zdobywania w y k s z t a ł c e n i a , zawodu i po­ dejmowania stałej pracy. 5. Z a podstawowy czynnik zmiany stosunku do C y g a n ó w u w a ż a n e jest zasymilowanie się ich, podjęcie stałej pracy podobnego charakteru co miejscowi, podobnego stylu życia, n i e w y r ó ż n i a n i e s i ę ubiorem ani innymi cechami. T a k w i ę c sposób życia, podstawy ekonomiczne, stosunek do pracy i osiadłość są czynnikami podstawowymi w w y r ó ż n i a n i u C y g a ­ n ó w , k s z t a ł t o w a n i u stereotypu — co z drugiej strony ś w i a d c z y o m a ł e j tolerancji — z a ś w y r ó ż n i k i antropologiczne schodzą de facto na plan dalszy. J e ś l i b y w i ę c doszło do zniwelowania tych różnic drogą przejęcia przez C y g a n ó w k u l t u r y prezentowanej przez społeczność n i e c y g a ń s k ą , b y ć m o ż e dystans do nich z o s t a ł b y zniwelowany, n a b r a ł b y innego cha­ rakteru lub przestał istnieć. Przedstawione tutaj wnioski są o c z y w i ś c i e tylko najbardziej ogólne, dopiero p e ł n e opracowanie materiału po zakończeniu badań pozwoli w m i a r ę dokładnie p r z e d s t a w i ć dystans etniczny Cyganie — Polacy. �28 L E C H MROZ K W E S T I O N A R I U S Z DO B A D A Ń D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O C z ę ś ć I-A Miejscowość, w o j e w ó d z t w o pleć i wiek informatora. (ew. gmina), 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Jak długo mieszka pan(i) w tej miejscowości? Czy jest pan(i) tutaj urodzony? Jeżeli przybył pan(i) z innej miejscowości, to kiedy i skąd? Czy w y c h o w y w a ł się pan(i) we wsi, miasteczku czy może mieście? Ile lat chodził pan(i) do szkoły — ilość klas i rodzaj szkoły? Czy jest pan(i) żonaty (zamężna)? Czy ma pan(i) dzieci, ile i w jakim wieku? Jaki zawód pan(i) wykonuje, gdzie pracuje? Jaki zawód wykonuje współmałżonek? Jaka jest pana(i) przynależność wyznaniowa, do jakiego kościoła pan(i) chodzi? Czy należy pan(i) do jakiegoś stowarzyszenia społecznego czy politycznego (partii)? 11. Czy posiada pan(i) odbiornik telewizyjny bądź radiowy? 12. Czy czyta pan(i) gazety — jakie, jak często? 13. Czy chodzi pan(i) do kina (teatru) — jak często? 14. Czy należy pan(i) do biblioteki, czy czyta pan(i) książki — jak często? Jeżeli w danej miejscowości znajduje się osiedle cygańskie, to w tym miejscu należy przeprowadzić rozmowę według kwestionariusza część I-B, a dopiero potem kontynuować część I-A. 15. Czy przejeżdżają przez wieś Cyganie, kiedy byli ostatni raz — rok lub jakieś inne ważne wydarzenie? 16. Czy dawniej często przejeżdżali — jak często w roku? 17. Jak wędrowali, czy przejeżdżali przez w i e ś wozami? (A może nadal zdarza się, że przejeżdżają przez wieś lub w pobliżu?). 18. Ile w o z ó w i ile osób przejeżdżało? (Podać jakiej wielkości tabory były w i ­ dywane). 19. Jak wyglądały wozy, którymi Cyganie wędrowali — czy mógłby je pan(i) opisać? 20. Skąd Cyganie mieli te wozy — kupowali gdzieś (gdzie czy może w y k o n y w a ł je ktoś na zamówienie Cyganów; może inf. zna nazwisko w y t w ó r c y i miejsce jego zamieszkania? 21. Czy wozy poszczególnych grup Cyganów różniły się między sobą — czym? 22. Czy nie próbowali osiedlić się we wsi na dłużej — kiedy, w jakim czasie i przez jaki okres mieszkali? 23. Skąd przyjeżdżali,' z jakiego kierunku czy miejscowości, i dokąd potem odjeżdżali(ją)? 24. Czy są jakieś miejscowości w okolicy, gdzie szczególnie chętnie przyjeżdżali Cyganie — gdzie i w jakim celu? 25. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakieś miejsce, gdzie odbywały się zjazdy czy spotkania cygańskie; w jakim celu Cyganie tam się zbierali, gdzie to było, co robili w tym czasie? Kiedy ostatnio odbył się taki zjazd, ilu Cyganów uczestniczyło? 26. Jeżeli przejeżdżali przez wieś Cyganie to na jak długo zatrzymywali się?. 27. Gdzie zwykle zatrzymują się w okolicy latem — podać n a z w ę terenową i usytuowanie? 28. Czy przyjeżdżali również na zimowiska, gdzie wtedy mieszkali — czy wynajmowali izby od miejscowych gospodarzy (lub jakieś inne pomieszczenia)? Podać n a z w ę miejsca, gdzie mieszkali i nazwisko gospodarza. .1 : i j i f \ : > > ¿ i I 1 �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 29 29. Czy stale zamieszkiwali zimą tych samych gospodarzy czy różnych (dlaczego)? 30. Czy do wsi/miasteczka przyjeżdżała stale ta sama grupa Cyganów czy różne? 31. Jak długo trwał pobyt zimowy — kiedy przyjeżdżali, kiedy odjeżdżali? 32. Jeżeli zjawili się w okresie zimy, to czym wtedy zajmowali się, co robią? 33. Jak wyglądał rozkład dnia rodziny cygańskiej zimą? 34. Jeżeli byli zimą, czy posyłali dzieci do szkoły? 35. J a k pan(i) sądzi, jeżeli Cyganie nie przyjeżdżali zimą, co się wtedy z nimi dzieje — wędrują czy gdzieś wyjeżdżają i gdzie spędzają zimy? 36. Czy pan(i) pamięta, żeby kiedyś zimowali Cyganie w namiotach lub ziemian­ kach — kiedy, gdzie? 37. Jak mieszkali Cyganie zatrzymujący się latem na postojach — w wozach czy rozbijali namioty, jak namiot wyglądał (proszę opisać)? A może jeszcze ina­ czej — jak? 38. Czym trudnią się po przyjeździe do wsi latem — handlują (czym) czy wyko­ nują jakieś prace — jakie, dla kogo? 39. Czy pan(i) korzystał z ich usług? Czy ich działalność była użyteczna dla wsi/miasteczka? 40. Z czego w ogóle Cyganie żyją, skąd mają pieniądze czy środki na utrzymanie? 41. Czy w czasie pobytu we wsi/miesteczku najmowali się Cyganie do jakiejś pracy (u gospodarzy, w spółdzielniach czy zakładach państwowych) — jakiej? Czy może jest w okolicy jakiś zakład zatrudniający Cyganów — gdzie, w j a ­ kim charakterze? 42. Czy dobrzy byli z nich pracownicy, czy potrafili lepiej pracować niż m é ­ l g a m e (Polacy); 43. Czy po przybyciu do wsi Cyganki zajmowały się wróżeniem, w jaki sposób wróżyły? 44. Czy ich wróżby spełniają się i czy ludzie chętnie dają sobie wróżyć? 45. Czy pan(i) dawał(a) sobie wróżyć? 46. Czy pan (i) wierzy w cygańskie wróżby i co o nich sądzi? 47. Czy Cyganie leczyli ludzi, kiedy byli we wsi — z jakimi dolegliwościami (chorobami) przychodzili ludzie do Cyganów, jak wyglądało leczenie i jakie dawało rezultaty? Czy pan(i) zna osobiście taki przypadek leczenia przez C y g a n ó w — może miał miejsce w rodzinie, kiedy? 48. Czy może jeszcze teraz ludzie chodzą do Cyganów leczyć się (gdzie)? 49. Jaki jest stosunek Cyganów do mieszkańców wsi? (gdy przyjadą)? 50. Jaki jest stosunek C y g a n ó w do właściciela gruntu, na którym rozbijają obóz lub do właściciela mieszkania, u którego mieszkali zimą? 51. J a k przyjmowani byli Cyganie po przybyciu do wsi — jak odnosili się do nich mieszkańcy wsi/miasteczka? 52. Czy w czasie postojów letnich Cyganów utrzymywano z nimi jakieś kon­ takty towarzyskie — jakiego rodzaju? 53. Czy w czasie zimowania Cyganów we wsi/miasteczku utrzymywano z nimi jakieś kontakty towarzyskie — jakiego rodzaju? 54. Czy w czasie postojów letnich lub zimowania Cyganów dzieci ze wsi/mia­ steczka, bawiły się z dziećmi cygańskimi — jeżeli nie, dlaczego? 55. Jeżeli we wsi/miasteczku była zabawa lub wesele, czy zapraszano na nie Cyganów i czy Cyganie przychodzili? W jakim charakterze ich zapraszano — jako m u z y k a n t ó w czy po prostu uczestników zabawy? 56. Czy takie spotkania (zabawy, wesela) przebiegały zgodnie czy nie zawsze i z czyjej winy? 57. Jeżeli Cyganie zjawili się nie proszeni, jak wtedy postępowano? �30 L E C H MROZ 58. Czy podoba się panu (i) muzyka cygańska i ich taniec? 59. Czy Cyganie ładnie się ubierają, czy podoba się panu(i) ich sposób ubierania się czy nie? Jak ubierali się dawniej, jak teraz? 60. Czy sposób życia, jaki prowadzą Cyganie, podoba się panu (i) — dlaczego? Jeżeli nie — również dlaczego? 61. Co pan(i) wie na temat przestępczości Cyganów, o jakich słyszał(a) pan(i) przypadkach, żeby Cyganie dokonali jakiegoś wykroczenia — kiedy i gdzie? Czy miał miejsce taki przypadek gdzieś tutaj w okolicy lub może w samej wsi/miasteczku — kiedy, jaki? 62. Czy może sam(a) pan(i) padł(a) ofiarą Cyganów — kiedy i co zrobili? 63. Czy pan(i) pamięta albo słyszał(a) o wypadkach jakichś zbiorowych akcji ludzi ze wsi/miasteczka przeciwko Cyganom — np. napad na obóz cygański? Kiedy to było, jaka była przyczyna konfliktu? 64. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakaś miejscowość — wioska/miasto — gdzie osiedlili się Cyganie — gdzie, od kiedy tam są, ilu ich jest? 65. Czy pan(i) wie skąd pochodzą Cyganie — z jakiego kraju czy narodu? 66. Od czego pochodzi ich nazwa „Cygan" — co oznacza to słowo? (Czy zna pan (i) słowo „Rom" — co ono znaczy?). 67. Jak pan(i) sądzi, czy Cyganie różnią się między sobą, czy stanowią jeden naród? 68. Co pan(i) wie na temat religijności Cyganów — w co wierzą? 69. Co pan(i) wie na temat cygańskich zwyczajów — jak wyglądają cygańskie chrzciny i zwyczaje związane z narodzinami? Jak wygląda u Cyganów za­ wieranie m a ł ż e ń s t w i wesele — kto udziela im ślubu? 70. W jakim wieku zakładają Cyganie rodziny, jaka jest przyczyna, że właśnie w tym wieku? (Jeżeli wie, że młodo się żenią, to: czym można w y t ł u m a c z y ć sobie ten fakt i jak inf. ocenia ten cygański zwyczaj?). 71. Czy cygańskie rodziny są trwałe — co pan(i) sądzi na temat wierności m a ł ­ żeńskiej w cygańskich rodzinach? Czy Cyganie kochają swoje dzieci i czy ' ich dzieci mają lepiej niż dzieci w rodzinach polskich? 72. Co pan(i) sądzi o moralności (obyczajności) cygańskiej? (Może inf. zna jakieś przykłady odmienności). 73. Jak wyglądają u Cyganów zwyczaje związane ze śmiercią kogoś bliskiego i pogrzeb oraz żałoba? Gdzie Cyganie chowają swoich zmarłych? Czy może na którymś z okolicznych cmentarzy chowali zmarłych — gdzie, kiedy? Czy teraz też tam chowają? 74. Jeżeli inf. wie coś na temat cygańskich zwyczajów: skąd pan(i) zna cygańskie zwyczaje/obyczaje? 75. Czy sądzi pan(i), że Cyganie potrafią czarować lub czynić ludziom źle, przy pomocy czarów? Czy może pan(i) podać jakiś przykład lub przypadek — gdzie i kiedy miał on miejsce, co to było? 76. Czy słyszał(a) pan(i) o wypadkach stosowania przez Cyganów czarów by po­ móc ludziom — czy może pan(i) podać taki przypadek? Gdzie i kiedy miał miejsce? 77. Czy Cyganie jedzą (jedli) padłe zwierzęta — czy słyszał(a) pan(i) coś na ten temat? 78. Czy słyszał(a) pan(i) o porywaniu dzieci przez C y g a n ó w — gdzie i kiedy taki wypadek miał miejsce? Co potem Cyganie robią z tymi dziećmi? 79. Czy zna pan(i) jakieś słowa lub zwroty (zdania) po cygańsku — jak brzmią (proszę powiedzieć), co znaczą, w jakich sytuacjach są używane? Gdzie, kiedy i od kogo nauczył(a) się ich pan(i)? 80. Czy może zna pan(i) jakąś piosenkę o Cyganach, jaką — czy może pan(i) po- �31 BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 81: 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. dać słowa lub treść tej/tych piosenki(ek)? Czy pan(i) zna jakieś opowiadania, zagadki, bajki czy przysłowia o Cyganach i o ich życiu — czy może pan(i) je podać? Czy pan(i) się zgadza z tymi piosenkami i opowiadaniami, czy uważa pan(i), że one m ó w i ą p r a w d ę o Cyganach? Czy jeżeli dzieci są niegrzeczne straszy się je mówiąc, że je Cygan zabierze lub porwie (jak brzmi formuła)? Czy w taki sam sposób straszy się innymi — np. Żydem, Niemcem (lub jesz­ cze innymi) ludźmi (narodowościami) — jakimi, jak brzmi formuła? Ile miał(a) pan(i) lat, kiedy po raz pierwszy zobaczył(a) pan(i) Cyganów? Gdzie to było i w jakich okolicznościach? Czy może miał pan(i) z nimi bliższy kontakt — jakiego rodzaju, jak długo­ trwały, kiedy? (Był z nimi w szkole, wojsku, pracował, zimowali u inf.). Jak się układały pańskie kontakty z nimi w tym czasie — czy były dobre, czy przyjaźnił(a) się pan(i) z nimi, czy dochodziło do konfliktów i jakich? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych cech, którymi z nich określiłby pan(i) Cyga­ n ó w ; które najlepiej ich charakteryzują czy pasują do nich? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (charak­ teryzują) Cyganów — jakie, proszę podać? Co najbardziej razi pana(ią) u Cyganów i co najbardziej przeszkadza w utrzy­ mywaniu dobrych stosunków z nimi? Które z wymienionych tutaj cech najlepiej pasują do P o l a k ó w i najlepiej ich charakteryzują? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (cha­ rakteryzują) P o l a k ó w — jakie? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych narodowości, proszę podać, jakie z wymie­ nionych na tych kartkach narodowości bardziej pan(i) poważa, a jakie mniej? (Ułożyć w e d ł u g hierarchii) ** * Zestaw cech — określeń do charakteryzowania Cyganów i Polaków (pytania: 88 i 91 części I - A ) spokojni (zgodni) napastliwi (kłótliwi) weseli smutni sar й=« . czyści brudni urodziwi (piękni) szpetni (brzydcy) nachalni (bezczelni) dumni (godni) uczciwi (szczerzy) fałszywi (podstępni) sprytni , naiwni ufni (otwarci) podejrzliwi (skryci) Określenia tworzą 10 par opozycyjnych — w przybliżeniu — cech. Każde z 20 określeń znajduje się na osobnej kartce i badanemu prezentowane są po ich uprzed­ nim wymieszaniu, by nie prowokować w y b o r ó w albo-albo. Badany proszony jest o dokonanie wyboru 5 najbardziej, jego zdaniem, charakterystycznych cech dla danej narodowości. Za poprawną uważana jest także odpowiedź taka, w której wskazane zostanie mniej lub więcej określeń. Przy niektórych określeniach znaj­ duje się w nawiasie drugie, uzupełniające. Jest to wynikiem wcześniej zaobserwo- S X e s l a í a ^ z K i a Ж Ż^^^T^S pogłowi SSSSS^S^S г* " określe « Zestaw narodowości do pyt. 93: Amerykanin, Chińczyk, Cygan, Czech, F r a n ­ cuz, Murzyn, Niemiec, Rosjanin, Węgier, Zyd. Każda z 10 narodowości znajduje się na oddzielnej kartce, badanemu prezentowane są po ich uprzednim wymieszaniu. �32 L E C H MRÓZ 94. Czy zgodziłby się pan(i), żeby niektórzy z nich osiedlili się w tej sa'meQ miejscowości (w pobliżu) — którzy? 95. Co do których (kogo z nich) nie chciałby pan(i) by osiedlili się czy zamiesz­ kali w pobliżu (lub w tym samym domu) i by mieli u t r z y m y w a ć kontakty towarzyskie czy rodzinne z panem(ią)? 96. Kogo z nich nie chciałby pan (i) by przyżenili się do pana(i) rodziny? 97. Czy miał pan(i) kiedyś kontakt z którymi z wymienionych — kiedy i w j a ­ kich okolicznościach? 98. Czy pan(i) zna przypadek, by — kiedy jeszcze Cyganie wędrowali — żenili się Cyganie z Polakami (Polkami) i osiedlali się na stałe? Może inf. zna osobiście taki przypadek — gdzie i kiedy miało to miejsce? 99. Jeżeli miał miejsce taki przypadek, to: jak taki fakt oceniany jest przez inf. i wieś/miasteczko; czy utrzymywano(by) kontakty towarzyskie z takim oże­ nionym i osiedlonym Cyganem (Cyganką) — jeżeli nie, to dlaczego? 100. Czy pan(i) słyszał(a), żeby jakiś chłopak lub dziewczyna ze wsi/miasteczka przyżenił(a) się do rodziny cygańskiej i potem poszedł(a) z nimi w w ę d r ó w k ę , dołączając do taboru? Kiedy i gdzie tak się zdarzyło? 101. Jak pan(i) ocenia zawieranie małżeństw mieszanych polsko-cygańskich, czy są one na ogół dobre czy nie? 102. Czy i teraz zdarzają się wypadki takich m a ł ż e ń s t w mieszanych? Jak pan(i) by oceniał fakt, gdyby któraś z dziewczyn ze wsi/miasteczka chciała w y j ś ć za Cygana? 103. Co by pan(i) sądził, gdyby któryś chłopak ze wsi/miasteczka ożenił się z C y ­ ganką? 104. Gdyby taki fakt — mieszanego m a ł ż e ń s t w a — miał miejsce w pana(i) rodzi­ nie, jaka byłaby opinia pana(i) w tym przypadku? 105. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) córka wyszła zamąż za Cygana — jeżeli nie, dlaczego? 106. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) syn ożenił się z Cyganką — jeżeli nie, dlaczego? 107. Co by pan(i) zrobił(a), gdyby jednak doszło do tego? 108. Czy dawniej inaczej osądzano małżeństwa mieszane niż dzisiaj, czy się coś w stosunku do małżeństw mieszanych zmieniło? Może jednak powinni się żenić Polacy z Polkami a Cyganie z Cygankami (jeżeli inf. tak sądzi) — dlaczego? 109. Czy gdyby ktoś odezwał się do pana(i) „ty Cyganie" uważałby pan(i) to za obrazę czy wyzwisko; jeżeli tak — dlaczego? 110. W jakich przypadkach, na kogo z P o l a k ó w m ó w i się „Cygan"? 111. Czy pan(i) uważa, że Cyganie to także Polacy czy nie — podać uzasadnienie? Czy Cygan może być dobrym Polakiem — jakim powinien być, by m ó c po­ wiedzieć na Cygana, że jest dobrym Polakiem? 112. Jakie są przyczyny, że dochodzi do konfliktów między Cyganami i Polaka­ mi — kto jest temu winien? Czy tak samo było dawniej, kiedy jeszcze C y ­ ganie wędrowali, czy coś się zmieniło? 113. Jak pan(i) sądzi, dlaczego Cyganie tak długo wędrują(owali), dlaczego nie osiedlali się? 114. Wydaje się, że od pewnego czasu Cyganie rzadziej pokazują się, jakby mniej ich widać — jak pan(i) sądzi, co się z nimi stało? 115. Czy uważa pan(i), że Cyganie zmienili się w ciągu ostatnich lat — jeżeli tak, to jak się to przejawia? 116. Czy uważa pan (i), że zmienił się stosunek Polaków do Cyganów w ciągu ostatnich lat — jak się zmienił? �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 33 117. J a k pan(i) ocenia akcje p a ń s t w o w e i milicji w stosunku do Cyganów, czy były one w ł a ś c i w e czy krzywdzące Cyganów, czy były potrzebne? 118. Jak pan (i) uważa, co należałoby zrobić, by nie było kłopotów z Cyganami? 119. A może należałoby Cyganom udzielić pomocy, by łatwiej mogli żyć i jakiego rodzaju powinna być ta pomoc? 120. Czy pan(i) sądzi, że Cyganie są specjalnie uzdolnieni do jakichś prac — do jakich? Czy w związku z tym mogliby być użyteczni dla społeczeństwa i jak należałoby ich zatrudnić? 121. Jak pan(i) sądzi, co stanie się w przyszłości z Cyganami, czy pozostaną nadal tacy, jak są czy też zmieni się ich sposób życia i co się zmieni? 122. Jak pan (i) sądzi, czy Cyganie powinni dążyć do możliwie szybkiego rozpły­ nięcia się wśród ludności polskiej (stania się „tacy jak inni"), czy też po­ winni zachować swoją odrębność (uzasadnić)? 123. Czy zdaniem pana(i) byłoby lepiej, gdyby dano Cyganom możliwość miesz­ kania razem w w i ę k s z y c h grupach, a może nawet specjalnych osiedlach czy raczej pojedynczymi rodzinami w otoczeniu Polaków — dlaczego? 124. Czy uważa pan(i), że należy Cyganom dać szanse osiedlenia się, czy zgodziłby się pan (i) by osiedlono ich tutaj? 125. Czy przed wojną mieszkali gdzieś tutaj Żydzi, co się z nimi stało, że teraz ich tutaj nie ma? Czy często spotykał się pan(i) z nimi (rodzice, dziadkowie) — z jakich powodów, po co? 126. J a k pan(i) sądzi, czy przyjemniejsze były kontakty z Żydami czy z Cygana­ mi — dlaczego? Których z nich w y ż e j pan(i) stawia — dlaczego? 127. Jak pan(i) wie, w czasie wojny dużo ludzi ucierpiało przez Niemców. Byli wśród nich także Cyganie — sporo z nich Niemcy rozstrzelali lub wysłali do obozów, przez to ilość Cyganów w Polsce znacznie zmniejszyła się. J a k pan(i) ocenia losy Cyganów w czasie wojny? 128. Czy w którejś z sąsiednich wiosek/miasteczek mieszkają ludzie, którzy nie cieszą się szacunkiem i źle są widziani — co to za ludzie, jakiej narodo­ wości i wiary, gdzie mieszkają i od kiedy tam są? 129. Czy zawsze — także dawniej — nie poważano ich, czy dopiero od pewnego czasu, od niedawna — od kiedy i z jakiego powodu? C z ę ś ć I-B 1. Tutaj niedaleko jest zespół baraków mieszkalnych (wozów, domy, w których mieszkają jacyś inni ludzie) — czy zna pan(i) to miejsce? Co za ludzie tam mieszkają? 2. Czy był pan(i) już tam kiedyś? Czy zachodzi pan(i) tam częściej? Czy przy­ pomina pan(i) sobie, kiedy przechodził pan(i) tamtędy po raz ostatni? 3. Czy wie pan(i) mniej więcej ilu ich tam jest? 4. Czy miał(a) pan(i) z nimi do czynienia z racji zawodu (wykonywanej pracy) czy z jakiegoś innego — jakiego, kiedy? 5. Dlaczego w taki sposób oni mieszkają? 6. Skąd biorą środki do życia? 7. Czy spotkał pan(i) może kiedyś mieszkańców tych domów/baraków w ę d r u ­ jących wozami (mieszkalnymi)? 8. Od kiedy znajdują się oni tutaj, od kiedy się tutaj osiedlili? 9. Czy już dawniej także próbowali się tutaj osiedlać (ci sami, inni)? 10. Czy nakazano im przez władze, by osiedlili się tutaj, czy sami wybrali to miejsce? Dlaczego — może pan(i) wie, czym kierowali się w wyborze? 11. Czy może dawniej osiedlali się gdzieś tutaj na zimę (ci sami, inni)? Kiedy to było, jak często osiedlali się tutaj na zimę? 3 — Etnografia Polska t. X X I I �34 L E C H MRÓZ 12. Czy pan(i) sądzi, że osiedle to (obóz), w stanie, w jakim się znajduje, po­ winno dalej istnieć — dlaczego? 13. Jeżeli uważa, że trzeba coś zmienić: jakie środki należałoby przedsięwziąć, co należałoby zrobić? 14. Czy dzieci z tych domów/baraków uczęszczają do szkoły — jakiej? Jeżeli nie, to jaki jest tego powód? 15. Czy pańskie dzieci chodzą może lub chodziły razem z dziećmi z tego obo­ zu/baraków do tej samej szkoły? Czy może pan (i) coś o tym powiedzieć? 16. Czy pana(i) dzieci bawią się razem z dziećmi z tych baraków/domów? 17. Czy należałoby może urządzić dla dzieci z tych baraków/domów osobną szko­ łę — dlaczego? 18. Czy zauważa pan(i) jakąś zmianę u mieszkańców tych baraków/domów, w stosunku do czasów dawniejszych — jaką? 19. Jak pan(i) sądzi, co zmieni się jeszcze w przyszłości w życiu m i e s z k a ń c ó w tych baraków/domów/wozów? Czy pozostaną tutaj — tak jak mieszkają, czy może uważa pan(i), że zmieni się ich sposób życia — jak? 20. Co się m ó w i o tym obozie (mieszkańcach domów, baraków), czy słyszał pan(i), co ludzie m ó w i ą o nich? Jeżeli badany bezpośrednio sąsiaduje z Cyganami: 21. Co pan(i) wie o swoich sąsiadach Cyganach — czy utrzymuje pan(i) z nimi stosunki sąsiedzkie i jakiego rodzaju? Jeżeli nie — dlaczego? 22. Czy pana(i) dzieci i dzieci cygańskie odwiedzają się nawzajem i bawią razem? Jeżeli nie, to jaka jest tego przyczyna? 23. Jak układają się pana(i) stosunki z najbliższymi sąsiadami Cyganami? Jeżeli źle, to jaka jest tego przyczyna? 24. Czy pan(i) ma jakieś inne kontakty z Cyganami — poza swoimi sąsiadami — jakiego rodzaju? 25. Czy pan(i) wolałby by zamiast tych Cyganów mieszkali tutaj Polacy czy nie — dlaczego? (lub narodowość prezentowana przez inf.). Lech Mróz A STUDY OF ETHNICAL DISTANCE: GYPSIES — POLES Summary The paper presents a research, still continued, on ethnical distance between Poles and Gypsies, pursued by the author with a group of students. A question­ naire prepared by the author and modified during field work has been employed. It consists of two parts, I A and B , applied to Polish respondents, and part I I , for Gypsies. Only part I of the questionnaire is discussed here; part I I is still under elaboration and it will be published later. The investigations are conducted in north-eastern Poland, in the province of Podlasie, selected for its importance in Gypsy wanderings in the past and because quite a number of Gypsies have settled there. Besides, the ethnical, religious and cultural diversity of the local population allows to analyse the distance towards Gypsies in a fairly broad context. The research, carried on for more than a year now, has covered 62 villa­ ges and small towns; in its second phase it was focused on the town M, with a large Gypsy community living there, as well as on MA and MB, 40 and 60 km �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 35 off M, where relatives of Gypsies from M are living. Poles as well as Gypsies have been investigated. There have been obtained 423 interviews by means of questionnaire I A B , 31 by questionnaire I I , several background interviews and observations and about 100 interviews in M's grammar school, from Polish and Gypsy children and from teachers, tested with a special set of questions. The field work is expected to be completed during 1978 and a detailed elaboration and analysis of results will follow. The present discussion sets forth the assumptions underlying the questionnaire and some tentative conclusions concerning the attitudes of Poles towards Gypsies. A fuller account of the research results and an analysis of the phaenomenon of ethnical distance between Poles and Gypsies will be offered after the full cycle of research has been completed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c89c4671c1d7c4730ea6975f5168bcc.pdf 5eb2f36bb7b3c2bed5294192ef044bba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1104 Title A name given to the resource Badanie kultury robotniczej dużego miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA t. X X I X : 1985, z. 1 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Uniwersytet Łódzki) BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ DUŻEGO MIASTA * Idea prowadzenia badań nad kulturą środowiska robotniczego była podejmowana w łódzkim środowisku etnograficznym od początku lat sześćdziesiątych, jednakże systematyczne badania terenowe podjęła do­ piero w 1976 r. Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego . Pierwsza faza badań, będących na ukończeniu, polegać miała na re­ konstrukcji obrazu kultury robotniczej Łodzi do 1939 r. W 1984 r. zosta­ ły opracowane w y n i k i tych badań. Druga faza będzie obejmować prze­ miany, jakie zaszły w nowych warunkach ustrojowych. Koncepcję i zakres badań wyznaczyły: dotychczasowy dorobek dys­ cypliny i jej założenia metodologiczne, obiektywne możliwości badaw­ cze (wielkość zespołu badawczego, środki techniczne i finansowe) oraz swoista struktura i historia badanego środowiska. 1 ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE ORAZ METODA BADAN Zmieniając obszar tradycyjnych zainteresowań etnografa — kulturę rolniczej społeczności lokalnej na badanie wielkomiejskiej społeczności robotniczej — trzeba było na wstępie ustosunkować się do kilku pod­ stawowych problemów dotyczących przedmiotu i zakresu badań. Pierwszym z nich był problem ustosunkowania się do ewentualnego, swoistego oddziaływania wielkiego miasta na kulturę jego mieszkańców. Z pomocą przyszły nam liczne przemyślenia socjologów począwszy od definicji miasta L . W i r t h a oraz jego twierdzenia, iż kompleks cech 2 * Omawiane badania prowadzone b y ł y w r a m a c h P o l s k a kultura narodowa jej percepcja i r o z w ó j . 1 problemu węzłowego 11.1. O b s z e r n y p r z e g l ą d b a d a ń zob.: E. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 15: 1973, s. 27-40; oraz A . S t a w a r z , Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 25: 1982, z. 1, s. 143-165. L . W i r t h, Urbanism as a Way of Life, [w:] P . H . H a t t i A . L . R e i s s [wyd.], K e o d e r in Urban Sociology, G l e n c o e , I l l i n o i s 1951. 2 5 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �66 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A składających się na swoiście miejski styl życia jest zarazem zmienną wyjaśniającą cechy kulturowe jego mieszkańców, poprzez pogląd R. Pahla , iż na mieszkańców miasta oddziałują dwa rodzaje przymusów i ogra­ niczeń: jeden związany z sytuacją miejską, a drugi związany z sytuacją pracy. Opowiedzieliśmy się za stanowiskiem reprezentowanym przez znaczną część polskich socjologów, iż sytuacja ekologiczna miasta jest zmienną pośredniczącą, która różnie przejawia się w stylach życia róż­ nych, zamieszkujących miasto środowisk społecznych . Na te style ż y ­ cia, na co zwraca uwagę R. Goddman , dodatkowy wpływ mają określo­ ne cechy środowiska przestrzenno-architektonicznego, w którym żyją badane środowiska społeczne. Przyjęliśmy więc stanowisko, że nie ma prostych powiązań między formami przestrzennymi a systemami kultu­ rowymi, jednakże zmienne przestrzenne są powiązane ze zmiennymi spo­ łecznymi. Przestrzenna koncentracja może na przykład wzmacniać ukształtowany już system norm i zachowań. 3 4 5 Spośród różnych środowisk społecznych zamieszkujących Łódź wy­ braliśmy do badań kulturę środowiska robotniczego do którego zaliczy­ liśmy zarówno samych robotników, jak i ich rodziny . Za robotnika uz­ naliśmy każdego pracownika najemnego, wykonującego pracę fizycz­ ną nie posiadającego środków produkcji i utrzymującego się z pracy na­ jemnej . Ponieważ za podstawowy czynnik kształtujący kulturę środowiska ro­ botniczego przyjęliśmy pracę, to istotny dla dalszych rozważań był ro­ dzaj tej pracy. O ile każda praca najemna w porównaniu na przykład z pracą rolnika czy rzemieślnika w istotny sposób modyfikuje życie ro­ botnika (przede wszystkim przez oddzielenie czasu działalności produk­ cyjnej od pozostałych dziedzin życia), to dodatkowe znaczenie ma orga­ nizacja pracy, zwłaszcza w zakładach wielkoprzemysłowych, która włą­ cza pracownika w dużą zbiorowość o podobnych obowiązkach, intere6 7 • R . E . P a h l , Urban B o o k s , L o n d y n 1975. Social Theory and Research, [w:] W h o s e City, Penguin • Z o b . К . F r y s z t a c k i , О niektórych aspektach kształtowania się kierunków badawczych w socjologii miasta w Polsce, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 235-285; J . T u r o w s k i , Kształcenie się zbiorowości osiedlowych w wielkich miastach, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 203-233; B . S t e r n i c z u k , Styl życia o miejsce zamieszkania w koncepcjach socjologii miasta, „Kultura i Społe­ c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1-2, s. 225-238. 5 R . G o o d m a n , After Planners, P e n g u i n B o o k s , L o n d y n 1972. • E . P i e t r a s z e k w miejsce o k r e ś l e n i a „ ś r o d o w i s k o robotnicze" u ż y w a o k r e ś ­ l e n i a „ l u d n o ś ć r o b o t n i c z a " (Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, K r a k ó w 1969, s. 108). 7 W t y m m i e j s c u , r e l a c j o n u j ą c z a ł o ż e n i a b a d a ń d o t y c z ą c y c h o k r e s u do 1939 г . , p o m i j a m y s k o m p l i k o w a n y i n i e a d e k w a t n y do p o w y ż s z e j d e f i n i c j i p r o b l e m r o b o t ­ n i k a w s p o ł e c z e ń s t w i e s o c j a l i s t y c z n y m . P o r . S . W i d e r s z p i l , Sklad polskiej kla­ sy robotniczej. Tendencje zmian w okresie industrializacji socjalistycznej, War­ s z a w a 1965. �67 BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ sach i możliwościach. Identyfikuje ona pracownika z określoną grupą zawodową bądź produkcyjną. Wyznacza mu podobne zarobki będące pod­ stawą określonej stopy życiowej, kształtuje określoną świadomość spo­ łeczną. Ponadto rodzaj pracy (praca w zakładach zmechanizowanych, wytwarzanie części produktu, technologia pracy) może kształtować swois­ te cechy osobowości i wpływać na światopogląd. W związku z powyższym wybraliśmy do badań środowisko robotni­ ków przemysłu włókienniczego, pracujących w dużych zakładach prze­ mysłowych. W tym miejscu, ażeby uniknąć nieporozumień, należy dokonać jesz­ cze jednego uściślenia, otóż przedmiotem naszej analizy uczyniliśmy, jak powiedziano powyżej, kulturę środowiska robotniczego, a nie kulturę klasy robotniczej. Przyjmując marksowskie rozróżnienie świadomości klasy robotniczej ,,w sobie" i klasy robotniczej „dla siebie", zdecydowa­ liśmy się objąć badaniami ogół ludności spełniającej warunek formalnej przynależności do środowiska bez względu na stopień jej uświadomie­ nia klasowego. Po dokonaniu ustaleń odnośnie do przedmiotu badań, należało pod­ jąć decyzję odnośnie do zakresu analizy. Badając z pozycji etnografa kulturę jakiegoś środowiska uważamy na ogół za konieczne przyjęcie szerokiej, globalnej czy — jak mówią niektórzy — „antropologicznej" definicji kultury, obejmującej działania przebiegające według społecznie przyjętych wzorów, realizowane we wszystkich dziedzinach życia ludzkiego oraz wytwory i przedmioty będą­ ce efektem takich działań. W obrębie tej całości wyróżnia się kilka as­ pektów, które muszą być uwzględnione w pełnej analizie kultury. Uży­ wając t e r m i n o l o g zapropopncwanej ostatnio przez A. Kłoskowską zaj­ mujemy się aparatem internalizacji kultury, czyli mechanizmem przy­ swojenia jej wzorów i modeli normatywnych lub wartości przez świa­ domość, doświadczenie lub nawyki ludzi; aspektem normatywno-aksjo­ logicznym, na który składają się normy, reguły i wartości kulturalne analitycznie oddzielając je od ludzkich działań, zwłaszcza, gdy są utrwa­ lone w postaci zapisów lub innych zobiektywizowanych form symbolicz­ nego wyrazu, wreszcie zajmujemy się przedmiotowym aspektem k u l t u ­ ry, na który składają się przedmioty i wytwory, czyli artefakty . W szczegółowych badaniach etnograficznych zakresem zainteresowań obejmuje się w równym stopniu bądź wszystkie wymienione wyżej as­ pekty, bądź uprawia się immanentną analizę wybranych dziedzin k u l ­ tury. Jak wiemy, w tradycji dyscypliny szczególne miejsce przez długie lata zajmowało badanie sfery artefaktów. Nic też dziwnego, że jakkol­ wiek od początku staliśmy na stanowisku możliwie globalnej obserwacji kultury badanego środowiska, niepokój budziła sprawa ustosunkowania 8 e A. K ł o s k o w s k ą , Socjologia kultury, W a r s z a w a 1981, s. 25. �68 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA się do obserwacji i metody opisu całokształtu elementów składających się na kulturę bytu środowiska robotniczego . Po namyśle uznaliśmy jed­ nak, że jakkolwiek ludność ośrodków przemysłowych posługuje się w większości przedmiotami standardowymi, produkcji fabrycznej i sama morfologia tego świata rzeczy ma niewielką wartość informacyjną dla badań kultury, niezbędne jest jednak poznanie otaczających robotnika przedmiotów po to, aby orzec coś na temat dokonywanych przez niego wyborów, jego motywacji oraz skali ocen, które mogą nas informować o nawykach, wzorach estetycznych, hierarchiach wartości i częściowo o sferze kultury symbolicznej dominującej w badanym środowisku. W odniesieniu do „niematerialnych efektów zachowań" postanowiono również zbierać informacje o folklorze badanej społeczności, przyjmu­ jąc za P. Bogatyriewem i P. Jacobsonem takie rozumienie folkloru, przy którym kryterium wyodrębniającym zjawiska folklorystyczne przypisa­ ne określonej zbiorowości jest mechanizm przekazu i odbioru oraz funk­ cje pełnione przez treści folklorystyczne w życiu tej zbiorowości, a nie treści tych pochodzenie . Drugą ważną dziedziną obserwacji stały się zachowania środowiska robotniczego znormalizowane według wspólnych wzorów i przejawiające się w różnych dziedzinach życia. Tak więc przedmiotem badań uczynio­ no zwyczaje realizowane w kręgu rodzinnym, w grupach płci i wieku, w miejscu pracy i zamieszkania, czy też w kręgu członków różnego ro­ dzaju zrzeszeń i organizacji celowych. Szczególną uwagę poświęcono zwyczajom świątecznym w przeciwstawieniu do zwyczajów związanych z dniem codziennym, w t y m (zgodnie z tradycją etnograficzną) zwłasz­ cza zwyczajom mającym w większym stopniu niż poprzednie zrytualizowaną postać, jak r y t u a ł y weselne czy r y t u a ł y związane z obchodami świąt dorocznych. Zwrócono również znaczną uwagę na formy rekreacji. W literaturze przedmiotu problematyka powyższa określana jest niekie­ dy mianem obyczaju. Jak z powyższego widać, zakres podjętych badań zmierzał do odtwo­ rzenia całościowego obrazu życia badanej społeczności, zwanego niekiedy w naukach społecznych „sposobem życia" (way of life, Lebenweise, mo­ de de vie czy obraz žyzni), przez który rozumie się kategorię charakte­ ryzującą ludzką egzystencję w określonej sytuacji historyczno-społecz­ nej . Zamierzeniem końcowym badań postanowiono uczynić rekonstruk­ cję konfiguracji wzorów obowiązujących w badanym środowisku, czyli 9 10 u * P o j ę c i e „ k u l t u r a bytu", w m i e j s c e u ż y w a n e g o t u r a m a t e r i a l n a " , w p r o w a d z a do s w y c h r o z w a ż a ń K ł o s k o w s k a , op. cit,, s. 119. 1 0 [w:] 1 1 w z etnografii o k r e ś l e n i a „ k u l ­ z a k r e s u socjologii k u l t u r y P . B o g a t y r i e w , R . J a c o b s o n , Folklor jako swoista forma P . B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1979, P o r . M . Z . M u s z y ń s k a , Czas stwo", t. 23: 1979, n r 1-2, s. 203-223. wolny a sposób życia, s. twórczości, 305-319. „Kultura i Społeczeń­ �BADANIE KULTURY 09 ROBOTNICZEJ zbliżyć sią do określenia ethosu życia robotników w okresie między­ wojennym . Główną metodą badań była metoda określana w literaturze etnogra­ ficznej jako metoda „historyczno-terenowa" polegająca na odtwarzaniu różnorodnych kategorii zjawisk i procesów, jakie zaszły w stosunkowo niedawnej przeszłości, na podstawie pamięci żyjących ludzi, jak również różnych zjawisk ergologicznych, a zwłaszcza urządzeń materialnych po­ wstałych w przeszłości i używanych nadal przez l u d z i . Ponieważ przedmiotem badań był robotnik i członkowie jego rodziny w środowisku domowym, społeczności pracy oraz w miejscu zamieszka­ nia w zbiorowości lokalnej i sąsiedzkiej, w drodze wywiadu zbierano informacje o przebiegu życia osoby badanej i członków jej rodziny oraz ustalano motywy jej działań, normy postępowania, rządzące nimi hie­ rarchie wartości, jak również oceny działań własnych i cudzych. Po stwierdzeniu już we wstępnej fazie badań, że środowisko robotni­ cze było znacznie zróżnicowane wewnętrznie, w badanej reprezentacji wyróżniano robotników ze względnie długim stażem zawodowym, tzw. „robotników wykwalifikowanych" oraz grupę średniego dozoru technicz­ nego — majstrów. Zasadniczo wykluczono z badań rodziny długotrwa­ łych bezrobotnych okresu kryzysu światowego (1929-1934) uznając, że ich ,,kultura nędzy" nie jest reprezentatywna dla środowiska robot­ niczego. Obok wywiadów wolnych i kwestionariuszowych gromadzono doku­ menty osobiste dotyczące życia badanych, jak również źródła historycz­ ne, statystyczne czy dokumenty i sprawozdania urzędowe informujące o warunkach pracy i życia w mieście. Ze względu na wielkość miasta (w chwili obecnej ok. 800 000 miesz­ kańców) i liczebność badanego środowiska robotniczego oraz ze wzglę­ du na ograniczone siły i środki badawcze, informatorów dobierano pod specjalnym kątem. Ze względu na dominujący w Łodzi rodzaj przemy­ słu, badaniami objęto wyłącznie robotników przemysłu włókienniczego, Biorąc pod uwagę czynniki ekologiczne rządzące życiem miasta, ażeby maksymalnie zmniejszyć lub ujednolicić ich oddziaływanie, przebadano jedną z naturalnych, „podstawowych" dzielnic miasta wyróżnioną w ba12 13 1 4 1 2 P o j ę c i e „ethosu", przez k t ó r y rozumie się „zespół z a c h o w a ń wyznaczonych przez p r z y j ę t ą h i e r a r c h i ę w a r t o ś c i , p r z y c z y m towarzyszy t e m u r o z u m i e n i u na ogół wiara, ż e da się o d s z u k a ć jakiś pion g ł ó w n y , d o m i n u j ą c e w a r t o ś c i , z k t ó r y c h d a d z ą się w y p r o w a d z i ć w a r t o ś c i pochodne" ( M . O s s o w s k a , Socjologia moral­ ności, W a r s z a w a 1969, s. 256) c o r a z c z ę ś c i e j z n a j d u j e zastosowanie w p o l s k i c h p r a c a c h etnograficznych. K . D o b r o w o l s k i , Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstruk­ cji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych, [w:] Sprawozda­ nia z Czynności i Posiedzeń РАН, t. 53: 1952 (druk 1954), s. 424-429. O . L e w i s , Sanchez i jego dzieci, W a r s z a w a 1963, „ W s t ę p " . 1 3 l ł �70 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA 15 daniach socjoekologicznych . Dzielnica ta (tzw. Widzew) obejmuje ob­ szar ok. 290 ha i zamieszkana jest przez ok. 21 tys. ludzi. Cały obszar dzielnicy podstawowej należy obecnie do jednej z dzielnic administra­ cyjnych miasta, do której obok właściwego Widzewa należy także tzw. Grymbach o powierzchni ok. 92 ha. Oba te obszary są ze sobą powiązane pod względem funkcjonalnym i częściowo komunikacyjnym, ponadto w przeszłości stanowiły bazę mieszkaniową dla trzech wielkich zakładów przemysłu włókienniczego: Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L . Grohmana (obecnie Zakłady im. Obrońców Pokoju—Uniontex) W i ­ dzewskiej Manufaktury (obecnie Widzewskie Zakłady Przemysłu Ba­ wełnianego im. 1-go Maja—Wima) oraz Towarzystwa Akcyjnego Łódz­ kiej Fabryki Nici (obecnie Zakłady Przemysłu Bawełnianego i m . H . Sa­ wickiej—Ariadna). Ponadto w dzielnicy tej zlokalizowane są m.in. w y ­ odrębnione po ostatniej wojnie z Widzewskiej Manufaktury — Widzew­ skie Zakłady Maszyn Włókienniczych—Wifama oraz dawna fabryka N. Eitingona. Obok fabryk i towarzyszących im pałaców fabrykantów do charakterystycznych cech dawnego Widzewa należały osiedla robot­ nicze zbudowane przez właścicieli wyżej wymienionych trzech wielkich zakładów przemysłowych. Ograniczając badania do omawianej dzielnicy miasta chciano mieć do czynienia z możliwie jednolitym charakterem czynników infrastruktury miasta, a ponadto usytuowane t u osiedla ro­ botnicze stwarzały szczególnie korzystną sytuację do obserwacji stosun­ ków sąsiedzkich. WYNIKI BADAN 16 Trudno jest w krótkim referacie przedstawić pełne wyniki badań , w związku z czym ograniczymy się tylko do zasygnalizowania pewnych swoistych cech kultury badanego środowiska, związanych bądź ze struk­ t u r ą przemysłu łódzkiego, bądź z historią powstania i zasiedlenia miasta. Za najistotniejszy czynnik strukturalizujący kulturę środowiska ro1 5 W. ekologiczne, Piotrowski, W r o c ł a w 1966. Społeczno-przestrzenna struktura m. Łodzi. Studium 1 6 Przedstawione informacje p o c h o d z ą z b a d a ń autorki prowadzonych wraz z z e s p o ł e m s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii U Ł oraz z b a d a ń prowadzonych uprzed­ nio p r z e z e t n o g r a f ó w o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . Z o b . В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Zwyczaje i obyczaje ludności Łodzi, [w:] Łódź. Dzieje miasta, do 1918 г., t. 1, W a r s z a w a — Ł ó d ź 1980, s. 493-508; t e j ż e , Kultura środowiska robotniczego Łodzi, Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21: 1982, s. 15-34, o r a z m. i n . A . Lipiński, Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, ,,Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 7: 1965, s. 5-40; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwycza­ je świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym (1890-1939), „Prace i M a ­ t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficz­ n a , n r 11: 1967, s. 133-164; J . P . D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne, „Prace i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Ł o d z i " , S e r i a E t n o g r a f i c z n a , n r 11: 1967, .3. 165-192; c z y Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, W r o c ł a w 1976. �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 71 botniczego uznać należy pracę zarobkową oddzielającą w sposób zdecydo­ wany sferę życia produkcyjnego od rodzinnego, czas produkcji od czasu pozaprodukcyjnego. Praca ta, a właściwie zarobki uzyskiwane z jej sprzedaży, wyznaczały warunki bytu rodziny. Dla kultury środowiska robotniczego Łodzi istotnym czynnikiem było to, że dający pracę prze­ mysł włókienniczy nie wymagał szczególnie wysokich kwalifikacji ani sił fizycznych, co dawało możliwość zatrudnienia dużej ilości niżej płat­ nych kobiet i młodocianych. Stąd połowa zatrudnionych w przemyśle włókienniczym w latach 1924-1936 to kobiety w wieku 20-49 lat (naj­ więcej było zatrudnionych kobiet w wieku 20-29 lat, czyli w wieku peł­ nych możliwości prokreacyjnych). Sytuacja opisana rzutowała w sposób określony na podstawowe funkcje i podział ról w rodzinie robotniczej. Rozpowszechniona praca kobiet zmuszała do modyfikacji tradycyjne­ go podziału pracy w domu. Przy pracy na zmiany (upowszechniającej się w latach dwudziestych), gdy kobieta pracowała przed południem, nie­ jednokrotnie mąż przygotowywał częściowo posiłek południowy dla sie­ bie i dzieci lub robił zakupy. Zmiany w podziale obowiązków pogłębia­ ło i to, że w okresie kryzysów chętniej zwalniano z pracy wyżej płat­ nych mężczyzn niż kobiety, które w takich okolicznościach stawały się często jedynymi żywicielkami rodzin. Pomimo tego — generalnie rzecz biorąc — do I I wojny światowej główny ciężar obowiązków domowych, niezależnie od zatrudnienia, spoczywał na kobiecie. W dalszym ciągu dominował bowiem w rodzinie robotniczej model rodziny patriarchálně:, w której matka odpowiadała za dom i opiekę nad dziećmi. Wobec ogrom­ nej ilości obowiązków spoczywających na kobiecie oraz stosunkowo słabiej realizowanych funkcji ojca, w łódzkich rodzinach robotniczych obserwujemy proces, który socjologowie określają jako powstawanie ro­ dziny „skupionej wokół matki". Mężczyzna bądź ponosił część ciężarów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bądź ograniczał się do oddania większości zarobionych pieniędzy żonie i czas wolny spędzał w grupie męskiej. Model ten znajdował odbicie w większej swobodzie młodych mężczyzn niż dziewcząt. Te ostatnie, nawet pracując, były pod­ dane większej kontroli rodzinnej. W tzw. „przyzwoitych rodzinach" (jak to określają dziś informatorzy) dziewczęta nie wychodziły z domu bez uzgodnienia, nie chodziły też same na zabawy do odległych dzielnic miasta itp. Powszechne podejmowanie pracy przez dziewczęta, których zarobki, były cennym uzupełnieniem budżetu wielodzietnej zazwyczaj rodziny, opóźniało nieco wiek zawierania małżeństwa. Rodzina interesowała się doborem współmałżonka, jednakże — ponieważ wybór nie był związa­ ny z interesem gospodarstwa rodzinnego — głównym motywem zawar­ cia związku małżeńskiego były względy emocjonalne. Pomimo częstej pracy kobiet, która uwarunkowana była względami ekonomicznymi, w dalszym ciągu uważano, że zawarcie małżeństwa i macierzyństwo jest �72 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA podstawowym przeznaczeniem kobiety. To ostatnie przekonanie nie rzu­ towało jednak w tym stopniu, co na wsi, na położenie starej panny, k t ó ­ ra pracując była niezależnym i pełnoprawnym członkiem społeczności robotniczej. W początkowej iazie młode małżeństwa mieszkały na ogół z rodzi­ cami. Przy wspólnym zamieszkaniu opiekę nad pojawiającymi się dzieć­ mi sprawowali niepracujący członkowie rodziny: dziadkowie lub młodsze rodzeństwo młodych małżonków. Po usamodzielnieniu się młodej rodzi­ ny obowiązek ten spadał na starsze dzieci. W ogóle dzieci w rodzinie ro­ botniczej wcześnie były obarczane obowiązkami. Robiły drobne zakupy opiekowały się młodszym rodzeństwem, po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, a nierzadko i wcześniej, podejmowały dorywczą lub stałą pracę zarobkową. Zarobki swe początkowo w całości oddawały do wspólnej kasy, w miarę dorastania pozostawiając sobie coraz więcej pieniędzy na. własne potrzeby. Pieniądze te przeznaczano na ubranie, wydatki zwią­ zane z projektowanym małżeństwem czy na rozrywki. Szczególną rolę w życiu rodziny robotniczej odgrywało sąsiedztwo. Związany z nim np. zakres pomocy obejmował jednak, w odróżnieniu od sąsiedztwa wiejskiego, przede wszystkim pomoc,w życiu codziennym i przypadkach szczególnych na ogół nie związanych z pracą produkcyj­ ną. Stosunki sąsiedzkie swoistego wyrazu nabierały w koszarowych do­ mach czynszowych, zamieszkanych wyłącznie przez ludność robotniczą, lub w osiedlach przyfabrycznych, gdzie więź sąsiedzką umacniała praca w tym samym zakładzie i podobne warunki bytu. Duża liczba domów czynszowych z urządzeniami sanitarnymi, a nierzadko i studniami na podwórzu czy hydrantem na ulicy, powodowała częste kontakty miesz­ kańców na korytarzu domu, na klatce schodowej czy na podwórzu. Prze­ waga mieszkań jednoizbowych zmuszała do korzystania z gościnności sąsiadów przy urządzaniu wesel czy w przypadku śmierci któregoś z mieszkańców. Sytuacja ta stwarzała dogodną okazję do rozwoju śro­ dowiskowej kontroli społecznej, co z kolei sprzyjało szerzeniu się ujed­ noliconych wzorów kulturowych umocnionych podobnymi warunkami, bytu i położenia społecznego. Jedną z charakterystycznych cech bytowa­ nia robotniczego, jeszcze w okresie międzywojennym, była zasadnicza sprzeczna z naszymi wyobrażeniami o życiu w wielkim mieście znaczna deprywatyzacja życia osobistego mieszkańców dzielnic robotniczych Ł o ­ dzi. r Proletariat łódzki był stosunkowo mało zróżnicowany. W miarę kon­ centracji przemysłu oraz upadku wytwórczości drobnotowarowei w po­ łowie X I X w. pewna ilość spauperyzowanych rzemieślników, głownie tkaczy, zasiliła kadry fabryczne w roli średniego dozoru, np. jako pod­ majstrzy. Wykwalifikowani majstrowie fabryczni byli jednak począt­ kowo sprowadzani z zagranicy {najczęściej Niemcy, rzadziej Anglicy lub Francuzi). W czasach późniejszych rekrutowali się oni spośród absolwen- �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 73 tów Szkoły Przemysłowo-Rękodzielniczej. Drugą generację przybyszy ze wsi różni od tych, którzy powiększali szeregi proletariatu fabrycznego w późniejszym czasie, jedynie lepsza orientacja w stosunkach miejsco­ wych oraz lepsze opanowanie umiejętności zawodowych. Wśród nich wyróżniała się nie tyle stylem życia, co możliwościami zatrudnienia, gru­ pa specjalistów: mechaników, ślusarzy, farbiarzy, którzy mieli więks-o szanse zamieszkania w domach fabrycznych zapewniających lepsze wa­ runki bytu. Warunki ekonomiczne i okresowe kryzysy powodowały jed­ nak, że do przewrotu, jaki dokonał się w kraju po I I wojnie światowej, obowiązywała w Łodzi wyraźna stratygrafia społeczna, której towarzy­ szyła minimalna możliwość mobilności pionowej. Pierwszą barierę stwa­ rzało położenie ekonomiczne robotników, niepewne i niskie zarobki, nie­ mniej silną — jak się wydaje — rolę odgrywały jednak utrwalone w cią­ gu paru pokoleń wzory życia robotniczego, kultywowane mniej lub bar­ dziej świadomie. Przykładem może być długotrwałe (do lat 30-tych X X w.) utrzymywanie się charakterystycznej odzieży wierzchniej kobiet, które chodziły do pracy w chustkach, a nie w płaszczach noszonych przez inne grupy społeczne o podobnych nawet dochodach, czy sposób urządzania mieszkań (minimalne aspiracje w tym względzie), jak również ograniczone korzystanie z możliwości kulturalnych, które dawało mia­ sto (bezpłatne czytelnie, szkoły, kursy itp.). Jak się wydaje, spowodowa­ ne to było nie tylko trudnościami finansowymi, ale i przeświadczeniem, że dobra te przeznaczone są dla innych środowisk społecznych. Wyłom w tych postawach dokonywał ruch klasowy, rozbudzając świadomość przysługujących człowiekowi pracy praw i podnosząc tym samym poczu­ cie własnej godności oraz poszerzając aspiracje. Zastanawiając się nad wzorami składającymi się na kulturę środo­ wiska robotniczego, ze względu na zawrotne tempo rozwoju Łodzi i to, że przeważająca liczba robotników rekrutowała się w pierwszym poko­ leniu z ludności przybyłej ze wsi, nasuwa się pytanie, jaki wpływ na kształt kultury środowiska robotniczego miała kultura chłopska. Jak wynika z naszych badań, oddziaływanie to przed 1939 r. miało charakter wyraźnie selektywny oraz modyfikujący treści kultury chłop­ skiej zgodnie z potrzebami nowego środowiska. Ludność wiejska przy­ nosiła ze sobą cały zespół wzorów tradycyjnej kultury wiejskiej, z któ­ rych jednak tylko część mogła w nowych warunkach egzystować. Naj­ dłużej przetrwały normy zachowania kultywowane w domu, w grupie rodzinnej oraz normy związane z katolicką obrzędowością religijną. Jed­ nakże nawet te wzory w nowym środowisku musiały ulec określonym modyfikcjom. Na przykład w obrzędowości weselnej kontynuowano prze­ de wszystkim te rytuały, które podkreślały zmianę stanu cywilnego mło­ dych oraz zabiegi magiczne mające na celu spowodowanie ogólnej po­ myślności (w tym także płodności), natomiast zarzucono zwyczaje zwią­ zane z obejmowaniem gospodarstwa, nowego siedliska itp. W obrzę- �74 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dach pogrzebowych, w zwyczajowym pożegnaniu zmarłego, obok rodzi­ ny i najbliższych sąsiadów zaczęli również brać udział koledzy z pracy {niesienie trumny), w czym można by dopatrywać się wzorów ukształto­ wanych w środowisku rzemieślniczym, skodyfikowanyćh nawet w po­ czątku X I X w. w postanowieniach o obowiązkach czeladzi. Schemat ob­ chodzenia świąt kościelnych wyznaczony liturgią pozostawał w mieście podobny do obyczajów wiejskich, jednakże miasto modyfikowało rów­ nież i te zachowania obrzędowe w sposób swoisty. Pod wpływem wzo­ rów miejskich świętując Boże Narodzenie zaczęto ubierać dla dzieci choinkę. Tradycje regionalne przetrwały najdłużej w jadłospisie wie­ czerzy wigilijnej przygotowywanej zazwyczaj zgodnie z tradycją matrylinearną. Obok tradycyjnego widowiska Herodów czy chodzenia dzie­ ci z szopką, szczególnie praktykowany był w Łodzi zwyczaj przebierania się w Zapusty. Wśród przebierańców zamiast tradycyjnych, związanych z magią wegetacyjną, postaci kozy czy niedźwiedzia, zaczęły występo­ wać postacie znane z miejskich zabaw karnawałowych (Cyganka, pajac, lekarz czy pielęgniarka) lub z filmów (Pat i Patachon, kowboj czy I n ­ dianin). Przebrani robotnicy zaczynali krążyć po fabryce już na poobied­ niej zmianie, a pod wieczór wylęgali na centralne ulice miasta opuszcza­ jąc w tym dniu zamieszkiwane przez siebie dzielnice. Równolegle z roz­ budowanymi zwyczajami karnawałowymi przetrwało w społeczności ro­ botniczej wiele drobnych zwyczajów znanych na wsi, jak np. piętnowa­ nie w Popielec panien i kawalerów czy organizowanie we współpracy z organizacją parafialną straży przy grobie wielkanocnym. Niektóre zwyczaje przejęła ludność robotnicza Łodzi od ludności nie­ mieckiej. Na przykład w lepiej sytuowanych rodzinach, w których ob­ darowywano dzieci na Boże Narodzenie, prezenty wręczał im ktoś z do­ rosłych przebrany za św. Mikołaja. Obok przygotowywania na święcone figurki baranka czy malowanych jajek, sklepy oferowały figurki za­ jączków, które w rodzinach niemieckich miały przynosić dzieciom po­ darki. Do czasów I wojny światowej na Zielone Święta niemieckie Bra­ ctwo Kurkowe organizowało zawody strzeleckie oraz zabawę w naj­ starszym parku publicznym miasta, zwanym z niemiecka „Kwela" (die Quelle — źródło). W zabawie tej masowo brała udział w charakterze obserwatorów ludność robotnicza miasta. Nową, miejską, charakterystyczną formą rozrywki robotniczej były organizowane w okresie wiosenno-letnim „majówki", czyli wyprawy nie­ dzielne i świąteczne do okolicznych lasów i miejsc odpustowych. Po­ czątkowo organizowane były spontanicznie w grupach rodzinnych czy sąsiedzkich, a następnie — w miarę rozwoju ruchu organizacyjnego — w ramach jego działalności. „Majówki" sprzyjały rozwojowi folkloru miejskiego oraz upowszechnianiu swoistego rodzaju pieśni. Jak głosi miejscowa tradycja, odegrały też rolę jako miejsce agitacji i nielegal­ nych zebrań aktywu ruchu robotniczego. Wśród rozrywek okresu zimo- �BADANIE K U L T U R Y ROBOTNICZEJ 75 wręgo czołowe miejsce zajmowało kino, będące jedną z najbardziej demo­ kratycznych form rozrywki. Kończąc ten krótki przegląd wybranych, charakterystycznych cech środowiska robotniczego Łodzi należy podkreślić, że niezależnie od stwier­ dzenia ewentualnych wpływów, w obserwacjach naszych badanie zapo­ życzeń kulturowych miało znaczenie drugorzędne. Zmierzaliśmy bowiem głównie do uchwycenia funkcjonowania każdego elementu kulturowego w całokształcie kultury środowiska. W badaniach znormalizowanych k u l ­ turowo zachowań poszliśmy bowiem za wspomnianą już sugestią, że za kryterium wyodrębniające kulturę środowiska uznać należy nie pocho­ dzenie treści kulturowych, lecz mechanizm ich przekazu i odbioru oraz iunkcje pełnione w życiu określonych zbiorowości. �